De droogte in Nederland neemt verder toe, maar er worden voorlopig geen landelijke of bovenregionale maatregelen genomen. Ook is er nog geen tekort aan drinkwater. Dit zijn de belangrijkste uitkomsten van een overleg tussen enkele ministeries, waterschappen, Rijkswaterstaat, drinkwaterbedrijven en provincies. Wel blijkt de rivier de Rijn bij meetpunt Lobith op het laagste punt ooit te staan.

Het overleg wordt sinds 16 juli iedere week gehouden. Op die dag is fase 2 afgekondigd. Dit betekent dat niet meer sprake is van 'dreigend' watertekort (zoals bij fase 1) maar van een 'feitelijk' watertekort.

Nederland kampt al enige weken met grote droogte door de hoge temperaturen, de lage waterstanden in de rivieren en de toenemende vraag naar water.

Verschillen per regio

Tussen regio's zijn behoorlijke verschillen in het tekort aan zoet water en daarom zullen er regionaal wel nieuwe maatregelen worden genomen.

Er wordt nu vooral gewerkt aan een "zo efficiënt mogelijke" verdeling van het water en er wordt geprobeerd het water zo veel mogelijk vast te houden. Daar worden noodpompen voor ingezet.

Schippers moeten bijvoorbeeld langer wachten bij sommige sluizen, omdat voorkomen moet worden dat het water direct doorloopt naar zee. Het sluiscomplex bij het Gelderse Eefde is sinds enkele dagen in zijn geheel gestremd, waardoor het niet meer mogelijk is om van de IJssel naar de Twentekanalen te gaan. Twentse ondernemers langs het kanaal vrezen een groot omzetverlies.

Verzilting en blauwalg

Het westen van het land heeft last van verzilting, waarbij door het zoetwatergebrek in rivieren zeewater verder de riviermonding instroomt. Dat is schadelijk voor de natuur en de landbouw.

In grote delen van Nederland gelden onttrekkingsverboden, dat betekent dat boeren of tuinders geen water meer mogen halen uit rivieren of sloten om hun gewassen te besproeien.

De kwaliteit van het zwemwater wordt daarnaast op meer plekken slechter, doordat er vanwege te weinig water blauwalg optreedt.

Goederen uit illegale nederzettingen in door Israël bezette gebieden mogen vanaf 22 september Nederland niet meer in. Dat schrijft minister Berendsen van Buitenlandse Zaken aan de Tweede Kamer.

Het handelsverbod zat er al aan te komen, maar de ingangsdatum was nog niet bekendgemaakt. Een meerderheid in de Tweede Kamer vroeg vorig jaar om een nationaal verbod op de invoer en doorvoer van goederen uit illegale nederzettingen.

Europees verbod

Het kabinet heeft herhaaldelijk gepleit voor een Europees verbod, maar daarvoor is onder de lidstaten onvoldoende steun. België, Spanje en Ierland stelden eerder al wel op nationaal niveau sancties in.

De bouw van nederzettingen op de Westelijke Jordaanoever en de Golanhoogte is in strijd met het internationaal recht. Kolonisten maken zich bovendien volgens de Verenigde Naties stelselmatig schuldig aan geweld en intimidatie tegen de Palestijnse bevolking.

Correspondent Nasrah Habiballah legde vorig jaar uit hoe Palestijnen op de Westoever hun grond, water en wegen verliezen door Israëlische kolonisten:

Twee dagen geleden kondigde een Israëlische minister aan dat hij ook in de Gazastrook weer nederzettingen wil bouwen. Tot 2005 woonden er ook al kolonisten in dat gebied.

Premier Jetten zei eerder over de maatregel dat hij ermee wil voorkomen dat Nederland met economische activiteiten bijdraagt "aan een onrechtmatige bezetting en het in stand houden van illegale nederzettingen".

Met de maatregel wordt niet alleen de import, maar ook de tussenhandel in goederen uit de nederzettingen verboden. Ook Nederlandse bedrijven in het buitenland moeten zich eraan houden. De sanctie geldt in principe voor drie jaar.

De afgelopen weken ging het opnieuw mis in Ter Apel. Een kleine groep overlastgevers, met name 'veiligelanders', zorgt daar al jaren voor problemen en het lijkt maar niet te lukken de onrust te beteugelen. Het COA, de gemeente Westerwolde en Den Haag wijzen steeds naar elkaar en zelfs de minister leek deze week niet precies te weten welke maatregelen al van kracht waren en welke niet.

Is het politieke onkunde of zijn de problemen echt zo moeilijk op te lossen?

"Het voornaamste probleem is dat niemand zich verantwoordelijk lijkt te voelen", is de analyse van hoogleraar openbare-orderecht Michel Vols (Rijksuniversiteit Groningen). "Het COA zegt: het is aan de burgemeester en aan de politie. De politie zegt: het is aan het COA."

De NOS sprak enkele 'veiligelanders' in Ter Apel. Lees hier hun verhalen:

En dan is er nog het kabinet. Nadat het Rode Kruis en Vluchtelingenwerk vorige week besloten de hulp op het buitenterrein van Ter Apel te staken omdat het te onveilig zou zijn, kwam asielminister Bart van den Brink in actie.

In een Kamerbrief kondigde hij maandag een aantal 'nieuwe afspraken' aan. De eerste luidde: "Het gebied rond het aanmeldcentrum, waaronder het voorterrein, is aangemerkt als veiligheidsrisicogebied. Verder zijn er tijdelijk twee boa's extra beschikbaar. Daarnaast worden extra beveiligingscamera's ingezet en is preventief fouilleren mogelijk."

Over dat veiligheidsrisicogebied ontstond vervolgens verwarring. Want hoewel het in de brief werd gepresenteerd als nieuwe maatregel, geldt het gebied rond het aanmeldcentrum al zeker anderhalf jaar als veiligheidsrisicogebied. In die tijd heeft de burgemeester van Westerwolde dat besluit meerdere keren verlengd en afgelopen februari deed hij dat opnieuw tot eind deze zomer.

Nieuwsuur vroeg minister Van den Brink hiernaar tijdens een tv-interview, afgelopen maandag. Hij leek niet precies te weten hoe de vork in de steel zat. "Volgens mij is dit gebied in het verleden al vaker aangewezen tot veiligheidsrisicogebied. Ik weet niet of dat permanent was, of dat dat telkens opnieuw tot een besluit heeft geleid. Mijn informatie is volgens mij dat het al langer zo was."

Politiek duider Arjan Noorlander:

"Er kwam druk op de minister om snel met een lapmiddel te komen. Maar dat Van den Brink niet leek te weten dat het gebied rondom het aanmeldcentrum al langer geldt als veiligheidsrisicogebied, is wel heel opmerkelijk. De problemen met overlastgevers spelen al jaren en hij is de verantwoordelijk minister. Dit toont wel de onmacht van de politiek om goed met Ter Apel om te gaan."

De verwarring rond deze maatregel roept vragen op over de communicatie tussen het ministerie en het lokale bestuur in Westerwolde. Volgens een woordvoerder van het ministerie van Justitie en Veiligheid wist de minister wel degelijk dat het terrein al langer geldt als veiligheidsrisicogebied, maar stond het onhandig geformuleerd in de Kamerbrief. "De bedoeling was dat de focus lag op het nieuwe gebouw dat wordt geopend, het preventief fouilleren en de extra camera's."

Maar ook het preventief fouilleren was al eerder mogelijk, juist omdát het terrein rond het aanmeldcentrum al gold als veiligheidsrisicogebied. Alleen werd dat niet gedaan, zegt de woordvoerder. "Daar zijn nu afspraken over gemaakt met de gemeente en de politie.

"Het is oude wijn in nieuwe zakken", zegt hoogleraar Vols. Het ministerie wilde hiermee waarschijnlijk daadkracht laten zien, maar ze verkopen iets wat allang van kracht is."

'Zorgelijk dat ministerie dit niet wist'

Kortom: vóór afgelopen week waren er al legio mogelijkheden om effectiever op te treden tegen de overlast op het terrein rondom het aanmeldcentrum. Vols: "Het probleem is dat niemand weet van wie dit stukje land is, waardoor er geen gebruik wordt gemaakt van de mogelijkheden die er zijn. En dat het ministerie überhaupt niet leek te weten dat ze dit al konden doen, is zorgelijk."

Vols wijst er bovendien op dat sommige overlastgevers worden verdacht van serieuze vergrijpen en dat harder ingrijpen daarom niet ingewikkeld hoeft te zijn. "Het gaat om intimidatie, bedreiging, diefstal, openlijke geweldpleging, drugshandel. Daar staan jaren gevangenisstraf op. Maar iedereen trekt zijn handen ervan af."

Politiek duider Arjan Noorlander:

"Eigenlijk is Ter Apel de schande van het Nederlandse asielbeleid geworden. Niet door de mensen daar, maar door de onmacht van de politiek om de problemen op te lossen. Elk kabinet belooft het, maar ook dit kabinet - ook al zitten ze er nog maar kort - is daar nog niet toe in staat. En dan lijkt het langzamerhand een zomertraditie te worden dat er problemen zijn op dat grasveld."

