Een kwart van de ingediende documenten met Kamervragen is in ieder geval deels geschreven door AI. Dat blijkt uit onderzoek van de NOS naar 2500 documenten met daarin ruim 28.000 individuele Kamervragen.

Dat betekent dat de teksten zijn geschreven door een AI-tool als ChatGPT of Claude. De inzet van AI varieert van enkele zinnen tot volledige lijsten met vragen.

Het aandeel neemt toe: het afgelopen halfjaar bevatte 26 procent van de Kamervragen AI, tegen 17 procent het halfjaar daarvoor. Alleen in de afgelopen twee maanden werden er weer wat minder 'AI-Kamervragen' gesteld.

Pangram detecteert op een betrouwbare manier de schrijfstijl van AI-modellen, maar kan niet inschatten hoeveel denkwerk de modellen hebben overgenomen. Zolang Kamerleden zelf verantwoordelijk zijn voor de inhoud, hoeft AI-gebruik niet erg te zijn, stellen deskundigen.

Vorige week bleek uit onderzoek van de Volkskrant dat premier Jetten zijn socialemediaberichten mede door AI laat schrijven. Ook opiniestukken in kranten worden mede door AI geproduceerd, meldde de Nederlandse nieuwsbrief AI-Report.

Denkproces

"Als Kamerleden AI helemaal niet zouden gebruiken, zou ik dat ergens ook wel kwalijk vinden", zegt AI-ontwikkelaar Maarten Sukel, die zelf een taalmodel ontwikkelde en op verzoek van de NOS meekeek naar met AI geformuleerde Kamervragen. De grote AI-taalmodellen kunnen Kamerleden helpen om sneller de goede vragen te stellen, denkt hij.

Maar er zijn wel risico's. "Als je bezig bent met een dossier waar je zelf minder van weet en je laat AI je helpen met het bedenken van Kamervragen is dat een risico. Je moet je ergens in blijven verdiepen en het denkproces niet uit handen geven."

Techdenker Marleen Stikker ziet ook vooral daar de risico's. "We outsourcen onze democratische systemen naar algoritmes van Amerikaanse AI-bedrijven, die ook nog eens niet neutraal zijn, maar gekleurd. Dat is toch absurd?"

Critici wijzen ook op de kans dat er foutieve informatie in Kamervragen terecht kan komen, doordat AI-modellen ondanks maatregelen van AI-bedrijven nog steeds foutieve informatie kunnen geven.

Sneller en verstandiger

Tweede Kamerlid Daniël van den Berg van JA21 bevestigt AI te gebruiken, maar vindt dat geen probleem. "Niet om me er makkelijker van af te maken en snel weer thuis te zijn", verzekert hij. "Ik zou het zonde vinden om zelf urenlang door notulen en Kamerdocumenten te ploegen, om media-items terug te zoeken. AI helpt me dat sneller en verstandiger te doen."

Hoewel meerdere van zijn Kamervragen volgens de analyse voor een groot deel door AI zijn geschreven, is hij zelf verantwoordelijk voor de inhoud, verzekert Van den Berg. "Ik heb die vragen tot op de bodem uitgezocht. Maar als ik niet uit een formulering kom, dan vraag ik AI om daarbij te helpen."

Ook een aantal andere Kamerleden bevestigt inmiddels AI-hulpmiddelen te gebruiken. "Mijn team en ik gebruiken AI om iets uit te zoeken of in te korten, of voor een spellingscheck", bevestigt VVD-Tweede Kamerlid Renate den Hollander. "Maar alles wat ik inbreng in de Kamer is onder mijn verantwoordelijkheid bedacht en uitgewerkt."

Ook D66-Kamerlid Marieke Vellinga-Beemsterboer doet dat. "AI helpt haar bij het aanscherpen van schriftelijke vragen en om ervoor te zorgen dat ze begrijpelijk zijn", zegt haar woordvoerder, die eraan toevoegt dat "heel Nederland dat inmiddels doet". Het Kamerlid laat geen complete vragenlijsten door AI opstellen, verzekert de woordvoerder.

Wie communiceert met wie?

Het door de NOS gebruikte AI-detectieprogramma Pangram detecteert de schrijfstijl van AI-modellen. Volgens kenners is het programma goed in staat om in grote hoeveelheden data AI-sporen te herkennen, maar op individueel niveau kan het programma weleens fout zitten.

"Als je een mens achter een computer zet en hem in AI-stijl laat antwoorden, dan zal Pangram zeggen: AI-tekst", aldus AI-kenner Sukel. "Rook betekent in dit geval dus niet altijd vuur. Tegelijkertijd herkent Pangram meer dan de mens, en zal het formuleringen herkennen die een mens niet herkent."

Techdenker Stikker ziet meer heil in zelf blijven schrijven. "Je moet je afvragen of je dit soort energieslurpende AI-systemen moet gebruiken voor alledaagse dingen. Als straks ook nog de antwoorden op Kamervragen met AI worden geformuleerd, kun je je afvragen: wie communiceert er nou met wie?"

Verantwoording

Voor dit artikel analyseerde de NOS 2500 documenten met Kamervragen, die tot en met de vorige zomer werden ingediend. Die haalden we geautomatiseerd door AI-detector Pangram.

Die grote hoeveelheid teksten kozen we omdat Pangram vooral goed werkt op grote schaal: bij een individuele Kamervraag kan Pangram er weleens naast zitten, maar bij duizenden Kamervragen geeft de detectietool een betrouwbaar beeld.

Ter verificatie analyseerden we ook een controleset van 468 documenten met Kamervragen. Die vragen zijn afkomstig uit het "pre-AI-tijdperk" en dus vrijwel zeker door mensen geschreven.

Op die manier wilden we zeker weten dat Pangram menselijke Kamervragen kan onderscheiden van AI-Kamervragen. In alle gevallen bestempelde Pangram de oude teksten terecht als "100 procent menselijk".

We hebben ervoor gekozen om in dit onderzoek geen ranglijst te tonen met Kamerleden die de meeste "AI-vragen" stelden, omdat de kans op zogenoemde valspositieven daar te groot was.

Oud-GroenLinks-politica Tara Singh-Varma is op 78-jarige leeftijd overleden, heeft haar pleegdochter Mala Angna laten weten aan de NOS. Ze baarde bij haar afscheid uit de Tweede Kamer veel opzien door te liegen over de reden van haar vertrek.

Singh-Varma zei in mei 2001 ernstig ziek te zijn. Ze kwam ook geregeld in een rolstoel op haar werk. Ze legde later haar werk neer omdat ze terminale kanker zou hebben. "Ik ga binnenkort dood, dat is een heel raar gevoel", zei ze in een interview waarin ze ook zei euthanasie te overwegen.

Later kwam aan het licht dat ze helemaal niet lichamelijk ziek was, maar psychische problemen had. Partijleider Paul Rosenmöller reageerde dat hij zich "belazerd" voelde. "Het is toch normaal dat je een collega gelooft die zegt dat zij ernstig ziek is?"

Psychose

In haar excuses enkele maanden later zei ze in een waanwereld te hebben geleefd waarin ze oprecht dacht ernstig ziek te zijn. In een later interview zei ze door een depressie psychotisch te zijn geworden.

"Omdat er nog zo weinig allochtonen in de politiek zaten, stond ik onder een enorme druk. Iedereen keek naar me. Die druk werd me te veel."

Ze heeft ook geconcludeerd dat ze nooit de overstap van de gemeenteraad naar de landelijke politiek had moeten maken. "Ik heb me er zo ongelukkig gevoeld", analyseerde ze. "Altijd maar moeten scoren, liefst in de Volkskrant en NOVA."

Primeur

Singh-Varma was in de jaren 80 als gemeenteraadslid begonnen in Amsterdam, onder meer voor de Communistische Partij Nederland. Daarnaast was ze actief in vele maatschappelijke organisaties in de stad: ze kwam op voor de rechten van sekswerkers, hielp nieuwkomers hun weg te vinden en zette zich in voor vrouwenemancipatie.

Toen ze in 1994 voor fusiepartij GroenLinks in de Kamer kwam, was ze vanwege haar Surinaams-Hindostaanse afkomst de eerste vrouw van kleur in het parlement. Zelf zei ze daarom ook geregeld last te hebben van extreemrechtse bedreigingen.

Ook in de Kamer zette ze zich in voor vrouwenrechten en minderheden. Zo was ze lid van de enquêtecommissie die de Bijlmerramp onderzocht, het vliegtuigongeluk dat de Amsterdamse gemeenschap en haar multiculturele achterban diep raakte.

Ze raakte echter ook meermaals in opspraak door financiële malversaties: financiële toezeggingen die niet werden nagekomen bij goede doelen, geknoei als penningmeester bij een stichting. Hoewel nooit is bewezen dat Singh-Varma geld had verduisterd, deed het haar reputatie geen goed.

Broodjeszaak

Partijprominent Femke Halsema stak later de hand in eigen boezem over waarom de partij alle verzinsels onvoldoende had onderzocht. "De angst voor verwijten van racisme, voor het verlies van contact met gemeenschappen die zij vertegenwoordigt, heeft tot vergoelijking en tot het negeren van negatieve signalen geleid."

Na haar afscheid uit de politiek bleef Singh-Varma voor het grote publiek grotendeels onder de radar. Ze schreef als journalist nog voor kleine media over Suriname en werkte later in een Surinaamse broodjeszaak.

