Premier Jetten zal zondag een toespraak houden bij de onthulling van een nationaal monument voor de Molukkers in Rotterdam. De organisatie werd vandaag verrast door de aankondiging van zijn komst.

Een premier die naar zo'n beladen moment gaat, komt vaak niet met lege handen. Daardoor zou het zomaar kunnen dat hij de langverwachte excuses gaat aanbieden voor de behandeling van de eerste generatie Molukkers, die in 1951 naar Nederland werden gehaald.

Het monument komt aan de Lloydkade, een van de plekken waar de schepen aankwamen met Molukse KNIL-militairen en hun gezinnen. Zij werden vaak onder erbarmelijke omstandigheden gehuisvest, zoals in de voormalige Duitse concentratiekampen Westerbork en Vught. De opvang zou voor een half jaar zijn, maar de meesten zagen hun geboorteland nooit meer terug.

Molukkers in Nederland

Nadat Indonesië in 1945 de onafhankelijkheid uitriep, vochten Molukse beroepsmilitairen mee in het Koninklijk Nederlands-Indisch Leger (KNIL). Na deze bloedige oorlog wilden de Molukse mannen terugkeren naar hun geboortegrond, maar dat mocht niet van de Indonesische regering.

Begin 1951 besloot Nederland om ze met hun gezin naar Nederland te brengen. Kort daarna werden de militairen ontslagen, ondanks hun jarenlange trouwe dienst. Ze hadden verwacht dat Nederland zich zou inzetten voor een Molukse republiek, onafhankelijk van Indonesië, maar ook daar kwam weinig van terecht.

De behandeling van de eerste generatie Molukkers in Nederland heeft doorgewerkt in latere generaties. In de jaren zeventig van de vorige eeuw probeerden jonge Molukkers met geweld en gijzelingen in Nederland het ideaal van een vrije Molukse republiek naderbij te brengen.

De organisatie achter het monument hoorde vandaag dus pas dat premier Jetten komt. "Ik vind het wel een goed gebaar", zegt Yordi Tahamata van Stichting Landelijk Moluks Monument. "Ik hoop op erkenning van de fouten die zijn begaan door de Nederlandse regering en van het leed dat mijn opa en oma hebben ondergaan."

De verwachting is niet dat Jetten direct financiële compensatie aan de excuses verbindt, maar dat kan in de toekomst nog wel gebeuren. Er is wel haast bij: op dit moment zijn er nog maar weinig mensen uit de eerste generatie in leven. Bovendien is het dit jaar 75 jaar geleden dat de Molukse KNIL-militairen met hun gezinnen naar Nederland kwamen.

Pensioenen

Het overgrote deel van de Tweede Kamer wil dat het kabinet nu eindelijk "een passend gebaar" maakt naar de Molukse gemeenschap, waar ook erkenning uit spreekt. Op initiatief van de ChristenUnie komt er een onafhankelijk onderzoek naar het verblijf van de Molukkers in Nederland.

Kamerlid Ceder van die partij vindt dat de regering vooral in gesprek moet gaan met de hele Molukse gemeenschap over wat "recht doen voor hen betekent". Er is volgens hem onder Molukkers veel behoefte aan eerherstel voor de KNIL-militairen, en ook de kwestie van niet betaalde pensioenen van de ontslagen militairen moet worden opgelost.

Veel Molukkers willen blijven wonen in de speciale Molukse woonwijken die in verschillende gemeenten bestaan. Volgens Ceder zouden de over het algemeen zeer Oranjegezinde Molukkers het liefst een gebaar willen van koning Willem-Alexander. Het staatshoofd wordt zondag niet verwacht in Rotterdam.

Eerder maakten we deze reportage over Molukkers in Nederland:

John Wattilete, president in ballingschap van de Republiek der Zuid-Molukken, zegt in gesprek met Nieuwsuur blij te zijn als Jetten excuses maakt. "Want onze gemeenschap is op grove wijze geschoffeerd."

Tegelijk pleit hij ook voor onderzoek naar de gemaakte fouten in het verleden. "Dan moet je die fouten erkennen en vervolgens zal rechtsherstel moeten plaatsvinden. In het verlengde daarvan zouden excuses gemaakt kunnen worden."

Ook wil Wattilete dat Nederland zich inzet voor het recht op zelfbeschikking van het Molukse volk. Dat zou betekenen dat ons land bij Indonesië aandringt op een onafhankelijke Zuid-Molukse staat.

Het ministerie van Volksgezondheid (VWS) wilde in de eerste coronagolf dat huisartsen snel met oudere patiënten bespraken of zij opgenomen wilden worden op de ic als zij corona kregen. Dit moest gebeuren vóórdat het aantal besmettingen in een regio zou "exploderen", blijkt uit vrijgegeven stukken.

Gesprekken met patiënten over behandelwensen zijn heel gebruikelijk. Maar daar mag volgens deskundigen geen druk op staan door haast of (mogelijke) schaarste. Toch wees het ministerie beroepsgroepen in de zorg op de "toenemende druk op de ziekenhuiszorg". VWS wilde huisartsen voorzien van de "context" van "volle ziekenhuizen", valt te lezen in mails van ambtenaren.

Artsen zeggen tegen Nieuwsuur dat bij de gesprekken met ouderen niet alleen de individuele medische toestand van de patiënt meespeelde, maar óók dreigende ic-krapte.

In die periode, het voorjaar van 2020, loopt de druk op de ziekenhuizen op. In de Tweede Kamer zijn zorgen over ouderen die door huisartsen worden gebeld met de vraag of zij nog wel naar de ic willen als zij corona krijgen. Gebeurt dat vanwege de naderende piek in het aantal patiënten, of komt dit vanuit de artsen zelf?

Coronaminister Hugo de Jonge stelt de Kamer gerust. Zulke gesprekken voeren artsen altijd al. Het gaat om zogeheten "Advance Care Planning": gesprekken waarin artsen met patiënten bespreken of zij nog beademd willen worden, of opgenomen in het ziekenhuis. Die gesprekken zijn medisch inhoudelijk, zegt De Jonge, en gaan niet over leeftijd of beschikbare bedden. "Het mag nooit met capaciteit te maken hebben", zegt de minister. "Nooit!"

