Er wacht een pittige week voor het kabinet, nu de stikstofwet is doorgeschoven en de steun voor het belastingplan nog altijd onzeker is. Toch blijft premier Jetten optimistisch. "Ik zie nog echt kansen" en "we gaan de komende dagen verder praten", zegt hij tijdens zijn wekelijkse persconferentie.

Tegelijkertijd kondigt hij aan op stikstof en abortus niet bereid te zijn "stappen terug te doen". Daarmee is het de vraag of hij JA21, SGP en BBB nog wel aan tafel krijgt. Zij hebben aanpassingen aan de stikstofplannen en het abortusbeleid juist als harde eis gesteld voor de steun aan het minderheidskabinet.

Presentatie stikstofplannen afgeblazen

Opmerkelijk is dat de presentatie van de stikstofplannen van minister Van Essen (Landbouw) vandaag op het allerlaatste moment werd afgeblazen. Hij wilde meer tijd om de opmerkingen van landbouworganisaties LTO en NAJK te verwerken.

Mogelijk speelde de timing van de begrotingsgesprekken met JA21, SGP en BBB daarbij ook een rol. "Alles heeft met alles te maken in de politiek, laten we daar eerlijk over zijn", zegt Van Essen.

Wat is het belastingplan?

Het belastingplan is het fundament van het beleid van het kabinet, omdat daarin staat welke belastingen inwoners de komende jaren moeten betalen. Met dat geld moet het kabinet vervolgens de eigen plannen bekostigen.

Dit kabinet wil de inkomstenbelasting verhogen. Tegelijkertijd staan er in het belastingplan van dit jaar ook maatregelen om de koopkracht te verbeteren. Verder staat er bijvoorbeeld een verhoging van de drinkwaterbelasting in en juist een lagere accijns op benzine. Voor dit pakket moet het minderheidskabinet steun zien te vinden.

Morgen praat het kabinet met Pro en Volt en met ChristenUnie en 50plus erover verder op het Catshuis. Met JA21, BBB en SGP gaat de top van het kabinet videobellen.

Pro en Volt, de optie 'over links', zagen vanochtend nog geen beweging bij het kabinet. De twee partijen willen een lagere inkomstenbelasting en meer belasting op vermogen, maar kregen het kabinet nog niet mee.

50plus en ChristenUnie waren positiever over hun gesprek met de coalitie. Zij zouden samen met Groep Markuszower, een partij waarmee tot nu toe nog niet officieel onderhandeld is, het kabinet aan een meerderheid in de Tweede Kamer kunnen helpen.

Het kabinet zou via die 'derde' weg erop kunnen gokken dat de Eerste Kamer daarna niet voor een chaos met de belastingaanslagen wil zorgen. Maar dat is niet de opzet van het kabinet, bezweert Jetten tijdens de persconferentie. "Wij kijken echt hoe we in de Tweede en de Eerste Kamer een meerderheid kunnen organiseren, zodat we rust krijgen."

Jetten probeert intussen de bal steeds meer bij oppositiepartijen te leggen door te wijzen op de belastingplannen die Nederlanders geld opleveren. Zonder meerderheid gaan die ook niet door. "Succes met uitleggen dat dan de accijnzen aan de pomp niet naar beneden gaan", waarschuwt Jetten de oppositie.

Deadline steeds dichterbij

Zo komt de deadline voor het belastingplan steeds dichterbij. Normaal wordt daar al in augustus over besloten, maar nu is eind oktober nog altijd niet duidelijk wat het plan überhaupt is. Uiterlijk dinsdag wil het kabinet dat naar de Tweede Kamer sturen. De week erop moet de Kamer erover stemmen.

De presentatie van landbouwminister Van Essen over zijn stikstofwet staat nu ook voor volgende week op de rol. Daar is de vraag hoe landbouworganisaties LTO en NJAK gaan reageren. Zij zaten vannacht tot diep in de nacht op het ministerie, maar houden voorlopig hun steun ook nog in hun broekzak en zeggen de laatste versie nog niet gezien te hebben.

Ineens stond donderdagochtend de boel op scherp, toen het nieuw gevormde rechtse blok van BBB, SGP en JA21 zijn eisen presenteerde aan de regering in ruil voor steun aan het belastingplan.

De coalitiepartijen schrokken zo van dit mes op de keel dat ze vrijwel direct in overleg gingen over hoe het nu verder moest met hun zoektocht naar brede steun.

Het rechtse en linkse blok mochten vervolgens vrijdagochtend langskomen om te praten met de top van het kabinet, maar dat leverde nog niet veel resultaat op.

De Stemming

Deze aflevering van De Stemming van Vullings en De Rooy is te beluisteren bij NPO Luister

Daar vind je ook alle vorige afleveringen. Net als bij alle andere bekende podcastkanalen.

Over deze podcast

Politiek journalisten Joost Vullings (EenVandaag, AVROTROS) en Marleen de Rooy (NOS) nemen elke vrijdag de Haagse week door, met scherpe analyses, geruchten en voorspellingen. Wil je reageren? Mail dan naar destemming@nos.nl.

De drie partijen JA21, SGP en BBB die samen 'de route over rechts' vormen, zijn er niet uitgekomen in hun gesprek met de top van het kabinet. Pro en Volt, die samen optrekken als 'optie over links', zagen op hun beurt nog geen beweging van het kabinet.

"Het was een stevig, ingewikkeld gesprek", zei JA21-leider Eerdmans na afloop van zijn gesprek. Hij voerde het woord namens het rechtse drietal. "Het ligt nog niet zoals wij zouden willen." Partijleiders Eerdmans, Stoffer (SGP) en Vermeer (BBB) wilden niets zeggen over de inhoud van hun gesprekken over het Belastingplan en de begrotingen.

Ook wisten ze niet of ze later nog verder gaan praten met het kabinet. "Iedereen gaat dit even op zich in laten werken", aldus Eerdmans. De drie zeiden wel dat hun "bondje" nog intact is.

Benzinepomp

Premier Jetten zei vanochtend al twijfels te hebben bij het pakket van het drietal, vooral vanwege de eisen op het gebied van draagmoederschap en abortus. "Wil je nou echt heel zware medische-ethische thema's verbinden met wat mensen moeten betalen bij de benzinepomp?" Coalitiepartijen D66 en CDA zeiden gisteravond ook al dat zij niet zo blij waren met het eisenpakket.

Na de drie rechtse oppositiepartijen waren Pro-leider Klaver en Volt-leider Dassen aan de beurt. Zij zagen "nog geen enkele beweging" van het kabinet op het gebied van hun belangrijkste eis. De twee willen dat de lasten voor vermogenden stijgen en die voor werkenden omlaag gaan.

"De afstand is heel groot", zei Pro-leider Klaver. "Daar zullen we verder over moeten praten." Klaver verwacht dat dat dit weekend gebeurt, maar een vervolggesprek is niet gepland.

Weer in het autootje

ChristenUnie en 50Plus kwamen vanmorgen als eerste langs. Toen zij naar buiten kwamen, waren ze positief over wat het kabinet aan hen had gepresenteerd. "Maar we moeten het wel eerst nog op papier zien", zei CU-leider Bikker.

Zowel Bikker als Struijs van 50Plus gaf daarbij een waarschuwing af. Als het kabinet om andere partijen tegemoet te komen grote wijzigingen aanbrengt, dan kan hun steun op losse schroeven komen te staan. "Dan springen we weer in het autootje en komen we hier weer praten", zei Struijs.

ChristenUnie en 50Plus kunnen samen met de Groep Markuszower zorgen voor een meerderheid in de Tweede Kamer. Markuszower, die deze week met minister Heinen van Financiën heeft gesproken, zei eerder dat hij weinig eisen stelt. Voor hem is het vooral van belang dat Pro niet aan de macht komt.

Hoe het nu de komende dagen gaat, en met wie het kabinet verder gaat praten, is nog niet bekend.

Premier Jetten denkt dat er vandaag resultaat geboekt kan worden in de onderhandelingen met een deel van de oppositiepartijen over het Belastingplan en de begrotingen.

"Iedereen voelt dat je ergens compromissen zult moeten sluiten. Wat mij betreft kunnen er vandaag zaken worden gedaan", zei Jetten aan het begin van de gesprekken. Hij zegt dat het kabinet vandaag concrete voorstellen zal doen op basis van de eerdere gesprekken.

