In de eerste Peilingwijzer na een roerige politieke zomer is Nieuw Sociaal Contract (NSC) van Pieter Omtzigt in één klap de grootste partij. Volgens dit gewogen gemiddelde van de zetelpeilingen van Ipsos/EenVandaag en I&O Research komt de net opgerichte partij van Omtzigt uit op 26 tot 32 Kamerzetels.

De enige partijen die daarbij in de buurt komen zijn de VVD met 22 tot 27 zetels en de nieuwe combinatie PvdA/GroenLinks met 22 tot 26 stoelen in de Kamer. Op grote afstand volgen vervolgens de PVV met 12 tot 16 zetels en de BBB met 11 tot 17 zetels.

Daarbij moet volgens politicoloog Tom Louwerse, maker van de Peilingwijzer, worden aangetekend dat er nog wel stevige verschillen zijn tussen beide onderzoeksbureaus. Het meest nadrukkelijk is dat bij PvdA/GroenLinks, dat 28 zetels haalt in de laatste peiling van I&O Research tegenover 20 bij Ipsos/Eenvandaag.

En waar het eerste bureau Omtzigts partij anderhalve week geleden nog peilde op 31 zetels, zijn dat er bij Ipsos/EenVandaag nu 27. "Maar de hoofdlijn blijft natuurlijk dezelfde: Nieuw Sociaal Contract is kort na de oprichting een van de grootste partijen", zegt Louwerse.

Coalitiepartijen D66 en CDA vallen in de nieuwste Peilingwijzer ver terug. Waar Sigrid Kaag met D66 na de verkiezingen in 2021 nog een sprong naar 24 zetels vierde, blijven daar nu nog 6 tot 10 van over. Het CDA (15 zetels na de vorige Tweede Kamerverkiezingen) komt niet verder dan 2 tot 6 zetels. De ChristenUnie (5 zetels in huidige Kamer) staat stabiel op 4 tot 6 zetels.

De BoerBurgerBeweging (BBB) is een van de partijen die het meest te lijden heeft onder de stormachtige entree van NSC. De huidige 11 tot 17 zetels in de Peilingwijzer zou nog altijd een winst betekenen van zo'n 13 ten opzichte van de ene zetel die Caroline van der Plas nu bezit. Daar staat tegenover dat BBB eind juni in de Peilingwijzer nog gelijke tred hield met de VVD op 23 tot 29 zetels. Dat zijn er nu bijna de helft minder.

Kiezers van verschillende, vooral rechtse partijen reageren in het Opiniepanel van EenVandaag wel positief op het recente bericht dat oud-CDA'er Mona Keijzer nu verkiesbaar is voor BBB. Met name JA21-kiezers (2 tot 5 zetels in de Peilingwijzer) zeggen zich hierdoor meer aangetrokken te voelen tot BBB. Dat geldt tevens voor een deel van de achterban van Forum voor Democratie, PVV, NSC en de SP.

Ook elders in de Tweede Kamer zou er veel kunnen veranderen na de verkiezingen van 22 november. De SP blijft het bijvoorbeeld slecht doen, op 3 tot 5 zetels. 50Plus en Bij1, waar Sylvana Simons onlangs liet weten niet herkiesbaar te zijn, dreigen helemaal niet in de Kamer terug te keren.

Forum voor Democratie valt terug naar 2 tot 4 zetels. BVNL, de partij van Wybren van Haga en Henk Krol, haalt bij geen van de bureaus een zetel en zit daarom nog niet in de Peilingwijzer.

Een van de weinige partijen die wel winst lijkt te boeken, is de Partij voor De Dieren; de partij staat op 7 tot 10 zetels. De SGP is eveneens stabiel, op 2 tot 4 zetels. Datzelfde geldt voor Denk, met hetzelfde zetelaantal. Volt komt op 1 tot 4 zetels.

Onderzoeksbureau Kantar doet sinds vorig jaar mei al geen zetelpeilingen en heeft besloten dit ook in de verkiezingscampagne niet meer op te pakken. Dat betekent dat de Peilingwijzer inmiddels enkel nog de eerdergenoemde twee peilingen samenvoegt.

Volgens Louwerse is de consequentie van het terugtrekken van Kantar dat voorzichtige wijzigingen in kiezerstrends minder snel met zekerheid vast te stellen zijn. "Maar bij grote wijzigingen, zoals nu in de steun voor NSC en BBB, kan dat natuurlijk wel goed."

De Nederlandse vee-industrie moet met 75 procent krimpen. Van Tata Steel en Chemours worden de lozings- en andere vergunningen ingetrokken. En er komt een totaalverbod op schadelijke pfas-stoffen. Dat staat in het verkiezingsprogramma van de Partij voor de Dieren voor de Tweede Kamerverkiezingen van 22 november.

"We gooien het roer om en gaan toe naar een leefomgeving die ons niet langer ziek, maar gezond maakt. Bedrijven mogen niet langer milieuvreemde stoffen in het water lozen of naar de lucht uitstoten", zegt Kamerlid Christine Teunissen, tevens voorzitter van de programmacommissie. "Tata Steel mag alleen voortbestaan als op korte termijn duidelijk wordt gemaakt hoe het bedrijf in 2030 schoon, klimaatneutraal en circulair wordt."

De partij wil een ministerie van Klimaat en Biodiversiteit en iedere maand een persconferentie van de premier over het klimaat. Ook moet er wat de PvdD betreft een verbod komen op het verbranden van biomassa uit hout en moet de bouw van biomassacentrales direct stoppen.

Milieuschade moet worden verrekend in de prijs van producten. Voor consumenten en producenten wil de partij strengere eisen om de consumptie te reguleren. "Een nationaal plan met afdwingbare doelstellingen moet het aantal spullen dat we produceren en consumeren omlaag brengen", schrijft de programmacommissie.

Nieuwe producten moeten worden gemaakt van zo min mogelijk materialen. Die materialen moeten kunnen worden hergebruikt en de producten zelf moeten lang meegaan en eenvoudig te repareren zijn.

"Sommige voorstellen zijn radicaal maar dat is een vereiste", zegt Teunissen. "Het gaat niet goed met de wereld, en de politieke en maatschappelijke roep om verandering wordt steeds luider. En die verandering moet nu plaatsvinden."

Partijleider Esther Ouwehand is de beoogde nieuwe lijsttrekker. Zij is voorgedragen door het bestuur. Op 24 september komen de leden bij elkaar voor een verkiezingscongres.

Bij de afgelopen paar Kamerverkiezingen groeide de partij gestaag naar de huidige zes zetels. In een peiling van eind vorige maand, die vanwege de grote winst van de nieuwe partij NSC van Pieter Omtzigt een politieke aardverschuiving te noemen was, kreeg de PvdD er virtueel twee zetels bij.

De partijcombinatie GroenLinks-PvdA wil een einde aan nuluren- en oproepcontracten en een minimumloon van 16 euro per uur. Dat staat in het gezamenlijke conceptverkiezingsprogramma. Verder gaat de belasting voor werkenden met een laag en middeninkomen omlaag en komt er een miljonairsbelasting, als het aan de partijen ligt.