Volgens De Jonge is het voeren van dit soort gesprekken "nadrukkelijk" aan medische professionals, niet aan de politiek. Beroepsverenigingen zouden "zichzelf instrueren" om de gesprekken te voeren. "Heel bijzonder om te zien", zegt hij.

Het moet snel

Maar enkele dagen eerder stelde De Jonge's ministerie nog een brief op voor de zorgberoepsgroepen, in het kader van de "toenemende druk op de ziekenhuiszorg". In die brief staat het verzoek om huisartsen "pro-actief" te informeren over het belang van Advance Care Planning-gesprekken.

In mailwisselingen staat dat er haast bij is. De "ervaringen in Brabant" leren dat "een deel van de kwetsbare ouderen wil afzien van behandeling", schrijft een ambtenaar. Die afweging maken mensen op basis van een "menswaardig gesprek", dat bij voorkeur gevoerd wordt vóórdat "het aantal besmettingen in een regio explodeert".

Het "idee is om snel communicatieproducten te maken en te verspreiden" richting huisartsen, staat in een van de mails. Die moet worden voorzien van de "context" van "volle ziekenhuizen". Volgens een ambtenaar snappen betrokken partijen "dat het snel moet". "We hebben geen tijd te verliezen", staat in een andere mail.

'Waarschijnlijk kwetsbare patiënt!'

Verschillende artsen gaan in die periode aan de slag. Het Nederlands Huisartsen Genootschap (NHG) stelt een "handvat gespreksvoering" op, waarin staat dat 70-plussers een verhoogde kans hebben op "ernstig beloop" van corona. Het advies aan huisartsen is om vast te stellen "wie in uw praktijk kwetsbare patiënten" zijn.

Ook komt er een specifieke leidraad voor "oudere patiënten" met corona, om te kunnen bepalen waar die patiënt het beste kan worden behandeld. De leidraad begint met de disclaimer dat de keuzes níet gebaseerd zijn op "beschikbare capaciteit". Maar verderop in de tekst wordt verwezen naar het "efficiënt" omgaan "met de beschikbare capaciteit en middelen" en het "dreigende gebrek" daaraan.

De leidraad noemt ook wie "waarschijnlijk kwetsbare patiënt!" is: iemand met dementie, iemand die bijvoorbeeld moeite heeft met traplopen of een oudere die hulp nodig heeft in het huishouden. De tekst somt ook verschillende nadelen op aan ic-behandeling die de arts kan benoemen: "ontstaan van ernstig delier en/of onrust", en: "sterfteproces is vaak eenzaam".

Impliciet sturen op leeftijd

Volgens Radboudumc-geriater Olde Rikkert raakten de "delicate huisartsengesprekken" vermengd met een ander doel: voorkomen dat de ic's zouden vollopen. De overheid benadrukte in die periode steeds dat de ziekenhuizen niet mochten bezwijken, en in die sfeer ontstond rondom de huisartsengesprekken "een hogedrukkoker".

Leeftijd mocht officieel geen rol spelen, maar er was "veel druk" om "bij ouderen veel kritischer te zijn". Olde Rikkert spreekt van "impliciet beleid dat stuurde op leeftijd".

De huisartsengesprekken werden volgens hem te vaak een "afvinklijst" om te bepalen wie kwetsbaar was en niet meer naar de ic zou gaan. Daarbij werden "kwetsbaarheidscategorieën" gebruikt waarvan eigenlijk niemand wist of die wel echt voorspellende waarde hadden.

Druk om scherper te kiezen

Verschillende huisartsen en verpleeghuisartsen ervoeren druk om scherper te kiezen wie ze nog doorstuurden, vertellen ze aan Nieuwsuur. "De gesprekken die je moest voeren met patiënten en het dreigende beddentekort gingen door elkaar heen lopen", zegt huisarts Adrie Evertse.

Sommige patiënten staan nog altijd op zijn netvlies: ouderen die hij in gewone tijden naar de ic had gestuurd, maar tijdens corona niet. "Normaal kijk je naar het individu. Alleen in die situatie van corona ging dat schuiven." Achteraf "voelt dit eigenlijk onethisch".

Ook een verpleeghuisarts zegt dat de nadruk vanuit de politiek en de goedbedoelde leidraden hem beïnvloedden. "Het is altijd al onze opdracht om ziekenhuizen niet nodeloos bloot te stellen aan patiënten waarvoor de risico's groter zijn dan de gezondheidswinst", zegt hij. "Dus als je dit zo benadrukt, dan voel je dat natuurlijk wel als arts. Dan ga je onbewust mensen niet insturen van wie je eigenlijk dacht: medisch gezien zou ik ze moeten doorsturen."

Lees hier de reacties van de huisartsenverenigingen.

'Aansturen op afzien van ziekenhuisopname'

Onderzoeker Ellen Selten bekeek hoe Advance Care Planning verliep in de regio Gelderse Vallei. In haar evaluatie staat dat sommige huisartsenpraktijken en de meeste ouderenzorginstellingen tijdens corona vaker aanstuurden op afzien van ziekenhuisopname.

Een geïnterviewde huisarts keek naar eigen zeggen naar het belang van de patiënt, maar "zeker ook" naar "het maatschappelijk belang: de overbelasting van de zorg".

Een specialist ouderengeneeskunde vertelde de mogelijkheid van een IC-opname niet eens meer te noemen in de gesprekken met patiënten. "Het was meer een mededeling/uitleg dat mensen niet meer naar IC zouden gaan, gezien hun kwetsbaarheid en de beperkte capaciteit in het ziekenhuis."

De verhoren van de enquêtecommissie over de coronacrisis hebben nog weken te gaan, maar Diederik Gommers nam vandaag al een paar eindconclusies voor zijn rekening. Hij was tijdens de crisis als ic-hoofd één van de belangrijkste adviseurs van het kabinet.

Mensen alleen laten sterven? Hoe erg het virus ook, dat "nooit meer". Artsen mee laten adviseren over sluitingstijden van de horeca? Artsen moeten vooral over het virus gaan. Wachten met ingrijpen terwijl de ziekenhuizen al volstromen, zoals tijdens de tweede golf? Niet voor herhaling vatbaar. En met het oog op een volgende pandemie: ook dan zal gebrek aan personeel opnieuw een probleem zijn.