"Laat de mensen maar oordelen of ik een monster ben", keek Singh-Varma in 2002 zelf terug in de documentaire Tara, die aanvankelijk alleen bedoeld was om haar afscheid van de politiek vast te leggen. "Ik heb keihard gewerkt in dit land, voor iedereen heb ik klaargestaan, voor de stad Amsterdam, voor Nederland. Ik heb geprobeerd om mijn best te doen en meer dan mijn best te doen."

Verschillende overheidsorganisaties werken samen om af te komen van de dwangsommen die ze aan burgers moeten betalen als procedures te lang duren. Onder meer de IND en de Dienst Toeslagen overleggen hoe ze onder die wettelijke verplichting uit kunnen komen, blijkt uit een e-mail die in handen is van Trouw.

Ook het UWV is bij het overleg betrokken. De dwangsommen werden in 2009 bij wet geregeld. De IND betaalt het meest: dit jaar al bijna 100 miljoen euro. De diensten zeggen dat ze er niets aan kunnen doen dat burgers te lang op een beslissing moeten wachten, omdat ze kampen met veel werk en te weinig personeel.

Wetswijziging

In de politiek is er ook veel discussie over de dwangsommen. Deze zomer stemde de Tweede Kamer in met een wijziging van de vreemdelingenwet. Als de Eerste kamer deze gewijzigde wet aanneemt, hebben asielzoekers geen recht meer op een dwangsom als de IND hen te lang laat wachten.

Minister Vijlbrief (Sociale Zaken) heeft ook al gezegd af te willen van de dwangsom voor te laat beslissen bij het UWV. Wat de verschillende ambtenaren bespraken in het overleg, is volgens Trouw niet bekend.

Met Pro valt te praten over de hervorming van de arbeidsongeschiktheidsverzekering WIA, maar dan moeten eerst de bezuinigingen daarop van tafel. Dat is de boodschap van Pro-leider Jesse Klaver aan de coalitiepartijen D66, VVD en CDA.

Klaver deed zijn uitspraken op een ledenbijeenkomst in Utrecht, aan de vooravond van Prinsjesdag, komende dinsdag.

"Pro is opgericht om de ongelijkheid tegen te gaan en de verzorgingsstaat te versterken", zei Klaver. "Je kunt niet van ons vragen om mee te werken aan de afbraak daarvan."

'Geen holle retoriek'

Klaver zegt dat zijn partij tegen de begroting van het ministerie van Sociale Zaken en het Belastingplan zal stemmen als er niet naar Pro wordt geluisterd. "Als ze in het kabinet denken dat dit holle retoriek is, dat de soep niet zo heet gegeten wordt, dan maken ze een pijnlijke vergissing."

WIA onhoudbaar

Zo'n 600.000 mensen in Nederland krijgen een WIA-uitkering en daar komen er iedere jaar tienduizenden bij. Er is een tekort aan keuringsartsen waardoor de wachtlijsten oplopen. Het kabinet wil de WIA hervormen en heeft een miljardenbezuiniging op de uitkeringen ingeboekt. Die bezuiniging is deels of tijdelijk ingetrokken, maar het schrappen van de permanente uitkering voor volledig arbeidsongeschikten staat nog steeds in de plannen.

Vakbonden als FNV, CNV en VCP vinden de huidige WIA ook onhoudbaar, maar willen niet praten over hervormingen als er vooraf al een bezuinigingsdoel is gesteld.

Pro is bereid tot compromissen en wil met de coalitie onderhandelen over een breed begrotingsakkoord over alle ministeries, zei Klaver nog maar eens. Maar de partij accepteert geen verlaging van de uitkeringen en steunt alleen een belastingplan waarbij "de allerrijksten eerlijk meebetalen".

Met de steun van Pro heeft de coalitie een meerderheid in de Tweede Kamer en bijna een meerderheid in de Eerste Kamer.

Klaver roept de coalitiepartijen nogmaals op voor 'links' te kiezen: "Door geen richting te kiezen, neemt dit kabinet een onverantwoorde gok met het landsbelang. Daarom heb ik een heldere boodschap aan het kabinet: stop met zwabberen en doormodderen."

Referendum voor Pro-leden

Op een eerdere partijbijeenkomst in Utrecht ging het over een ander gevoelig onderwerp: bij welke fractie moet fusiepartij Pro zich aansluiten in het Europees Parlement? De acht Europarlementariërs van Pro zijn verdeeld: de vier voormalig GroenLinksers willen aansluiten bij de Groenen, de vier ex-PvdA'ers bij de sociaaldemocraten.

Een commissie van oud-PvdA'er Mariëtte Hamer en oud-GroenLinkser Nel van Dijk adviseerden het partijbestuur dat Pro zich moet aansluiten bij de sociaaldemocraten. De sociaaldemocratische fractie is groter dan de fractie van de groenen. De partijtop heeft dat advies overgenomen.

De leden mogen zich hierover uitspreken in een referendum, dat loopt van 18 tot en met 25 september. Daarbij wordt de leden ook gevraagd wie de nieuwe partijvoorzitter moet worden, naast partijleider Klaver.

Voor het partijvoorzitterschap zijn er drie kandidaten: voormalig vicevoorzitter van de FNV Kitty Jong, oud-PvdA-Kamerlid en directeur van Oxfam Novib Michiel Servaes en RoodGroen-oprichter Frank van de Wolde.

Als de internationale veiligheid verslechtert of als defensie er veel taken bijkrijgt, bijvoorbeeld van de NAVO, dan moet het mogelijk zijn bepaalde dienstplichtigen op te roepen. Defensie werkt daarom verder aan een zogenoemde selectieve opkomstplicht. Dat meldt staatssecretaris Boswijk van Defensie aan de Tweede Kamer.

Bij een selectieve opkomstplicht worden alleen dienstplichtigen opgeroepen die op dat moment volgens defensie nodig zijn. De opkomstplicht wordt wat Boswijk betreft opgedeeld in fases. Van het verplicht geven van informatie aan Defensie over je geschiktheid tot het verplicht deelnemen aan een keuring en het in dienst gaan als militair.

17-jarigen krijgen nu al een enquête van defensie toegestuurd die ze op basis van vrijwilligheid kunnen invullen. Daar worden vier fases aan toegevoegd die steeds verplichtender worden, afhankelijk van hoeveel en hoe snel defensie militairen nodig heeft. Naast vrijwillig de enquête invullen zijn dat verplicht de enquête invullen, verplicht reageren op een uitnodiging, verplicht meedoen aan een selectie, en als uiterste verplicht in dienst treden.

Zeer gevoelig onderwerp

Het is niet voor het eerst dat de selectieve opkomstplicht ter sprake komt. Boswijk heeft daar in maart van dit jaar al een debat over gevoerd met de Tweede Kamer. Daarin uitten onder andere Pro en de SP bezwaren. In zijn voortgangsbrief aan de Kamer noemt Boswijk het "een zeer gevoelig onderwerp" maar zegt dat het kabinet het niettemin nodig vindt.

Het uitgangspunt blijft dat defensie werkt met beroepsmilitairen aangevuld met reservisten, op basis van vrijwilligheid. Maar defensie moet zich voorbereiden op situaties dat dat niet meer voldoende is, zegt hij.

In Nederland bestaat nog steeds dienstplicht voor mensen van 17 tot 45 jaar. Maar dienstplichtigen worden niet meer opgeroepen, de opkomstplicht is sinds 1997 opgeschort. In de plannen van defensie wordt gewerkt aan nieuwe wetgeving als dienstplichtigen weer opgeroepen gaan worden.

Zo moeten jongeren de keuze krijgen wanneer ze hun dienstplicht vervullen. Niet meer verplicht vanaf 18 jaar, maar ergens tussen hun achttiende en zevenentwintigste. Die dienstplichtigen krijgen een opleiding van zes maanden: de Nationale Weerbaarheidstraining. In de nieuwe wetgeving worden ook regels opgenomen voor uitzonderingen, vrijstellingen en gewetensbezwaarden.

Positieve prikkels

Ook moet er nog uitgewerkt worden hoe de overheid reageert op mensen die geen gehoor geven aan hun oproep van defensie. Boswijk spreekt van "positieve prikkels, sancties, eventuele tegemoetkomingen, rechtsbescherming en de verwerking van persoonsgegevens". Wie weigert dienst te doen kan dus een straf krijgen.

Het wetgevingstraject en de organisatie rondom de selectieve opkomstplicht gaat jaren duren. Tot die tijd wil defensie met duidelijke opleidingstrajecten en meer oog voor persoonlijke voorkeuren, vaardigheden en opleidingswensen zo veel mogelijk vrijwilligers bereiken.

Boswijk zegt te begrijpen dat het nieuwe plan effect heeft op de samenleving. Daarom wil hij de komende tijd de maatschappelijke discussie voeren en in gesprek gaan met jongeren.

Eind september debatteert de Tweede Kamer verder over het onderwerp.

Het gaat er al een tijd over en nu zijn ze af: de plannen van het kabinet om de publieke omroep te hervormen. De grootste aanpassing was al bekend: in plaats van de elf ledenomroepen komen er vier zogenoemde omroephuizen. De zogenoemde taakomroepen NOS en NTR, die geen leden hebben, gaan samen verder onder de naam NOS.