Jetten spreekt achtereenvolgens met de drie combinaties ChristenUnie en 50Plus, JA21, BBB en SGP en als laatste met Pro en Volt. De wekelijkse ministerraad wordt daarom doorgeschoven naar de middag.

JA21, BBB en SGP presenteerden zich gisteren als verbond waarmee ook een meerderheid te halen is in Tweede en Eerste Kamer. Maar zij vragen daar dan wel wat voor terug, zo blijkt uit de lijst met eisen. Die gaan van het stikstofdossier tot draagmoederschap.

Twijfels

Daar heeft Jetten vooraf al twijfels bij. "Wij hebben ook een aantal vragen aan hen", zegt hij. "Wil je nou echt heel zware medische-ethische thema's verbinden met wat mensen moeten betalen bij de benzinepomp? Ik zou dat niet op die manier koppelen. Te veel onderwerpen aan elkaar knopen leidt tot stilstand."

Coalitiepartijen D66 en CDA zeiden gisteravond ook al dat zij niet zo blij waren met het eisenpakket van het nieuwe rechtse verbond.

Jetten zegt nog steeds dat het kabinet niet uit is op een keuze 'over links of rechts'. Hij hoopt dat het kabinet met verschillende voorstellen ook verschillende oppositiepartijen over de streep kan trekken.

Het kabinet kan nog steeds niet kiezen tussen links en rechts en dus zet de oppositie het kabinet onder druk. JA21, SGP en BBB leggen eisen op tafel in ruil voor steun aan het belastingplan van het kabinet. De belangrijkste eisen gaan over migratie, stikstof en belastingen.

Wat wil het nieuwe verbond precies en zijn de eisen haalbaar?

Migratie

In tegenstelling tot het vorige kabinet wil het kabinet-Jetten de spreidingswet, waardoor asielzoekers evenrediger over gemeenten worden verdeeld, in stand houden. JA21, SGP en BBB vinden dat die wet niet moet worden gehandhaafd: gemeenten moeten een azc of opvang kunnen weigeren.

Ook willen de partijen dat de tijdelijke status van gevluchte Syriërs versneld wordt herbeoordeeld, zodat ze kunnen worden teruggestuurd. En ze willen op korte termijn "concrete stappen" zien over het opvangen van asielzoekers buiten Europa, zodat die daar de procedure kunnen afwachten.

"Praktisch lijken veel dingen die hier staan onuitvoerbaar", zegt universitair hoofddocent migratierecht Mark Klaassen (Universiteit Leiden) over het voorstel van de partijen. "De IND zit al op een grote berg aanvragen en is op dit moment helemaal niet in staat om actief Syriërs te herbeoordelen. Dan moeten ze de hele procedure van die mensen opnieuw doen."

Niet handhaven op de spreidingswet is in principe mogelijk, zegt Klaassen. "Maar dat zal het draagvlak voor gemeenten om de spreidingswet uit te voeren ondermijnen. De minister hóeft geen bestuursdwang toe te passen, maar helemaal niet beschikken over dat middel, zal ervoor zorgen dat de bereidheid van gemeenten om te voldoen aan de verplichting minder wordt."

Inzetten op het afwachten van de asielprocedure in het buitenland is al kabinetsbeleid, voegt Klaassen toe. "Of dat plan slaagt, hangt af van de medewerking van de landen buiten Europa."

Stikstof

Het kabinet wil dat de landbouwsector in 2035 42 tot 46 procent minder stikstof uitstoot ten opzichte van 2019. Dat betekent onder andere dat melkveehouders niet meer dan 2,6 koeien per hectare kunnen houden. JA21, SGP en BBB willen deze maatregel schrappen. Ook willen de partijen de rekenkundige ondergrens - die gaat over hoeveel stikstof er in de natuur terecht mag komen - verhogen naar 1 mol. Dat is 200 keer hoger dan de huidige ondergrens.

"Ik neem aan dat deze partijen de stikstofdoelen onderschrijven, zodat het land van het slot kan", zegt Jan-Willem Erisman, hoogleraar milieu en duurzaamheid (Universiteit Leiden). "Maar ze halen elementen uit het plan zonder met een alternatief te komen. Met deze voorstellen komen we niet uit de stikstofcrisis."

Belastingen

De partijen willen af van de "vrijheidsbijdrage", de extra belasting voor burgers om de investeringen in defensie te kunnen betalen. Daarnaast willen ze lastenverlichting voor het midden- en kleinbedrijf in Nederland (MKB) en ze willen de belastingkloof tussen één- en tweeverdieners aanpakken. De partijen lichten niet toe waar het geld vandaan moet komen.

"Wat in deze brief staat, is niet concreet genoeg", zegt Bas Jacobs, hoogleraar economie en overheidsfinanciën (Vrije Universiteit). "Het rechttrekken van de belastingdruk voor één- en tweeverdieners gaat over vele miljarden. De vrijheidsbijdrage kan ook over een X aantal miljard gaan. Lastenverlichting voor ondernemers in het mkb: honderden miljoenen, zo niet ook miljarden."

In algemene zin stelt de hoogleraar dat de partijen alleen maar bezig zijn met het bedienen van de eigen achterban. "Niemand voelt zich verantwoordelijk voor het collectief, voor de schatkist. Dat is een probleem aan het worden en dat kun je alleen oplossen door ook pijn te durven nemen, en niet alleen maar te vragen."

Roken op plekken waar veel kinderen zijn wordt verboden, als het aan het kabinet ligt. Mensen zouden dan niet meer een sigaret mogen opsteken bij kinderboerderijen of bijvoorbeeld op de buitenterreinen van kinderdagverblijven.

Een voorstel om dat te verbieden wordt naar verwachting morgen in de ministerraad besproken, melden bronnen aan de NOS. Door de wetswijziging zouden beheerders van dat soort plekken verplicht worden om een rookverbod in te stellen. Zij moeten dan in principe zelf ook handhaven dat er niet gerookt wordt.

Veel van die plekken, zoals pleinen bij een buitenschoolse opvang en beheerde speeltuinen, zijn door de beheerders al rookvrij verklaard. Ze willen al dat bezoekers daar niet roken. Toch is het op een klein deel van de plekken nog niet het geval. En voor die laatste plekken wil het kabinet dus alsnog een verplicht rookverbod. De Tweede Kamer heeft hier ook om gevraagd, al ging het parlement eigenlijk nog verder.

Breed draagvlak

De Tweede Kamer dacht aanvankelijk namelijk ook aan een rookverbod op andere plekken waar veel kinderen komen, zoals dierentuinen en pretparken. Maar het kabinet richt zich eerst op plekken die echt helemaal gericht zijn op kinderen, zoals beheerde speeltuinen en de kinderopvang, omdat dat makkelijker te regelen zou zijn vanwege het brede draagvlak ervoor.

Later zou nog gekeken kunnen worden naar onbeheerde speeltuinen en plekken als openluchtzwembaden.

Rookvrije generatie in 2040

Het kabinet streeft naar een rookvrije generatie in 2040, daar hoort dit plan ook bij. Daar zijn eerder al andere maatregelen voor genomen zoals een uitstalverbod, neutrale verpakkingen en minder verkooppunten.

Het Adviescollege toetsing regeldruk (ATR) was eerder al kritisch toen het kabinet dit plan ter advies voorlegde, daarbij noemde het college ook dat eerdere plannen om een rookvrije generatie in 2040 te hebben niet effectief leken.

Coalitiepartijen D66 en CDA zijn niet blij met het eisenpakket waarmee JA21, BBB en SGP vanochtend kwamen. "Dit heeft het niet makkelijker gemaakt", reageert CDA-leider Bontenbal vanavond. "Is dit echt wat je wilt?", vraagt D66-fractievoorzitter Paternotte zich af in de richting van de drie.

De drie rechtse oppositiepartijen maakten vanochtend bekend dat ze vanaf nu samen optrekken in de onderhandelingen met het minderheidskabinet. Het kabinet is nog steeds op zoek naar steun voor het belastingplan en andere begrotingen.