In het paar uur durende verhoor valt op dat Gommers zijn kennis en details bij bijna alle vragen vrij snel paraat heeft. Dat hij een boek over zijn ervaringen schreef (Intens) zal allicht geholpen hebben. Gommers schuwt het geven van zijn mening niet en dat was tijdens de crisis in 2020 ook al zo.

Niet alleen werd hij toen ineens één van de belangrijke adviseurs van het kabinet, ook zat hij avond na avond in programma's en talkshows om uit te leggen wat er aan de hand is. Dat uitleggen gaat hem nog steeds goed af.

Personeelsgebrek

Gommers schetst het begin van de pandemie, toen met man en macht werd gezocht naar manieren om het aantal ic-bedden op te schalen. Geld was niet het probleem, personeel wel, zegt Gommers. Ziekenhuizen bouwden ruimtes om als extra intensive cares, er werd naar extra beademingsapparatuur gezocht, maar het kernprobleem bleek het gebrek aan ic-personeel. Het was een heel zware tijd, Gommers zag huilende verpleegkundigen. Ze draaiden overuren maar konden niet iedereen helpen.

En dat kan een volgende keer weer gebeuren, blijkt uit zijn betoog. Opleidingen voor de ic duren achttien maanden, dus bij het begin van een pandemie extra mensen scholen gaat niet helpen. En opgeleide mensen moeten blijvend op een ic aan het werk, maar zonder pandemie kun je ze niet met duizenden maar ergens in de wacht zetten.

Een roulatiesysteem, waarbij verpleegkundigen de ic-opleiding doen en vervolgens rouleren tussen ic en een andere verpleegkundediscipline, zou volgens Gommers een idee kunnen zijn.

Ruzie in Catshuis om leeftijden

Dat artsen in het Outbreak Management Team (OMT), de belangrijkste kabinetsadviseurs, ook moesten meedenken over bijvoorbeeld de sluitingstijden van horeca, vindt Gommers achteraf bezien niet logisch. Maar bij sommige dingen, waar nou juist typisch artsen wel over gaan, had het kabinet wat Gommers betreft juist meer van hen moeten aannemen. Zo knetterde het in het Catshuisoverleg enorm over het benoemen van een leeftijd om op de ic te worden behandeld. Volgens Gommers is het voor artsen niet vreemd om bij de selectie naar de leeftijden van patiënten te kijken, zeker bij zo'n ernstige crisis. Maar daar wilde gezondheidsminister De Jonge en premier Rutte niets van weten.

Gommers noemt het achteraf gezien verder ook "een slechte keuze" van het kabinet om de ziekenhuizen tijdens de tweede coronagolf te lang te laten vollopen voordat strengere maatregelen werden genomen. Het OMT werd daar "onrustig" van, zegt Gommers: "We hadden het idee achter de feiten aan te lopen".

De Tweede Kamer begreep volgens hem tijdens de eerste golf redelijk goed wat nodig was, maar in de tweede golf niet altijd. Gommers kan er nog boos om worden dat een voorstel voor extra salaris (om personeel aan te trekken en te behouden) werd weggestemd. "Toen was ik er echt klaar mee."

Alleen sterven

Na een paar uur verhoor worden tegen het einde bij Gommers toch enige emoties zichtbaar. Het gaat dan over een periode in de eerste fase van de pandemie, waarin familieleden van ernstig zieken op de ic of in een verpleeghuis er niet bij mochten zijn als patiënten gingen sterven.

"Hoe erg een virus ook is, de maatregelen mogen nooit meer zo streng worden", vindt Gommers. Ook als er een ebola-uitbraak zou zijn, een virus dat veel gevaarlijker is dan corona. "Je kunt niet alleen doodgaan, daar ben je niet voor op de wereld gezet. Dit moeten we echt nooit meer doen."

De Tweede Kamer wil dat er onafhankelijk onderzoek wordt gedaan naar de behandeling van Molukkers in Nederland. Dat onderzoek moet leiden tot erkenning en een "passend gebaar dat recht doet aan de gemeenschap". Dat staat in een motie van ChristenUnie-Kamerlid Ceder, die mede is ondertekend door twaalf andere fracties.

Over het voorstel wordt morgen gestemd, maar door alle ondertekenaars is de motie nu al verzekerd van een ruime meerderheid.

Dit jaar is het 75 jaar geleden dat de eerste Molukse militairen en hun gezinnen in Nederland aankwamen. Ze werden vaak onder erbarmelijke omstandigheden ondergebracht in kampen, zoals de voormalige concentratiekampen Westerbork en Vught. Hoewel ze jarenlang gediend hadden in het Koninklijk Nederlands-Indisch Leger (KNIL), werden de mannen al snel na aankomst in ons land ontslagen.

Brieven

Ondanks verschillende initiatieven is het nooit tot erkenning van het leed gekomen door de Nederlandse overheid. Burgemeesters schreven in 2021 nog een brief aan de regering om onder ogen te zien wat de Molukse gemeenschap is aangedaan. De Amsterdamse burgemeester Halsema herhaalde die oproep eerder dit jaar.

Oud-premier Van Agt, die in 1977 het leger een einde liet maken aan gijzelingen door Molukkers, vroeg een aantal jaren geleden al aan koning Willem-Alexander om excuses te maken. Dat gebeurde niet, maar toenmalig premier Rutte schreef in 2022 wel dat de ontvangst van de Indische en Molukse gemeenschap na de oorlog "minder kil en bureaucratisch had moeten zijn".

Molukkers in Nederland

De Molukken zijn een grote eilandengroep in het oosten van Indonesië. In de koloniale tijd hoorden de eilanden bij Nederlands-Indië. Toen Indonesië in 1945 de onafhankelijkheid uitriep, begon een bloedige oorlog. Molukse beroepsmilitairen vochten mee in het Koninklijk Nederlands-Indisch Leger (KNIL) tegen Indonesië.