Gemeenten publiceren nog steeds per ongeluk persoonsgegevens van burgers op internet, blijkt uit onderzoek van de NOS en Nieuwsuur. Dat terwijl het probleem al jarenlang bekend is en de toezichthouder Autoriteit Persoonsgegevens (AP) er in 2017 al bij gemeenten op aandrong om zorgvuldig om te gaan met het publiceren van gegevens van burgers.

Desondanks vonden de NOS en Nieuwsuur weer honderden documenten met e-mailadressen, privételefoonnummers en adresgegevens van burgers. Ook zaten er documenten tussen met nummers van identiteitsbewijzen en zelfs burgerservicenummers (bsn).

Het gebeurde bijvoorbeeld als inwoners een vergunning aanvroegen of reageerden op een plan in hun omgeving, zoals de komst van een azc. Als gemeenten dat publiceren op internet, onder meer omdat dat moet vanwege de Wet Open Overheid, dan moeten privégegevens worden weggelakt.

Dat gebeurt dus lang niet altijd of niet goed genoeg, waardoor privégegevens toch zichtbaar zijn. "Gemeenten nemen de uitkomsten van het NOS-onderzoek zeer serieus. Persoonsgegevens moeten goed beschermd zijn", laat een woordvoerder van gemeentekoepel VNG weten.

Datalek

In 255 documenten trof de NOS bsn's van burgers aan. In één document van de gemeente Pijnacker-Nootdorp stonden er zelfs 43, van burgers die hun mening gaven over een nieuwbouwproject. Naast hun burgerservicenummer waren ook hun naam, adresgegevens, e-mailadres en soms hun telefoonnummer te zien.

Asielzoekerscentrum

Vorige zomer ging de gemeente Midden-Delfland de fout in door per ongeluk een document te publiceren met namen en adressen van 133 inwoners die tegen de komst van een asielzoekerscentrum waren. Dat leidde tot zorgen onder de inwoners over de gevolgen. De gemeente verving het document direct door een geanonimiseerde versie en stuurde de inwoners een brief.

Onzorgvuldig gebruik van het burgerservicenummer kan tot misbruik van persoonsgegevens leiden, zoals identiteitsfraude, waarschuwt de Autoriteit Persoonsgegevens. Er is volgens kenners geen enkele reden waarom bsn's gepubliceerd zouden moeten worden. "In de regel mag dat niet en is het dus een datalek", laat een woordvoerder van de AP weten.

Ingelicht

Gemeenten werden eind vorige week ingelicht door de NOS over de gevonden gegevens. De gemeenten hebben sindsdien in veel gevallen de documenten verwijderd of zijn daar nog mee bezig, laat de VNG weten.

"Als persoonsgegevens onbedoeld openbaar zijn geworden, is dat zorgelijk." Tegelijkertijd is het anonimiseren van miljoenen documenten een omvangrijke taak, schrijft de VNG. Apart budget krijgen de gemeenten daar niet voor.

Verschillende gemeenten zeggen melding te hebben gemaakt bij de Autoriteit Persoonsgegevens. "Het ging om een menselijke fout en we hebben de documenten meteen ontoegankelijk gemaakt. We hebben meteen een melding gedaan", laat een woordvoerder van de gemeente Pijnacker-Nootdorp weten.

Bsn's of paspoortnummers zijn niet de enige gegevens die een datalek kunnen vormen, benadrukt de toezichthouder. Daarvan kan al sprake zijn bij het onterecht vermelden van een adres of alleen een naam.

Hoe vaak dat precies voorkomt, is onbekend: de NOS en Nieuwsuur hebben gericht gezocht naar privédata die overduidelijk niet mogen worden gepubliceerd, zoals burgerservicenummers.

AP kreeg vorig jaar ruim 120 meldingen van gemeenten die per ongeluk data openbaar maakten. In 2014 waren dat er 75. "Het is aannemelijk dat het probleem in werkelijkheid groter is", laat de organisatie weten in een schriftelijke reactie.

Verreweg de meeste gevonden documenten met bsn's van burgers werden in 2016 en 2017 gepubliceerd. Sinds de introductie van strengere privacyregels in 2018 gebeurde dat nog 99 keer.

Software

In de periode daarna zijn veel gemeenten begonnen met het gebruik van software om persoonsgegevens automatisch 'te lakken'. Daarna vindt in de meeste gevallen nog een controle van een medewerker plaats, voordat de documenten worden geüpload naar gemeentelijke informatiesystemen, waarin raadsinformatie en andere gemeentelijke stukken openbaar worden gemaakt.

Dat systeem heeft geen automatische check op eventueel gevoelige gegevens, laat een woordvoerder van Notubiz, een aanbieder van raadsinformatiesystemen, weten. "Wij bieden als leverancier enkel de applicatie, maar zijn niet verantwoordelijk voor de inhoud van gegevens die klanten zelf (online) plaatsen."

Concurrent iBabs ging niet in op vragen van de NOS en Nieuwsuur over voorzorgsmaatregelen tegen datalekken. Wel geeft iBabs aan privacy belangrijk te vinden, "in lijn met de privacywet" te handelen en "continu" samen met zijn klanten te kijken naar verbeteringen.

Verantwoording

Voor dit onderzoek zochten de NOS en Nieuwsuur geautomatiseerd naar gevoelige gegevens in zogenoemde raadsinformatiesystemen. Daarvoor gebruikten we reguliere zoektermen als burgerservicenummer en paspoortnummer, maar zochten we bijvoorbeeld ook naar cijfers met de structuur van een burgerservicenummer. We beoordeelden vervolgens handmatig of er daadwerkelijk sprake was van echte persoonsgegevens van burgers.

Om het aantal met de hand te beoordelen documenten terug te dringen, gebruikten we een AI-model om foutieve hits op te sporen en uit de dataset te halen. Dat deden we met een lokaal gehost model, dat dus niet bij een clouddienst draait. Ook zijn AI-modellen gebruikt voor het schrijven van de software om documenten binnen te halen en te doorzoeken.

De bsn's en andere persoonsgegevens die de NOS en Nieuwsuur hebben verzameld, zullen worden vernietigd.

Dat een van de daders van de kunstroof in Assen vanuit zijn cel T-shirts en andere kleding verkoopt die zijn daad verheerlijken is "niet passend", maar er is weinig aan te doen. Dat antwoordt staatssecretaris Van Bruggen van Justitie op vragen van JA21-Kamerlid Eerdmans.

Douglas W. is vanuit de gevangenis op Schiphol een webshop gestart met een kledinglijn, die verwijst naar de kunstroof uit het Drents Museum. Zo zijn er T-shirts te koop met een afbeelding van de gouden helm uit Roemenië die werd gestolen.

De staatssecretaris is er niet gelukkig mee, maar zolang er geen strafbare feiten worden gepleegd, de slachtoffers niet in hun belangen worden geschaad en de openbare orde niet in het geding is, kunnen ondernemersactiviteiten van gedetineerden niet zomaar worden gestopt, schrijft ze.

Geen wettelijke grondslag

Ook dat W. zijn eigen daad ermee verheerlijkt is op zich geen reden om er een eind aan te maken. Van Bruggen: "Er is geen wettelijke grondslag die alle commerciële uitingen verband houdend met het gepleegde delict verbiedt."

Wel gelden er in de gevangenis communicatiebeperkingen voor gedetineerden. En hun gedrag telt mee bij beslissingen over vrijheden en rechten, zoals verlof of overplaatsingen.

En, zo schrijft de staatssecretaris, van het geld dat hij ermee verdient kan hij in de gevangenis niet echt genieten. Gedetineerden mogen niet meer dan 250 euro op hun bankrekening hebben staan en geld overmaken kan alleen onder toezicht van een medewerker van de Dienst Justitiële Inrichtingen (DJI).

Cel als postadres

Van Bruggen gaat in haar antwoorden niet in op de specifieke zaak van W. Zo geeft ze geen duidelijkheid over de vraag of W. het adres van de gevangenis gebruikt als postadres voor zijn onderneming.

In zijn algemeenheid is dat "niet in lijn" met de bestemming en het karakter van een gevangenis, maar uiteindelijk is het volgens haar aan de Kamer van Koophandel om te bepalen of dat adres gebruikt mag worden.

Ook DJI vindt het "onwenselijk" dat een gedetineerde de gevangenis als postadres gebruikt voor zijn onderneming. Maar wettelijk is er weinig aan te doen, schrijft de organisatie in een verklaring.

Deal met OM

Volgens de advocaat van W. is de webshop niet vanuit de gevangenis opgericht door zijn cliënt, maar door "mensen die dicht bij hem staan". W. werd vorige maand veroordeeld tot vier jaar cel voor zijn aandeel in de kunstroof.

Dat gebeurde nadat hij samen met medeverdachten een deal had gesloten met het Openbaar Ministerie. In ruil voor strafvermindering gaven ze de gouden helm en twee armbanden terug.