De drie bieden hun steun aan in ruil voor aanpassingen van de plannen van D66, VVD en CDA. JA21, SGP en BBB willen de belastingverzwaring om te voldoen aan de NAVO-norm, door CDA de vrijheidsbijdrage genoemd, van tafel en een flinke lastenverlichting.

Medische ethiek als wisselgeld

Verder wil het drietal aanpassingen aan de stikstofplannen, waar BBB al langer om vraagt, en meer maatregelen op asiel, waar JA21 steeds voor pleit. Ook zijn de eisen van SGP op het gebied van draagmoederschap en abortusbeleid gezamenlijke eisen geworden.

Vooral dat laatste steekt Paternotte. "Wij gaan niet hele fundamentele rechten van vrouwen inruilen voor een begroting", zegt hij. "Medische ethiek als wisselgeld, dat is gek."

Bontenbal gaat inhoudelijk niet in op het pakket van JA21, SGP en BBB, maar zegt wel dat het hiermee ingewikkelder is geworden om eruit te komen. "Omdat ze samen elkaars eisen hebben overgenomen." Hij vindt wel dat het kabinet met ze moet doorpraten. "Ook om te horen hoe hard de eisen zijn."

Kleur bekennen

Vanavond is de top van het kabinet samen op het ministerie van premier Jetten om te praten over hoe het nu verder moet. Eerder vandaag spraken de premier, de vicepremiers en de minister van Financiën hier ook al over.

Morgenochtend spreekt het kabinet met verschillende combinaties van oppositiepartijen: eerst met de ChristenUnie en 50Plus, daarna met JA21, BBB en SGP en als laatste met Pro en Volt. Daarna is het tijd voor het kabinet om kleur te bekennen, zegt Bontenbal. "Mijn geduld begint op te raken."

De drie gesprekssamenstellingen van morgen staan voor drie routes die het kabinet heeft om een meerderheid te vinden voor hun plannen. CU en 50Plus kunnen samen met de zetels van Groep Markuszower voor een meerderheid zorgen in de Tweede Kamer.

JA21, BBB en SGP vormen gedrieën 'de route over rechts'. Pro en Volt houden elkaar ook vast en zijn 'de optie over links'. Pro-leider Klaver benadrukte de afgelopen dagen dat hij bereid is tot compromissen.

Als de Eerste Kamer eind dit jaar het Belastingplan 2027 van het minderheidskabinet afkeurt, dan kan er een chaos voor miljoenen belastingplichtigen ontstaan.

Dat hangt samen met de deadline die geldt voor de Belastingdienst. Op 20 november om 12.00 uur moeten echt alle wijzigingen van de inkomstenbelasting binnen zijn want daarna worden de voorlopige aanslagen gemaakt die vanaf december worden verstuurd.

Als de Eerste Kamer na 20 november het Belastingplan afkeurt of via een novelle wijzigingen afdwingt, dan kloppen de voorlopige aanslagen niet meer. Dit moet dan later worden hersteld, bij de definitieve aanslag anderhalf jaar later. Dat betekent navorderingen of teruggaven.

De zinsnede "dat wordt een tweede Toeslagenaffaire maar dan nog groter" wordt in de wandelgangen al gebruikt.

Niet denkbeeldig

ChristenUnie-Kamerlid Grinwis bracht het onderwerp afgelopen maandag ter sprake in het Kamerdebat over het Belastingplan. Hij vroeg aan de staatssecretaris van Financiën Eerenberg: "Wat nou als de Tweede Kamer in meerderheid ja zegt tegen het Belastingplan, maar de Eerste Kamer niet?"

Die optie is zeker niet denkbeeldig. Het minderheidskabinet voert nog steeds moeizame onderhandelingen met de oppositie over steun voor het Belastingplan. Of het gaat lukken met partijen die zowel in de Tweede als in de Eerste Kamer een meerderheid kunnen leveren is onzeker.

Eerenberg zei in het debat dan ook in antwoord op Grinwis dat dat "het scenario is dat we echt niet zouden moeten willen met elkaar of aantrekkelijk moeten doen laten lijken, want dat is het niet".

Hoe werkt het met de voorlopige aanslag?

Iedereen kan vanaf begin december een voorlopige aanslag bij de Belastingdienst aanvragen voor het volgende jaar. Dat doe je bijvoorbeeld als je de hypotheekrenteaftrek maandelijks wil terugkrijgen, in plaats van in één keer aan het einde van het belastingjaar.

De Belastingdienst bepaalt het jaar daarna wat de definitieve aanslag is. Dan wordt duidelijk in hoeverre de voorlopige aanslag klopte. En dus of je een bedrag moet bijbetalen of terugkrijgt.

Voor het vaststellen van de voorlopige aanslag gaat de Belastingdienst uit van de belastingregels die dan gelden. Als de Eerste Kamer die op het laatste moment verandert, is de kans groot dat de definitieve aanslag anders uitpakt.

Het gigantische uitvoeringsprobleem dat op de loer ligt, zal de discussie voor senatoren van de oppositiepartijen veranderen. Hun mogelijke tegenstem kan voor onduidelijkheid zorgen over de inkomstenbelasting en dus het besteedbare inkomen van miljoenen Nederlanders.

Daarom kan het zijn dat het minderheidskabinet uiteindelijk toch genoegen neemt met alleen een meerderheid voor het Belastingplan in de Tweede Kamer. Oppositiepartijen in de Eerste Kamer zullen het daarna waarschijnlijk nooit durven wegstemmen.

Gok

Tot nu toe blijft het kabinet zeggen dat deze route zeker niet wenselijk is. Maar het minderheidskabinet is er door onderlinge meningsverschillen evengoed nog steeds niet uit of het zaken wil doen 'over links' met Pro en Volt of 'over rechts' met JA21, SGP en BBB.

Als dit proces helemaal misloopt, dan kunnen ze dus een gok wagen: steunen op CU, 50Plus en Groep Markuszower in de Tweede Kamer, en erop rekenen dat niemand in de Eerste Kamer verantwoordelijk wil zijn voor chaos met de inkomstenbelasting.

ChristenUnie-Kamerlid Grinwis reageert dat er een "grote verantwoordelijkheid" op Kamer en kabinet rust om eruit te komen wat betreft het Belastingplan. "Het zou toch onverantwoord zijn als we gaan gokken met de belastingaanslag en toeslagen van miljoenen Nederlanders door hen achteraf de rekening te presenteren."

Het kabinet praat morgen verder met verschillende combinaties van oppositiepartijen. Dat is de uitkomst van overleg van de top van het kabinet. De coalitie van D66, VVD en CDA is nog steeds op zoek naar steun voor het belastingplan en andere begrotingen.

Premier Jetten en minister Heinen en staatssecretaris Eerenberg (beiden Financiën) spreken morgen eerst met de ChristenUnie en 50Plus, daarna met JA21, BBB en SGP en als laatste met Pro en Volt. De meeste van deze partijen zijn eerder deze week ook al op gesprek geweest.

Drie routes

De drie gesprekssamenstellingen staan voor drie routes die het kabinet heeft om een meerderheid te vinden voor hun plannen. CU en 50Plus kunnen samen met de zetels van Groep Markuszower voor een meerderheid zorgen in de Tweede Kamer.

Markuszower, die deze week met Heinen heeft gesproken, zei eerder dat hij weinig eisen stelt. Voor hem is het vooral van belang dat Pro niet aan de macht komt, zei het oud-PVV-Kamerlid.

Vrijheidsbijdrage

JA21, BBB en SGP vormen gedrieën 'de route over rechts'. De drie oppositiepartijen maakten vanochtend bekend dat ze vanaf nu samen optrekken in de onderhandelingen met het minderheidskabinet. Jetten, vicepremiers Van den Brink (CDA) en Yesilgöz (VVD) en minister Heinen hadden vanmiddag overleg over het eisenpakket.

De drie rechtse partijen bieden hun steun aan voor het belastingplan en andere begrotingen in ruil voor aanpassingen van de plannen van de coalitie. JA21, SGP en BBB willen de belastingverzwaring om te voldoen aan de NAVO-norm, door CDA de vrijheidsbijdrage genoemd, van tafel en een flinke lastenverlichting.