In 1949 gaf Nederland de strijd op en ontstond er een conflict over de Molukse militairen. Zij wilden terug naar de Molukken, maar dat weigerde de Indonesische regering. Begin 1951 besloot Nederland om ze met hun gezin naar Nederland te brengen, voor een half jaar, was de bedoeling.

De 12.500 Molukkers verwachtten dat Nederland zou helpen bij hun terugkeer, maar dat gebeurde niet. De militairen werden in plaats daarvan ontslagen en de meesten kunnen uiteindelijk nooit meer terug naar hun thuisland.

Op dit moment wonen er 75.000 mensen in ons land met een Molukse achtergrond.

De behandeling van de eerste generatie Molukkers in Nederland heeft doorgewerkt in latere generaties. Velen raakten verslaafd aan drugs en in de jaren zeventig van de vorige eeuw probeerden jonge Molukkers met geweld en gijzelingen in Nederland het ideaal van een vrije Molukse republiek te bereiken.

De Tweede Kamer wil dat er bij het onderzoek ook nadrukkelijk gekeken wordt naar de rol van de Nederlandse Staat. En het heeft haast, want inmiddels zijn er van de eerste generatie nog maar weinig mensen in leven. Daarom moeten de uitkomsten van het onderzoek uiterlijk begin volgend jaar worden gepresenteerd. Dat is dus niet meer in het herdenkingsjaar.

In het kader van de herdenking van 75 jaar Molukkers in Nederland wordt er aanstaande zondag in Rotterdam een nationaal monument onthuld. Dat is geplaatst aan de Lloydkade, een van de plekken waar de schepen met KNIL-militairen destijds aanlegden.

Eerder maakten we deze reportage over Molukkers in Nederland:

"Ik vind 'het Nederland-ticket' echt prachtig klinken." Na deze woorden in de Tweede Kamer van GroenLinks-PvdA-leider Klaver eind april ging het snel. Premier Jetten zei: "Die nemen we mee!" en nu, ruim zeven weken later, is het er.

Een kortingsticket voor treinreizen in de zomer, geïnspireerd op het Deutschlandticket bij de oosterburen. Vanaf vandaag kunnen reizigers het Nederland-ticket aanschaffen en ermee reizen. Vijf vragen over hoe het precies werkt en of het een opmaat is naar meer.

Hoe werkt het?

Met het abonnement kunnen mensen voor 49 euro per maand onbeperkt reizen met de trein in de daluren en weekenden. Het gaat om het abonnement 'flex dal vrij', dat normaal bij de NS bijna 128 euro per maand kost.

De lagere prijs geldt tot 1 september. En het maakt niet uit met welke treinvervoerder een reiziger reist, want het werkt zowel in de regionale treinen als die van de NS. Alleen internationale treinen zoals de Eurostar en ICE doen niet mee.

Daluren

Daluren zijn de tijden buiten de ochtend- en middagspits, wanneer het over het algemeen iets rustiger is in de trein. Doordeweeks is dat vóór 06.30 uur, tussen 09.00 en 16.00 uur en na 18.30 uur. Zaterdag en zondag vallen helemaal onder de daluren.

Waarom een kortingsticket?

Het Nederland-ticket is een idee van Kamerlid De Hoop (destijds GL-PvdA, vorige week officieel omgedoopt tot Progressief Nederland) en kreeg steun in een debat over de hogere brandstofprijzen. "Ik hoop dat mensen die normaal minder snel de trein pakken, er deze zomer wel gebruik van maken en ontdekken dat de trein best een goed alternatief is voor de auto", zei De Hoop.

Staatssecretaris Bertram, verantwoordelijk voor het openbaar vervoer, bleek enthousiast en sprak de hoop uit dat mensen door het kortingsticket "meer van het ov gaan houden".

In de Tweede Kamer klonk ook kritiek op het plan, want werkenden zouden er weinig aan hebben omdat de korting alleen buiten de spits geldt. Initiatiefnemer De Hoop erkent dat, maar bracht daartegen in "dat werkenden vaak gewoon een reiskostenvergoeding krijgen". Het ticket is volgens hem vooral bedoeld voor dagjesmensen, die bijvoorbeeld bij familie of vrienden op bezoek gaan.

Wat scheelt het in de kosten?

Vooral op de langere afstanden kan het Nederland-ticket van 49 euro voordelig uitpakken. Zo is iemand die reist tussen Groningen en Deventer nu 55 euro kwijt voor een retour. Met het nieuwe abonnement reis je dus goedkoper en de rest van de maand zelfs helemaal gratis (in de daluren).

Op kortere afstanden duurt het langer voordat het abonnement voordelig is. Zo is de treinrit tussen Den Bosch en Eindhoven (16,80 euro voor een retour) na drie keer heen en weer goedkoper met het Nederland-ticket.

Om de treinvervoerders te compenseren, trekt het kabinet maximaal 118 miljoen euro uit. Mocht het abonnement zo'n succes worden dat de kosten voor de overheid hoger uitvallen, kan de proef eerder worden stopgezet.

Is dit hetzelfde als het Deutschland-ticket?

Nee. Hoewel de inspiratie voor het Nederland-ticket uit Duitsland komt, zijn de verschillen groot. Zo geldt het ticket hier alleen in de trein, terwijl Duitsers er in het hele openbaar vervoer gebruik van kunnen maken, dus ook in bussen, trams en metro's. En anders dan in Nederland geldt het Deutschlandticket de hele dag, ook in de spits.

Het abonnement is een succes in Duitsland: een op de vijf inwoners boven de 16 jaar heeft het. Ook blijkt uit onderzoek dat Duitsers door het ticket minder vaak de auto nemen.

Wat gebeurt er na de zomer?

Vanaf 1 september stopt het abonnement en keert alles terug bij het oude.

Wel leeft er al langer de wens bij partijen in de Tweede Kamer om met een vast kortingsticket te komen, bijvoorbeeld voor mensen die minder te besteden hebben. Deze zogeheten Onderwegpas kwam er uiteindelijk niet omdat de onderhandelingen tussen het kabinet en de vervoerders vastliepen. Zo zijn vervoerders bang inkomsten mis te lopen bij de invoering van een vast kortingsticket.