Waar het aantal vrouwelijke wethouders na eerdere gemeenteraadsverkiezingen telkens groeide, is die opmars dit jaar tot stilstand gekomen. Nu vrijwel alle nieuwe gemeentebesturen zijn gevormd, blijft de teller steken op zo'n 29 procent. Dat is grofweg hetzelfde percentage vrouwen als vier jaar geleden.

Achter dit gemiddelde schuilen grote regionale verschillen, blijkt uit een analyse van alle gemeentelijke formaties door de NOS en de regionale omroepen.

Aan de top staat de provincie Utrecht, met 33 vrouwelijke wethouders, meer dan een derde van alle wethouders in de provincie. De minste heeft Zeeland: acht vrouwen, ongeveer een zesde van het totaal aantal wethouders.

Man stond plek af

In verschillende plaatsen leidde de eenzijdige samenstelling van het college van burgemeester en wethouders tot protest. Een voorbeeld is Heerlen, waar een brede coalitie van lokale en landelijke partijen in mei zes mannelijke wethouders naar voren schoof en geen enkele vrouw.

Kritiek op deze mannenploeg was voor één kandidaat-wethouder aanleiding om een stap terug te doen ten gunste van een vrouwelijke partijgenoot. "Soms vraagt leiderschap ook om ruimte te maken voor een ander", zei Rolf Rozestraten van de Ouderen Partij Heerlen over zijn besluit. Nu is er dus toch een vrouwelijke wethouder in de Zuid-Limburgse stad.

Landelijk nam het aantal vrouwen in de bestuurscolleges lange tijd toe: stapsgewijs van 19 procent zestien jaar geleden tot de 29 procent van 2022. Nu lijkt die emancipatie dus gestokt. In meer dan tachtig gemeenten is er de komende vier jaar niet één vrouwelijke wethouder.

In Renkum in Gelderland daarentegen zijn vier vrouwelijke wethouders en niet één man. Een woordvoerder van de gemeente benadrukt dat dit niet iets bijzonders zou moeten zijn: "Kwaliteit is onafhankelijk van geslacht."

Lokale partijen succesvol

In 340 gemeenten werden op 18 maart nieuwe gemeenteraden gekozen. In 322 gemeenten is inmiddels een coalitie gevormd. Uit de analyse blijkt dat de lokale partijen opnieuw goed hebben onderhandeld.

Niet alleen sleepten zij verreweg de meeste raadszetels in de wacht, ze haalden ook weer een (iets) groter percentage wethouderszetels binnen dan op basis van de verkiezingsuitslag kon worden verwacht: 37 procent.

Van de landelijke partijen wist het CDA de meeste wethoudersposten binnen te slepen, zo'n 17 procent, op de voet gevolgd door de VVD. Ook dat was in beide gevallen een betere score dan het stemmenpercentage dat CDA en VVD in maart behaalden.

FvD bestuurt niet, PVV wel

Op basis van de eerste 'verkenningen' in gemeenten bleek al dat Forum voor Democratie, een partij die stevige winst boekte bij de verkiezingen, in geen enkele gemeente in het college komt. Terugkerend probleem is met name het asielstandpunt van FvD, dat er over het algemeen op staat dat er niet één opvangplek bij komt. Dat is moeilijk verenigbaar met de Spreidingswet.

Anders ligt het bij de PVV, die voor het eerst in zijn bestaan nu wel wethouders levert: in Pekela, Rucphen en Steenbergen. In Pekela maakte de afdeling zich tijdens de onderhandelingen met de SP en het CDA los van de landelijke PVV om een lokale partij te worden.

In Papendrecht leek er ook een PVV-wethouder te komen, maar dat ging op het laatste moment niet door. Een raadslid van Onafhankelijk Papendrecht stapte op het laatste moment uit haar partij, omdat ze de benoeming van een PVV'er wilde voorkomen. Daarmee was de beoogde coalitie haar meerderheid kwijt in de Zuid-Hollandse gemeente en moest de formatie opnieuw beginnen.

Wethoudersvereniging

De Wethoudersvereniging noemt verschillende mogelijke oorzaken voor de stagnatie van het aantal vrouwen. Eén daarvan is de verharding van het politieke klimaat. Op sociale media worden vrouwen volgens de vereniging harder aangevallen dan mannen. Een andere oorzaak kan zijn dat het wethouderschap zeer intensief is: "Vijftig tot zestig uur per week is geen uitzondering."

Verantwoording

Voor dit onderzoek hielden de NOS en de regionale omroepen het formatieproces bij in alle 340 gemeenten waar in maart gemeenteraadsverkiezingen waren. Tot begin deze week waren er 322 gemeentebesturen gevormd.

Handmatig maakten we een overzicht van de belangrijkste gegevens die dat opleverde: hoeveel wethouders, van welke partijen, hoeveel vrouwen en mannen, enzovoort.

Bij eerdere verkiezingen telden we de wethouders op basis van fte's, oftewel arbeidsplaatsen. Soms kiest een gemeente bijvoorbeeld voor wethouders die maar 0,5 of 0,8 fte innemen. Deze keer tellen we uitsluitend aantallen wethouders, omdat niet alle gemeenten het bijbehorende aantal fte's vermelden.

Het kabinet heeft Judith Kuypers benoemd tot Nationaal Coördinator Geweld tegen Vrouwen en Huiselijk Geweld. Zij moet ervoor zorgen dat de overheid en instanties beter gaan samenwerken in het beleid rond bijvoorbeeld femicide.

Het kabinet wil ook dat er een nationaal actieplan komt om geweld tegen vrouwen, huiselijk geweld en kindermishandeling tegen te gaan. Een van de ideeën uit dat actieplan is bijvoorbeeld om een hulplijn in te voeren voor vrouwen, te bereiken op 116.

De Tweede Kamer maakte eind 2024 10 miljoen euro extra vrij voor de aanpak van huiselijk geweld en femicide. Dat geld is bestemd voor het actieplan.

Nieuwe functie

De Nationaal Coördinator Geweld tegen Vrouwen en Huiselijk Geweld is een nieuwe functie, die vorig jaar december door het vorige kabinet-Schoof is aangekondigd. De bedoeling was dat er "zo snel mogelijk" iemand zou worden aangesteld.

Kuypers begint half september in haar nieuwe functie, zo'n tien maanden later. Kuypers is nu nog bestuurder van Stichting Matris en voorzitter van het Landelijk Netwerk Veilig Thuis.

Minister Berendsen (Buitenlandse Zaken) roept de Russische ambassadeur ter verantwoording vanwege het hacken van particuliere camera's bij routes waar militaire goederen worden vervoerd.

Vrijdag maakten de Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD) en de Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (MIVD) bekend dat "een klein aantal camera's" op routes voor vervoer van militaire goederen naar Oekraïne is gehackt door Russische diensten.

'We accepteren dit niet'

Het gesprek met de ambassadeur staat voor morgen gepland, meldt een woordvoerder van de minister. "De boodschap naar de Russische ambassadeur is volstrekt helder. We zien wat jullie doen, we accepteren het niet", sprak de minister na afloop van een vergadering met EU-ministers in Brussel. "Mochten jullie denken dat dit de steun aan Oekraïne vermindert; integendeel. Wij blijven Oekraïne volop steunen."

"We zien op grotere schaal cyberdreigingen en hybride dreigingen vanuit Rusland komen", aldus Berendsen. Er is waarschijnlijk sprake van een gecoördineerde reactie, want ook Duitsland, Frankrijk en Finland hebben vandaag bekendgemaakt hun Russische ambassadeurs te ontbieden vanwege spionage en sabotage.

De directe omgeving van het aanmeldcentrum in Ter Apel wordt een veiligheidsrisicogebied, waar preventief gefouilleerd kan worden. Op het terrein zelf komt dagopvang, zodat asielzoekers niet meer op het gras hoeven te wachten. Minister Van den Brink van Asiel en Migratie wil op die manier iets doen tegen de toenemende onveiligheid en onrust rond het centrum, zo schrijft hij aan de Tweede Kamer.

Het gebied vlak buiten het terrein is al langer aangemerkt als veiligheidsrisicogebied. Het is niet duidelijk of de minister het over die bestaande maatregel heeft of dat er een nieuw, groter gebied is ingesteld.

Er komen extra camera's op en rond het terrein en er worden voorlopig vier extra beveiligers en twee extra boa's ingezet, staat in zijn brief. Het Rode Kruis en Vluchtelingenwerk hebben naar aanleiding van de maatregelen besloten om hun werk in Ter Apel te hervatten.

Aan de zijkant van het terrein wordt woensdag een bestaand kantoorgebouw in gebruik genomen voor het registreren van nieuwe asielaanvragers. Er is daar ook dagopvang, waar strenge regels gaan gelden om geweld en overlast tegen te gaan.

Vorige week besloten het Rode Kruis en Vluchtelingenwerk te vertrekken uit Ter Apel. De veiligheid van hulpverleners kwam in het geding door vechtpartijen en steekincidenten op het voorterrein.