In de nieuwe organisaties moeten de omroepen nauw gaan samenwerken. "Met minder bestuurlijke drukte en meer gezamenlijke verantwoordelijkheid kan de publieke omroep zich focussen op het maken van goede programma's, sterke journalistiek en digitale vernieuwing", zegt minister Letschert van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap.

Nieuwe merknamen

De nieuwe samenwerkingsverbanden staan nog niet vast, maar wat de omroepen willen, is wel bekend. KRO-NCRV, Omroep Max en WNL willen samen, net als EO, VPRO en Human.

AVROTROS en Powned willen ook een omroephuis vormen en BNNVARA en Omroep Zwart hebben ook die intentie uitgesproken, mocht aspirant-omroep Omroep Zwart toegang krijgen tot het bestel.

Hoe de omroephuizen gaan heten, is nog niet bekend. Ze mogen de oude omroepnamen houden, een nieuwe gezamenlijke naam verzinnen of bijvoorbeeld per omroephuis meerdere nieuwe merknamen bedenken.

Bestel op slot

De plannen betekenen ook dat er geen ruimte meer komt voor nieuwe omroepen. "Het bestel gaat op slot", aldus Letschert. Toetreden kon tot nu toe door een vereniging op te richten, handtekeningen te verzamelen en genoeg leden te werven, maar dat gaat niet meer.

Tegelijk kunnen er ook geen omroepen meer uit het bestel worden gegooid, zoals bij Ongehoord Nederland dreigt te gebeuren. Wel kan het Commissariaat voor de Media maatregelen nemen in het geval van misstanden. Het is voortaan aan de vier omroephuizen en de NOS, met een vaste plek in het bestel, om "de publieke mediaopdracht" te vervullen, schrijft Letschert aan de Tweede Kamer.

Nieuwe perspectieven en geluiden uit de maatschappij moeten door deze vijf organisaties worden getoond, aldus de minister. Volgens de plannen moeten de vijf onderling afstemmen wie wat maakt, "zodat ze elkaar aanvullen in plaats van overlappen". Een evaluatiecommissie van de Raad voor Cultuur houdt er toezicht op of er geen geluiden "buiten de boot vallen" .

Maatschappelijke worteling

In de plannen staat verder dat het ledencriterium voor omroepen wordt losgelaten. In het nieuwe bestel hoeven omroephuizen hun bestaansrecht niet meer aan te tonen door te laten zien hoeveel mensen lid zijn, schrijft de minister.

Volgens Letschert komen er andere manieren bij om "maatschappelijke worteling" te bewijzen. Omroephuizen moeten daartoe zelf ideeën inbrengen. Ook hier heeft een commissie van de Raad voor Cultuur een controlerende taak.

In de plannen staat ook dat de rol van de koepelorganisatie NPO wat kleiner wordt. De omroephuizen en de NOS krijgen meer autonomie om zelf over hun programmering te beslissen.

Het kabinet mikt erop dat het nieuwe publieke bestel ingaat per 2029. Voor die tijd mogen belanghebbenden nog hun mening geven, moet de Raad van State een oordeel geven en kunnen de Tweede en Eerste Kamer er nog over debatteren.

'Te weinig heldere regels'

Het Commissariaat voor de Media reageert kritisch op de plannen van het kabinet. De toezichthouder vindt dat het voorstel van mediaminister Letschert te weinig heldere regels biedt voor omroepen om hun taak uit te kunnen voeren.

Ook bekritiseert het commissariaat het feit dat er in de plannen geen sprake is van een sterke, onafhankelijke toezichthouder. Het inzetten op zelfregulering noemt de mediawaakhond ongewenst.

Voorzitter Amma Asante van het commissariaat wijst op problemen in de afgelopen jaren zoals met de omroep Ongehoord Nederland en de bevindingen van de commissie-Van Rijn, die onderzoek deed naar gedrag en cultuur bij de omroepen. "Deze voorbeelden tonen aan waarom Hilversum gebaat is bij heldere regels en een sterke toezichthouder, die kan optreden wanneer het publieke belang daarom vraagt."

De koopkracht van Nederlanders gaat er volgend jaar iets op achteruit. Voor alle huishoudens gemiddeld komt er een koopkrachtvermindering van 0,1 procent. Dat blijkt uit Prinsjesdagstukken die de NOS heeft ingezien.

Lage inkomens gaan er iets op vooruit (0,2 procent) en ook gepensioneerden staan in de plus (0,3 procent). Minder koopkracht is er te verwachten voor middeninkomens (-0,1 procent) en hogere inkomens (-0,2 procent).

Het kabinet schrapt voor komend jaar de zogenoemde vrijheidsbijdrage, de voorgenomen verzwaring van de belasting om te voldoen aan de NAVO-norm. Dat levert 1,5 miljard euro op voor burgers ten opzichte van eerdere plannen.

Dat geld komt vooral terecht bij werkenden die een hogere arbeidskorting krijgen, maar het is niet genoeg om de koopkracht voor deze groep in de plus te krijgen. In de koopkrachtplaatjes staan 'werkenden' op -0,2 procent.

Zorgpremie

De maandelijkse zorgpremie gaat ongeveer 10 euro omhoog, naar 197 euro, al is het aan de verzekeraars zelf om te bepalen of ze dit ook daadwerkelijk doen. Het jaarlijkse eigen risico in de zorg gaat wel zeker omhoog, van 385 naar 400 euro.

Ook duurder wordt alcohol, per glas mogelijk een aantal cent. Het kabinet gaat de accijns namelijk weer laten stijgen met de inflatie en dat is een aantal jaar niet gebeurd. Een bosje bloemen en planten worden ook duurder, doordat het btw-tarief weer van 9 naar 21 procent gaat.

Toekomstige generaties

In de Prinsjesdagstukken staat ook dat het kabinet nog geen oplossing heeft voor het Box 3-probleem. Binnen een half jaar moet die gevonden zijn. De economische groei wordt geschat op 1,2 procent, staat in de stukken. De overheidsschuld zal wel oplopen van 45,6 procent in 2026, naar 48,9 procent in 2030.

In het voorwoord van de Miljoenennota schrijft minister Heinen van Financiën dat er "scherpe keuzes" moeten worden gemaakt. "Wie wil voorkomen dat toekomstige generaties te maken krijgen met steeds hogere belastingen of pijnlijke bezuinigingen, moet nu kiezen voor economische groei", aldus Heinen.

Dinsdag is het Prinsjesdag. Dan biedt minister Heinen de Miljoennota aan in de Kamer. Het is traditie dat de stukken van te voren uitlekken.

Eerste details waren al bekend

Vorige week kwamen de eerste details al naar buiten. Het ging deels om handreikingen richting de oppositie. Zo werd duidelijk dat de voorgenomen bezuinigingen op de sociale zekerheid grotendeels zijn teruggedraaid.

Omdat de coalitie van D66, VVD en CDA in de Tweede en Eerste Kamer geen meerderheid heeft, is het kabinet afhankelijk van de steun van andere partijen. De oppositie toont zich tot nu toe ontevreden over wat er op tafel ligt.

Lees hier wat er vorige week al bekend werd.

Wat kwam eerder naar buiten?

Het werd vorige week dus al duidelijk dat het kabinet bereid is om de oppositie tegemoet te komen. Bij de nu uitgelekte stukken zit ook een aanbiedingsbrief waarin minister Heinen zijn hoop uitspreekt dat er "brede akkoorden" kunnen worden gesloten binnen en buiten het parlement.

"Samenwerking met het parlement, medeoverheden, het maatschappelijk middenveld en het bedrijfsleven is cruciaal om de vraagstukken waar Nederland voor staat aan te pakken", aldus Heinen. "Alle constructieve krachten, zowel in de politiek als in de polder, hebben een gedeelde verantwoordelijkheid om het land vooruit te helpen. Met deze Miljoenennota zet het kabinet daarom een eerste stap naar brede akkoorden, in de Kamer en daarbuiten."

Bij de Algemene Politieke Beschouwingen, volgende week woensdag en donderdag, zal duidelijk worden of het sluiten van die brede akkoorden ook daadwerkelijk lukt.

Coalitiepartijen D66, VVD en CDA hebben voorafgaand aan Prinsjesdag geen akkoord weten te bereiken over de toekomst van Box 3, de vermogensbelasting. De drie partijen hebben er ook deze week veel over gesproken, maar er is geen overeenstemming.

Dat heeft te maken met de verschillen van mening bij de oppositiepartijen, schrijft het kabinet via minister Heinen van Financiën aan de Kamer. "Hierdoor lukt het op dit moment nog niet om tot een voorstel tot aanpassing te komen dat kan rekenen op een breed draagvlak in het parlement."

Het kabinet mikt er nu op om over een half jaar met een oplossing te komen. Die staat dan in de Voorjaarsnota, de bijstelling van de begroting.

Het kabinet wil over box 3 weer in gesprek met de Tweede en Eerste Kamer "en staat daarbij open voor nieuwe inzichten." Een oplossing is niet eenvoudig, zegt het kabinet. "Alle scenario's kennen grote budgettaire en uitvoeringstechnische gevolgen, en verschillen in impact voor de burger en het investeringsklimaat. Dit maakt het een complex vraagstuk."

Al jaren op zoek naar oplossing

De politiek is al meer dan tien jaar op zoek naar een vervanger van de huidige box 3. De manier waarop de Belastingdienst de hoogte van de belasting berekent, mag niet. De Belastingdienst moet uitgaan van wat iemand echt aan bezit of winst heeft, niet van een bedacht percentage.