Naast maatregelen voor de arbeidsmarkt en de sociale zekerheid willen de partijen ook meer dan nu gebeurt investeren in klimaatmaatregelen. Zij roepen op tot een "isolatieoffensief" voor alle huizen. Mensen met lage en middeninkomens krijgen daarbij voorrang, zodat hun lagere energierekening een positief effect heeft op hun besteedbaar inkomen. Een ov-kaart voor de daluren van 49 euro moet iedereen uit de spits en uit de auto krijgen.

Kernenergie is geen optie voor de partijen. Ze willen er geen nieuwe centrales bij en de centrale in Borssele moet volgens plan over tien jaar worden gesloten.

Lijsttrekker Frans Timmermans wil ook werken aan herstel van vertrouwen van burgers. "Het zelfvertrouwen in Nederland is weggespoeld, we benaderen elkaar in toenemende mate agressief en het vertrouwen in de overheid is beschadigd", zegt Timmermans. "Als mensen een vraag verkeerd beantwoorden krijgen ze al geen uitkering. Er is de afgelopen jaren gebleken dat mensen ten onrechte worden vermalen in de overheidsbureaucratie. Dat moet anders."

De partijen willen ook af van marktwerking in de kinderopvang - die moet een gratis voorziening worden - en de ouderenzorg. En grote techbedrijven krijgen een belastingheffing over hun digitale omzet. GroenLinks-PvdA blijft de militaire, humanitaire en economische hulp aan Oekraïne steunen.

Timmermans werd op 22 augustus via een ledenraadpleging gekozen tot lijsttrekker. Hij kreeg 91,8 procent van de stemmen. Er waren geen tegenkandidaten. Ongeveer de helft van de leden bracht een stem uit. Komende vrijdag wordt de lijst met de andere kandidaten bekendgemaakt. Ook daar wordt vervolgens een ledenreferendum over gehouden.

Bij de Kiesraad zijn in totaal 70 partijnamen geregistreerd voor de Tweede Kamerverkiezingen. Gisteren zijn nog 16 nieuwe namen in het register opgenomen. Daarbij zijn onder meer de 'Liberaal Democratische Partij', 'Wij doen niet meer mee aan politiek', de 'Partij vd Sport' en de 'Partij voor Ontwikkeling'. Vorige week werd 'Nieuw Sociaal Contract' al geregistreerd, de partij van Pieter Omtzigt.

Al langer bestaande partijen hoeven zich niet elke keer opnieuw te registreren. En registratie hoeft niet te betekenen dat een partij ook echt meedoet.

Partijen moeten op 9 oktober hun kandidatenlijsten inleveren bij de Kiesraad. Ook partijen die zich niet hebben laten registreren, kunnen nog meedoen aan de verkiezingen, maar dat kan dan niet meer met een partijnaam. Alleen deelname met een zogenoemde blanco lijst is dan nog mogelijk.

Bij de Tweede Kamerverkiezingen van maart 2021 waren 89 partijnamen geregistreerd. Er deden toen uiteindelijk 37 partijen mee. Dit jaar zijn de Kamerverkiezingen op 22 november.

De Tweede Kamer is terug van zomerreces en ziet er heel anders uit dan in juli: er zijn inmiddels 21 fracties, de BBB is gegroeid naar vier zetels, GroenLinks en de PvdA vormen sinds vorige week de facto één fractie en er treden verschillende nieuwe fractievoorzitters aan.

Alle veranderingen komen door de val van het kabinet op vrijdag 7 juli. Dat was de eerste dag van het reces van de Tweede Kamer. De maandag daarna kondigden premier Rutte en CDA-leider Hoekstra hun vertrek aan, gevolgd door een trits aan bewindspersonen, partijleiders en Kamerleden.

De verkiezingen zijn pas op 22 november, maar in aanloop is er al een duidelijk effect te zien. Om te beginnen kondigde Kamerlid Ephraim aan dat hij breekt met Groep Van Haga. Vanaf vandaag vormt hij een eenmansfractie, waardoor het aantal fracties naar het nieuwe record van 21 is gegroeid.

Dat is strikt genomen. Want de fracties van GroenLinks en de PvdA opereren hechter dan voor de zomervakantie en vormen feitelijk al één fractie. Sinds vorige week vergaderen de Kamerleden van de twee partijen, die ook samen aan de verkiezingen meedoen, alleen nog maar gezamenlijk. En er is al aangekondigd dat GroenLinks-fractievoorzitter Klaver bij het tweedaagse Kamerdebat na Prinsjesdag, de Algemene Politieke Beschouwingen, namens beide fracties zal spreken.

Daarnaast is sinds vrijdag duidelijk dat de BBB-fractie niet meer alleen uit Caroline van der Plas bestaat, maar nog voor de verkiezingen is gegroeid naar vier zetels. Er zijn twee Kamerleden van JA21 naar haar overgestapt en één van de PVV. De partij van Wilders heeft daardoor vanaf nu 16 in plaats van 17 zetels, en voor JA21 betekent het dat Joost Eerdmans als eenmansfractie verder moet.

Andere veranderingen zijn dat verschillende fracties vanaf vandaag een nieuwe voorzitter hebben. Bij het CDA heeft Pieter Heerma het stokje vanmorgen overgedragen aan de nieuwe lijsttrekker: Henri Bontenbal. Bij de SGP vervangt Chris Stoffer de nestor Kees van der Staaij en bij Denk neemt Stephan van Baarle het over van Farid Azarkan.

Volt wil "grote systeemveranderingen die de crises oplossen". In het verkiezingsprogramma voor de Kamerverkiezingen pleit de partij voor een ander mensbeeld, dat gebaseerd is op vertrouwen. De menselijke maat zou de standaard moeten worden, met bijvoorbeeld een nationaal schuldenpardon voor iedereen met problematische schulden.

Net als bij vorige verkiezingen zet Volt radicaal in op één Europa: volgens de partij is het een illusie dat Nederland zelf een antwoord kan vinden op de uitdagingen van de 21ste eeuw. Volt wil een 'Verenigde Staten van Europa', met een eigen leger, een echt gezamenlijk klimaatbeleid, Europese belastingen en een Europese spreidingswet. Die moet zorgen voor een eerlijke en humane verdeling van vluchtelingen.

Nederland en Europa moeten wat Volt betreft klimaatneutraal zijn in 2040 - het huidige, demissionaire kabinet gaat uit van 2050. De partij wil korteafstandsvluchten niet meer toestaan en privéjets verbieden. Fossiele subsidies worden stopgezet en vervuilende fabrieken worden gesloten totdat ze zijn verduurzaamd. Verder komt er een verbod voor producenten om ongebruikte kleding en elektronica te vernietigen.

Daartegenover staan onder meer een Europees netwerk van snelheidstreinen, investeringen in groene steden en stadskernen, schone lucht en water.