Beperkte toegang

Sinds 20 mei werkt het COA met beperkte toegang tot het overvolle aanmeldcentrum. Alleen asielzoekers worden toegelaten van wie duidelijk is dat ze kwetsbaar zijn, zoals vrouwen en kinderen. Anderen moeten buiten wachten totdat er binnen een bed beschikbaar is.

Door het openen van de dagopvang op het terrein hoopt het kabinet een duidelijke scheiding aan te kunnen brengen tussen gewone asielzoekers en overlastgevende, kansarme vreemdelingen. De afgelopen dagen heeft Van den Brink overlegd over de ontstane situatie met het COA, de politie, het Rode Kruis en de gemeente Westerwolde, waar Ter Apel onder valt.

Daar is uitgekomen dat nieuwe asielzoekers die wachten op een plek voortaan op het terrein dagopvang krijgen. 's Avonds worden ze met bussen naar nood-nachtopvang in de regio gebracht, om zwerfgedrag te voorkomen.

In de dagopvang moeten strikte huisregels gaan gelden. Wie zich daar niet aan houdt en toch overlast veroorzaakt, wordt de toegang ontzegd en kan strafrechtelijk vervolgd worden, stelt Van den Brink.

Aan voorwaarde voldaan

In het gebouw gaat het Rode Kruis weer eten en drinken aanbieden en een luisterend oor bieden. De hulporganisatie is blij met de oplossing. "Voor ons is nu voldaan aan een belangrijke voorwaarde: een veilige plek waar we mensen hulp kunnen bieden die zo hard nodig is. Waar het handjevol mensen het niet kan verpesten voor een grotere groep", zegt directeur Harm Goossens.

Een kantoorgebouw is een veel humanere plek dan een groot veld waar mensen de hele dag buiten zitten, vindt Goossens, maar het blijft voor hem pleisters plakken. "We moeten niet vergeten dat dit geen nieuwe opvangplekken oplevert."

Ook Vluchtelingenwerk is opgelucht dat er maatregelen zijn genomen, maar wijst erop dat het probleem van de asielopvang nog niet opgelost is. "Ons beroep op Nederlandse gemeenten om de spreidingswet voortvarend uit te voeren, blijft dan ook onverkort van kracht", schrijft de organisatie.

Tijdelijke oplossing

De overlastgevers zetten volgens minister Van den Brink het draagvlak voor de asielopvang onder druk en moeten wat hem betreft stevig aangepakt worden. Toch ziet hij de nieuwe maatregelen als een tijdelijke oplossing.

"Deze maatregelen lossen de onderliggende problematiek niet op. Daarom wil ik nogmaals benadrukken dat de situatie in Ter Apel urgent en kritiek is en dat ik nogmaals alle gemeenten oproep om locaties voor spoednoodopvang aan te bieden."

De gemeente Den Haag belooft zich te gaan houden aan de spreidingswet. Dat staat in het vandaag gepresenteerde coalitieakkoord van Hart voor Den Haag, VVD, Denk en CDA. Tegelijkertijd wil het nieuwe stadsbestuur een streep zetten door de grote opvanglocatie in het oude HagaZiekenhuis waarover al jaren discussie is.

Asiel was een speerpunt voor Hart voor Den Haag-partijleider Richard de Mos, die bij de gemeenteraadsverkiezingen in maart veruit de grootste werd. Hij pleitte voor een "asielstop" en beloofde de spreidingswet aan te vechten: "Als het nodig is via een rechter".

Maar die uitspraken uit de campagnetijd zijn niet in het coalitieakkoord terechtgekomen. Volgens De Mos was het geen belofte maar een "inzet" voor de verkiezingen. "Je weet hoe het werkt in coalitieland als je geen absolute meerderheid haalt. We hebben water bij de wijn gedaan, maar we serveren een fantastisch wijntje."

De Mos is vooral blij dat in het coalitieakkoord staat dat de opvangplek voor 440 asielzoekers in het HagaZiekenhuis niet doorgaat. De lokale politiek steggelt al jaren over die locatie en buurtbewoners organiseerden anti-azc-protesten. Eerder dit jaar mislukten coalitieonderhandelingen tussen Hart voor Den Haag en D66 - de tweede partij van de stad - vanwege De Mos' voornemen om de opvang in het ziekenhuis te schrappen.

Juridische strijd met COA?

Als het aan Hart voor Den Haag ligt, komen er snel seniorenwoningen op de plek waar nu het ziekenhuis staat. Maar het is de vraag of het Centraal Orgaan opvang asielzoekers (COA) daarmee akkoord gaat. "Wij snappen dat nieuwe coalities in gemeenten soms andere keuzes willen maken dan het voorgaande college, dat is begrijpelijk. Tegelijk kunnen getekende overeenkomsten niet eenzijdig worden opgezegd."

De Mos zegt dat de gemeente het contract kan afkopen. "Dat hebben we allang laten uitzoeken." Daarna roept hij het COA op "niet te verzanden in juridische gevechten". "Daar is het COA noch de gemeente bij gebaat. Het zou ze sieren om een kopje koffie te komen drinken."

Meer asielzoekers opvangen

Overigens moet Den Haag nog een been bijtrekken om te voldoen aan de spreidingswet. De gemeente vangt momenteel 1675 asielzoekers op, in totaal zouden dat er 2260 moeten zijn. De Mos zegt dat aantal te gaan halen door kleinschalige opvanglocaties te maken, of één grote locatie buiten een woonwijk.

Naast het asielbeleid is in het Haagse coalitieakkoord veel aandacht voor woningbouw: jaarlijks moeten er vierduizend huizen bij komen. Ook moeten de verkeersstromen worden verbeterd en komen er tachtig extra boa's en om overlast, afvalproblematiek en intimidatie tegen te gaan.

De val en herrijzenis van De Mos' politieke carrière

Ex-PVV'er Richard de Mos kreeg bij de gemeenteraadsverkiezingen in 2018 ook al de meeste stemmen. Het leverde hem acht raadszetels op. De Mos werd wethouder, net als Hart voor Den Haag-collega Rachid Guernaoui. Maar het duo werd weggestuurd toen het OM hen vervolgde voor corruptie en deelname aan criminele organisaties.

De Mos en Guernaoui werden echter vrijgesproken. Het maakte de weg vrij voor een nieuwe verkiezingscampagne die eerder dit jaar leidde tot zestien raadszetels.

Guernaoui keert overigens niet terug als wethouder, tot zijn eigen teleurstelling. Hij zegt tegen Omroep West dat hem een plek in het college was beloofd. "We hebben samen zoveel meegemaakt en nu steekt De Mos een mes in mijn rug."

Nee, hij had het niet afgestemd met zijn coalitiegenoten en ja, als minister van Sociale Zaken en D66-er mocht hij het best even zeggen, vond hij. Op de laatste dag voor het zomerreces gooide minister van Sociale Zaken Vijlbrief ineens een balletje op over de vermogensbelasting: "Het is geen taboe om het over een verhoging van die belasting te hebben", zegt hij in het Financieele Dagblad.

Nu de hervormingen op de Sociale Zekerheid niet via een snellere verhoging van de AOW leeftijd gaan, moet Vijlbrief naar andere manieren kijken om te bezuinigen. Om oppositiepartij Pro en de vakbonden weer aan tafel te krijgen, kan zo'n uitspraak nooit kwaad.

Toch weet Vijlbrief ook wel dat regeringspartner VVD hier niets voor voelt. Een paar uur later bevestigt vice-premier en VVD-partijleider Yesilgoz dat ook bij de inloop van de laatste kabinetsvergadering voor de zomer. Ze wijst op de "duidelijke afspraken" in het coalitieakkoord. Als een partij het coalitieakkoord wil openbreken "dan horen we dat wel".

Dat is nu volgens Vijlbrief niet aan de hand, maar hij vindt wel dat het minderheidskabinet met 66 zetels nu "de handen moet uitsteken" naar de sociale partners. "En daar horen geen taboes bij."

Op zoek naar steun

Het is allemaal tekenend voor de situatie waarin het minderheidskabinet verkeert. Om tot meerderheden voor de begroting te komen, zal het kabinet deze zomer, richting Prinsjesdag, op zoek moeten naar steun van de oppositie.

Daarbij kan het kabinet ruw gezegd over links met Pro of over rechts met JA21, partijen met sterk verschillende wensen. Nog daaraan voorafgaand moeten de coalitiepartijen op één lijn komen en die hebben ook zo hun eigen wensen. Met de wetenschap dat er handreikingen naar oppositiepartijen moeten komen, deed in dit geval Vijlbrief een D66-duit in het zakje.

'Coalitieakkoord staat'

Over de noodzaak van hervormingen in de sociale zekerheid zijn VVD, D66 en CDA het eens. Om voorzieningen ook in de vergrijzende toekomst betaalbaar te houden, is afgesproken om te hervormen en dat binnen de begroting van sociale zaken op te lossen. Het zou niet op andere begrotingen of op toekomstige generaties moeten worden afgeschoven.

Die afspraken staan, van het openbreken is geen sprake, zegt ook premier Jetten. Hij krijgt er veel vragen over. Een Kamermeerderheid voor de bezuinigingen is niet in zicht. Hierover, en dus over de hele begroting, gaat het kabinet in augustus met partijen in gesprek, als de economische ramingen van het CPB bekend zijn.