Op dit moment is er een tijdelijk systeem gebaseerd op een theoretische winst. Dat is vooral voor mensen met hoge rendementen voordelig omdat zij over een lagere theoretische winst belasting betalen. De schatkist krijgt daardoor nu al jaarlijks zeker 2,4 miljard euro minder binnen.

Al die jaren discussieerden politieke partijen over de praktische uitvoering en over vermogensongelijkheid. Dat is vandaag nog steeds zo.

De VVD wil zo snel mogelijk naar een volledige vermogenswinstbelasting. De belastingbetaler rekent dan pas af over de winst op vermogen bij de verkoop van aandelen. Daardoor komt er in totaal de komende jaren tussen de 11 en 25 miljard euro minder binnen voor de schatkist dan nu.

Dat geld moet ergens vandaan komen. Als de partijen vasthouden aan de begrotingsregels moet het grotendeels worden geïnd via belastingen voor burgers, maar de drie partijen komen er niet uit hoe dat op een voor ieder acceptabele manier kan.

Het kan bijvoorbeeld via de erfbelasting of tweede huizen in box 3. Of het kan via extra belasting in box 2 op inkomen uit aandelen van directeuren van bv's, maar dat ligt bij de VVD gevoelig.

Voor D66 en CDA is het onbespreekbaar dat de belastingdruk bij de lagere inkomens terechtkomt. Zij zien geen politiek draagvlak om miljarden voor vermogenden vrij te maken terwijl er ook al wordt bezuinigd op de sociale zekerheid.

Verschillende ideeën oppositie

De twee partijen willen de steun van oppositiepartij Pro niet verliezen. Die heeft in de onderhandelingen als eis gestels dat de belasting op vermogens juist moet worden verhoogd. En er zijn ook nog verschillende ideeën bij andere oppositiepartijen die bepalend kunnen zijn voor een meerderheid in de Tweede Kamer en vervolgens de Eerste Kamer.

Het kabinet roept alle partijen op mee te werken aan een snelle oplossing, want geen besluit nemen, betekent dat de boekhouding van het kabinet de komende jaren niet meer klopt. En kabinetsplannen komen in de ijskast te staan, waarschuwt de coalitie, zoals "de bredere investeringsagenda voor veiligheid en welvaart" en "afspraken in een sociaal akkoord" met werkgevers en werknemers.

Het kabinet wil zo snel mogelijk ruimte maken op het stroomnet. Dat is onder meer nodig om nieuwe woningen van stroom te voorzien. Het komt met een pakket met wetswijzigingen waarmee de tijd om nieuwe stroomverbindingen te maken, gehalveerd zou kunnen worden.

Zo is het vanaf 1 oktober niet meer mogelijk om met een jarenlange gang langs verschillende rechters de bouw van bijvoorbeeld een transformatorhuis tegen te houden.

Bezwaarmakers moeten vanaf volgende maand rechtstreeks naar de hoogste bestuursrechter, de Raad van State, die dan binnen maximaal zes maanden uitspraak doet. "Iedereen die dat wil, kan naar de rechter", benadrukt staatssecretaris De Bat. "Maar het proces is korter en de omgeving en netbeheerder weten eerder waar ze aan toe zijn."

Vergunningen schrappen

De staatssecretaris wil door middel van zijn "crisiswetgeving" ook een deel van de verplichte vergunningen voor de bouw of uitbreiding van hoogspanningsstations schrappen. "Hiermee kunnen tientallen projecten enkele maanden tot anderhalf jaar sneller worden gebouwd."

Daarnaast heeft hij er in Brussel voor gepleit om de uitbreiding van het stroomnet vrij te stellen van stikstofvergunningen, want op de langere termijn "helpt die uitbreiding juist om de stikstofuitstoot te verlagen".

"De aanpak van het volle stroomnet is een absolute topprioriteit", zegt De Bat. Niet alleen de huizenbouw heeft er last van, er zijn ook duizenden bedrijven die op een wachtlijst staan voor een nieuwe aansluiting. De staatssecretaris vindt dat de uitbreiding nu te veel tijd kost. "Dat kunnen we ons simpelweg niet veroorloven."

Het kabinet is voorstander van een leeftijdsgrens voor het gebruik van sociale media die voor alle EU-landen hetzelfde is. Samen met Spanje doet Nederland voorstellen om tot zo'n gezamenlijke leeftijdsgrens te komen.

"Kinderen en jongeren geven zelf aan dat zij soms schadelijke content zien, filmpjes waar ze van wakker liggen. En dat ze er langer op zitten dan ze eigenlijk willen", zegt staatssecretaris Aerdts. "Er zijn ook steeds meer Europese landen die dit willen."

De twee landen vinden het vooral belangrijk dat de leeftijdscontrole "privacyvriendelijk" is en dat de maatregelen vooraf getoetst worden. Er mag ook geen sprake zijn van een onnodige inbreuk op grondrechten van kinderen, zoals de vrijheid van meningsuiting.

De leeftijdsgrens die wordt gekozen moet "toekomstbestendig" zijn en niet steeds worden veranderd. En naast de leeftijdsgrens moeten er ook aanvullende maatregelen komen voor veilig gebruik van sociale media, vinden Nederland en Spanje.

15 of 13 jaar?

In het regeerakkoord hadden D66, VVD en CDA een "handhaafbare Europese minimumleeftijd van 15 jaar" afgesproken. In het stuk van Spanje en Nederland wordt echter niet over een voorkeursleeftijd gesproken. Op vragen van de NOS zegt staatssecretaris Aerdts dat 15 jaar nog steeds de Nederlandse inzet is.

EU-voorzitter Von der Leyen kondigde gisteren aan dat zij volgende week met een gedetailleerd voorstel komt voor het beschermen van kinderen tegen risico's die zij online lopen.

Een door de Europese Commissie zelf in het leven geroepen adviescommissie vindt dat het zelfstandig gebruik van sociale media voor kinderen onder de 13 jaar moet worden verboden. Von der Leyen noemt de aanbevelingen van de onderzoekers "zeer overtuigend".

EU-redacteur Roemer Ockhuijsen:

"De verwachting is dat Von der Leyen woensdag de aanbevelingen van haar adviescommissie volgt: een verbod op zelfstandig gebruik van sociale media voor kinderen onder de dertien jaar. Maar in EU-landen wordt er verschillend over gedacht. Zo wil de Franse president Macron graag een leeftijdsgrens van 15 jaar. Estland vindt een verbod een te zwaar middel.

Ook hoor je achter de schermen dat er wel twijfels zijn. want is een leeftijdsverbod wel goed te handhaven? In Australië, waar al een verbod geldt, weten kinderen het makkelijk te omzeilen. Bovendien zijn er zorgen over de veiligheid van online leeftijdscontroles en de juridische houdbaarheid van een verbod.

De focus kan daarom beter liggen op het aanpakken van de techbedrijven zelf, zeggen critici. Dwing die bedrijven hun platforms minder verslavend te maken en te zorgen dat er geen schadelijke berichten meer te zien zijn. Voordat er daadwerkelijk een verbod is, zullen ze het in Brussel eerst over al deze punten eens moeten worden."

De gemiddelde energierekening gaat de komende vijf jaar met tien procent omhoog. De rekening stijgt het hardst voor huishoudens met een warmtepomp. Dat blijkt uit een concept-brief over de energiekosten die vrijdag in de ministerraad wordt besproken.

Vrijwel alle huishoudens krijgen de komende jaren te maken met een stijging van de energierekening, blijkt uit onderzoek dat het kabinet liet doen. Een ruime meerderheid van de huishoudens betaalt in 2031 ongeveer 400 tot 600 euro meer dan nu in een jaar.

De energiekosten voor mensen met een warmtepomp gaan het hardst omhoog, maar voor deze groep blijft de gemiddelde rekening wel lager dan die van andere huishoudens.

Elektriciteitsnet

De gemiddelde energierekening gaat dus met tien procent omhoog en dat cijfer is al gecorrigeerd voor inflatie. Dat betekent dat het een echte prijsstijging is en dat de stijging niet komt doordat alle prijzen en lonen stijgen.

De belangrijkste verklaring voor de oplopende tarieven zijn de stijgende netkosten. Er moet worden geïnvesteerd in het elektriciteitsnet en dat wordt doorberekend. Voor mensen met een warmtepomp, die ook vaak zonnepanelen hebben, speelt bijvoorbeeld ook mee dat de zogenoemde salderingsregeling wordt afgeschaft. En de kosten stijgen ook omdat er beprijzing komt voor het gebruik van fossiele brandstoffen.

Het kabinet heeft onderzoekers laten kijken naar hoe de energierekening zich tussen 2026 en 2031 naar verwachting ontwikkelt. Daarbij ontstaan er grote verschillen tussen groepen, wordt benadrukt.

Mensen die een cv-ketel hebben, blijven het meeste betalen. "Dit is extra opvallend, omdat het in vergelijking met de andere groepen vaker om kleinere woningen gaat", schrijft minister Van Veldhoven (Klimaat) in de concept-kabinetsbrief. In 2031 wordt hun gemiddelde energierekening geschat op 2800 euro op jaarbasis. Mensen die op het warmtenet zitten, gaan tegen die tijd gemiddeld 2650 euro per jaar betalen.