Staatssecretaris Bertram wil nog niet zeggen of het Nederland-ticket een opmaat is naar meer, mocht het initiatief een succes worden. "In dat geval gaan we kijken wat dit experiment heeft opgeleverd en ga ik met de vervoerders om tafel zitten om te kijken of we met een nieuw voorstel kunnen komen." Over een permanent kortingsticket zegt ze: "Nee, dat is echt te snel."

Artsen van vier verschillende ziekenhuizen die tijdens corona op de intensive care werkten, zeggen tegen Nieuwsuur dat zij patiënten hebben geweigerd die zij onder normale omstandigheden wél hadden opgenomen. Verschillende huisartsen en verpleeghuisartsen zeggen bovendien dat zij minder patiënten doorstuurden naar het ziekenhuis.

Tijdens de parlementaire coronaverhoren stelden sleutelfiguren, onder wie oud-premier Mark Rutte, de afgelopen weken dat Nederland nét geen 'code zwart' bereikte. Maar artsen noemen dat een "papieren werkelijkheid". Zij vinden dat dit benoemd moet worden in de enquête.

Bij 'code zwart' zijn er meer patiënten dan bedden, en artsen moeten kiezen wie wel en geen plek krijgt. Dat zo'n scenario volgens het kabinet officieel niet plaatsvond, kwam volgens de artsen alleen doordat zij minder patiënten doorstuurden en opnamen.

"Er was wél code zwart, alleen lagen ze hier niet voor de ziekenhuisdeur, doordat wij ze niet meer instuurden", zegt huisarts Jan Palmen uit Heerlen. "Die mensen zijn thuis overleden. Wie zegt dat het 'net geen code zwart' was, doet dat voor de bühne."

'75-plussers namen we bijna niet meer op'

"Niemand durft het hardop te zeggen, maar wij hadden op de ic de ongeschreven regel dat je een wel heel goede conditie moest hebben om als 75-plusser nog te worden toegelaten", zegt een ic-arts van een ziekenhuis in Zuid-Holland. Hij sprak met Nieuwsuur maar wil anoniem blijven.

Het kabinet hamerde er tijdens corona voortdurend op dat ziekenhuizen niet mochten bezwijken. Artsen zeggen te hebben geanticipeerd op schaarste.

Ic-arts Bernard Fikkers van het Radboudumc: "De ic's lagen vol. Je gaat scherpere keuzes maken dan je anders had gedaan." Dat beaamt Jan-Willem Sels van het Maastricht UMC+: "Oudere patiënten met meerdere aandoeningen, of patiënten waar je over twijfelde, die nam je veel minder snel op." Fikkers schat dat zijn ic-afdeling "enkele tientallen mensen" niet heeft opgenomen, "die anders wel waren opgenomen".

Voormalig ic-hoofd Peter van der Voort (UMCG): "In de eerste golf hadden we bijna niemand ouder dan zeventig, want er waren al heel veel selecties gedaan door huisartsen en verpleeghuisartsen om patiënten niet eens naar het ziekenhuis te sturen."

Een anonieme verpleeghuisarts uit Noord-Holland zegt: "Wij verpleeghuisartsen deden er zelf ook aan mee; we stuurden minder mensen door. We voelden de angst voor een beddentekort." Huisarts Adrie Evertse zegt dat hij door de dreigende schaarste minder mensen doorstuurde dan anders. Ziekenhuizen in zijn regio lieten ook minder mensen toe, zegt hij.

'Honderden doden door schaarste'

Geriater Marcel Olde Rikkert, voorzitter van de commissie 'code zwart' van het Radboudumc, benadrukt dat voor een deel van de niet-toegelaten ouderen een ic-behandeling geen redding was geweest. "De kans op herstel was klein en de behandeling is zwaar." Toch schat hij dat landelijk zeker enkele honderden ouderen wél gered hadden kunnen worden met een ic-plek, maar die niet kregen - en buiten het ziekenhuis zijn gestorven.

En het gaat niet alleen om oudere coronapatiënten. Van der Voort: "We namen bijvoorbeeld geen mensen meer op die een slechte afweer hadden, bijvoorbeeld als gevolg van een kankerbehandeling of transplantatie."

Hoogleraar Loek Leenen, destijds traumachirurg bij het UMC Utrecht, kreeg voor diverse acute patiënten geen ic-bed, bijvoorbeeld voor verkeersslachtoffers met zwaar hersenletsel. Hij deed landelijk onderzoek en constateert dat in de eerste golf zo'n zestig ernstig gewonde patiënten zijn overleden doordat zij geen ic-bed kregen. Over de hele pandemie schat Leenen dat het om 200 tot 300 patiënten gaat. "Zij kregen niet de levensreddende zorg die ze nodig hadden. Coronapatiënten gingen altijd voor. Het was hier elke dag code zwart vanwege de schaarste."

Nederlandse aanpak

Nederland koos in de pandemie voor een strategie van 'maximaal controleren'. Besmettingen mochten hoog oplopen, en pas als de ziekenhuizen vol dreigden te lopen, greep het kabinet in. Het ministerie van Volksgezondheid hanteerde daarbij een beperkte definitie van code zwart: daar was pas sprake van als alle ic-bedden vol lagen, ook een deel in Duitsland, en artsen niet meer op medische gronden konden kiezen, maar bijvoorbeeld moesten loten. Dit heette 'fase 3c'. Nederland kwam volgens het ministerie nooit verder dan 'fase 2d'.

Doordat het ministerie nooit code zwart uitriep, kwam de verantwoordelijkheid voor het maken van moeilijke keuzes dagelijks op de schouders van de artsen te liggen, zeggen die. Van der Voort: "Het drukt nog altijd zwaar op het geweten van zorgprofessionals. Als het ministerie code zwart had afgekondigd, had ons dat rugdekking gegeven bij de lastige familiegesprekken. Maar de schaarste werd nooit expliciet gemaakt of erkend."

Wijzen naar Italië

Tijdens de coronaverhoren wordt Italië geregeld opgevoerd als schrikbeeld. Voormalig RIVM-baas Jaap van Dissel wees op beelden uit Bergamo, waar het "totaal misging": patiënten stonden "voor de deur van het ziekenhuis" en "konden niet worden geholpen".