Volgens lijsttrekker Dassen is de tijd geweest om stapje voor stapje te bekijken of we iets moeten doen: "Dat is precies de reden waarom Volt is opgericht. Te lang zijn keuzes vooruitgeschoven. Ons verkiezingsprogramma is idealistisch en ook realistisch."

Ook op het gebied van het sociaaleconomisch beleid stelt Volt een omwenteling voor: er moet een 'Nieuwe Economie' komen die gericht is op brede welvaart en waarin behoeften van maatschappij en natuur centraal staan. Werken gaat meer lonen; vermogen, vervuiling en bedrijven worden meer belast.

Alle toeslagen, heffingskortingen, aftrekposten en de werkgevers- en werknemerspremies worden afgeschaft. Daarvoor in de plaats komen een aangepaste inkomstenbelasting en een nieuwe basistoelage "als opmaat naar een 'universeel basisinkomen".

In het verkiezingsprogramma pleit Volt verder voor uitbreiding van de Tweede Kamer van 150 naar 250 leden en verlaging van de kiesgerechtigde leeftijd naar 16 jaar. Ook wordt een nationaal permanent 'burgerberaad' voorgesteld, waarmee burgers invloed op de politiek kunnen uitoefenen.

De overheid moet functioneren als een betrokken buurman of buurvrouw, maar moet tegelijkertijd op afstand blijven. Dat heeft BBB-leider Caroline van der Plas gezegd in de jaarlijkse HJ Schoo-lezing. Ze pleit voor een 'noaberstaat' of 'mienskipstaet', gestoeld op de manier waarop mensen in Twente en Friesland graag willen samenleven. Met gemeenschappen die, waar mogelijk, eigen keuzes kunnen maken.

Net als veel andere partijen legt BBB in de aanloop naar de verkiezingen de nadruk op bestaanszekerheid voor burgers. Van der Plas: "Het eindpunt is dat iedereen in dit land zonder zorgen thuis in de tuin of achter de buis kan zitten. Waarin er geen grote zorgen zijn over werk, dure boodschappen en brandstof."

De overheid moet burgers vertrouwen en burgers moeten de overheid kunnen vertrouwen, vindt Van der Plas. Iedereen in Nederland moet toegang hebben tot voorzieningen en kansen, ongeacht waar hij of zij woont. De afgelopen jaren zijn investeringen vooral gedaan in de Randstad, en te weinig in de regio. "Institutioneel urbanisme", noemt Van der Plas dat, appellerend aan de veelgebruikte term 'institutioneel racisme'.

Ze constateert dat de overheid zich steeds meer heeft teruggetrokken, waardoor mensen veel te veel zijn overgeleverd aan de markt. Maar de overheid moet aan de andere kant ook terughoudend zijn om zich te bemoeien met burgers en bedrijven. Overdreven bureaucratie heeft boeren tot boekhouders gemaakt, zegt ze.

Van der Plas erkent dat er een tegenstelling in haar boodschap zit. "Het is zowel een probleem dat de overheid zich terugtrekt uit Nederland, als dat diezelfde administratieve staat zich overal mee lijkt te bemoeien."

De huidige overheid is volgens haar vooral een "witteboordenoverheid". Het beleid wordt gemaakt door hoogopgeleide mensen die in hun eigen bubbel leven. Als het beleid faalt voelen zij dat niet, maar de gewone mensen wel. "De overheid moet stoppen een groot bedrijf te zijn."

Volgens Van der Plas zit Nederland in een "samenlevingscrisis", "een diepe vertrouwenscrisis tussen burger en overheid". Politici zijn medeschuldig aan de polarisatie, omdat ze mensen met een andere mening wegzetten als domrechts of wappie. Ze vindt het verschrikkelijk dat een populair tv-programma als Vandaag Inside, met Johan Derksen, wordt betiteld als borrelpraat.

"Ook onderbuikgevoelens zijn gevoelens. Wij hebben juist als taak dit serieus te nemen en mensen zich gezien en gehoord te laten voelen", zegt Van der Plas.

Er wordt niet meer naar elkaar geluisterd, meent ze. "We spreken wel, maar praten niet. Maatschappelijke gesprekken vinden niet meer plaats vanuit een positie van wederzijds vertrouwen, maar van wantrouwen." Het doet haar denken aan het bekende nummer van Simon and Garfunkel, The Sound of Silence. Ook daarin gaat het over mensen die niet luisteren.

Van der Plas zong de regels zelfs:

Naast goede bereikbaarheid voor iedereen wil BBB een herwaardering van de maakindustrie. Dat moet voorkomen dat we nog afhankelijker worden van landen als China en Rusland voor allerlei producten.

Maar als we te ambitieuze klimaatplannen opleggen, zullen die bedrijven het loodje leggen, denkt Van der Plas. "We moeten kijken naar draagbaarheid, haalbaarheid en uitvoerbaarheid van klimaatbeleid."

Politici moeten bescheiden, integer en empathisch zijn, vindt ze. Om polarisatie tussen partijen tegen te gaan stelt ze voor dat fracties in de Tweede Kamer via loting willekeurig in de zaal worden geplaatst. Dat zal volgens haar de samenwerking bevorderen. Nu is de plenaire zaal nog ingedeeld volgens het politieke spectrum van links naar rechts.

Als BBB na 22 november betrokken wordt bij de kabinetsformatie, wil Van der Plas "geen dichtgetimmerde afspraken", maar een akkoord op hoofdlijnen. Dat 'regieakkoord' wordt dan minimaal een keer per jaar beoordeeld door de Tweede Kamer. "Zitten we op de goede weg?" Ook mensen uit de praktijk en de burgers worden bij het beleid betrokken, met een bindend referendum.

De BBB-leider roept de pers op om zich niet te laten meeslepen door spindoctors die van de verkiezingen graag een premiersverkiezing willen maken. "De heer Timmermans vindt dat hartstikke mooi. Maar het is gewoon totale onzin." De GroenLinks/PvdA-leider wordt gekozen als Tweede Kamerlid. "Niks meer en zeker niks minder", beklemtoont Van der Plas.

Overigens presenteerde BBB vorige week zelf ook een officiële premierskandidaat: Mona Keijzer (ex-CDA). Zij wordt de nummer 2 van de lijst. Van der Plas heeft al gezegd dat ze in de Tweede Kamer blijft als haar partij de grootste wordt.

Podcast De Dag is terug na de zomerstop en dat is maar goed ook, want er is in de tussentijd veel gebeurd. De politieke zomer kun je ronduit roerig noemen. De uitstroom van politici die sinds de val van het kabinet in juli in gang was gezet, duurde voort en na verschillende partijpresentaties begint zich een beeld af te tekenen van de campagne richting de verkiezingen op 22 november.

In deze podcast praat politiek verslaggever van Nieuwsuur Arjan Noorlander ons bij over de herschikking van het politieke veld en de geluiden die hij in de wandelgangen hoort. Ook hij kijkt voorzichtig vooruit naar de komende maanden, die volgens hem hoe dan ook "doldwaas" worden.