Het kabinet wil daarbij nog altijd de hand uitsteken naar de oppositie en is ook bereid om plannen van die oppositie over te nemen, zegt Jetten. De vraag of het gezien interne coalitieverschillen, zoals over de vermogensbelasting, niet allemaal erg ingewikkeld wordt, beantwoordt hij ontkennend. Het kabinet "gaat niet met de problemen naar de oppositie toe".

Ruimte voor de oppositie

Met de sterk uiteenlopende wensen van oppositie en coalitiepartijen kan het een heel pittige zomer worden, maar Jetten straalt vooral vertrouwen uit.

Om zijn optimisme kracht bij te zetten, vat hij de afgelopen eerste maanden van het minderheidskabinet samen. Hij geeft toe dat het in het begin "misschien even wennen was". Dat er ook nog gemeenteraadsverkiezingen en een campagne doorheen liepen, maakte het soms best "politiek spannend".

Maar er werden "uiteindelijk grote stappen gezet op asiel en op stikstof," zegt Jetten. In de samenwerking ziet hij oppositiepartijen die constructief meewerken, maar ook met eigen plannen kunnen komen. "Als je kijkt naar de stemmingen is er ook ruimte voor de oppositie om een punt te maken".

'Nette basisbegroting'

Het kabinet werkt nu eerst aan een "nette basisbegroting" en gaat dan "op zoek naar steun bij de oppositie". Dan zal het kabinet, op basis van de gesprekken met de oppositie, moeten we kijken of er afspraken moeten worden aangepast. "Maar dat kan alleen als alle drie de coalitiepartijen het daarover eens zijn."

De kans dat er daarbij inderdaad iets aan de vermogensbelasting wordt veranderd, lijkt door het standpunt van de VVD klein. Vijlbrief denkt evenwel dat er iets moet gebeuren. "Als we de handen niet uitsteken naar de Tweede Kamer, komen we nooit tot bezuinigingen op de sociale zekerheid."

Deze enquêteweek waren de ogen vooral gericht op oud-zorg-minister Hugo de Jonge. Hij kreeg vragen over het thema van de week 'de coronatoegangsbewijzen en vaccinaties', en ging in op de kritiek aan zijn adres.

Een criticus met een groot bereik was Maurice de Hond. De opiniepeiler wist zeker dat de verspreiding van het virus vooral door aerosolen gebeurde, hele kleine druppeltjes. "Maar de verspreiding via grote druppels was mainstream", zei De Hond in zijn verhoor.

Bij OMT, RIVM en kabinet werd volgens hem "verder niet nagedacht" en werden kritische denkers "totaal genegeerd". Omdat verkeerde uitgangspunten werden gehanteerd waren veel maatregelen "onzin", aldus De Hond.

De Hond had het telefoonnummer van premier Rutte en had contact met Kamerleden, maar het hielp hem niet. Beleidsbepalers en adviseurs bleven "gevangen in dogma's".

Dat het virus zich verspreidde via aerosolen is bevestigd, maar ook directe besmetting via grotere druppels vormde volgens virologen een risico. Overigens gaat het de enquêtecommissie niet zozeer om wie er gelijk had, maar hoe met andere geluiden is omgegaan.

Klein clubje mannen

En dat ging niet goed, vond ook Mona Keijzer, voormalig staatssecretaris van Economische Zaken. Keijzer werd gaandeweg kritischer over maatregelen die "een klein clubje mannen" nam: Van Dissel van het OMT, premier Rutte, De Jonge en minister Grapperhaus van Justitie.

Dat was ook de ervaring van Robèr Willemsen, voorman van de horecasector. Hij had vooral contact met Economische Zaken. Dat bleek volgens hem "geen speler". De impact van Keijzer, waar Willemsen vaak mee sprak, was "nihil". De Jonge had wel impact, maar bij hem kreeg Willemsen "altijd nul op het rekest".

In hoeverre De Jonge, alleen of met een klein clubje, alles bepaalde, vroeg de commissie hem vandaag niet. "Ik heb het natuurlijk niet alleen voor het zeggen", zei de oud-minister in een bijzin. En ook: "Er zijn miljoenen documenten waaruit blijkt dat ik me met ongeveer alles heel actief heb bemoeid."

De Jonge wordt na de zomervakantie weer gehoord, mogelijk komt het dan aan bod.

Bergamo-scenario

Wel aan bod kwam zijn focus op gezondheid. "We wilden een Bergamo-scenario voorkomen", zei De Jonge. In die Italiaanse stad raakten begin 2020 de ziekenhuizen overbelast en konden begraafplaatsen en crematoria het aantal doden niet verwerken.

Hij weersprak dat alleen maar werd gedacht aan het voorkomen van sterfte en overbelasting van de zorg. "De balans tussen zo veilig mogelijk en zo open mogelijk kwam iedere vergadering voorbij", verzekerde De Jonge. "Het was twee jaar lang lopen op een koord."

Hij gaf wel toe dat het aanvankelijk "gewoon hozen" was om te voorkomen dat de ziekenhuizen volliepen. Lockdowns en het bezoekverbod in verpleeghuizen waren daarom "onvermijdelijk".

Volgens Keijzer was er wel degelijk een "tunnelvisie". Wat haar betreft werd de samenleving met "onnavolgbare maatregelen" op slot gezet. Ze sprak haar bezwaren naar eigen zeggen uit, maar dat maakte geen verschil.

Meermaals stond ze op het punt uit het kabinet te stappen, vertelde Keijzer. Uiteindelijk werd ze door premier Rutte ontslagen, omdat ze zich in een krant kritisch had uitgelaten over het coronatoegangsbewijs op de dag dat het inging.

Een groot deel van het verhoor van De Jonge was gewijd aan de vaccinatiecampagne. "Dat was de uitweg uit de crisis en dat wisten we al heel snel", zei de oud-minister. Het ging niet meteen goed, zei RIVM-vaccinatiedirecteur Jaap van Delden. Er was namelijk "op één paard gewed" en dat bleek het verkeerde paard.

Van Delden zette vol in op vaccineren via de huisarts. Dat deed Nederland al jaren met de griepprik, maar het coronavaccin dat als eerste beschikbaar kwam, moest bij -70 graden worden opgeslagen en kon na ontdooien maar een paar dagen worden bewaard. Dat lukte niet bij huisartsen.

Stroom van desinformatie

Daarom werd uiteindelijk toch de GGD ingeschakeld. Van Delden zei dat Nederland er hierdoor "later dan landen om ons heen" mee begon. Wel bereikte Nederland een relatief hoge vaccinatiegraad. Tot genoegen van De Jonge, die eraan "trok en sleurde" tegen "de stroom van desinformatie in".

De commissie wilde weten of De Jonge daar te ver in ging. De minister liet zich destijds meermaals kritisch uit over mensen die geen prik wilden. "De waarheid moest wel verteld worden", zei hij erover.

Na de vakantie heeft de commissie nog drie weken gepland aan verhoren. Het eindverslag moet volgend jaar af zijn.

Coronaverhoor Hugo de Jonge

Vandaag wordt Hugo de Jonge verhoord door de parlementaire enquêtecommissie corona. De Jonge, destijds minister van Volksgezondheid (VWS), schortte tijdens de coronaperiode de Wet Open Overheid op, waardoor veel overheidsinformatie geheim bleef. Later werden die wel openbaar. Met Milena Holdert, verslaggever van de onderzoeksredactie van Nieuwsuur, bespreken we de opvallendste bevindingen uit die documenten. En we bespreken het verhoor van de oud-minister.

De Mos over het coalitieakkoord in Den Haag

Hart voor Den Haag, VVD, Denk en CDA hebben een coalitieakkoord bereikt voor Den Haag. Het akkoord betekent dat Richard de Mos en zijn partij na zeven jaar terugkeren in het Haagse college. De Mos voerde campagne op het tegenhouden van asielzoekerscentra in Den Haag. Wat komt daar volgens het coalitieakkoord van terecht? Richard de Mos licht het akkoord toe in de studio.

Er komt een landelijke afstandsnorm voor geitenhouderijen. Nieuwe geitenbedrijven mogen over een paar jaar niet meer binnen 500 meter van woonkernen, scholen, kinderdagverblijven en zorginstellingen komen.

Omgekeerd mogen nieuwe woonwijken en andere gevoelige instellingen ook niet binnen 500 meter van een geitenhouderij worden gebouwd.

Bestaande geitenhouderijen mogen binnen die afstand niet meer uitbreiden.

Het kabinet komt met de maatregel omdat het mensen beter wil beschermen tegen longontstekingen.

Grotere kans

Het besluit is volgens minister Hermans (VVD) gebaseerd op meer dan tien jaar onderzoek dat begin dit jaar naar buiten kwam. De conclusie daarvan is dat mensen die binnen 500 meter van een geitenhouderij wonen meer kans op longontsteking hebben.