Verder wil het drietal aanpassingen aan de stikstofplannen die BBB al eerder vroeg en meer maatregelen op asiel waar JA21 steeds voor pleit. Ook zijn de eisen van SGP op het gebied van draagmoederschap en abortusbeleid gezamenlijke eisen geworden.

Breed draagvlak

Het kabinet heeft tot nu toe steeds gezegd voor een breed draagvlak in de Tweede Kamer met honderd zetels te willen gaan. Oppositiepartijen zeggen steevast dat dat niet kan en dat het kabinet moet kiezen.

Met het pakket van het rechtse verbond wordt dat nog eens onderstreept, omdat er eisen in zitten die Pro en Volt - die samen 'de optie over links' vormen - niet zullen steunen. Pro-leider Klaver benadrukte de afgelopen dagen dat hij bereid is tot compromissen.

Door de samenwerking op rechts en de inhoud van het pakket komt de coalitie, die intern al verdeeld is, nog verder onder druk te staan. D66 en CDA hebben een voorkeur voor links, de VVD voor samenwerking met rechtse partijen.

Vanavond komt de top van het kabinet overigens weer samen op het ministerie van Jetten om te praten over hoe het nu verder moet.

Exact een jaar na de Iaatste verkiezingen voor de Tweede Kamer staan de coalitiepartijen op fors verlies, als het gaat om de gunst van de kiezer. In de meest recente Peilingwijzer staat het D66 van premier Jetten, dat bij de verkiezingen van een jaar geleden nog de meeste stemmen haalde, nu op 13 tot 17 Kamerzetels. Dat zijn er 11 minder dan momenteel in de Tweede Kamer.

De VVD houdt nog 14 tot 18 zetels over in dit gewogen gemiddelde van de peilingen van Ipsos I&O en Verian/EenVandaag; een verlies van 6. Terwijl ook het CDA 4 lager uitkomt op 12 tot 16. Daarmee staat de minderheidscoalitie rond de 45, minder dan een derde van de Kamerzetels.

Verreweg de grootste in de Peilingwijzer blijft oppositiepartij PRO, op 25 tot 31 zetels. De partij van Jesse Klaver plukt volgens onderzoek van Ipsos I&O en Verian/EenVandaag nog altijd de vruchten van de onvrede van veel progressieve kiezers over het 'rechtse' regeringsbeleid waar D66 voor heeft getekend.

Laagste rapportcijfer Yesilgöz

Spiegelbeeldig krijgt de VVD van zijn kiezers van vorig jaar het verwijt te veel naar links te zijn geschoven. Volgens Verian/EenVandaag is er wel een belangrijk verschil tussen de situatie bij D66 en die bij de VVD: waar het vertrouwen in Jetten bij zijn achterban nog vrij hoog is, vindt nog slechts 28 procent van de VVD-stemmers dat leider Dilan Yesilgöz bij de volgende verkiezingen weer lijsttrekker moet worden.

Ipsos I&O ziet hetzelfde. Yesilgöz, die onlangs nog liet weten juist wel leider te willen blijven tot en met de eerstvolgende verkiezingen, krijgt van kiezers de laagste waardering van de belangrijkste politiek leiders. Uitgedrukt in een rapportcijfer gaat het om een 3,7. Niet meer dan 8 procent van de VVD-kiezers zegt op de VVD te stemmen vanwege de leider.

PVV verliest ook

Opvallend is dat het niet de PVV is die profiteert van de verder geslonken aantrekkingskracht van de VVD. De partij van Geert Wilders staat eveneens in de min op 18 tot 23 zetels. Overstappers van VVD en PVV zorgen er eerder voor dat JA21 (15-19) en Forum voor Democratie (10-14) groeien.

Ipsos I&O ziet in het onderliggende onderzoek een grote wispelturigheid bij kiezers. Enerzijds wordt de coalitiepartijen kwalijk genomen dat zij te weinig voor elkaar krijgen en zoeken veel mensen daarom op dit moment hun toevlucht elders. Anderzijds vindt zo'n driekwart van de oppositiestemmers dat hun partij per se moet vasthouden aan de eigen principes, "zelfs als de regering de begroting dan niet rond krijgt". Dat begrotingsoverleg met de oppositie wordt dezer dagen gevoerd.

BBB valt vrijwel weg

Bij de kleinere partijen zijn er drie die in de Peilingwijzer op 4 tot 6 zetels uitkomen: 50Plus, de Partij voor de Dieren en de SP. Ongeveer even groot is de ChristenUnie, met 3 tot 5, gevolgd door de SGP en Volt met 2 tot 4 en Denk met 1 tot 3.

Van BBB blijft in de huidige Peilingwijzer weinig over met 0 tot 2.

Maurice de Hond

Politicoloog Tom Louwerse, de maker van de Peilingwijzer, benadrukt dat zetelpeilingen buiten verkiezingstijd volgens het beschikbare onderzoek weinig voorspellende waarde hebben voor de volgende uitslag. "Anderzijds reageren partijen er wel op. Dat zag je bijvoorbeeld recentelijk toen de peiling van Maurice de Hond, die niet is opgenomen in de Peilingwijzer, op 12 zetels uitkwam voor de VVD. Dat leverde veel stukken in kranten op en kritische vragen op partijbijeenkomsten."

"Effect is ook", aldus Louwerse, "dat het meer druk oplevert op deze partijen om in onderhandelingen concrete zaken binnen te slepen waarin het eigen profiel goed naar voren komt. Compromissen worden dan nog lastiger. Dat maakt begrotingsonderhandelingen zoals die nu worden gevoerd niet eenvoudig."

Over de Peilingwijzer

De NOS publiceert met enige regelmaat de Peilingwijzer, die zetelpeilingen van Ipsos I&O en Verian/EenVandaag samenvoegt. Meer over de methode erachter is te vinden op de website van de maker, politicoloog Tom Louwerse van de Universiteit Leiden.

Het gebruik van generatieve AI in de klas moet voor kinderen in het basisonderwijs worden verboden. Een Kamermeerderheid steunt een voorstel hierover van Volt en het CDA.

"We mogen niet dezelfde fout maken als toen sociale media kritiekloos werden omarmd", zegt Kamerlid Dassen van Volt. CDA-Kamerlid Armut: "Generatieve AI voegt voor basisschoolleerlingen wat ons betreft niks toe."

Generatieve AI is kunstmatige intelligentie die op basis van opdrachten zelf in staat is om tekst, audio, video of beeld te genereren, zoals bijvoorbeeld ChatGPT, Claude en Copilot.

Volgens de partijen ontwikkelen jonge leerlingen in het primair onderwijs voor een belangrijk deel "hun kritisch denkvermogen, creativiteit en verbeelding". Het gebruik van generatieve AI vormt daarvoor een risico, denken zij.

Kritisch nadenken

Kinderen moeten eerst goed leren lezen, schrijven en kritisch nadenken, ook over AI, voordat zij zelf met AI gaan werken, vindt Dassen. "Ik geloof in de kansen die AI ons biedt, maar tegelijkertijd vergroot generatieve AI leerachterstanden. Daar moeten we nu op handelen."

Wat het CDA betreft blijft het leren uit boeken de basis. Voor kinderen is ook digitale geletterdheid belangrijk, zegt Kamerlid Armut, maar dan moet AI puur gebruikt worden om het leren te ondersteunen.

De partijen die een verbod willen zijn Volt, CDA, Pro, D66, PvdD, Denk, SP, 50plus, ChristenUnie en JA21. Zij hebben samen 88 van de 150 zetels.

Staatssecretaris Tielen snapt de zorgen van de Tweede Kamer, maar ze voelt er niets voor om AI voor basisschoolleerlingen nu te verbieden. Ze werkt aan een plan over digitalisering in het onderwijs en zegt zorgvuldig te willen zijn. "Daar heb ik gewoon echt nog wat meer tijd voor nodig."

Te weinig leren over AI

De PO-raad, de sectorvereniging voor het primair onderwijs, is blij met het voorstel. "Uit de eerste onderzoeken blijkt dat het leerrendement daalt als leerlingen veelvuldig gebruikmaken van generatieve AI, dus we snappen de zorgen die politici hebben over het gebruik van generatieve AI in het onderwijs. Boven alles is het ontzettend belangrijk dat leerlingen leren hoe je een bron analyseert en dat zij zelf kritisch kunnen nadenken."