Reageren? Mail dedag@radio1.nl

Je kunt deze aflevering van De Dag hier beluisteren. Bevalt het? Vergeet je dan niet te abonneren.

Onze podcasts:

De Dag: elke werkdag twintig minuten verdieping bij één onderwerp uit het nieuws.

Met het Oog op Morgen: elke dag een overzicht van het nieuws, een blik in de ochtendkranten en het betere journalistieke interview.

Het Beste uit het Oog: iedere zaterdag selecteert de redactie van Met het Oog op Morgen de mooiste gesprekken van de afgelopen week.

De Stemming van Vullings en Van der Wulp: elke vrijdag een nieuwe aflevering waarin de politieke week wordt doorgenomen. Gemaakt door NOS en EenVandaag.

Lang verhaal kort: elke werkdag rond vijven één onderwerp, in 5 minuten. NOS op 3 vertelt je wat je moet weten over een actueel onderwerp om het nieuws erover beter te kunnen volgen.

Het CDA wil met het verkiezingsprogramma terug naar de basis. "We hebben een aantal thema's verwaarloosd en die zetten we weer op de kaart", zei lijsttrekker Henri Bontenbal bij de presentatie van het concept-programma. Hij noemde onder meer de groeiende ongelijkheid, normen en waarden en het gezin.

De titel van het programma is 'Recht doen; een hoopvolle agenda voor heel Nederland'. Volgens het CDA moeten er "samen met iedereen van goede wil" drie "vernieuwingsbewegingen" worden in gang worden gezet.

Ten eerste moeten er minder regels komen en meer ruimte voor de burger. Volgens de partij leidt regelzucht "vooral tot een systeem van wantrouwen en schijnveiligheid". Daarnaast moet Nederland naar een cultuur "van saamhorigheid en gemeenschapszin", aldus de christendemocraten.

Verder vindt het CDA dat de focus moet verschuiven van "kortetermijnwinst naar duurzame waarden". Bedrijven moeten een bijdrage willen leveren aan het land, in plaats van alleen gericht zijn op het verdienen van zoveel mogelijk geld.

In het verkiezingsprogramma zitten een paar opvallende concrete punten. Zo keert de partij zich tegen opening van luchthaven Lelystad. Voor de wolf is volgens het CDA in Nederland geen plaats. Dat dier moet worden "verdreven".

Verder wil het CDA geen rekeningrijden op het platteland en krijgt de land- en tuinbouw hulp van de partij. De sector moet verduurzamen, maar wel in een tempo dat de sector "het kan meemaken".

Desgevraagd ging Bontenbal in op de verkiezingsstrijd met ex-CDA'ers Mona Keijzer (nummer 2 op de lijst van BBB) en Pieter Omtzigt die zijn eigen partij NSC heeft opgericht. "Ik zou zeggen: kies altijd voor het origineel."

Volgens Bontenbal is BBB geen christendemocratische partij "als je kijkt welke mensen er al onder hun dak zijn gekomen". De CDA-leider refereerde aan Lilian Helder van de PVV en Nicky Pouw-Verweij en Derk Jan Eppink van JA21 (eerder FvD).

Bontenbal prijst concurrent Omtzigt voor alle misstanden die hij in het verleden aan de kaak heeft gesteld. "Maar ik denk dat we ook een hoopvolle agenda moeten neerleggen."

Met Ellen Verkoelen als lijsttrekker hoopt 50Plus weer in de Tweede Kamer te komen. Het bestuur en de selectiecommissie van de partij hebben haar voorgedragen als lijsttrekker voor de verkiezingen van 22 november. Verkoelen zit voor 50Plus in de gemeenteraad van Rotterdam en in de Provinciale Staten van Zuid-Holland.

De 66-jarige Verkoelen zegt "zeer vereerd" te zijn. "Nederland verdient een sterke ouderenpartij die de ouderenbelangen borgt. In de Tweede Kamer zal ik mij net zo stevig inzetten voor de senioren als ik nu al doe lokaal en regionaal", schrijft ze op X.

50Plus zit nu niet in de Tweede Kamer. Bij de vorige verkiezingen in 2021 kreeg de ouderenpartij één zetel met Liane den Haan, maar zij verliet twee maanden later de partij vanwege een conflict met het bestuur.

Den Haan ging verder als onafhankelijk Kamerlid en begon een jaar later een nieuwe ouderenpartij: Goud. Ze maakte in juli bekend zich niet verkiesbaar te stellen voor de komende verkiezingen en uit de politiek te vertrekken.

50Plus is op dit moment wel vertegenwoordigd in de Eerste Kamer. Senator Martin van Rooijen behield bij de verkiezingen afgelopen voorjaar zijn zetel.

CDA'er Hanke Bruins Slot wordt de nieuwe demissionair minister van Buitenlandse Zaken. Ze volgt haar partijgenoot Wopke Hoekstra op, die kandidaat is voor de Europese Commissie.

Bruins Slot is nu nog demissionair minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. Die functie wordt overgenomen door Hugo de Jonge, ook van het CDA. De Jonge blijft ook demissionair minister voor Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening. De functie van vicepremier wordt overgenomen door Karien van Gennip, de CDA-minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid.

Bruins Slot (45) is oud-militair en voormalig defensiewoordvoerder van de CDA-fractie. In haar nieuwe functie krijgt ze een belangrijke rol in het vormgeven van de Nederlandse steun aan Oekraïne, in de strijd tegen Rusland.

"Als Afghanistan-veteraan en de minister die verantwoordelijk is voor de inlichtingen- en veiligheidsdienst, is Hanke meer dan gekwalificeerd voor deze overstap naar Buitenlandse Zaken", stelt CDA-partijleider Bontenbal in een verklaring. Dat Hugo de Jonge haar portefeuille overneemt, noemt de partijleider logisch. "Het kabinet is demissionair, dus is het niet logisch om iemand van buiten te vragen."

Hoekstra wordt waarschijnlijk Eurocommissaris van Klimaat. Hij moet de opvolger worden van Frans Timmermans, die de gezamenlijke lijst van de PvdA en GroenLinks bij de komende verkiezingen zal aanvoeren.

Binnenkort is er een hoorzitting in het Europees Parlement over de kandidatuur van Hoekstra. In afwachting daarvan heeft hij zijn ministerschap al neergelegd. Voorzitter Von der Leyen van de Europese Commissie steunt zijn kandidatuur, bleek afgelopen week.

Het demissionaire kabinet blijft aan tot de Tweede Kamerverkiezingen van 22 november en de daaropvolgende formatie. Na de afgelopen Kamerverkiezingen duurde de formatie van een nieuw kabinet zo'n tien maanden.

'Derdelanders' houden recht op opvang in Nederland totdat de Raad van State hier een definitief oordeel over heeft geveld. Ze hoeven dus niet maandag al weg. Demissionair staatssecretaris Van der Burg (Asiel en Migratie) heeft dat besloten. Naar verwachting betekent dit dat niet-Oekraïense vluchtelingen die in Oekraïne woonden toen de oorlog uitbrak tot zeker november mogen blijven.