De Tweede Kamer, die zich al langer zorgen maakt over de gezondheidsrisico's voor omwonenden van geitenhouderijen, drong bij het kabinet aan op maatregelen. Vooral ook omdat het aantal geiten in ons land sinds 2000 vervijfvoudigd is naar bijna 600.000.

Naar verwachting wordt de maatregel over 2,5 à 3 jaar van kracht, als een wetgevingstraject is afgerond.

'Samenspel van factoren'

Een groep wetenschappers waarmee het NRC de afgelopen jaren sprak is niet overtuigd van de wetenschappelijke onderbouwing van het onderzoek. Eerdere onderzoeken wezen wel een verband aan tussen wonen in de buurt van een geitenboerderij en een verhoogd risico op longontsteking, maar een verklaring wat het precies veroorzaakt ontbreekt.

Minister Hermans van Volksgezondheid (VVDF) erkent dat er inderdaad "niet één ziekteverwekker" is aan te wijzen maar neemt het advies van de Gezondheidsraad over dat er een "samenspel van factoren is" dat het risico groter maakt.

Dat wil zeggen dat het kabinet heeft gewikt en gewogen om aan de ene kant iets aan de risico's voor de gezondheid te doen, maar ook de belangen van de sector te behartigen. Want die sector moet "tegelijkertijd ook perspectief houden", zegt staatssecretaris Erkens (VVD).

Geen 1000-meternorm

De Gezondheidsraad stelt dat er ook tot 1000 meter risico's zijn, maar het kabinet kiest nu voor 500 meter omdat daar de grootste risico's mee weggenomen worden. Ongeveer een derde van de geitenbedrijven kan met de nieuwe norm van 500 meter niet meer uitbreiden. Bij 1000 meter had dat om veel meer bedrijven gegaan.

Erkens begrijpt "dat niet alle ondernemers blij zullen zijn met een afstandsnorm, maar er blijft in Nederland een toekomst voor geitenhouderijen waarin we tegelijkertijd de gezondheidsrisico's beperken".

Het kabinet wil nu samen met gemeenten en provincies "afspraken maken over bestaande situaties". Voor mensen die wonen binnen 500 meter van een geitenhouderij gaan betrokken partijen "op verschillende manieren de blootstelling aan uitstoot vanuit geitenhouderijen verminderen".

Q-koorts

Geitenhouderijen raakten zo'n vijftien jaar geleden in opspraak door de verspreiding van Q-koorts.

In de periode 2007-2010 werden duizenden mensen ziek door een besmetting met Q-koortsbacterie, onder meer door inademing van met de bacterie besmette stof uit geitenstallen. Meer dan 100 mensen stierven aan de chronische vorm van Q-koorts.

De Nationale Ombudsman constateerde in 2013 dat de overheid veel te laat op de epidemie had gereageerd en dat mensen daardoor onnodig ziek waren geworden. In latere rapporten schreef de Ombudsman dat de overheid faalde in het geven van zorg en ondersteuning aan Q-koortspatiënten.

De constructie rond de miljoenensubsidie van het ministerie van Economische Zaken (EZ) aan digitaal platform ECP wordt toch aangepast. Dat schrijft staatssecretaris Willemijn Aerdts (D66) aan het parlement. De subsidie kwam in opspraak na onderzoek van Nieuwsuur.

Daaruit bleek dat stichting ECP met een aanzienlijk deel van het geld al jaren personeel inhuurt bij de bv van de eigen stichtingsdirecteuren. Aanbestedingsregels bleken niet te worden gevolgd, en wat de subsidie-activiteiten opleveren, bleef onduidelijk.

Stichting ECP beschrijft zichzelf als "verbinder" in het digitale domein. De stichting organiseert netwerkborrels en vergaderingen over thema's als kunstmatige intelligentie. Prins Willem-Alexander zat in de Raad van Advies.

Voorzitter van de stichting is Eppo van Nispen tot Sevenaer. Hij erkende eerder dat er sprake was van schijn van belangenverstrengeling, maar vond dit niet problematisch. Er zou een "Chinese muur" - een strikte scheiding - tussen de stichting en de bv staan.

'Onzorgvuldige besteding'

Aanvankelijk zag ook het ministerie geen probleem. EZ prees de stichting voor haar "unieke platformfunctie", zei dat alles transparant verliep en de tarieven van de bv "marktconform" waren. Ook toen onderzoeksbureau KWINK in 2023, in opdracht van het ministerie, een kritische evaluatie schreef, bleef de werkwijze ongewijzigd.

KWINK constateerde dat sprake is van een "langdurige" relatie tussen EZ en ECP en dat het risico bestond "dat de ruimte om kritisch te zijn, klein is".

Nu schrijft staatssecretaris Aerdts dat meerdere Kamerfracties hun zorgen hebben geuit en dat zij die "ziet". De bewindsvrouwe wijst daarbij ook op "mogelijke (schijn van) belangenverstrengeling" en kondigt aan dat de bestuurders van de bv zullen stoppen als directeur bij de stichting. ECP-voorzitter Van Nispen laat Nieuwsuur weten dat de directeuren ook geen andere rol gaan vervullen bij ECP.

Governance & Finance expert Kees Cools zegt: "Het was al die tijd absoluut niet in de haak, maar EZ zei dat er weinig of niets aan de hand was. En nu, na journalistieke en politieke aandacht, gaat de boel ineens zwaar op de schop. De vraag is: waarom is dit al die tijd getolereerd, deze lichtzinnige en zeer onzorgvuldige besteding van publieke middelen? Wat zegt dat over de cultuur en scherpte van dit ministerie?"

EZ meldt het parlement ook dat stichting ECP het contract met LunaVia BV zal beëindigen en nieuwe opdrachten vaker gaat aanbesteden. Op die manier kunnen verschillende bedrijven intekenen. Tot nu gunde ECP de opdracht voor personeelsinhuur ieder jaar aan LunaVia BV.

De afgelopen jaren ging het jaarlijks om een bedrag van zo'n 5,5 miljoen euro. Wel schrijft de staatssecretaris dat LunaVia BV, die jarenlange ervaring heeft met ECP, zich óók kan blijven inschrijven.

Parlement onjuist geïnformeerd

Na vragen van Nieuwsuur bleek dat het ministerie de Tweede en Eerste Kamer jarenlang niet vooraf had geïnformeerd over de subsidie aan ECP, terwijl dat wel moet. De subsidie stond ook niet in begrotingen vermeld. Volgens hoogleraar Bestuursrecht Jacobine van den Brink was er zelfs geen wettelijke basis voor. Het parlement had er weinig zicht op.

Aanvankelijk wilde het ministerie de subsidievorm niet wijzigen. Nu zegt EZ toch een andere "optie" te willen "uitwerken".

De kwestie leidde er ondertussen ook toe dat het ministerie een onderzoek instelde of bij meer subsidies was nagelaten het parlement te informeren. Dat bleek het geval: EZ heeft dit bij minstens zeventien subsidietrajecten niet naar behoren gedaan. Het ging in totaal om een bedrag van ruim 200 miljoen aan belastinggeld.

Zeven ton subsidiegeld ging bijvoorbeeld naar onder meer "maatschappelijke dialoog workshops" en een "tentoonstelling verduurzaming industrie", zonder dat de Kamers daarover vooraf werden ingelicht. Ruim twee ton ging naar een "conferentie" die zich erop richt om positieve ontwikkelingen in Nederland te belichten.

Bekijk hieronder hoe we onderzoek deden naar de (schijn van) belangenverstrengeling bij ECP:

Leerlingen in het voortgezet speciaal onderwijs (vso) die vanwege code rood hun mondeling examen niet konden doen, kunnen toch beginnen met hun vervolgopleiding. Staatssecretaris Tielen van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) wil niet dat leerlingen niet aan een vervolgopleiding kunnen beginnen, omdat ze buiten hun schuld het vereiste diploma nog niet op zak hebben.

De staatssecretaris heeft alle 300 vso-leerlingen en hun ouders een brief gestuurd waarin staat wat er geregeld is om de teleurstellende situatie enigszins te verzachten.

Op vrijdag 26 juni was het zo warm dat code rood werd afgekondigd: iedereen kreeg het advies alleen naar buiten te gaan als het strikt noodzakelijk was en zoveel mogelijk verkoeling te zoeken. Het College van Toetsen en Examens (CvTE) en het ministerie bliezen de geplande examens af, omdat "een veilige examendag niet kon worden gegarandeerd."

Teleurstelling

Leerlingen maakten zich zorgen over hun vervolgopleiding en de examendatum. Ze wilden niet de hele zomer in de stress zitten over examens die nog ingehaald moeten worden. Tielen schrijft aan de leerlingen: "We begrijpen dat dit voor jou een grote teleurstelling is. Je hebt je voorbereid op je examen en wilt weten waar je aan toe bent."

Inmiddels zijn alle uitgestelde examens ingepland en hebben scholen de leerlingen de data laten weten. Die zijn in juli of augustus, afhankelijk van de scholen. Volgens Tielen geprobeerd de inhaalmomenten "zo snel mogelijk" in te plannen vanwege de eventuele vervolgopleiding.