"Tegelijkertijd komt een mogelijk totaalverbod voor het basisonderwijs nu uit de lucht vallen. We staan er wel voor open om hier met het ministerie en experts goede afspraken over te maken, want dat er iets moet gebeuren is wel duidelijk", voegt de PO-raad toe.

Onderwijskundige en groep 8-docent Barend Last begrijpt de zorgen bij politici. "Ik kan mee in de redenering dat kinderen geen ongebreidelde toegang moeten hebben tot generatieve AI-systemen." Toch is hij bang dat kinderen door zo'n verbod juist te weinig leren over AI en dan ook wijze lessen over hun voorbereiding op de maatschappij missen.

"In de kerndoelen staat dat leerlingen moeten leren verantwoord om te gaan met AI. Dan moet je dus niet al het gebruik van generatieve AI gaan verbieden", zegt hij. Volgens hem zijn er genoeg voorbeelden te vinden dat het op een educatieve manier kan worden ingezet.

Barend Last is bang dat de Tweede Kamer een wettelijk verbod te breed gaat formuleren. "Educatieve chatbots kun je bijvoorbeeld instrueren om niet de antwoorden te geven maar bijvoorbeeld met de leerling mee te denken volgens didactische principes. Ook onderwijsuitgevers experimenteren met AI-chatbots."

De top van het kabinet is bijeen om te praten over het eisenpakket van JA21, BBB en SGP. Premier Jetten (D66) en de vicepremiers Van den Brink (CDA) en Yesilgöz (VVD) zijn daarbij, maar ook minister Heinen (VVD) van Financiën.

Vanmorgen maakten JA21, SGP en BBB bekend samen op te trekken in de onderhandelingen met het minderheidskabinet over het belastingplan. Het is vanaf nu "samen uit, samen thuis", zei JA21-leider Eerdmans tegen de NOS.

In een brief aan het kabinet bieden de drie rechtse oppositiepartijen hun steun aan voor het belastingplan en een constructieve houding voor alle andere begrotingen in ruil voor grote aanpassingen van de plannen van D66, VVD en CDA. In het belastingplan staat hoe het minderheidskabinet de komende jaren de belastingen wil regelen.

JA21, SGP en BBB willen de belastingverzwaring om te voldoen aan de NAVO-norm, door het CDA de vrijheidsbijdrage genoemd, van tafel en juist een flinke lastenverlichting. De forse aanpassingen aan de stikstofplannen die BBB al eerder vroeg, meer maatregelen op asiel waar JA21 steeds voor pleit, en de SGP-eisen op het gebied van medisch-ethische kwesties waaronder draagmoederschap en abortusbeleid zijn nu gezamenlijke eisen.

De drie partijen willen hun plannen betalen door bezuinigingen op andere terreinen. Op vragen van de NOS zeggen de partijen dat ze dat ze de invulling "voor aan de onderhandelingstafel met het kabinet bewaren". Volgens SGP-leider Stoffer is alles "tot de laatste euro toe gedekt" en moet vooral gedacht worden aan "snijden in de overheidsuitgaven".

Over links of over rechts

Door de samenwerking en inhoud van het pakket komt de coalitie, die intern al verdeeld is, nog verder onder druk te staan. D66 en CDA hebben een voorkeur voor links, de VVD voor samenwerking met rechtse partijen.

Het kabinet zegt steeds voor een breed draagvlak in de Tweede Kamer met honderd zetels te willen gaan. Oppositiepartijen zeggen dat dat niet kan en dat het kabinet moet kiezen. Behalve dat dit rechtse verbond dus de minderheidscoalitie op scherp zet wordt ook duidelijker dat die brede steun steeds moeilijker wordt: in het pakket zitten eisen die Pro en Volt niet zullen steunen.

Maandag riep premier Jetten partijen nog op het belastingplan vooral op de inhoud te beoordelen en er geen andere dingen aan te verbinden. Met deze brief doen SGP, JA21, en BBB dit wel: ze benadrukken in hun brief hun zorgen over de plannen van het kabinet. Naast aanpassingen op het gebied van stikstof, asiel en medische ethiek willen ze ook flinke veranderingen in de lastenverhogingen.

"Nederland draait op mensen die werken, ondernemen en zorgen voor hun gezin", schrijven ze en mensen verdienen "een overheid die zorgt dat werken en ondernemen loont en verantwoordelijkheid nemen niet gestraft wordt".

Voorgestelde lastenverlichtingen van SGP, BBB en JA21

- Het schrappen van de 'vrijheidsbijdrage'.
- De belastingkloof tussen een- en tweeverdieners aanpakken.
- mkb-winstvrijstelling verhogen om ondernemers te ontlasten.
- De btw-verhoging op sierteelt schrappen.

Het schrappen van de lastenverzwaring voor defensie-uitgaven ligt met name voor het CDA gevoelig. De eisen van de SGP op het terrein van abortus en draagmoederschap zullen met name voor D66, de grootste regeringspartij, moeilijk verteerbaar zijn.

Over de eis dat gemeenten niet worden gedwongen om asielzoekers op te vangen, heeft asielminister Van den Brink (CDA) al meerdere malen gezegd hij dat niet op papier kan toezeggen omdat dat in strijd is met de Spreidingswet. Ook de forse aanpassingen van het stikstofpakket zullen op weerstand stuiten. Het voorstel is in strijd met afspraken waarvan het kabinet eerder zei dat die nodig zijn om vergunningen weer op gang te krijgen. En bij forse wijzigingen van de plannen zal Pro zijn steun intrekken.

De rechtse oppositiepartijen spreken zelf van een "constructief aanbod", waarmee het kabinet zijn plannen in de Tweede en Eerste Kamer verzekerd ziet van voldoende steun. Met een aanbod dat vooral aantrekkelijk zal zijn voor de VVD wordt de druk op het toch al verdeelde minderheidskabinet nog groter dan hij al was.

Dat premier Rob Jetten niet van plan is om de leden van het Koninklijk Huis belasting te laten betalen, zorgt voor frustratie bij de linkse oppositie. Zij wijzen erop dat D66 zelf twee jaar geleden nog een soortgelijk plan indiende.

Die motie van D66-Kamerlid Joost Sneller kreeg in 2024 een ruime meerderheid, maar toenmalig premier Mark Rutte en zijn opvolger Dick Schoof legden de motie naast zich neer. D66-leider Jetten doet dat nu ook met een soortgelijke motie van Pro-Kamerlid Laura Bromet.

Hetzelfde geldt voor een aangenomen motie van SP-Kamerlid Sandra Beckerman om het koningshuis transparanter te laten zijn over de uitgaven. Jetten noemt dat plan "feitelijk onuitvoerbaar".

Pro en SP begrijpen niets van het standpunt van de premier. "D66 was elk jaar boos dat de moties niet zijn uitgevoerd. Nu heeft de partij de unieke kans om na te denken over de toekomst van het koningshuis", zegt Beckerman. "Je zou denken dat je die kans dan ook aangrijpt?"

'Onvruchtbare dynamiek'

In de Tweede Kamer wordt al ruim tien jaar gediscussieerd over de belastingvrijstellingen van de Oranjes. In 2024 was er voor het eerst in de parlementaire geschiedenis een twee derde meerderheid voor het D66-plan om de koning belasting te laten betalen over zijn inkomen. Die meerderheid is nodig, omdat het om een grondwetswijziging gaat.

Maar Jetten is dus niet meer voor dit plan te porren. Hij noemt de jaarlijks terugkerende discussie nu een "onvruchtbare dynamiek", omdat elke keer weer "de bekende standpunten langskomen". De premier zet daarom in op een breder onderzoek naar "een toekomstbestendig koningshuis". Hij sprak af met Pro-Kamerlid Bromet om dan met concrete voorstellen te komen.

Koning van de reservebank

Meerdere partijen prijzen tijdens het begrotingsdebat de rol van het koningshuis. "Het is niet goedkoop, maar tegelijkertijd van onschatbare waarde voor ons land", zegt bijvoorbeeld JA21-fractievoorzitter Joost Eerdmans. "De koning brengt verbinding, neutraliteit en stabiliteit en is van directe waarde voor de handelsbelangen."