Van der Burg heeft hier vandaag over overlegd op het ministerie van Justitie en Veiligheid. Aanleiding is een spoeduitspraak van de Raad van State over het recht op verblijf van één derdelander, uit Tanzania. Gisteravond laat bepaalde de raad dat hij voorlopig recht houdt op opvang in Nederland en dat niet uiterlijk op 4 september zijn opvang stopt, zoals de overheid wil.

De Tanzaniaanse man die vanuit Oekraïne is gevlucht staat niet alleen. Er zijn zo'n 2900 derdelanders in Nederland en meerdere van hen hebben rechtszaken aangespannen tegen de Staat. Sommige rechters oordeelden dat de derdelanders mogen blijven, andere rechters vinden dat de Staat gelijk heeft.

Om duidelijkheid te krijgen over de derdelanders is een definitieve uitspraak nodig van de hoogste bestuursrechter van Nederland, de Raad van State. Die uitspraak wordt eind november verwacht. Het kabinet had dus gewild dat de derdelanders de opvang en Nederland hadden moeten verlaten terwijl nog niet definitief zeker is of dat juridisch houdbaar is.

De Raad van State zei gisteravond laat al dat de uitspraak in de zaak van de Tanzaniaan weliswaar niet direct voor alle derdelanders geldt, maar dat die wel richtinggevend is. Dat wil zeggen dat alle derdelanders die in beroep gaan tegen een uitspraak waardoor ze het land moeten verlaten, tot een einduitspraak in de opvang mogen blijven.

Over het verblijf voor de niet-Oekraïners die vanuit Oekraïne naar Nederland zijn gevlucht is veel te doen. Asieladvocaten en vluchtelingenorganisaties hekelen de onzekerheid waarmee de groep te maken heeft en ook gemeenten willen dat er duidelijkheid komt van het kabinet.

Er wordt gevreesd voor chaotische situaties, onder meer doordat derdelanders kunnen proberen asiel te krijgen in Nederland terwijl hun thuisland als veilig wordt aangemerkt. Een toename van dit soort 'kansloze' aanvragen zou de toch al hoge werkdruk bij immigratiedienst IND en opvangorganisatie COA verder doen oplopen. Ook zouden de derdelanders illegaal op straat kunnen belanden als de opvang wordt stopgezet.

Vorig jaar zomer maakte het kabinet bekend dat hun recht op bescherming op 4 maart 2023 zou aflopen. Later werd dat uitgesteld naar 4 september. Staatssecretaris Van der Burg hield eerder nog vast aan het besluit dat de opvang van derdelanders per maandag 4 september stopt. In dat geval hadden ze 28 dagen de tijd gehad om weg te gaan uit Nederland.

De Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) adviseerde gemeenten ondertussen om de derdelanders voorlopig te blijven opvangen, en geen "onomkeerbare besluiten" te nemen. Meerdere gemeenten, waaronder Eindhoven, Groningen, Arnhem, Ede, Deventer en Roermond lieten al weten dat ze de deadline van Van der Burg naast zich neer zouden leggen.

Partijoprichters Joost Eerdmans en Annabel Nanninga van JA21 zijn de nummers een en twee van de kandidatenlijst voor de Tweede Kamerverkiezingen op 22 november. Op een ledenbijeenkomst in Amersfoort presenteerde de partij de kandidatenlijst en het verkiezingsprogramma.

Eerdmans is de partijleider en huidige fractievoorzitter in de Tweede Kamer. Nanninga is fractievoorzitter van JA21 in de Eerste Kamer, waar de partij drie zetels heeft, en in de gemeenteraad van Amsterdam. De aankondiging dat Nanninga de Tweede Kamer in wil leidde tot kritiek binnen de partij. Nanninga belooft haar andere functies op te geven als ze in de Kamer komt.

Op plaats drie staat raadslid van Leefbaar Rotterdam Simon Ceulemans en op plaats vier staat ondernemer Elrie Bakker-Derks, tevens fractievoorzitter van JA21 Gelderland. Op vijf staat Don van Doorn, die ambtenaar is bij het ministerie van Justitie en Veiligheid en daarnaast raadslid in Lansingerland.

Immigratie blijft het hoofdthema voor JA21. Eerdmans: "Die asielcrisis blijft maar voor problemen zorgen. Wij willen uiteindelijk opvang buiten de EU en nu een tijdelijke asielstop." Daarnaast wil de partij een kleinere overheid die minder geld uitgeeft. "We moeten steeds meer en we mogen steeds minder", hield Eerdmans de leden voor. "De overheid bemoeit zich te veel met ons leven. U maakt zelf wel uit of u met de auto, de trein of het vliegtuig gaat."

Campagneleider Nanninga deed onderzoek naar kiezers en vertelde de leden dat er voldoende mensen zijn die 'rechts' willen gaan stemmen en bij JA21 uit kunnen komen. Maar dan moet er wel gewerkt worden aan de naamsbekendheid van de partij, zei ze.

In de Tweede Kamer heeft de partij sinds gisteren nog maar een zetel over, die van Eerdmans. Gisteren werd bekend dat de voormalige JA21-Kamerleden Nicki Pouw-Verweij en Derk Jan Eppink per direct overstappen naar de BBB van Caroline van der Plas. En vorige week verlieten twee Europarlementariërs en vier oud-Statenleden de partij uit onvrede met Nanninga's wens om zich verkiesbaar te stellen voor de Tweede Kamer.

Eerdmans zei vandaag dat dit soort problemen nu eenmaal horen bij een nieuwe politieke partij. "Leefbaar Rotterdam, waar ik ooit vandaan kwam, is nu een van de stabielste partijen in de gemeente. Nieuwe partijen hebben altijd een shake-out, mensen uit de beginfase die opstappen. Vandaag pakken we de draad weer op uit volle overtuiging."

De voormalige Forum voor Democratie-leden Eerdmans en Nanninga deden in 2021 voor het eerst met hun nieuwe partij mee aan de Tweede Kamerverkiezingen. Nanninga was toen niet verkiesbaar. De partij haalde drie zetels.

D66 wil lagere lasten voor werkenden en kleine ondernemers, minder regeldruk en minder concurrentie in de zorg. Ook omarmt de partij kernenergie als een van de oplossingen voor het klimaatprobleem. Dat zei de nieuwe partijleider Rob Jetten op een partijbijeenkomst in Zwolle, waar hij formeel het lijsttrekkerschap voor de komende verkiezingen aanvaardde.

De 36-jarige Jetten is op dit moment demissionair minister voor Klimaat en Energie. Hij kreeg als Kamerlid de bijnaam 'klimaatdrammer', en ook vandaag noemde hij klimaatactie prioriteit nummer één van zijn partij. "Als minister heb ik gemerkt hoe belangrijk het is om met optimisme aan de slag gaan. Te laten zien dat het kan en hoeveel moois het ons brengt. Niet meer zo preken en drammen, die tijd is voorbij, maar gewoon doen."