Een "Bergamo-situatie", met niet genoeg bedden voor alle patiënten, bleef Nederland volgens toenmalig zorgminister Tamara van Ark bespaard. "Code zwart hebben we gelukkig niet bereikt", zei ze. Oud-premier Rutte noemde code zwart een "ramp van niet te beschrijven omvang", maar zei dat het "uiteindelijk allemaal net gelukt" is.

Artsen bestrijden dit beeld. Als alle patiënten die zij gewoonlijk een ic-bed hadden gegeven waren opgenomen, was er volgens hen meermaals sprake geweest van code zwart. Huisarts Esther Palmen: "Als je dit drama niet benoemt zoals het is, kun je er geen lessen uit trekken voor de toekomst."

Ook geriater Olde Rikkert vindt dat in de enquête benoemd moet worden "wat feitelijk gespeeld heeft" in plaats van "wat er net niet" gespeeld heeft. "We moeten van deze pijn leren en zorgen dat dit zich niet meer kan herhalen."

Het ministerie wil tijdens de enquête niet ingaan op vragen over corona.

Er moet een einde komen aan de gewoonte dat er na de val van een kabinet nieuwe verkiezingen komen. Net als in andere landen zou er een lijmpoging moeten volgen of een nieuwe formatie. Dat pleidooi deed vertrekkend vice-president Thom de Graaf van de Raad van State in Buitenhof.

De afgelopen jaren heeft ons land veel verschillende kabinetten gehad die meestal niet de rit uitzaten. Dan kwamen er weer nieuwe verkiezingen en veranderde de samenstelling van de Tweede Kamer ook steeds. De Graaf vindt dat er een discussie gestart moet worden of dat wel gewenst is.

"Dit land heeft behoefte aan langetermijn-politiek", zei hij in Buitenhof. De Graaf verwees naar een land als Denemarken, waar de volksvertegenwoordiging in beginsel gewoon vier jaar aanblijft. Als de coalitie om wat voor reden dan ook uit elkaar valt, wordt er opnieuw geformeerd om tot een andere regering te komen.

Kamerleden laten groeien

"Als we nu elke twee jaar nieuwe verkiezingen hebben, als Kamerleden nauwelijks de gelegenheid krijgen te groeien in hun vak, als meerderheden ogenblikkelijk weer over boord worden gegooid, als kiezers heel makkelijk van voorkeur wisselen, dan moet je je afvragen of het wel zo verstandig is om met dat gebruik door te gaan", aldus de voorman van het belangrijkste adviesorgaan van de regering.

De Graaf denkt dat het de stabiliteit van de politiek kan versterken als er niet vaker dan een keer per vier jaar verkiezingen zijn. Ook in de provincies en de gemeenten werkt het zo.

Voorman Klaver van Progressief Nederland (Pro), die ook te gast was in Buitenhof, noemde het een goede zaak dat De Graaf deze discussie start. Ook hij ziet voordelen voor de stabiliteit en constateert dat politici nu vaak uit partijbelang toch voor nieuwe verkiezingen kiezen, bijvoorbeeld omdat ze er goed voor staan in de peilingen. "Maar er zal nog heel veel over gepraat moeten worden", zei Klaver.

Ook partijleider Bikker van de ChristenUnie deed vorig jaar bij de Algemene Politieke Beschouwingen een voorstel om hoogstens een keer per vier jaar naar de stembus te gaan. Ze kreeg daarvoor toen maar weinig steun.

Bijna acht jaar

D66'er Thom de Graaf neemt aan het eind van deze maand na bijna acht jaar afscheid als vice-president van de Raad van State. Hij gaat weg om persoonlijke redenen, om meer tijd te kunnen besteden aan zijn familie.

Hij wordt opgevolgd door oud-CDA-leider Sybrand van Haersma Buma, die nu nog burgemeester van Leeuwarden is.

Een besparing op de lange termijn van 6,5 miljard euro, dat wil het kabinet-Jetten voor elkaar krijgen door te bezuinigen op de sociale zekerheid. De vakbonden zijn boos, maar ook de werkgevers vinden de plannen te rigoureus.

Staken moeten het kabinet op andere gedachten brengen: zolang minister Vijlbrief zijn plannen niet van tafel haalt, gaat de vakbond niet in gesprek. Toch praten werkgevers en werknemers wel degelijk door over wat er wel kan worden aangepast aan de sociale zekerheid.

Vier vragen en antwoorden over staken en polderen tegelijkertijd.

Wat staat er op het spel?

Het kabinet vindt dat het sociale stelsel te duur wordt. Daarom hebben D66, VVD en CDA afspraken gemaakt over bezuinigingen op AOW, WW en WIA. De AOW-leeftijd zou sneller omhoog moeten. De werkloosheidsuitkering (WW) wordt verkort van twee naar één jaar en het dagloon waarmee de hoogte van de arbeidsongeschiktheidsuitkering (WIA) wordt bepaald, gaat omlaag.

Onacceptabel, zeggen de vakbonden. Bij het kennismakingsgesprek met het kabinet liepen ze meteen weg. Inmiddels heeft minister Vijlbrief van Sociale Zaken een streep gezet door de snellere verhoging van de AOW-leeftijd. Wat betreft de WW en de WIA zegt hij open te staat voor alternatieve kostenbesparingen.

Werkgevers zien aanknopingspunten om verder te praten. De vakbonden niet, omdat de bezuinigingen nog wel in de begroting staan. Daarom wordt er gedemonstreerd. Eerst op maandag 22 juni, een paar uurtjes op Schiphol. Daarna volgen in die week regionale acties in zes grotere steden en in de ochtend van woensdag 24 juni wordt landelijk het openbaar vervoer platgelegd.

Wie praat nu met wie?

Tegelijkertijd gaan de gesprekken tussen vakbonden en werkgevers wel gewoon door. Zowel de vakbonden FNV, CNV en VCP als de werkgeversorganisatie blijven vaag over waar en wanneer die gesprekken gepland staan.

De sociale partners willen niet te veel lading geven aan het overleg. Ze willen zich niet in de positie laten dwingen waarbij ze verantwoordelijk worden voor het gat in de begroting van de minister, blijkt uit een rondgang.