Warmtepomp

Vooral mensen die een warmtepomp hebben en dus vaak al flink hebben geïnvesteerd, gaan meer betalen dan ze hadden gehoopt. Huishoudens met een hybride warmtepomp gaan naar een gemiddelde rekening van bijna 2400 euro.

Huizen die volledig worden verwarmd door een warmtepomp en dus niet meer op het gas zijn aangesloten, krijgen een kostenstijging van 70 procent voor de kiezen, zo is de verwachting. Dat is procentueel de grootste stijging, maar uiteindelijk betalen ze in 2031 gemiddeld 1200 euro per jaar. Daarmee zijn ze nog steeds het goedkoopst uit. Een investering in een warmtepomp blijft aantrekkelijk, zeggen de onderzoekers dan ook.

Minder afhankelijk

De minister lijkt er niet erg van te schrikken. Van Veldhoven schrijft dat de onderzoeken "laten zien dat de gemiddelde energierekening stijgt, maar niet enorm uit de pas loopt met de verwachte besparing en gemiddelde inkomensgroei".

Bovendien worden we met al die investeringen in het elektriciteitsnet minder afhankelijk van het buitenland en kunnen we makkelijker verduurzamen. Dat is ook hard nodig, benadrukt de minister in haar brief, want door het recente conflict in het Midden-Oosten hebben we inmiddels vier miljard euro uitgegeven aan hogere olie- en gasprijzen.

Nederland bouwt "halfhoge dijken" tegen de volgende pandemie. Dat was het laatste punt van de laatste getuige van de parlementaire commissie corona. Na zo'n 150 uur praten met 47 mensen zitten de openbare verhoren erop.

Negen weken lang bood de commissie een kijkje onder de motorkap tijdens de coronacrisis. Voor elk verhoor zei de voorzitter het weer in zijn inleiding dat hij wilde "leren voor een eventuele volgende pandemie of langdurige crisis". Grote onthullingen zijn er niet gedaan, maar lessen zijn zeker te trekken.

Het ging veel over de besluitvorming. Bijvoorbeeld of het kabinet wel naar verschillende geluiden luisterde. Er was in ieder geval het Outbreak Management Team, waar erg goed naar werd geluisterd. "De medische adviezen waren een kompas, die waren leidend", zei oud-premier Rutte.

Meervoudig

Maar gaandeweg de crisis kwamen andere facetten naar voren: eenzaamheid, leerachterstanden, mentale gezondheid. "Een meervoudige crisis", zei oud-SCP-directeur Kim Putters.

Veel sociale en maatschappelijke gevolgen waren heus bekend, zeiden meerdere getuigen. Maar ze waren moeilijker te vatten in harde cijfers en hadden een minder structurele plek aan tafel. Dat kan beter, lijkt een onafwendbare conclusie.

Oud-LAKS-voorzitter Nienke Luijckx over gevolgen voor jongeren:

Er werd veel gesproken over de zwaarste maatregelen: de avondklok en de schoolsluitingen. Bij iedereen die ermee te maken had gehad, lagen ze zwaar op de maag en binnen het kabinet werd er flink over gediscussieerd, zo bleek.

"Voor een deel van de dag maak je van de samenleving een soort gevangenis", zei de Bossche burgemeester Jack Mikkers over de avondklok. Minister Ferd Grapperhaus "had grondrechtelijke problemen" met de maatregel, maar moest zijn "gespierde tegenzin" laten varen.

Drie keer dicht

Schoolsluitingen voelden elke keer "als een nederlaag", zei onderwijsminister Arie Slob daarover. "Kansenongelijkheid nam toe", zei Paul Rosenmöller, oud-voorzitter van de VO-raad, erover. "Kinderrechten zijn zeker geschonden", zei kinderombudsvrouw Magrite Kalverboer. Toch gingen gingen de scholen drie keer dicht.

We hebben kinderrechten ondergeschikt gemaakt, zei Kalverboer:

Bij kabinetsleden die over dergelijke maatregelen gingen, was vaak te horen dat het niet anders kon. "Uiteindelijk ging het om vraagstukken over leven en dood", zei oud-minister Hugo de Jonge. Het ging om ic-capaciteit, om het voorkomen van code zwart. 'Bergamo', naar de Italiaanse stad waar ziekenhuizen het niet aankonden, was het schrikbeeld.

Het is niet te verwachten dat de commissie oordeelt wie er nou meer gelijk had in dit soort afwegingen. De waarde zit erin dat door de verhoren "openbaar is gemaakt hoe ingrijpende besluiten tot stand zijn gekomen", zei voorzitter Daan de Korte vandaag na het laatste verhoor.

Tunnelvisie

Wie die weging nou precies maakte was ook onderwerp van gesprek. Mocht iedereen wel meepraten? Volgens Mona Keijzer, voormalig staatssecretaris van Economische Zaken, ging het om "een klein clubje mannen" dat alles bepaalde. "Samen met Ferd tegen de rest, heerlijk", appte Rutte aan De Jonge.

"Tunnelvisie", oordeelde Keijzer, die zich niet gehoord voelde. Nee, het was "standvastigheid", zei De Jonge.

Nederland is door het oog van de naald gekropen, zei Rutte:

Oud-minister Carola Schouten had een suggestie voor de toekomst. Laat de crisisstand eerder los, als dat kan. Volgens haar moet je verschillende periodes beter onderscheiden. "Past de aanpak nog bij deze fase?", is dan vaker de vraag.

Rutte stelde voor om "los van de druk van besluitvorming" fundamenteler te kijken of er nog in de juiste richting wordt gedacht. Ongetwijfeld komt de commissie met een aanbeveling hierover.

Wappie

In de verhoren was veel ruimte voor mensen die überhaupt vonden dat er niet in de juiste richting werd gedacht. Critici als Maurice de Hond vonden dat ze niet goed zijn gehoord. Kritische denkers werden "totaal genegeerd", zei hij.

Beleidsmakers uit die tijd waren het daar niet per se mee eens, maar vonden wel dat andersdenkenden minder weggezet hadden moeten worden. Zo zei oud-NCTV Pieter-Jaap Aalbersberg dat hij spijt had van de term "wappie". "Dan heb je geen gesprek meer."

Spaghettibrij

Ook was meermaals te horen dat het goed was geweest om dilemma's beter te schetsen. Dus niet: dit is de maatregel en daar moet u het mee doen. Maar wel: we hebben zus en zo overwogen, maar alles afgewogen zijn we hierop uitgekomen.

Verder hadden maatregelen minder complex gemogen. OMT-voorzitter Jaap van Dissel sprak van een "spaghettibrij aan maatregelen" die door alle uitzonderingen nauwelijks nog te begrijpen was voor mensen.

Veel aandacht van de commissie, bestaande uit Kamerleden, ging uit naar de werking van de Tweede Kamer in coronatijd. Hadden ze daar wel genoeg in de melk te brokkelen?

Ja, zei oud-voorzitter Khadija Arib in haar verhoor. Maar het had beter gekund, zei oud-SGP-leider Kees van der Staaij. "Het is vaak een reflex in een crisisperiode dat de Tweede Kamer de regering veel ruimte geeft."

Kamerleden hadden te weinig tijd om zich voor te bereiden op coronadebatten, werd gezegd. Terwijl kabinetsleden en ambtenaren op hun beurt weleens tureluurs werden van de vele vragen. Voortaan betere 'werkafspraken' om de positie van de Kamer helder te krijgen, suggereerden betrokkenen.

Vrij zuinig

Een andere rode draad door de verhoren was de pandemische paraatheid. Na de pandemie werd er 300 miljoen euro voor uitgetrokken. Dat ging even terug naar nul en staat nu op jaarlijks 177 miljoen. De laatste getuige Anja Schreijer (oud-GGD) sprak daarom vandaag van "halfhoge dijken". Viroloog Marion Koopmans, hield het op de eerste verhoordag op "vrij zuinig, dat zou je liever anders zien".

En ook op dit gebied komt de commissie ongetwijfeld met een aanbeveling. Het eindverslag moet begin volgend jaar af zijn. De komend maanden hebben de vijf Kamerleden de taak om van alle meningen die voorbij zijn gekomen een logisch verhaal te maken.

Lees hier verslagen van de verhoorweken terug:

Minister-president Rob Jetten en zijn partij D66 hebben honderden berichten op sociale media laten schrijven door kunstmatige intelligentie (AI), zo werd vandaag bekend door onderzoek van de Volkskrant. Politici gebruikten al regelmatig mensen om hun teksten te schrijven, maar hoe geloofwaardig zijn ze als ze hun uitingen uitbesteden aan AI?

Jetten en D66 vinden het geen probleem; zij gebruiken "af en toe AI om het werk een beetje makkelijker te maken", zegt de premier tegen de NOS. "Dat je AI gebruikt als hulpmiddel betekent niet dat er niet nog even door menselijke ogen naar wordt gekeken", aldus Jetten.

D66 steunde eerder een nieuwe Europese AI-wet, waarin het belang van transparant AI-gebruik wordt onderstreept. Ondertussen plaatst de partij dus wel AI-berichten, zonder daarover open te zijn.

"Het is eigenlijk het automatiseren van wat voorheen persvoorlichters en spindoctors deden", zegt Mariken van der Velden, hoogleraar politieke communicatie aan de Vrije Universiteit Amsterdam. Volgens haar zet de premier zijn geloofwaardigheid op het spel, "omdat AI vaak in een adem wordt genoemd met misinformatie. Je wil de informatie van de premier kunnen vertrouwen."