Hij hoopt dat een nieuwe generatie politici met minder harde tegenstellingen en polariserende uitspraken tot oplossingen kan komen die kiezers het vertrouwen in de politiek teruggeven. "Deze verkiezingen zijn een generatiewissel. Voor het eerst sinds 2002 staat er geen zittende premier op het stembiljet. Alles is nu mogelijk."

Jetten wil met zijn partij het "redelijke alternatief" zijn en staat ook open voor gesprekken met Pieter Omtzigt (NSC), Henri Bontenbal (CDA) en Caroline van der Plas (BBB). Hij vindt het veelbelovend wat zij tot nu toe laten horen, al is hij het niet altijd met hen eens. "Dit moet de generatie worden die nieuwe politiek brengt, die mensen serieus neemt, die ideeën vooropstelt."

Maar de keuze van VVD-lijsttrekker Dilan Yesilgöz om de PVV van Geert Wilders niet uit te sluiten gaat hem te ver. "Dat is spelen met vuur", zei hij.

Jetten werd door meer dan 90 procent van de leden die een stem uitbrachten gekozen tot lijsttrekker, er waren geen tegenkandidaten. Vandaag bedankte hij zijn voorganger Sigrid Kaag, die deze zomer bekendmaakte de politiek te verlaten.

"Jij werd de eerste vrouwelijke minister van Financiën in de Nederlandse geschiedenis", zei Jetten tegen Kaag, die ook in de zaal aanwezig was. "Terwijl je jezelf en je gezin hebt weggecijferd, heeft jouw leiderschap onze partij en Nederland heel veel gebracht." Kaag kreeg een staande ovatie van de leden. Zij wist haar partij bij de vorige Kamerverkiezingen in 2021 een flinke winst te bezorgen.

Het is allerminst vanzelfsprekend dat dat Jetten ook gaat lukken. In een peiling van I&O Research, die wijst op een politieke aardverschuiving mede door de nieuwe partij van Omtzigt, zou D66 van de 24 zetels in de Tweede Kamer nu naar 7 zakken.

De nieuwe D66-leider wil een ander politiek profiel neerzetten en benadrukte in zijn speech zijn "gewone" afkomst van "hardwerkende middenstanders" uit het Brabantse Uden en zijn ouders die in het onderwijs en de zorg werkten.

Jetten: "Misschien ben ik ook wel een beetje saai, zeker in een tijdperk waarin opvallen, schreeuwen en afwijken wordt beloond. Maar voor mij is dit het verhaal van de Nederlandse belofte. Dat als je hard werkt je meer kunt geven aan je kinderen en aan de mensen om je heen."

Europarlementariër Tom Berendsen wordt voor het CDA-lijsttrekker bij de verkiezingen voor het Europees Parlement. Hij was door het partijbestuur voorgedragen en de verenigingsraad heeft er nu mee ingestemd.

De 40-jarige Berendsen zit sinds 2019 in het Europees Parlement. De vertrouwenscommissie noemt hem een verbinder met een breed netwerk die heeft laten zien dat hij goed in staat is "de vertaalslag te maken tussen de behoeften en belangen van Nederlanders en de complexe Brusselse besluitvorming en voorstellen vanuit het Europees Parlement".

Berendsen zegt in een reactie op zijn benoeming dat Nederland en Europa voor grote uitdagingen staan, zoals de oorlog in Oekraïne en de gevolgen van klimaatverandering. Dat maakt volgens hem dat "onze manier van leven onder druk staat".

Hij benadrukt dat eenheid belangrijk is op gebieden als energie, defensie en migratie. "Tegelijkertijd moet er meer ruimte zijn voor oplossingen vanuit lidstaten en regio's: zij weten wat nodig is."

De lijsttrekker van het CDA bij de Tweede Kamerverkiezingen, Henri Bontenbal, is blij met Berendsen. "Tom heeft zijn sporen verdiend in het EU-parlement en met Tom wil ik werken aan een EU die als waardengemeenschap bescherming biedt en zorgt dat we samen sterk staan in de wereld".

Bij de vorige twee verkiezingen was Esther de Lange (48) de Europese lijsttrekker van het CDA. Zij zit sinds 2007 in het Europees Parlement, maar keert na de verkiezingen van juni volgend jaar niet terug.

Er was sprake van dat ze de overstap naar het demissionaire kabinet zou maken, maar daarover zegt ze op X, voorheen Twitter, dat ze dat niet gaat doen. Ze wenst Berendsen veel succes en zegt zich tot de verkiezingen te blijven inzetten voor Europa.

Decennialang stond in verkiezingstijd een groen CDA-bord in de tuin van hun Amelandse woning. Dit keer komt het bord de schuur niet uit. Folderen in CDA-jassen gaat het echtpaar De Jong-Gransbergen ook niet meer doen. Hij is nog wel lid, zij niet meer. "Ik kon het nog niet, opzeggen", zegt Jeroen de Jong. "Voor mijn vrouw was het al langer een uitgemaakte zaak."

Jaren waren ze actief voor het CDA. Hij zestien jaar, ook in de Amelandse raad. Nu overweegt hij een stem op Nieuw Sociaal Contract, de partij van oud-CDA'er Omtzigt. Zij neigt naar de BBB.

Via een liveverbinding op YouTube keken ze gisteren naar de presentatie van de kandidatenlijst van BBB. "Keijzer en Van der Plas, wat een topvrouwen stonden daar", zegt Alice Gransbergen. "Die durven voor hun mening uit te komen." De Jong: "Met Mona Keijzer als premierskandidaat slaat de BBB wel even een slag."

Geen campagne meer voeren voor het CDA is nog wel even wennen, zegt De Jong. "Maar ik kan de partij nu niet meer steunen." Het laatste partijstuk Voor heel Nederland dat pleit voor een eerlijker verdeling tussen stad en platteland biedt volgens De Jong goede inzichten, maar kwam voor hem te laat. "Te lang liet het CDA het platteland links liggen."

Deze zomer kreeg het echtpaar bezoek van BBB-voorvrouw Caroline van der Plas. Ze ontvingen haar aan de keukentafel in hun Amelandse woning, samen met een clubje ondernemers. Het gesprek ging over het eiland, de economie, de problemen met de ondiepe vaargeul en het gevoel van veel eilanders door de politiek in de steek te zijn gelaten.

Ze voelen zich door Van der Plas begrepen en gehoord. De landelijke politiek heeft "de focus op de achterban verloren", zeggen ze, maar de BBB heeft "goede plannen" om "de balans tussen stad en platteland te herstellen". Gransbergen is na dat gesprek al redelijk overtuigd van haar stem, De Jong hoopt dan nog op Omtzigt. Van premierskandidaat Keijzer is op dat moment nog niets bekend.

Als Omtzigt half augustus bekendmaakt aan de verkiezingen mee te doen, is De Jong verheugd. Twee zomers terug las hij Omtzigts boek Een nieuw sociaal contract en raakte hij van zijn verhaal overtuigd. De belangstelling voor het boek is sinds Omtzigt bekendmaakte deel te nemen aan de verkiezingen weer toegenomen; afgelopen week was het het bestverkochte boek.