Daar zit namelijk een knellend punt. Als een leerling een herexamen moet doen, bestaat de kans dat het diploma pas rond 31 augustus gehaald is.

De staatssecretaris heeft nu ervoor gezorgd dat mbo- en hbo-scholen en universiteiten hier rekening mee gaan houden. De gedupeerde leerlingen mogen al starten met hun vervolgopleiding en later - maar wel voor eind september - hun diploma laten zien. Als iemand het toch niet haalt, kan die leerling niet blijven, zo blijkt ook uit de brief.

Vrijdag werd Hugo de Jonge verhoord door de parlementaire enquêtecommissie corona. De Jonge, destijds minister van Volksgezondheid (VWS), schortte tijdens de coronaperiode de Wet Open Overheid op, waardoor veel overheidsinformatie geheim bleef. Pas na een rechtszaak kwamen meer stukken vrij.

De documenten roepen een aantal belangrijke vragen op, die de onderzoeksredactie van Nieuwsuur op een rij zet.

1. Waarom stond het ministerie toe dat verpleeghuisbewoners niet meer naar buiten mochten?

De Jonge kondigde in maart 2020 een bezoekverbod aan verpleeghuizen aan. Wettelijk werd dat geregeld via een zogeheten 'noodverordening'. Maar in de praktijk ontstond er ook nog een ander verbod, dat volgens juristen ingrijpender was: verpleeghuisbewoners mochten niet meer naar buiten.

Dit 'uitgaansverbod' werd gecommuniceerd via instructies van Actiz, de branchevereniging voor de ouderenzorg. Uit vrijgegeven stukken blijkt dat het ministerie van Volksgezondheid bij het opstellen betrokken was. Ambtenaren constateerden dat het verbod om naar buiten te gaan "juridisch niet helemaal" klopte. Toch gaven ze groen licht.

De instructies bleven ruim twee maanden van kracht en werden door verschillende verpleeghuizen gevolgd. Recent erkende het ministerie geen "aanvullende documenten" te kunnen vinden waaruit de wettelijke basis voor het uitgaansverbod blijkt.

2. Waarom schreven ambtenaren mee aan wetenschappelijke adviezen?

Ambtenaren van VWS pasten ook verschillende wetenschappelijke teksten aan. Na journalistieke publicaties en druk van de Tweede Kamer gaf het ministerie in 2022 414 pagina's vrij met "tekstsuggesties" die ambtenaren hadden gedaan bij adviezen van het Outbreak Management Team (OMT). Het ging om kleine, op het oog subtiele toevoegingen, maar soms met grote implicaties.

Het meest bekende voorbeeld is een zin, opgesteld door een ambtenaar, die het dragen van mondmaskers in de ouderenzorg ontraadde. In april 2020 vroeg een ambtenaar het RIVM die zin toe te voegen aan een OMT-advies. Hij zei dat er anders een "run" op mondkapjes zou komen. In een andere mail schreef een ambtenaar dat hij liever wil dat het OMT dit zegt dan dat het ministerie voor een "vertaalslag" moet zorgen.

Op verzoek van VWS voegde het RIVM de zin toe aan het OMT-advies, én aan de RIVM-richtlijnen. Vooral dit laatste had een groot effect op de ouderenzorg, want de richtlijnen bepaalden tijdens corona hoeveel mondkapjes zorginstellingen kregen van het centrale verdeelpunt van de overheid.

Tijdens de parlementaire enquête werd vorige maand topambtenaar van VWS Ernst van Koesveld verhoord. Daarin erkende hij degene te zijn die de bewuste zin had opgesteld. Volgens Van Koesveld was het OMT het eens met de strekking, en ging het slechts om een "verduidelijking".

Uit vertrouwelijke notulen van een OMT-bijeenkomst blijkt juist dat er discussie was. Veel OMT'ers waren inderdaad tegen het uit voorzorg dragen van mondkapjes, maar een aantal was vóór. Afgesproken werd een middenweg uit te werken, maar daar zette de zin van VWS een streep door.

Hoogleraar ouderenzorg Bianca Buurman, een van de betrokken OMT-leden, werd ook gehoord door de enquêtecommissie. Zij bestempelt de gang van zaken nu als "politieke inmenging".

3. Waarom staat er zelfs in vertrouwelijke OMT-notulen een zin van een VWS-ambtenaar?

Van Koesveld zei tijdens zijn verhoor ook nog iets anders opmerkelijks. Als OMT-leden het oneens waren met die zin over mondkapjes, hadden ze achteraf aan de bel kunnen trekken. Dat hadden ze niet gedaan.

Maar dat was dan ook niet zo makkelijk. Want de zin werd niet alleen aan het OMT-advies toegevoegd, maar ook aan de vertrouwelijke notulen van de OMT-bijeenkomst zelf, zo toonde Nieuwsuur eerder aan.

Daardoor was het voor OMT-leden achteraf moeilijk om te controleren wat er precies gezegd was en door wie. Het is opvallend dat de zin in de OMT-notulen terechtkwam, want die horen geheim te zijn voor het ministerie.

4. Waarom sprak De Jonge thuiszorgbaas Jos de Blok publiekelijk aan na lobby van ActiZ?

In april 2020 kreeg De Jonge een verzoek van ActiZ-bestuurder Conny Helder. Zij maakte zich zorgen, omdat ouderenzorginstellingen afweken van de RIVM-richtlijnen en zélf mondmaskers voor hun personeel kochten.

Een van hen was Jos de Blok van thuiszorgorganisatie Buurtzorg. De vraag van Helder aan de minister: kon hij tijdens zijn persconferentie De Blok misschien aanspreken op zijn gedrag?

De Jonge geeft hier gehoor aan en zegt publiekelijk dat hij twijfelt aan het handelen van De Blok. "Ieder voor zich, zo werkt het echt niet", zei De Jonge.

De Blok noemt die gang van zaken nu "schokkend en schandalig". Volgens hem hadden de woorden van De Jonge grote invloed op andere zorgbestuurders, die daardoor afzagen van preventief mondmaskergebruik.

De verblijfsvergunningen van asielzoekers die valse verklaringen afleggen bij hun asielaanvraag, mogen worden ingetrokken. Dat oordeelt de Raad van State. Het oordeel komt voort uit een langlopende rechtszaak rond een veroordeelde juridisch adviseur die valse verklaringen verkocht aan asielzoekers. Voor flinke bedragen beweerde hij hen aan verblijfsvergunningen te kunnen helpen.

Toen de handel aan het licht kwam, werden ruim honderd verblijfsvergunningen die al waren afgegeven, opnieuw onderzocht. Daarbij vielen twee dossiers op, van twee Iraanse gezinnen die al in 2017 asiel hadden gekregen. Nadat duidelijk was geworden dat zij geholpen waren door de veroordeelde adviseur werd hun vergunning ingetrokken.

"De minister van Asiel en Migratie mag een asielvergunning intrekken als hij erachter komt dat een asielzoeker zijn asielmotief heeft verzonnen en heeft gebaseerd op valse verklaringen", schrijft de Raad van State. De minister moet wel opnieuw beoordelen of de mensen alsnog in aanmerking komen voor asiel.

Lucratieve handel

De juridisch adviseur verdiende jarenlang tonnen met zijn diensten. Met zijn eigen adviesbureau bood hij zijn diensten aan voor flinke bedragen. De man beweerde in veel gevallen garantie te kunnen geven dat een asielaanvraag zou worden toegekend, maar hing daar wel een prijskaartje aan. Volgens de rechtbank ging het uiteindelijk om 2000 tot 7000 euro.

Hij verzon verhalen voor de aanvragers en hielp hen bij het instuderen ervan. Ook zette hij de verhalen van zijn cliënten op internet, om het verhaal geloofwaardiger te maken. Het OM concludeerde dat zijn verhalen dat de asielzoekers werden vervolgd vanwege hun geloof of geaardheid niet klopten.

De zaak kwam aan het licht toen een tolk bij de politie over de adviseur aan de bel trok. Uiteindelijk werd de man in 2023 veroordeeld tot vier jaar gevangenisstraf voor mensensmokkel.

"Mijn excuus dat we het weer uit Nederland hebben meegenomen", grapt minister Sjoerdsma terwijl hij zijn ambtsgenoot Wang Wentao de hand schudt. Het komt in Peking met bakken naar beneden. De minister van Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking is vandaag zijn bezoek aan China begonnen.

Het bezoek staat in schril contrast met de laatste Nederlandse handelsmissie naar China. Destijds, zo'n acht jaar geleden, reisden er 165 Nederlandse bedrijven mee, dit keer is dat slechts een tiende daarvan. Waar het lijstje geïnteresseerde Nederlandse bedrijven korter lijkt, is het lijstje met problemen en incidenten langer.

Volgens Sjoerdsma is de relatie de afgelopen jaren onnodig "op scherp komen te staan", onder meer door de discussie rond chipmaker Nexperia. Met zijn bezoek wil hij de verhoudingen verbeteren, al ligt een groot deel van de handelsproblemen inmiddels op Europees niveau.