Ook CDA-Kamerlid Tijs van den Brink vindt dat er "alle reden is om blij te zijn met het koningshuis". Hij kreeg van premier Jetten de toezegging dat de voorstellen niet zullen leiden tot een ceremonieel koningschap.

Een groot aantal partijen ziet juist een grotere rol voor de koning in de toekomst. Sinds 2017 zit de koning tijdens de formaties op de tribune, maar VVD, CDA, BBB, ChristenUnie en SGP willen dat terugdraaien. Dat zou betekenen dat de koning na de verkiezingen weer de eerste verkenner aanstelt.

De afgelopen formaties verliepen verre van vlekkeloos en de partijen hopen dat met deze stap te doorbreken. "In de politiek van de afgelopen jaren is er sprake van versplintering en verdeeldheid", zegt VVD-Kamerlid Renate den Hollander. "Continuïteit bevindt zich in de koning als staatshoofd, die boven de partijen staat en zich positioneert tussen de mensen."

Het is nog onduidelijk of er een meerderheid voor dit plan is. Daarover wordt later gestemd.

Podcast De Monarchie

Meer over de Oranjes hoor je in de nieuwe aflevering van NOS-podcast De Monarchie via NPO Luister en alle andere podcastapps.

Er geldt per direct een landelijke ophokplicht voor pluimvee. Volgens staatssecretaris Erkens (Landbouw) is dat nodig omdat er in korte tijd drie vogelgriepuitbraken zijn geweest.

Het virus is afgelopen dagen vastgesteld in Lutjegast (Groningen), Middelie (Noord-Holland) en Grootegast (Groningen). Ook zijn er in Nederland en andere Europese landen recent wilde vogels gevonden die de ziekte hadden.

Mensen die vogels als hobby houden hoeven niet aan de ophokplicht te voldoen, maar moeten hun vogels wel afschermen. Dat kan door ze bijvoorbeeld in een volière te houden.

'Nieuwe uitbraken voorkomen'

Erkens zegt zich ervan bewust te zijn dat pluimveehouders hard getroffen worden. "Toch is het belangrijk om het contact tussen gehouden vogels en mogelijk besmette wilde vogels zoveel mogelijk te beperken", zegt hij in een reactie. "Zo doen we er alles aan om nieuwe uitbraken te voorkomen."

Ook een aantal andere maatregelen gaan opnieuw gelden. Zo komt er weer een bezoekersverbod voor plekken met vogels, wat betekent dat alleen voor noodzakelijke gevallen mensen naar binnen mogen. Ook mogen vogels die een risico vormen, niet meer worden tentoongesteld.

In onder meer Denemarken, Duitsland en het Verenigd Koninkrijk is er ook vogelgriep vastgesteld. Omdat de vogeltrek nu op gang komt, neemt het risico op verspreiding van het virus verder toe.

Vorig jaar werd er ook een landelijke ophokplicht ingevoerd, die in juni dit jaar werd opgeheven. Het aantal besmettingen was toen sterk afgenomen, al noemde het ministerie het virus toen al "onvoorspelbaar". Het kabinet werkt aan een plan om legkippen verplicht te vaccineren.

In de Tweede Kamer tekent zich een meerderheid af die voor de begroting van het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat zal stemmen. Dat bleek tijdens het begrotingsdebat.

Naast de coalitiepartijen kunnen ook oppositiepartijen JA21, SGP en CU hun goedkeuring geven, ondanks dat er voor alles wat er moet gebeuren te weinig geld is. Deze partijen hebben een meerderheid in de Tweede Kamer.

JA21 kan ermee leven dat het geld vooral gaat naar het weer veilig maken van bestaande wegen en bruggen. Ook de SGP betreurt het dat bepaalde nieuwbouwprojecten in de ijskast zijn gezet maar heeft er begrip voor dat het in stand houden van bestaande infrastructuur nu even belangrijker is.

De ChristenUnie vindt net als de andere partijen dat het nooit meer zo ver mag komen dat er bij zoveel infrastructuur achterstallig onderhoud is. En in de toekomst moet er ook meer geld naar het bereikbaar maken van nieuwbouwwijken. Maar de partij gaat de begroting nu "niet omver kegelen".

BBB heeft zich hard gemaakt voor het laten doorgaan van regionale projecten zoals de Nedersaksenlijn, en is op zich tevreden. Maar de partij wil nog niet hardop zeggen voor te gaan stemmen. Met BBB erbij is er een meerderheid in de Tweede én Eerste Kamer.

Verouderde bruggen en wegen

Minister Karremans (VVD) en staatssecretaris Bertram (CDA) kregen complimenten voor hun aanpak en de aandacht die zij hebben voor de wensen vanuit de oppositie. Ook spraken verschillende fracties hun begrip uit voor de financiële keuzes. Het onderhoud van verouderde bruggen, wegen, sluizen en andere infrastructuur krijgt van hen voorrang.

De komende jaren gaat daar 18 miljard euro naartoe. Een groot deel van dat bedrag wordt weggehaald bij geplande nieuwe projecten waarvoor al geld was gereserveerd. Die projecten gaan dus op de lange baan.

In het debat over de begroting proberen partijen er nog wel wat aanpassingen door te krijgen. Zo wil coalitiepartij D66 nog een nieuwe tramlijn 'op de lijst' krijgen bij een te bouwen woonwijk bij Utrecht. En de VVD pleit ervoor om toch de metro en Randstadrail rond Rotterdam en Den Haag uit te breiden.

Maar daar is geen geld voor op de begroting. Karremans heeft al gezegd dat partijen zelf meerderheden moeten zien te vinden voor kleine veranderingen. En dat zij het dan ook eens moeten worden over waar dit belastinggeld vandaan moet komen.

De verschillende fracties zullen daar de komende weken nog wel pogingen toe ondernemen. Pro heeft in het debat gezegd dat de partij wil meewerken aan een totaaldeal over alle begrotingen van de ministeries, maar dat er voor Infrastructuur geld bij moet voordat de partij voor gaat stemmen.

Kilometerheffing

In het debat ging het ook even over rekeningrijden of een kilometerheffing. D66, VVD en CDA hebben onderling afgesproken dat zij een hervorming van de autobelasting gaan onderzoeken. Voorwaarde is dat automobilisten er niet op achteruit mogen gaan.

De VVD sloot in het debat niet uit dat het onderzoek kan uitkomen op een vorm van kilometerheffing, en dat de VVD dan niet op voorhand tegen is. Dat kan ook betalen naar gebruik via tolwegen zijn. Maar de kans dat er binnen deze kabinetsperiode iets gebeurt is vrijwel nihil.

Steun voor meer begrotingen

Er zijn meerdere begrotingen van ministers die in de Tweede Kamer en vrijwel zeker in de Eerste Kamer de steun van een meerderheid kunnen verwachten.

Dat zijn Onderwijs van minister Letschert (D66), Volksgezondheid van minister Hermans (VVD) en Sociale Zaken van minister Vijlbrief (D66). Dat laatste ministerie door de toezegging van Pro na het schrappen van de bezuiniging op de sociale zekerheid.

De grootste hobbel voor het minderheidskabinet is echter het Belastingplan 2027 van minister van Financiën Heinen (VVD). Daar wordt door een groot deel van de fracties nog steeds moeizaam over onderhandeld.

Nederland geeft Oekraïne 500 miljoen euro aan militaire steun. Dit 'wintersteunpakket' is bedoeld voor luchtverdediging en drones. Dat zei premier Jetten op een persconferentie na zijn ontmoeting met de Oekraïense president Zelensky op het Catshuis in Den Haag. Het kabinet had dit geld al gereserveerd voor Oekraïne.

Zelensky uitte zijn dankbaarheid voor alle steun die hij krijgt uit Nederland, en ook van andere bondgenoten. Zijn land heeft het hard nodig, zegt hij, doelend op het feit dat Rusland de aanvallen op onder meer energiecentrales en bruggen en wegen de laatste tijd opvoert.

Zo werd het nieuwe steunpakket bekendgemaakt:

Jetten benadrukte meermaals dat de Nederlandse steun "rock solid" is. "Oekraïne verweert zich al jaren tegen de barbaarse Russische agressie. Niet alleen voor zichzelf, maar ook voor ons in Europa. U staat niet alleen: uw strijd is onze strijd." Hij riep ook andere Europese landen op om Oekraïne te blijven steunen.