De ideeën voor een nieuwe bestuurscultuur spreken De Jong zeer aan. Toch wacht hij nog met kiezen. "Over sommige punten, zoals migratie, weten we nog niets. Stikstof? Een ingewikkeld vraagstuk. Ik ben echt niet tegen natuur, we zijn hier op het eiland dag en nacht met het werelderfgoed bezig. Maar de politiek heeft zich klemgezet en het land zit op slot. Ik ben benieuwd waar Omtzigt mee komt."

Met nog twaalf weken te gaan tot de verkiezingen vraagt de NOS meer oud-CDA'ers hoe het hun vergaat. Zoals de Twentse Marinus den Hartogh, die na vijftien jaar bij de partij vertrok. Hij stapte in De Nieuwe Denktank met mensen uit verschillende partijen en schreef mee aan een stikstofstuk.

Van der Plas doet het "fantastisch", vindt Den Hartogh, toch voelt hij zich "meer aangesproken" door Omtzigts ideeën over bestuurshervorming. Dat beide politici geen premier willen worden, noemt hij "heel goed nieuws". "Met hen in de Kamer wordt de positie van de Kamer ten opzichte van het kabinet versterkt."

Het Leidse oud-CDA-raadslid Joost Bleijie sloot zich na zijn vertrek aan bij de BBB. Hij heeft "veel sympathie" voor de ideeën van Omtzigt, maar de "rechtdoorzee-politiek" van Van der Plas trekt hem ook. "Met Keijzer als premierskandidaat slaat de BBB een flinke slag. Ze was binnen het CDA al populair en nam het tegen Rutte op."

Bleijie werd in 2000 lid van het CDA. "Vanwege de normen en waarden, de Balkenende-tijd. De partij is dat kwijtgeraakt, maar bij de BBB zie ik dat wel. Dat trekt me denk ik over de streep."

Met de overstappers Helder van de PVV en Eppink en Pouw-Verweij van JA21 ziet de Amelandse De Jong de BBB een "kleine ruk naar rechts maken". Maar de partij "verbreedt zich zo ook". Gransbergen is er na gisteren wel bijna uit, zegt ze. "Knap hoe de BBB uit alle delen van de samenleving mensen op de lijst heeft gekregen die weten wat er speelt." De Jong: "Dat heeft de BBB doordacht gedaan. Nu moet Omtzigt niet te lang wachten met een lijst."

Omtzigt heeft aangegeven niet de grootste te willen worden, waardoor sommigen zich afvragen hoe hij dat wil afwenden. Door niet in alle kieskringen mee te doen? Door een maximumaantal zetels te noemen? "Dat zou jammer zijn", zegt De Jong.

Het wachten is nu op de lijst en het programma van Omtzigt. Eén ding is duidelijk: CDA wordt het voor De Jong niet meer. Een beetje pijn doet het soms nog wel. "Ik ben en blijf een christendemocraat in hart en nieren."

Een Tanzaniaanse man die vanuit Oekraïne gevlucht is, een zogenoemde 'derdelander', blijft in ieder geval voorlopig recht houden op opvang in Nederland totdat de hoogste bestuursrechter daar uitspraak over doet. Dat heeft de Raad van State bepaald in een spoeduitspraak.

De overheid wil dat derdelanders uiterlijk maandag de opvang verlaten, en vanaf dan binnen 28 dagen Nederland verlaten. Hierop spanden meerdere van hen rechtszaken aan tegen de Staat. Inmiddels zijn er meerdere uitspraken van rechtbanken geweest, waarbij sommige rechters oordelen dat de derdelanders mogen blijven, terwijl anderen, zoals in het geval van de Tanzaniaan oordelen dat de Staat gelijk heeft.

Om meer duidelijkheid en eenheid te scheppen over deze uitspraken is een definitieve uitspraak van de Raad van State, de hoogste bestuursrechter nodig. Deze uitspraak volgt waarschijnlijk eind november, maar omdat de Tanzaniaan dus eigenlijk al 4 september uit de opvang moest, vroeg hij een spoedprocedure aan met een verzoek om tot die tijd in ieder geval in de opvang te blijven.

De uitspraak van vandaag geldt alleen voor de Tanzaniaan, zegt een woordvoerder van de Raad van State. Maar de uitspraak is volgens hem wel richtinggevend. "Iedere derdelander die nu in hoger beroep gaat tegen een uitspraak die ongunstig heeft uitgepakt en verzoekt om in de tussentijd in de opvang te mogen blijven, krijgt namelijk wel dezelfde voorlopige uitspraak van ons: dat zij mogen blijven tot er einduitspraak is gedaan op zijn hoger beroep."

Ook het CDA zet tijdens de campagne voor de Tweede Kamerverkiezingen van november in op het thema bestaanszekerheid. Henri Bontenbal sprak uitgebreid over dat thema in zijn eerste toespraak als lijsttrekker van de partij. Hij was in Theater De Lieve Vrouw in Amersfoort te gast bij een bijeenkomst van CDA-jongerentak CDJA.

Bontenbal vindt dat Nederland een land is geworden "met twee gezichten", dat niet voor iedereen "gaaf" is. Er is volgens hem een groeiende groep mensen die weliswaar niet in armoede, maar wel in onzekerheid leeft. Als voorbeelden noemde hij jongeren die geen betaalbare woning kunnen vinden en het stichten van een gezin uitstellen en mensen die een normaal inkomen hebben, maar nauwelijks geld overhouden om te sparen.

De nieuwe CDA-leider verlangt naar een "fatsoenlijke samenleving" met "saamhorigheid", waarin mensen "weer normaal doen" en niet de "speelbal" zijn van de markt of de overheid. Hij vindt dat de politiek te ver is meegegaan in het neoliberale denken en dat het vertrouwen in de vrije markt is doorgeslagen. Daardoor zijn, naar zijn mening, te veel burgers alleen komen te staan "tegenover een kille overheid en een kille markt" en "tegenover elkaar".

"De mens wil gezien worden, als erkenning van zijn of haar bestaan", vatte hij zijn visie samen. "In het besef dat we elkaar altijd nodig hebben. Dat is voor mij christendemocratie. Dat is ons mensbeeld. Ieder mens telt."

Behalve het CDA hebben onder meer Pieter Omtzigt (Nieuw Sociaal Contract) en de combinatie PvdA/GroenLinks al laten weten dat zij willen inzetten op het thema bestaanszekerheid.

Het CDA presenteert maandag zijn conceptverkiezingsprogramma en Bontenbal noemde alvast een paar punten die daarin zullen staan. De christendemocraten willen een "flinke verhoging" van de kinderbijslag en het kindgebonden budget, een verlaging van de lasten op arbeid en een verhoging van de lasten op vermogen. Ook wil het CDA een andere overheid, die "haar inwoners weer moet vertrouwen en zelf betrouwbaar moet handelen".