Ook Claes de Vreese, hoogleraar AI en samenleving, is kritisch. "Taalmodellen creëren een soort wenselijke emotie, niet per se wat je echt voelt", zegt hij tegen de Volkskrant. "Mensen zullen zich gaan afvragen: wie is nou de échte Jetten? Op deze manier verwatert de authenticiteit van de premier."

AI-gegenereerd

Een voorbeeld van zo'n AI-post van Jetten gaat over excuses aan de Molukse gemeenschap. Deze zomer maakte de premier namens de regering excuses voor hoe Nederland in het verleden is omgegaan met Molukkers. Daarover deelde de premier een bericht op Facebook en Instagram.

In zijn bericht schrijft Jetten: "Verschillende verhalen, verschillende vormen van onrecht. Niet om met elkaar te vergelijken, maar wel om naast elkaar te blijven vertellen." Het is een van de vele zinnen die volgens de Volkskrant door een chatbot zijn gemaakt.

AI-assistent

"Het gebruik van AI past bij deze tijd", vindt Pieter Walraven van Public Matters, een adviesbureau dat organisaties ondersteunt bij communicatie over maatschappelijke vraagstukken en zicht heeft op de effecten van kunstmatige intelligentie. "AI is voor organisaties en politici een welkome assistent en ondersteuner."

Toch maakt hij zich zorgen over politici die te veel op AI gaan leunen. "Het wordt ingewikkelder als mensen klakkeloos AI-gegenereerde berichten overnemen. Als politici een mening gaan vormen op basis van AI, dan is dat wel een zorgelijke ontwikkeling."

Volkskrant-onderzoek

De Volkskrant gebruikte voor het onderzoek het AI-detectieprogramma Pangram. De krant heeft berichten op het persoonlijke account van premier Jetten en zijn partij D66 geanalyseerd op Facebook, Instragram, X en LinkedIn. Zeker 232 berichten zouden met de hulp van een chatbot zijn geschreven.

Als extra controle onderzocht de krant ook 700 berichten van Jetten en D66 van voordat ChatGPT in 2022 was uitgebracht. Geen van die berichten werd door het programma Pangram als AI aangemerkt.

Pangram zegt niet precies hoe AI-berichten worden onderscheiden van berichten van mensen. Toch zijn teksten van chatbots ook voor mensen te herkennen. Kunstmatige intelligentie somt vaak drie dingen achter elkaar op. Ook komt het woord 'juist' vaak voor in AI-teksten.

De Volkskrant analyseerde ook de berichten van vice-premier Yesilgöz (VVD) en Bontenbal (CDA). Daar kwamen nauwelijks AI-berichten naar voren, stelt de krant.

Tegen ambtenaren van het ministerie van Financiën wordt door het kabinet vooralsnog geen aangifte gedaan voor het achterhouden van de 'datakluis' met bestanden over het toeslagenschandaal. Een meerderheid in de Tweede Kamer legt zich hier vooralsnog bij neer.

Weliswaar zijn er ambtenaren verantwoordelijk voor het buiten beeld houden van de datakluis met miljoenen documenten. Maar er is geen bewijs dat zij dat "moedwillig" deden om bewijsmateriaal achter te houden, zegt staatssecretaris Eerenberg van Financiën.

"Aangifte doen is een zwaar middel. Ambtenaren zijn werknemers die ook uiterste zorgvuldigheid mogen verwachten", zegt Eerenberg. "Ik heb geen 'redelijk vermoeden' in handen van opzet. Dat is de toetssteen voor de stap naar strafrechtelijke vervolging."

Een groep gedupeerde toeslagenouders heeft vorige maand wel aangifte gedaan. De gedupeerden beschuldigen de ambtenaren ervan bewijsmateriaal te hebben verduisterd dat mogelijk relevant was geweest in het onderzoek naar het toeslagenschandaal.

Meer onderzoeken

In plaats van een aangifte komen er nu eerst meer onderzoeken naar hoe de datakluis, en later bleek nog een tweede, buiten beeld zijn geraakt. Daaruit moet vervolgens blijken of er alsnog aangifte moet worden gedaan. Het gaat om onderzoeken door accountant BDO en door een onafhankelijke commissie.

Deze commissie start in oktober, onder voorzitterschap van oud-Kamerlid van GroenLinks-PvdA Senna Maatoug. De commissie onderzoekt de gang van zaken en om wat voor documenten het gaat. Maatoug was zelf lid van de parlementaire enquêtecommissie die de misstanden rond de kinderopvangtoeslag onderzocht.

Staatssecretaris Palmen van Herstel Toeslagen nam een groot deel van de schuld op zich voor het laat informeren van de Tweede Kamer. Zij was, in tegenstelling tot Eerenberg, ook al staatssecretaris toen de datakluis boven water was gekomen. Toch duurde het nog maanden voor zij de Kamer informeerde.

"Ik heb onbewust nagelaten navraag te blijven doen naar de datakluis", zei zij geëmotioneerd. "Ik heb steken laten vallen en dat reken ik mijzelf aan." Zij bood haar excuses aan.

Privacywetgeving

De datakluis is een afgeschermde digitale bewaaromgeving van bestanden met documenten. Hij werd in 2019 gecreëerd omdat de Belastingdienst achterliep met het opschonen en vernietigen van bestanden vanwege de privacywetgeving.

Deze manier van opslaan moest de privacy garanderen. Medewerkers van de Belastingdienst hadden niet meer zomaar toegang tot de gegevens. En de bestanden konden ook niet per ongeluk vernietigd worden. Op de een of andere manier verdween de datakluis daarna uit het zicht.

Na de vondst bleek uit steekproeven dat in de datakluis bestanden zitten die aangeleverd hadden moeten worden aan de parlementaire enquêtecommissie naar het toeslagenschandaal.

In een interview met een tv-station in Sierra Leone, de vermoedelijke verblijfplaats van Bolle Jos, heeft Justitieminister David van Weel de druk op het land opgevoerd. Hij wil dat Sierra Leone de drugscrimineel uitlevert. Maar zijn uitlatingen vallen daar allesbehalve goed. De eerste minister van het land, vergelijkbaar met de functie van een premier, beschuldigt Van Weel ervan dat hij zich opstelt als kolonialist, als overheerser.

Volgens Van Weel is het een kwestie van tijd dat Nederland de voor grootschalige drugshandel veroordeelde Jos L. te pakken krijgt. Van Weel is ervan overtuigd dat Bolle Jos zich in Sierra Leone schuilhoudt. Hij vindt dat de diplomatieke pogingen om de uitlevering van de drugsbaas te bewerkstelligen niet het gewenste resultaat hebben. Het verloopt allemaal zeer traag, zegt Van Weel via een videoverbinding vanuit Den Haag.

"We hebben de regering benaderd, we hebben een formeel uitleveringsverzoek gedaan - meer dan een jaar geleden - en sindsdien meerdere contacten gehad. Maar tot nu toe heeft dat helaas niet geleid tot zijn uitlevering", zegt Van Weel in het interview. "Voor ons is het tijd om ervoor te zorgen dat we dit proces versnellen."

Bekijk hier een deel van het interview met Van Weel en de reactie van premier Sengeh:

Om de druk op het West-Afrikaanse land op te voeren heeft Van Weel de Europese Unie gevraagd de honderden miljoenen aan ontwikkelingshulp aan Sierra Leone stop te zetten. De eerste minister in Sierra Leone, de hoogste coördinator binnen de uitvoerende macht én de belangrijkste adviseur van de president in het land, David Moinina Sengeh, noemt dat "schandalig". "Het is neo-kolonialisme", zegt hij.

"Wij zijn een onafhankelijk land. Als de Nederlandse minister echt wil laten zien dat hij aan het werk is, moet hij niet de hele tijd op tv zitten en dreigen dat ze de hulp van de EU stopzetten. Wij leven niet van hulp van de EU", aldus Moinina Sengeh meteen na het uitgezonden interview.

Reactie Van Weel

Van Weel reageert op zijn beurt weer op de beschuldiging van neokolonialisme. "Belachelijk", zegt hij tegen Nieuwsuur. Dat de gemoederen nu hoog oplopen, is voor de minister een teken dat zijn strategie werkt. "Deze felle reactie is daar wat mij betreft blijk van." De minister voegt toe nog geen telefoontje te hebben gekregen uit Sierra Leone dat er vaart wordt gezet achter de uitlevering van Bolle Jos.

Over het verzoek om ontwikkelingshulp aan Sierra Leone stop te zetten zegt Van Weel: "Het is ook belachelijk dat wij ontwikkelingsgeld betalen aan een land dat zichzelf verrijkt met drugsgelden, waar wij ook hier in Nederland ook enorm veel last van ondervinden."

'Ik weet het niet'

Volgens de Afrikaanse minister weten zijn inlichtingendiensten niet waar L. is. "Eerlijk, we weten het niet. We kunnen niet afgaan op wat deze mensen zeggen of wat sommige mensen anderen laten zeggen. Als ze het weten, laat dan foto's zien."

Eerder dook Bolle Jos op op beelden van een kerkdienst in het geboortedorp van president Julius Maada Bio van Sierra Leone. Ook zijn er geruchten dat hij een relatie zou hebben met de dochter van de president. Moinina Sengeh zegt daar niets van te weten.