Na de ontmoeting met Jetten had Zelensky een gesprek waarbij ook minister Yesilgöz van Defensie en minister Berendsen van Buitenlandse Zaken aanschoven. Vanavond brengt hij nog een bezoek aan koning Willem-Alexander op Paleis Huis ten Bosch.

1,2 miljard in drie jaar

Intussen is minister Sjoerdsma van Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking vandaag in Kyiv. Daar kondigde hij aan dat Nederland de komende drie jaar 1,2 miljard euro beschikbaar stelt aan niet-militaire steun voor Oekraïne. Dat geld was al gereserveerd: 878 miljoen euro uit het coalitieakkoord, en 327 miljoen extra werd op Prinsjesdag bekendgemaakt.

Dat geld is bestemd voor "de meest urgente noden", legde premier Jetten uit, zoals humanitaire hulp, drinkwater, energie, wederopbouw en ontmijning. Jetten wees ook op de samenwerking met het bedrijfsleven. "We moeten Nederlandse expertise inzetten waar die het meest nodig is." Een flink deel van de toegezegde miljoenen gaan naar Nederlandse bedrijven die Oekraïne helpen met wederopbouw.

40 miljoen euro wordt dit jaar al overgemaakt naar het Ukraine Energy Support Fund, bestemd voor herstel van de energie-infrastructuur. Deze miljoenen komen sneller dan eerder afgesproken, om Oekraïne de winter door te helpen.

Vredesonderhandelingen in november

Desgevraagd ging Zelensky ook in op de gesprekken tussen zijn land, Rusland en de Verenigde Staten die op de rol staan, mogelijk in Abu Dhabi. Een datum is er nog niet. Zelensky verwacht dat er na de Amerikaanse tussentijdse verkiezingen, tussen 6 en 10 november, weer gesproken zal worden over een einde aan de oorlog.

Vooralsnog is daar geen Europese vertegenwoordiging bij. Zelensky pleit daar wel steeds voor. Volgens hem zou het helpen als Europa iets meer eenheid uitstraalt om daar iemand aan tafel te krijgen.

Bij D66 en het CDA klinkt steeds meer kritiek op minister Eelco Heinen van Financiën. Achter de schermen is te horen dat hij te solistisch te werk gaat en voor zijn beurt spreekt.

Vanmorgen, na een overleg met de ChristenUnie over steun voor het Belastingplan, zorgde de VVD-minister opnieuw voor irritatie bij de coalitiegenoten. Heinen suggereerde dat hij een oplossing heeft voor de aanpassingen aan box 3, die de staatskas de komende jaren vele miljarden gaan kosten. "Ik denk dat ik een puzzel heb gelegd die op breed draagvlak kan gaan rekenen", zei hij.

Maar navraag bij de andere coalitiepartijen leert dat het nog niet zo ver is: er is geen sprake van een deal binnen de coalitie, er ligt geen dekkingsvoorstel. "Hier spreekt hij niet namens het hele kabinet", zo is te horen. Terwijl de regel is dat een minister altijd namens het hele kabinet spreekt, dat heet eenheid van kabinetsbeleid.

ChristenUnie-leider Mirjam Bikker, die vlak na Heinen naar buiten kwam, zei dat haar in elk geval geen dekking is voorgelegd en dat hij dus niet zomaar op haar steun kan rekenen. Sterker nog, zij maakt zich zorgen dat het probleem nog altijd niet is opgelost.

Markuszower

Opvallend is dat Heinen gisteren op eigen initiatief een gesprek met fractieleider Gidi Markuszower voerde. Andere coalitiepartijen en kabinetsleden waren daar niet van de op de hoogte. Wel was volgens het ministerie van Financiën premier Jetten van tevoren hierover ingelicht.

De ex-PVV'er heeft zeven zetels in de Tweede Kamer, maar is niet door het kabinet uitgenodigd voor begrotingsgesprekken. Toch was hij dinsdagochtend op het ministerie van Financiën om te praten over mogelijke steun voor het Belastingplan.

Markuszower was na afloop enthousiast. Hij zegt dat hij weinig eisen stelt. "Ik heb een goed gesprek gehad met minister van Financiën en ik hoop dat het leidt tot een pakket dat beter is." Steun geven aan het Belastingplan vindt Markuszower belangrijk omdat hij anders vreest voor verkiezingen. "Niemand zit te wachten op Jesse Klaver als premier."

Minister Heinen vindt het niet gek dat hij zelfstandig met Markuszower heeft afgesproken. Dat is nodig, zegt hij, in zijn zoektocht naar zo veel mogelijk steun. "Laten we nou met iedereen in het parlement open spreken. Kijken of we wensen kunnen inpassen en zo werken aan een breed draagvlak."

Niet de eerste keer

Er klinkt al langer kritiek bij CDA en D66 op het eigenzinnige optreden van Heinen. Eind augustus wankelde het kabinet er zelfs even door. De minister van Financiën had die maand met de financieel woordvoerders van meerdere oppositiepartijen gesproken over steun voor de begroting en het belastingplan. Dat was los van de gesprekken die de top van het kabinet tegelijkertijd met de fractieleiders van diezelfde partijen had.

Heinen kwam toen al snel naar buiten met de mededeling dat "de puzzel" met de oppositiepartijen gelegd was, terwijl dat volgens D66 en CDA nog helemaal niet het geval was. Er was geen sprake van een akkoord.

'Onbuigzaam'

De minister van Financiën maakte een conceptbegroting die volgens hem op een meerderheid in de Tweede Kamer kon rekenen, maar onder anderen D66-premier Jetten en CDA-vicepremier Van den Brink vonden het verhaal veel te rechts. Hiermee zou de deur voor Pro, de grootste oppositiepartij in Tweede en Eerste Kamer, dichtgesmeten worden.

Begin oktober moest Heinen daarnaast toegeven dat zijn eerste plan voor een dekking voor het box-3-gat te veel op het bordje van relatief kleine spaarders terechtkwam. Dat had hij vanuit zijn hyperfocus op een oplossing onderschat, zei hij in de Tweede Kamer.

Ook bij meerdere oppositiepartijen die deze dagen met hem om tafel zitten, is te horen dat de minister van Financiën zich "weinig constructief" opstelt in gesprekken, "onbuigzaam" is als het over hun voorstellen gaat, en in zijn "eigen financiële werkelijkheid leeft".

De tijd dringt ondertussen. CDA-leider Bontenbal wil snel duidelijkheid over de uitkomst van de onderhandelingen. "Wat ik heel belangrijk vind is dat we er deze week uitkomen. Het duurt mij veel te lang, ik had in de zomer al een deal willen hebben."

Oppositiepartijen voeren de druk op. "Voor je het weet moet je terug naar de kiezer en dat wil ik voorkomen", zei Pro-leider Klaver gisteravond.

Het kabinetsplan om fors te snijden in het aantal rijksambtenaren, heeft steun van bijna de hele Tweede Kamer. Tegelijkertijd is bijna iedereen ervan overtuigd dat het niet gaat lukken.

Over negen jaar moeten 25.000 van de 160.000 ambtenaren zijn wegbezuinigd, maakte staatssecretaris Eric van der Burg voor Slagvaardige Overheid bekend. Dat zou een jaarlijkse besparing opleveren van 3,5 miljard euro. Geld dat hard nodig is om de begroting rond te krijgen.

Maar de recente geschiedenis biedt weinig hoop: van de laatste tien kabinetten pleitten er acht voor minder rijksambtenaren. Niet één van die acht kabinetten kreeg het uiteindelijk voor elkaar. Sterker: de afgelopen jaren steeg het aantal ambtenaren op ministeries van 110.000 naar 160.000. "Het is geëxplodeerd", zegt oud-topambtenaar Roel Bekker.

Dat komt volgens hem vooral doordat het aantal Kamermoties hoger is dan ooit. Dit kalenderjaar waren het er al ruim 4700. Het is een monsterklus voor ambtenaren om die allemaal te onderzoeken en te beantwoorden.