Verder citeerde de lijsttrekker oud-CDA-politicus Hannie van Leeuwen. Die zei in 2011, toen de partij moest beslissen over de gedoogconstructie met de PVV: "Als de partij op de rug ligt, dan ga je met des te meer elan proberen de partij weer op de benen te krijgen. Dus ik zeg tegen alle mensen die de neiging hebben om af te haken: 'Doe het nu niet, kom naast mij staan en laten we samen vechten voor de inhoud'."

In een peiling van I&O Research van afgelopen zaterdag komt de partij van Bontenbal uit op een historisch laag zetelaantal van drie. Veel prominente CDA'ers hebben laten weten dat zij niet op de kandidatenlijst willen, zoals Bontenbals voorganger Wopke Hoekstra, oud-partijleider Hugo de Jonge en fractievoorzitter Pieter Heerma.

Het CDA maakte twee weken geleden bekend dat ze met Henri Bontenbal aan het roer de verkiezingen in willen. Hij zit sinds 2021 voor het CDA in de Tweede Kamer. Hij is van huis uit natuurkundige en zei bij zijn presentatie dat hij voor een CDA staat dat "vanuit het midden" opereert.

Ook in de laatste week van het zomerreces van de Tweede Kamer is er weer een hoop te bespreken voor Xander van der Wulp en Marleen de Rooy. Welke conclusies kunnen worden getrokken uit de eerste grote zetelpeiling na de aankondiging dat Pieter Omtzigt meedoet aan de verkiezingen?

Inmiddels beginnen verschillende partijen zich ook warm te draaien voor de verkiezingen. De SGP nam afscheid van Kees van der Staaij, maar had met Chris Stoffer direct een opvolger klaarstaan. Zet Stoffer de lijn van Van der Staaij voort of kiest hij een eigen koers? De VVD kwam met het partijprogramma Ruimte Geven. Grenzen Stellen. Wat betekent dat concreet? En de SP presenteerde zijn kieslijst en zette daar verschillende lijstduwers op. Kunnen deze lijstduwers echt een verschil maken?

Verder is het demissionaire kabinet erin geslaagd om deze week de begroting rond te krijgen. Wat gaan ze doen om de armoede in Nederland te bestrijden?

Ook werd in tv-programma Zembla duidelijk dat tientallen Kamerleden een vorm van beveiliging krijgen. Wat voor impact heeft dat op de Nederlandse politiek?

Tot slot laat Joost Vullings nog iets van zich horen.

Deze aflevering van De Stemming van Vullings en Van der Wulp kun je hier beluisteren. Bevalt het? Vergeet je dan niet te abonneren!

De Dag: elke werkdag twintig minuten verdieping bij één onderwerp uit het nieuws.

Met het Oog op Morgen: elke dag een overzicht van het nieuws, een blik in de ochtendkranten en het betere journalistieke interview.

Het Beste uit het Oog: iedere zaterdag selecteert de redactie van Met het Oog op Morgen de mooiste gesprekken van de afgelopen week.

De Stemming van Vullings en Van der Wulp: elke vrijdag een nieuwe aflevering waarin de politieke week wordt doorgenomen. Gemaakt door NOS en EenVandaag.

Lang verhaal kort: elke werkdag rond vijven één onderwerp, in 5 minuten. NOS op 3 vertelt je wat je moet weten over een actueel onderwerp om het nieuws erover beter te kunnen volgen.

De BoerBurgerBeweging (BBB) schuift voormalig CDA-coryfee Mona Keijzer naar voren als premierskandidaat. Dat heeft de partij op een bijeenkomst in Deventer bekendgemaakt. Caroline van der Plas liet in juli al weten dat zij opnieuw lijsttrekker is, maar niet voor het Torentje gaat.

Van der Plas wil de BBB vanuit de Tweede Kamer blijven leiden Ze vindt het Kamerwerk "het allermooiste werk dat ik ooit gedaan heb" en heeft geen zin om nette kleren aan te moeten en de wereld over te vliegen. "Dan moet ik hakken dragen, terwijl ik helemaal niet op hakken kan lopen", zei ze in De Telegraaf.

Mona Keijzer was voor zij de landelijke politiek inging onder meer wethouder in Purmerend. In 2012 deed ze een gooi naar het lijsttrekkerschap van het CDA. Ze verloor toen van Sybrand Buma. In 2020 probeerde ze het opnieuw, maar toen werd het Hugo de Jonge.

Zo presenteerde Van der Plas haar premierskandidaat:

Tussen 2017 en 2021 was ze staatssecretaris van Economische Zaken. Premier Rutte ontsloeg haar, wat zelden voorkomt onder bewindspersonen, omdat ze openlijk kritiek uitte op het coronabeleid van het kabinet waar ze zelf deel van uitmaakte.

In juni kwam ze nog in de CDA-commissie die het programma voor de Europese verkiezingen schrijft. Maar een maand geleden brak ze dan toch met de partij. Ze komt nu op nummer 2 van de kandidatenlijst van BBB.

Keijzer zei dat ze in april is gevraagd door Van der Plas, maar in eerste instantie 'nee' had gezegd. "Je stapt niet na 34 jaar bij een partij zomaar over". Maar ze voelde zich erg aangesproken door de partij die noaberschap (saamhorigheid) hoog in het vaandel heeft staan en "echte oplossingen zoekt voor echte mensen", daardoor begon "het politieke vuur toch weer te branden".

In de ogen van Mona Keizer is de BBB "wars van politieke spelletjes":

Behalve Keijzer komen er meer overstappers uit andere partijen op de lijst, onder wie een aantal Tweede Kamerleden. Het gaat dan om Lilian Helder van de PVV en Nicky Pouw-Verweij en Derk Jan Eppink van JA21. Zij sluiten zich per direct aan bij de BBB-fractie, die daardoor nog voor de verkiezingen van één naar vier zetels groeit. Voor JA21 betekent het dat partijleider Joost Eerdmans als eenmansfractie door zal moeten.

Op nummer 3 van de BBB-kandidatenlijst staat luitenant-kolonel Gijs Tuinman, die als een van de weinige militairen de Militaire Willemsorde heeft gekregen, de hoogste militaire onderscheiding in Nederland. Van der Plas zei over hem dat ze "heel erg trots" en "flabbergasted" is dat hij zich heeft aangesloten. "Want er staan ons internationaal en op defensiegebied heel grote uitdagingen te wachten."

De BBB kwam in 2021 met één zetel in de Tweede Kamer. Na de Provinciale Statenverkiezingen in maart werd de partij met zestien zetels in de Eerste Kamer daar in één klap de grootste.

Eerder hebben Dilan Yesilgöz van de VVD en Frans Timmermans van de combinatie GroenLinks/PvdA laten weten dat zij premier willen worden, als hun partij gaat meeregeren. Pieter Omtzigt wil net als Van der Plas in de Tweede Kamer blijven, als zijn partij Nieuw Sociaal Contract gaat meeregeren.