"Ik weet het niet. En hij (David van Weel, red) weet het ook niet. Als hij het niet weet, kan hij geen beschuldigingen over ons land uiten. Hij kan het niet gebruiken om ons te bedreigen en gaan lobbyen bij de EU."

Doorvoerhavens

Vorige week onderschepte de Franse douane een enorme partij drugs die in verband wordt gebracht met de organisatie van Bolle Jos. Het ging om duizenden kilo's cocaïne die werden aangetroffen aan boord van een vrachtschip uit Ghana. Het containerschip was vanuit West-Afrika op weg naar Antwerpen.

In een poging om met een coalitie van West-Afrikaanse landen, waaronder Liberia en Ghana, Sierra Leone onder druk te zetten, sprak Van Weel deze zomer nog met zijn ambtgenoot uit Sierra Leone over de uitlevering van Bolle Jos.

Van Weel zegt in het interview dat West-Afrikaanse landen steeds meer gaan fungeren als doorvoerhavens van drugs uit Zuid-Amerika, bestemd voor de Europese markt. Bolle Jos zou in de organisatie daarvan een centrale rol spelen.

"De cocaïne komt uit Latijns-Amerika, reist vervolgens over de Atlantische Oceaan naar West-Afrika en wordt dan ofwel opgeslagen of opnieuw verscheept", zegt Van Weel. "L. gebruikt West-Afrika als een van zijn hubs en transitpunten, die kans is heel groot."

Geweld in Overasselt

Via zijn advocaten ontkent Bolle Jos "met klem" betrokkenheid bij de incidenten in Overasselt. Daarbij had een groep gewapende mannen het gemunt op Jan G. Dat zou mogelijk gaan om een partij verdwenen cocaïne van 1283 kilo. De Spaanse militaire politiedienst heeft gisteren onder een lading pallets met kokosnoten een partij cocaïne gevonden van precies 1283 kilo.

Het kabinet streeft ernaar dat werkgevers per 1 juli 2028 geen bedrag meer mogen inhouden op het minimumloon van arbeidsmigranten in ruil voor woningruimte. Dat schrijft minister Vijlbrief (D66) van Sociale Zaken aan de Tweede Kamer.

Op dit moment geldt nog een maximumpercentage van 25 procent van het brutominimumloon dat in ruil voor huisvesting mag worden ingehouden. Vijlbrief wil daarvan af. "We zien te veel misstanden. Arbeidsmigranten worden nu te veel uitgebuit."

De politiek hekelt de slechte omstandigheden van arbeidsmigranten al langer, al lopen de meningen uiteen hoe die te verbeteren. De aantallen van arbeiders die vaak zonder vergunning in ons land werken maar als onmisbaar voor de economie worden gezien, blijven toenemen.

Naar schatting zijn er nu tussen de 600.000 en 900.000 arbeidsmigranten en komen er jaarlijks rond de 50.000 bij. De arbeiders, veelal uit Polen, Roemenië, Hongarije, Oekraïne en ook Georgië, werken vaak tegen lagen lonen in onder meer de vleesindustrie, distributiecentra of de glastuinbouw.

Ze moeten vaak hoge prijzen betalen voor erbarmelijke behuizing met slechte voorzieningen, waar ze soms voor een aantal uren per nacht een matras mogen huren.

Misbruik van maatregel moet stoppen

Nadat een commissie onder leiding van oud-SP-politicus Emile Roemer had voorgesteld arbeidsmigranten minder afhankelijk te maken van werkgevers pleitte een Kamermeerderheid voor het schrappen van de looninhouding. Daarop kwam toenmalig NSC-minister Van Hijum met een plan. Dat werd een half jaar later - een dag na de verkiezingen - door zijn opvolger demissionair minister Paul (VVD) weer van tafel werd gehaald. Paul vond de inzichten over de werking van de maatregel te verschillend.

Vijlbrief ziet die verschillende inzichten ook maar wil dat het instrument van loon inhouden niet langer door slechte werkgevers kan worden misbruikt.

De keuze gaat tussen loon inhouden en werkgevers verantwoordelijk houden voor goede huisvesting, zoals nu gebeurt, of dat niet meer doen en arbeidsmigranten zelf een woning laten zoeken, wat op de krappe woningmarkt ook lastig is. Arbeidsmigranten kunnen dan alsnog tegen oneerlijke huurprijzen en contracten aanlopen. Dat erkent Vijlbrief en daarom wil hij de verandering pas in laten gaan als de wet om huurders beter te beschermen ook ingaat. Het is de bedoeling dat die wet ook per 1 juli 2028 van kracht wordt.

Vijlbrief erkent dat er daarnaast nog meer moet gebeuren en noemt de vandaag aangekondigde maatregel onderdeel van breder beleid om de omstandigheden van arbeidsmigranten te verbeteren. In juli kondigde hij een uitzendverbod in de vleessector aan. Ook dat zou halverwege 2028 moeten ingaan.

De dakconstructie van het kantoor van de premier, het Torentje op het Binnenhof, blijkt nog in de originele staat uit 1547 te zijn. Onderzoek door het Rijksvastgoedbedrijf heeft dat aangetoond. Er is in 478 jaar nauwelijks herstelwerk uitgevoerd aan de houten constructie, en de acht meter hoge spits is nog in goede staat.

Volgens monumentenadviseur Bram Hulshof van het Rijksvastgoedbedrijf is het "heel bijzonder" dat zo'n constructie bijna vijf eeuwen overleeft. Hout is kwetsbaar en vooral in de 19e eeuw zijn er veel kappen gesloopt en vervangen.

Er was tot nu toe betrekkelijk weinig bekend over de historie van het Torentje aan de Hofvijver. Zo was de vraag hoe oud het bouwwerk precies is. Door het onderzoek is daar nu een duidelijk antwoord op gevonden.

Op dit moment wordt het Binnenhof gerenoveerd. Net als andere ruimtes in het complex is het Torentje vorig jaar gecontroleerd op asbest. Dat is ook aangetroffen, maar toen het plafond daarvoor werd opengemaakt kwam de eikenhouten dakconstructie aan het licht.

Hulshof klom samen met bouwhistoricus Patrick Bosman van de gemeente Den Haag op een rolsteiger. Toen ze hun zaklantaarns door het gat in het plafond naar boven richtten, zagen ze meteen dat het om zeer oud hout ging. De balken zijn met de hand gezaagd, zoals dat ging in de tijd voordat houtzaagmolens in zwang raakten.

Na onderzoek naar de jaarringen bleek het om eikenhout te gaan van een boom die rond 1546 in Zuid-Zweden is omgehakt. Voor dat zogeheten dendrochronologisch onderzoek werden met een soort appelboor op tien plekken monsters genomen. "Je moet er eigenlijk een soort sigaar uitboren", vertelt Sjoerd van Daalen die het onderzoek deed.

IKEA

De jaarringen laten het groeipatroon van een boom zien. Door die te vergelijken met monsters van andere bomen is de leeftijd te bepalen. Bomen uit hetzelfde gebied en uit dezelfde periode hebben hetzelfde patroon van jaarringen. Van Daalen: "Het is eigenlijk een soort vingerafdruk of streepjescode van de boom."

In de balken zijn ook Romeinse cijfers gebeiteld. Volgens bouwhistoricus Bosman wijst dat erop dat het om een 'bouwpakket' gaat. Timmerlieden hebben de kapconstructie waarschijnlijk in een werkplaats gebouwd. Daarna is die uit elkaar gehaald en naar de bouwplaats gebracht. De Romeinse cijfers geven aan welke delen bij elkaar horen, als een soort IKEA-instructie.

Wat weten we van het Torentje?

De oudste bronnen over het bestaan van de hoektoren van het Binnenhof stammen uit 1497. Keizer Karel V liet het Torentje in 1547 helemaal vernieuwen. Toen kwam ook de torenspits erop met de houten kapconstructie die er nu dus nog steeds is.

Graaf Johan Maurits, de bewoner van het naastgelegen Mauritshuis (nu een museum), vond het bouwwerk geen gezicht en bedong in de 17e eeuw dat hij het op eigen kosten mocht laten afbreken. Maar dat plan is nooit uitgevoerd.

Ooit was het Torentje de dienstwoning van een kastelein van een herberg in de buurt. Pas in 1982 werd het door toenmalig premier Lubbers in gebruik genomen als kantoor.

De renovatie van het Binnenhof begon in 2021. De vaak eeuwenoude gebouwen vertoonden steeds meer gebreken en de brandveiligheid was niet op orde.

Aanvankelijk zouden de werkzaamheden vijf jaar gaan duren en de kosten werden begroot op 475 miljoen euro. Inmiddels zijn door tegenvallers en hogere eisen de kosten opgelopen tot minimaal 2,7 miljard euro en de opleverdatum is uitgesteld tot 2031.

Dit voorjaar legden archeologen een eeuwenoude toegangspoort bloot bij het Binnenhof.

De relaties tussen ouders en scholen lijken te verharden. Dat schrijft de Onderwijsraad in een advies aan D66-minister Letschert van Onderwijs. "De raad roept de minister op om breder te kijken en bewust rekening te houden met de gevolgen van beleid voor de verhouding tussen ouders en scholen."

De raad wijst daarbij onder meer op het groeiend aantal zaken waarin ouders en scholen naar geschillencommissies stappen omdat zij er onderling niet uit komen. Ook stijgt het aantal leraren op middelbare scholen dat werkstress ervaart door de omgang met ouders.