Arjan Noorlander: 'Plan is een luchtkasteel'

"Dit doet het goed bij kiezers en Kamerleden, maar het is niet haalbaar. Het zijn juist die Kamerleden die ambtenaren lastigvallen met eindeloos veel vragen en regelingen waar ze eindeloos veel werk aan hebben. De Tweede Kamer heeft op dit moment een recordaantal van zeventien fracties. Die willen via moties en Kamervragen allemaal iets regelen voor hun eigen achterban.

Zeggen dat je de ministeries gaat inkrimpen, is volgens het Centraal Planbureau en de Rekenkamer een valse belofte. Je krijgt het gewoon niet voor elkaar. Doe het niet, zeggen ze ook nu weer tegen het huidige kabinet. Zeker als je geen concreet plan hebt wáár de ambtenaren dan weg moeten.

En wat doet het kabinet? Precies dat: wel een bedrag noemen van 3,5 miljard, maar geen concreet plan. Dus voorlopig bouwt dit kabinet luchtkastelen."

Ook Bekker vindt het opmerkelijk dat het kabinet al een concreet bedrag van 3,5 miljard koppelt aan de bezuiniging, zonder dat duidelijk is welke departementen hoeveel banen moeten schrappen.

Wel is duidelijk dat politie en defensie buiten schot blijven. Uitvoeringsinstanties als het UWV, IND en de Belastingdienst zijn niet op voorhand uitgezonderd. Die organisaties staan al flink onder druk en hebben juist meer in plaats van minder personeel nodig.

Bekker werkte in 2007 op het ministerie van Binnenlandse Zaken toen hij de taak kreeg de overheid met 12.800 fte te laten krimpen. Met veel moeite kreeg hij het naar eigen zeggen voor elkaar een "dipje" in de ontwikkeling van het aantal ambtenaren te bewerkstelligen.

Maar de jaren daarna kwamen er weer tienduizenden banen bij. "De politiek vergat het voornemen heel snel en bedacht allerlei dingen die enorm veel personeel kostten. Meer blauw op straat, gevangenissen uitbreiden. Daar moet je dan tegenop boksen."

Crises en waan van de dag

Het aantal moties neemt al jaren toe. Dat komt volgens Bekker onder meer doordat "de waan van de dag" regeert. Ook ziet hij dat parlementariërs steeds vaker hameren op maatwerk en ingewikkelde regelingen bedenken. De uitvoering daarvan legt een zware druk op ambtenaren.

Ook crises zoals corona, de toeslagenaffaire en gaswinning in Groningen leidden tot extra ambtenaren. "De sfeer bij kabinetten was: meer mensen erop zetten. Maar het is op een of andere manier moeilijk daar een punt achter te zetten."

Kamerleden zelf vinden het aantal moties ook veel te hoog. CDA'er Harmen Krul noemt het "te bizar voor woorden" dat het aantal van vijfduizend dit jaar waarschijnlijk wordt gehaald. "Krankzinnig", zegt Gidi Markuszower. "Heel veel moties worden niet aangenomen, waarom dien je ze dan in?"

BBB-Kamerlid Caroline van der Plas vindt ook dat het parlement zelfkritisch moet zijn, tegelijkertijd snapt ze dat het aantal moties toeneemt. "Er zijn heel veel nieuwe Kamerleden. Die willen hun punt maken en zich laten zien. Want ze willen de volgende verkiezingen hoger op de lijst staan."

Het is een tendens die oud-ambtenaar Bekker zorgen baart. Hij pleit dan ook voor "sterke ministers" die Kamervragen "dan maar niet beantwoorden". "Als je zegt: 'Ik heb op dit moment de capaciteit niet', dan mag ik hopen dat de Kamer inziet dat dat een heel redelijk antwoord is."

Haagse onderhandelingen gaan door

De voorgenomen ambtenarenbezuiniging is een belangrijk onderdeel van de begroting, waarover het minderheidskabinet-Jetten deze week opnieuw spreekt met de oppositie. Het gaat dan vooral over het belastingplan.

De weg naar een deal met de oppositie lijkt nog altijd lang. Ondertussen nadert de deadline. Vandaag komt ChristenUnie-leider Mirjam Bikker op bezoek bij premier Jetten en minister Heinen van Financiën.

Oud-atlete en voormalig politica Mieke Sterk is op 80-jarige leeftijd overleden. De Haarlemse maakte tijdens de Olympische Spelen van 1968 in Mexico-Stad deel uit van het viertal dat in de series van de 4x100 meter met 43,4 seconden een wereldrecord liep. In de finale eindigde het kwartet als vierde.

De toptijd van Sterk, Wilma van den Berg, Truus Hennipman-Cruiming en Corrie Bakker bleef 44 jaar staan als Nederlands record. Pas tijdens de WK atletiek van 2011 in het Zuid-Koreaanse Daegu werd de tijd geëvenaard, een jaar later sneuvelde het record.

Sterk was sprinter, hordeloopster en meerkampster. Tijdens haar loopbaan veroverde ze twintig nationale titels op individuele en estafettenummers.

Buiten de baan viel ze ook op door haar (in die jaren) eigenzinnige gedrag. Zo knipte ze voorafgaand aan de openingsceremonie van de Zomerspelen van 1968 haar rok af, omdat het kledingstuk in haar optiek "te truttig" was.

Tijdens haar carrière was Sterk politiek geëngageerd. Zo weigerde ze in 1969 deel te nemen aan de Europese kampioenschappen in Athene, uit protest tegen het dictatoriale regime dat in Griekenland aan de macht was.

Na haar loopbaan werd Sterk politica. Op verzoek van Felix Rottenberg zat ze namens de Partij van de Arbeid van 1994 tot 1998 in de Tweede Kamer. Ze kreeg er een portefeuille met daarin onder meer sport en gehandicaptenzorg.

Kritiek op het beleid van de PvdA maakte in 1997 een vroegtijdig einde aan haar politieke carrière. Na harde woorden aan het adres van het partijbestuur werd Sterk op een onverkiesbare plaats gezet, waarna ze niet werd herkozen.

De Partij voor de Dieren doet opnieuw een poging om onverdoofd slachten te verbieden. De partij wil dat dieren altijd van tevoren worden bedwelmd, dus ook bij de rituele slacht.

In het wetvoorstel, dat vandaag naar de Tweede Kamer gaat, staan meer maatregelen. "Het doel van de wet is om het lijden van dieren bij de slacht zoveel mogelijk te beperken", zegt Kamerlid Ouwehand. Er moet als het aan de Partij voor de Dieren ligt ook gestopt worden met CO2-bedwelming bij varkens en het gebruik van een elektrisch waterbad bij kippen, eenden en kalkoenen.

Daarnaast wil de partij dat hoogzwangere dieren niet meer op transport gezet worden naar het slachthuis. Verder moet er een einde komen aan het onverdoofd kiepen van eenden, kippen en kalkoenen uit kratten op een lopende band.

De partij vindt het bovendien belangrijk om niet alleen naar de slacht te kijken. Ouwehand heeft daarom eerder ook een andere wet ingediend, die ervoor moet zorgen dat de manier waarop dieren worden behandeld in de intensieve veeteelt ingrijpend verandert. "Met onze wetsvoorstellen maken we een omslag naar dierwaardige veehouderij", zegt ze.

Ook verdoving bij rituele slacht

Vijftien jaar geleden probeerde de Partij voor de Dieren ook al de onverdoofde slacht te verbieden. Dat wetsvoorstel sneuvelde in de Eerste Kamer, mede vanwege de godsdienstvrijheid van in dit geval joden en moslims.

Maar de Partij voor de Dieren vindt het dierenleed zwaarder wegen. De Raad van State oordeelde recent dat er inmiddels ook meer ruimte is om daarvoor te kiezen, nu er al een verbod geldt in andere landen en het denken over dierenwelzijn is veranderd.

Niet alle rituele slacht verloopt onverdoofd. Staatssecretaris Erkens (Landbouw) liet eerder dit jaar weten dat twee derde van de dieren tijdens het Offerfeest al wordt bedwelmd voordat ze met een halssnede worden geslacht.

Erkens zei deze maand "persoonlijk" voor een verbod op onverdoofd slachten van dieren te zijn. Ook in de Kamer is in principe een meerderheid. Wel ligt dit onderwerp gevoelig, dus willen partijen nog wel goed de wettekst bekijken. Het is dus nog niet op voorhand te zeggen of de wet het dit keer wel gaat halen.