Dat de voorzitters op dit moment niet spreken met het kabinet betekent overigens niet dat er een hoog hek tussen de polder en de politiek is opgetrokken. Afgesproken is dat het ministerie informatie en ambtelijke bijstand verstrekt als de werkgevers en werknemers daar behoefte aan hebben. Ook praten de sociale partners gewoon nog met de individuele fracties in de Tweede Kamer.

Waar praten ze dan over?

Gedeelde zorgen over de Nederlandse economie vormen een startpunt van overleg, blijk na een etentje van FNV-voorzitter Spekman en VNO-NCW-voorzitter Van Oostrom. Werkgevers maken zich zorgen over het verdienvermogen van Nederland, werknemers over wat dit betekent voor banen.

Van Oostrom zegt in meerdere interviews dat bij ontslag iemand sneller moet worden geholpen aan nieuw, passend werk. Hoewel de vakbonden vinden dat het wel meevalt met het aantal mensen in de WW lijken ze hier best over te willen praten. Ze wijzen naar polderafspraken uit 2021 over de werk-naar-werkroute die langdurige werkloosheid moet voorkomen.

Ook is eerder afgesproken dat werkgevers, na langdurig uitval door ziekte, actief moeten helpen bij reïntegreren, intern of bij een andere werkgever. Door snelle kabinetswisselingen is het plan nooit uitgewerkt. Wel staat het nu weer in het coalitieakkoord.

Ook moeten deze afspraken voorkomen dat werkgevers bij een ontslag een transitievergoeding moeten betalen. Over die transitievergoeding is nu veel te doen. Nu compenseert de overheid die vergoeding nog na twee jaar ziekte, maar dit stopt per 2027.

Werkgevers willen liever helemaal af van de transitievergoeding. Vakbond CNV heeft er begrip voor dat dit met name voor kleine bedrijven duur is en wil dat het kabinet het blijft compenseren. Daarmee lijkt het onderwerp op de agenda te staan bij de gesprekken tussen werkgevers en werknemers.

Wat doet het kabinet nu dan?

Dat werkt zelfstandig verder aan nieuwe voorstellen om de bonden nog voor de zomervakantie weer aan tafel te krijgen. Het is nog niet te zeggen of in die alternatieve plannen minder bezuinigingen staan, al heeft het kabinet wel laten doorschemeren daartoe bereid te zijn. Wel is achter de schermen te horen dat die voorstellen pas na de actiedag van 24 juni zullen komen.

Daarnaast probeert het minderheidskabinet op zijn minst een deel van de oppositie achter zijn plannen te krijgen. Om dat voor elkaar te krijgen gaan premier Jetten en minister Heinen van Financiën over anderhalve week beginnen met een ronde langs verschillende (oppositie)fracties om te vragen wat daarvoor nodig is.

Tegelijkertijd valt in Den Haag ook te horen dat er nog tijd is. De grotere bezuinigingen staan pas in de boeken voor 2028 en later. Dus ja, er is steun nodig voor de begrotingen van volgend jaar, maar een groot polderakkoord kan later ook nog.

Op het partijcongres van de VVD in Den Haag hadden partijleider Yesilgöz en fractievoorzitter Brekelmans een boodschap voor de vakbonden. Voor de Nederlandse economie is het beter als zij "meedenken" en niet de economische groei en vooruitgang "tegenwerken". En de sociale zekerheid moet worden hervormd anders wordt die onbetaalbaar.

De toespraken van Yesilgöz en Brekelmans gingen voor een belangrijk deel over de economie. Yesilgöz vindt dat Nederland in 2040 de meest innovatieve economie van de wereld moet zijn.

"Het gaat echt niet goed met Europa. We dalen op allerlei lijstjes", zei Yesilgöz. "Soms heb ik het idee dat we in Europa met een ander spel bezig zijn. Aan één tafel wordt geschaakt en wij zijn een potje aan het dammen."

Brekelmans maakt zich zorgen over de signalen die hij krijgt als hij bedrijven bezoekt. "Ondernemers zeggen dat ze het gevoel hebben dat ze tot hun knieën in het moeras staan. Dat ze niet meer willen investeren in Nederland en overwegen te vertrekken. We kunnen ons dat niet permitteren."

Boodschap aan links

De twee VVD'ers richtten zich met hun economische waarschuwing ook tot de linkse partijen in de Tweede Kamer. "Mijn boodschap aan links: ondernemers zijn niet het probleem maar de oplossing," zei Brekelmans.

"Het grootste verschil tussen links en rechts is: wij kijken naar de wereld hoe die is, niet hoe die had moeten zijn", zei Yesilgöz. "Als je vooruitkijkt kun je zien wat er aan komt en je daarop voorbereiden."

De boodschap kwam niet echt over bij het oprichtingscongres in Den Bosch van Progressief Nederland, de fusiepartij van GroenLinks en PvdA. FNV-voorzitter Spekman riep daar juist de Pro-leden op te gaan demonstreren tegen het kabinet. En partijleider Klaver sluit samenwerking met D66, VVD en CDA uit als zij ook een deal sluiten met JA21.

Nieuwe weg

Zowel de VVD als Progressief Nederland wil met het ledencongres van vandaag een nieuwe weg inslaan. Pro moet de herinnering aan de Partij van de Arbeid en GroenLinks doen verbleken. En het nieuwe Liberaal Manifest (het laatste was van 2005) moet de VVD weer een duidelijke ideologische richting geven.

De VVD-leden toonden zich in ieder geval tevreden. Zij konden vooraf meepraten over het Liberaal Manifest, dat een leidraad moet zijn voor de komende verkiezingsprogramma's. Yesilgöz: "Als mensen nu nog zeggen dat we geen discussiepartij zijn..."

Jesse Klaver denkt dat Progressief Nederland (Pro) de potentie heeft om bij de volgende Kamerverkiezingen de grootste te worden. In zijn eerste speech als politiek leider van de nieuwe partij constateerde hij dat "rechts versplintert", terwijl links nu de krachten heeft gebundeld.