Op lagere scholen melden al langere tijd een op de drie onderwijzers dit soort extra spanning. Scholen proberen hier op allerlei manieren iets aan te doen, onder andere door docenten en schoolleiders trainingen aan te bieden. Maar de Onderwijsraad wijst de minister erop dat de overheid soms zelf ook bijdraagt aan het probleem.

Ouder als klant

Voorbeeld is het beleid om de vrije schoolkeuze centraal te stellen en de vergelijkbaarheid van scholen te bevorderen. Dat gebeurt onder andere via de website scholenopdekaart.nl. Daarop kunnen ouders prestaties van scholen vergelijken als het bijvoorbeeld gaat om het slagingspercentage of het aantal leerlingen dat een vwo-advies krijgt.

Onbedoeld effect van dit soort sites is volgens de Onderwijsraad een vorm van "consumentisme". Ouders worden in de rol van klant van de school geplaatst, in plaats van in de rol van partij die een bijdrage levert aan een goed leerklimaat.

Ander voorbeeld is de invoering van het passend onderwijs in 2014. Dat moest ertoe leiden dat alle leerlingen extra ondersteuning kunnen krijgen in plaats van alleen maar de kinderen met een indicatie. Maar omdat niet duidelijk is wat de grenzen zijn van die ondersteuning, ontstaan er in de praktijk botsingen tussen eisende ouders en scholen.

Spanning door schooladvies

De PO-Raad, de belangenbehartiger van scholen in het (speciaal) basisonderwijs, ziet dat soort botsingen ook, al worden er op dit terrein geen cijfers bijgehouden. "Op basisscholen komen ouders dagelijks natuurlijk de klas in", zegt een woordvoerder. "En anders kom je ze wel tegen op het schoolplein."

Een van de erkende bronnen van spanningen op basisscholen is het schooladvies aan het eind van groep 8: welk type middelbare school raadt de school aan? "Ouders hebben daar vaak een bepaald niveau voor ogen en als dat niet strookt met het advies, kan dat voor teleurstelling zorgen", zegt de woordvoerder.

In de strijd tegen spionage en sabotage schaft ons land een speciaal verkenningsvliegtuig aan om zelf sneller vijanden waar te nemen. Daartoe is een intentieovereenkomst met Zweden getekend, meldt het ministerie van Defensie op zijn website.

Het toestel, de Saab GlobalEye, is in staat om op grote hoogte over lange afstanden in de gaten te houden wat er gebeurt in de lucht, ter zee en op land. Op dit moment beschikt Nederland zelf niet over zo'n toestel en is ons land afhankelijk van de samenwerking met anderen.

Nederland werkt in NAVO-verband met andere landen samen met Awacs-toestellen, maar die worden als verouderd beschouwd. Samen met negen andere landen wordt geïnvesteerd in de vervanging van de vloot door GlobalEye.

Samenwerking met Zweden

Met een eigen toestel kan ons land bijvoorbeeld zelfstandig beslissen waar en wanneer het in te zetten. Ook kan het toestel als vliegend commandocentrum dienen.

Nederland gaat samen met Zweden optrekken: het Nederlandse toestel wordt naar verwachting in 2031 geleverd. Vanaf 2028 krijgt ons land al toegang tot de Zweedse toestellen waardoor onze bemanningen al ervaring op kunnen doen.

Over de kosten doet Defensie geen uitspraken.

Om wat voor toestel gaat het?

De Europese GlobalEye is uitgerust met geavanceerde radarsystemen, sensoren en communicatieapparatuur. Daarmee kan het toestel grote gebieden tegelijkertijd bewaken en moeilijk waarneembare dreigingen opsporen, bijvoorbeeld van drones of kruisraketten.

Ook kan het toestel ingezet worden om inlichtingen te vergaren die gedeeld kan worden met vliegtuigen, schepen of eenheden op de grond.

Bron: ministerie van Defensie

De Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) treedt op tegen de import van piepjonge kalfjes uit Ierland. De dieren krijgen nu tijdens een dagenlange reis nauwelijks te drinken en dat is in strijd met de regels, stelt de autoriteit. Als de omstandigheden niet fors verbeteren, moeten de transporten op termijn ophouden.

Eerder gaf de Nederlandse kalfsvleessector zelf aan in 2026 te willen stoppen met de transporten uit Ierland, vanwege het dierenleed onderweg. Uit onderzoek van de NOS bleek eerder dit jaar echter dat de transporten nog altijd doorgaan.

Voor de NVWA is de maat nu vol. "We leggen een last onder dwangsom op aan vier Ierse vervoerders. Die hebben nu een jaar de tijd om hun werkwijze aan te passen. Lukt dat niet, dan moeten ze dwangsommen betalen", zegt NVWA-inspecteur Annebeth van Aartsen. Die verplichting geldt voor alle vervoerders, waarschuwt de NVWA.

Jonger dan twee maanden

Het gaat daarbij om de import van kalveren tot twee maanden. Het overgrote deel van de ingevoerde dieren is jonger dan dat, blijkt uit onderzoek van de NOS. In Nederlandse en Ierse overheidsdatabases wist de NOS 330.000 kalveren te traceren; 98,9 procent was bij aankomst in Nederland jonger dan twee maanden.

De Ierse toezichthouders treden niet op tegen het kalverentransport. De Ierse overheid vindt de export niet in strijd met de Europese regels. Daarin staat dat dieren moeten worden gevoed als het "noodzakelijk" is tijdens het transport. De Europese Commissie en de NVWA interpreteren een wetenschappelijk onderbouwde termijn van 12 uur als "noodzakelijk".

Binnen de Europese Commissie wordt nu positief gereageerd, meldt een betrokkene aan de NOS. "Eindelijk gaat de NVWA handhaven", klinkt het. De Commissie stuurt al langer aan op strengere handhaving van de dierenwelzijnsregels en is niet te spreken over de manier waarop Ierse bedrijven kalfjes onderweg verzorgen.

Restproduct

Ierland heeft een grote melkveesector. Om koeien melk te laten geven, moeten ze elk jaar een kalf krijgen. Vrouwtjes kunnen zelf ook weer melkkoe worden, stiertjes blijven over. Ze zijn een restproduct en worden tegen lage prijzen doorverkocht aan kalvermesterijen, bijvoorbeeld in Nederland.

Op dit moment worden de dieren in Ierland in een vrachtwagen gezet, die op de veerboot naar Frankrijk gaat. Na een vaartocht 19 uur worden ze weer van de boot geladen, waar ze rust en drinken moeten krijgen. Daarna gaan ze verder op transport naar Nederland.

Volgens de NVWA krijgen de dieren tijdens die reis van in totaal zeker 50 uur dus maar één keer te drinken, terwijl dat minimaal elke 12 uur zou moeten. Uit wetenschappelijk onderzoek blijkt overigens dat de reis zelfs 80 uur kan duren.

Niet alleen zijn er op de vrachtwagens geen drinksystemen die geschikt zijn voor melk, ook moeten de jonge kalveren worden geholpen bij het drinken. Op de veerboot is dat "praktisch onuitvoerbaar", bevestigde de Ierse overheid eerder.

Stoppen

De kans is daarom groot dat het transport op deze manier sowieso moet stoppen. "Dat betekent dat de dieren niet meer in één keer van Ierland via Frankrijk naar Nederland kunnen, maar het transport anders georganiseerd zou moeten worden", zegt NVWA-dierenarts Van Aartsen. "Dat heeft grote impact, ook op Ierse bedrijven."

De dieren zouden bijvoorbeeld pas op latere leeftijd kunnen worden vervoerd. Vanaf een leeftijd van acht weken kunnen de dieren ook voedingsstoffen halen uit ruwvoer en krachtvoer. "Maar ook dan is er nog aandacht nodig voor de wijze waarop je de dieren voert", zegt Van Aartsen.

De Nederlandse brancheorganisatie voor de kalfsvleessector zegt "niet precies te weten waar de handhaving over gaat", maar vindt "ten algemene dat iedereen zich aan de wet dient te houden". Vragen ter verduidelijking werden woensdagmiddag niet beantwoord.

Handhavingsverzoek

Aanleiding voor het ingrijpen door de NVWA is een handhavingsverzoek van Eyes on Animals en Dier&Recht. Na jaren van veldonderzoek en procederen zijn de dierenwelzijnsorganisaties opgelucht dat de toezichthouder gaat handhaven. Eerder zag de NVWA daar geen mogelijkheden voor.

Dat had te maken met dat de overtredingen grotendeels niet op Nederlands grondgebied plaatsvinden, zegt Van Aartsen van de NVWA. Vooral op zee, op de ferry tussen Ierland en Frankrijk gaat het mis, zegt de dierenarts. "Dat is een deel van het transport waar Nederland niet direct het toezicht op heeft."

Toch heeft de NVWA naar eigen zeggen nu wel genoeg in handen om de praktijk te stoppen. "We hebben goed moeten kijken waar op welke onderdelen van het transport we in beeld moeten krijgen om deze overtreding vast te kunnen stellen", legt Van Aartsen uit.

De vier vervoerders waar de NVWA tegen gaat optreden hadden geen geschikte voersystemen en waren ook niet van plan om de kalveren melk te laten drinken. Daardoor kon een overtreding worden vastgesteld, stelt de NVWA.