Handelsoverschot

Volgens Sjoerdsma is het grote handelsoverschot een van de grootste knelpunten. De EU verwijt Peking dat de Chinese staatssteun leidt tot oneerlijke concurrentie en Europese bedrijven tegen barrières aanlopen op de Chinese markt. "China exporteerde afgelopen jaar dagelijks voor bijna een miljard euro meer spullen naar Europa dan andersom, en dat kunnen we niet dulden", verwoordde Sjoerdsma het.

Ook hebben verschillende Nederlandse bedrijven te maken met Chinese heffingen, waaronder het Nederlandse vleesverwerkingsbedrijf VION die hoge importheffingen kreeg opgelegd als tegenreactie op Europese heffingen op elektrische auto's uit China. Alle meegereisde Nederlandse bedrijven kregen vandaag de beurt om hun zorgen over te dragen aan de Chinese minister.

Chinese zorgen

Niet alleen Nederlandse bedrijven uitten vandaag hun zorgen; ook Chinese bedrijven grepen de gelegenheid aan om hun problemen onder de aandacht te brengen. Zo was Yangzhou Yangjie Electronic Technology aanwezig, een bedrijf dat chips levert aan de Europese auto-industrie.

Eind april plaatste de Europese Raad het bedrijf op de sanctielijst, omdat producten van Yangzhou zijn aangetroffen in Russische drones en zweefbommen. Vanwege het Europese chiptekort, veroorzaakt door Chinese exportrestricties op Nexperia-chips, kreeg het bedrijf negen maanden uitstel van de sancties. Tijdens de bijeenkomst vroeg Yangzhou om dat uitstel te verlengen.

Ook het Chinese bedrijf Nuctech, een bedrijf dat scan- en beveiligingssystemen levert aan Europese havens, kwam met een dringend verzoek. Eerder dit jaar gaf de Europese Commissie opdracht voor een inval bij het bedrijf dat onder meer kantoor houdt in Rotterdam vanwege vermeende ongeoorloofde Chinese staatssteun.

Ook spelen er al jaren zorgen over mogelijke spionage-activiteiten voor de Chinese overheid. Het bedrijf vroeg minister Sjoerdsma vandaag de beperkingen die het bedrijf opgelegd heeft gekregen op te heffen.

Handelsoorlog voorkomen

Volgens Sjoerdsma staan deze kwesties niet op zichzelf, maar maken die deel uit van de bredere handelsrelatie tussen de EU en China. Hij zei hierover nauw contact te hebben met EU-handelscommissaris Maros Sefcovic, die onlangs nog overleg voerde met zijn Chinese ambtgenoot.

Volgens de minister is iedereen het erover eens dat een handelsoorlog moet worden voorkomen. Hij ziet daar ook mogelijkheden toe. Hij wees op de Verenigde Staten: "Als ik zie hoe snel en op welk niveau de VS met China over alle kwesties praat en daar ook besluiten over neemt, dan vind ik dat de Europese Unie dat ook moet doen."

Ook de Chinese minister Wang benadrukte dat een conflict tussen China en Europa of Nederland voorkomen moet worden. Hij zei bereid te zijn "subsidies en overcapaciteitsproblemen aan te pakken", maar voegde daaraan toe dat China dat wel zal doen "volgens onze eigen regels". Die regels kunnen veranderlijk zijn, zo blijkt ook uit de situatie van minister Sjoerdsma zelf.

Sanctielijst

China zette Sjoerdsma in 2021 op de sanctielijst nadat hij als Kamerlid de behandeling van de Oeigoeren genocide had genoemd. Hoe hij nu toch China kon bezoeken, weet hij naar eigen zeggen niet. Op de vraag of hij nog steeds achter die uitspraak staat, antwoordde Sjoerdsma: "Ja, dat heb ik inderdaad gezegd als Kamerlid, maar nu ben ik hier als minister en kan ik u één ding zeggen: de zorgen die ik heb over de Oeigoeren zijn niet weg."

Volgens Sjoerdsma biedt een nieuwe Europese wet de oplossing. Die wet schrijft voor dat producten die met dwangarbeid zijn gemaakt, niet langer op de Europese markt mogen worden verkocht. Daarmee wordt het volgens hem voor China "ook van economisch belang iets aan dwangarbeid te doen".

Het kabinet komt met een plan om mbo-scholen in krimpregio's te behouden. Daarin staat dat mbo's aan de randen van Nederland straks extra geld krijgen om open te kunnen blijven. Dat geld is afkomstig van mbo-scholen in de rest van het land, die er daardoor iets op achteruitgaan.

Al jaren daalt het aantal studenten in het mbo, vooral doordat er minder jongeren zijn dan vroeger. In sommige regio's daalt het aantal studenten tot 2040 met maar liefst een kwart. Dat leidt op zo'n tien mbo-scholen tot problemen, doordat ze betaald krijgen per student. Zij dreigen al langer locaties te moeten sluiten.

"We gaan zorgen dat de mbo-instellingen in de krimpregio's overeind blijven. Omdat je ook in die regio's een volwaardig mbo-aanbod wil hebben", zegt minister Letschert (D66) van Onderwijs. "Je moet er niet aan denken dat studenten uit die regio's wegtrekken en er door een gebrek aan onderwijs nooit meer terugkeren."

Volgens het plan krijgen scholen straks minder betaald per leerling, maar komt daar een vast bedrag per school voor terug. Dat moet concurrentie tussen scholen tegengaan. Voor mbo's in krimpregio's komt daar een extra bedrag bovenop, de zogeheten toegankelijkheidstoeslag.

Het gaat om mbo's in deze gebieden:

Het plan is goed nieuws voor onder meer het ROC Scalda, een mbo-opleider in Zeeland. De school heeft verschillende locaties in de provincie, ook op plekken waar relatief weinig mensen wonen. "Het plan betekent voor ons dat we opleidingen kunnen openhouden die noodzakelijk zijn voor onze provincie", zegt bestuurder Kees Nieuwenhuijse.

3500 studenten minder

"Zeeland is al lang een krimpregio, in de afgelopen tien jaar hebben we bijvoorbeeld zo'n 3500 studenten minder gekregen", vult hij aan. Volgens Nieuwenhuijse was dat verdeeld over de verschillende locaties en opleidingen van het ROC.

Al jaren lukt het de school maar net om het hoofd financieel boven water te houden. "Met een afname van het aantal studenten zie je meteen verschraling. In het begin los je dat op door de 'kaasschaafmethode', overal een beetje minder geld. Maar op een gegeven moment werkt dat niet meer, in die situatie zaten wij."

"Praktisch gezien zou dat hebben kunnen betekenen dat we opleidingen hadden moeten sluiten. Als wij bijvoorbeeld de tegelzettersopleiding in Zeeland niet meer aanbieden, heb je over een paar jaar in heel Zeeland geen tegelzetters meer", legt Nieuwenhuijse uit. Door dit nieuwe plan - en eerdere bijdragen van het ministerie - hoeft dat dus niet.

"Jarenlang keken we of we ons onderwijs compacter konden maken, met minder locaties", zegt Nieuwenhuijse. "Maar dan merk je dat de reistijd heel lang wordt. Terwijl mbo-studenten het fijn vinden om meer nabij en in de praktijk te worden opgeleid", vertelt de onderwijsbestuurder.

Dat beaamt de 21-jarige student Aron. "Ik hoor verhalen van vrienden van de middelbare die helemaal naar Breda moesten voor een opleiding. Sommigen zijn zelfs richting Delft of Rotterdam gegaan. Het voordeel voor mij is dat ik maar 5 minuten hoef te fietsen om hier aanwezig te zijn."

Dat mbo-onderwijs nu ook voor de lange termijn veiliggesteld lijkt in Zeeland vinden studenten goed. "Ik denk dat je daardoor ook veel meer van je werknemers behoudt. Want je leidt je studenten toch in de buurt op waardoor ze ook sneller een baan in de buurt gaan krijgen", vertelt de 18-jarige student Roel.

Minder geld voor de Randstad

De MBO Raad, die opkomt voor het middelbaar beroepsonderwijs, heeft meegepraat over de totstandkoming van de nieuwe plannen van het kabinet. Een woordvoerder laat weten dat de raad "niet ontevreden" is. "Omdat het om een herverdeling van geld gaat, betekent het wel dat scholen in bijvoorbeeld de Randstad minder geld krijgen. Daar zit wel een zorg voor ons."

Volgens voorspellingen van het ministerie verschuift er ongeveer 66 miljoen euro van scholen in de rest van het land naar de krimpregio's. De scholen die bijdragen, leveren gemiddeld 1,5 procent van hun budget in, met enkele uitschieters van 4 procent.

Toch is de MBO Raad overwegend positief. "Het is heel goed dat mbo's in krimpregio's nu opleidingen in stand kunnen houden. Ook scholen in niet-krimpregio's hebben met het plan ingestemd, het is dus wel breedgedragen. We zien de noodzaak om solidair te zijn."

De Tweede Kamer en Eerste Kamer moeten het plan nog goedkeuren. Als dat lukt, hoopt het ministerie het in 2029 in te voeren.