De leden van GroenLinks en de PvdA hadden voorafgaand aan zijn speech in overgrote meerderheid ingestemd met de fusie van hun twee partijen: 96 procent van de GroenLinksers stemde voor en 97 procent van de PvdA'ers. Daarmee zijn de PvdA en GroenLinks definitief opgegaan in de fusiepartij Pro.

Jesse Klaver en zijn partijgenoten juichen na het horen van de uitslag van de stemming:

Klaver vindt dat het minderheidskabinet-Jetten moet gaan kiezen met wie het wil samenwerken, met partijen als JA21 en de SGP, "partijen die pleiten voor remigratie, die het recht op abortus willen beperken", of met zijn partij.

Hij stelde verder dat de VVD "deze coalitie gijzelt" en "meer met zichzelf bezig is dan met de toekomst van dit land". "Als er achter 'Het kan wel' geen politieke visie zit, geen opdracht voor de toekomst, dan was het toch vooral een marketingtruc", constateerde hij.

FNV-voorzitter wordt Pro-lid

Duizenden leden zijn bijeen in Den Bosch, maar alle leden mochten stemmen, waarbij leden met een dubbellidmaatschap twee stemmen mochten uitbrengen.

Voorafgaand aan de stemming sprak oud-PvdA-voorzitter Hans Spekman de 6000 aanwezigen in de Brabanthallen in Den Bosch toe. De huidige FNV-voorzitter was lange tijd tegen de fusie met GroenLinks, maar zei dat hij vandaag toch lid wordt van de nieuwe partij. Hij wil dat de vakbond en Pro samen optrekken in het verzet tegen de voorgenomen ingrepen in de sociale zekerheid.

De uitkomst was niet spannend. Het was van te voren al duidelijk dat de meeste leden achter het samengaan van hun partijen staan. Hoewel volgens Klaver velen de afgelopen jaren wel hebben geworsteld met de keuze. Hij prees hun moed om toch door te zetten.

Grote stap

Ze hebben zo'n vijf jaar de tijd gehad om te wennen. Er wordt sinds 2021 over de samenwerking gesproken. Inmiddels is er in Tweede en Eerste Kamer en in veel provincies en gemeenten al één gezamenlijke GroenLinks-PvdA-fractie.

Toch is het een historische dag, klonk op het congres. Want er fuseren twee partijen die allebei links zijn, maar van oudsher ook erg verschillen. In standpunten leken ze de laatste jaren erg op elkaar, maar de cultuur liep nog uiteen.

Vooral voor de Partij van de Arbeid was het samengaan een grote stap. Die sociaaldemocratische partij bestond sinds 1946, toen de verzuiling in Nederland hoogtij vierde. De kiezers waren vaak lid van vakbond FNV en keken en luisterden naar de VARA.

De PvdA behoorde met VVD en CDA lange tijd tot de grote drie partijen in Nederland. De partij leverde vier minister-presidenten: Schermerhorn, Drees, Den Uyl en Kok.

GroenLinks ontstond veel later, in 1990, door een fusie van vier kleine linkse partijen: de Politieke Partij Radicalen, de Pacifistisch Socialistische Partij, de Communistische Partij van Nederland en de Evangelische Volkspartij.

GroenLinks richtte zich meer dan de PvdA op thema's als milieuvervuiling en is altijd in de oppositie gebleven.

Mensen met' gewoon inkomen'

De nieuwe partij gaat zich richten op vooruitgang, zei Klaver in zijn speech. Met name voor "mensen met een heel gewoon inkomen". Die zouden wat hem betreft niet moeten hoeven "kiezen tussen de boodschappen of naar de tandarts gaan" of zich in de schulden moeten steken voor een nieuwe wasmachine.

Hij wil dat er genoeg betaalbare huizen komen en dat niemand wakker ligt van de huur. Verder wil hij samen met de vakbonden "alles op alles zetten" om de "bezuinigingen op de sociale zekerheid van tafel te krijgen".

De samenwerking tussen GroenLinks en PvdA heeft de afgelopen jaren strubbelingen gekend. Zo zei een aantal prominente PvdA'ers hun lidmaatschap op na onrust over het Israël-standpunt. Maar over het geheel genomen is het fusieproces soepel verlopen.

De nieuwe partij telt 100.000 leden en is daarmee de grootste ledenpartij van Nederland. Tot nu toe was dat Forum voor Democratie, dat op 1 januari 70.000 leden had.

Ook de VVD had vandaag een ledencongres. Partijleider Yesilgöz had een tegengestelde boodschap: zij zei dat de vakbonden en links de economie tegenwerken.

Hij heeft zijn nieuwe Pro-trui al klaarliggen, de Maastrichtse GroenLinks-fractievoorzitter Luc Callemeijn. Straks, op pad naar de Brabanthallen voor een "toch wel historisch congres", trekt hij hem ook zeker aan. De Oldenzaalse PvdA-fractievoorzitter Nick Kramer heeft zo'n trui nog niet en hij reist ook niet af naar Den Bosch.

Wat beiden gemeen hebben: ze blijven na vandaag allebei gewoon nog vier jaar fractievoorzitter voor ieder hun eigen partij, ook als de fusie vanmiddag een feit is en de partijen samen verdergaan als Pro.

Na 36 jaar GroenLinks en 80 jaar PvdA in het Nederlandse politieke landschap verdwijnen de partijen van het grote toneel, maar dus nog niet helemaal. Dat het in een paar gemeenten niet lukte om het landelijke fusieproces bij te benen, heeft soms principiële maar veelal praktische oorzaken.

In een stuk of tien gemeenten, waaronder Maastricht, Nijmegen, Oldenzaal, Winterswijk en Amsterdam, deden GroenLinks en PvdA nog afzonderlijk aan de verkiezingen mee en worden ze geen Pro. In Amsterdam stonden de twee partijen ook afzonderlijk op het stembiljet, maar vormen ze wel één fractie.

'Tempo te hoog'

In Amsterdam was er lang verzet vanuit GroenLinks. Waar fuseren op veel plekken meer kans zou geven om de grootste te worden, was dat in Amsterdam anders. PvdA en GroenLinks zijn daar van oudsher groot. Ze waren er soms juist concurrenten, waarbij ideologische verschillen extra benadrukt werden.

Dat was op meer plaatsen zo. Toen de gesprekken over samenwerking in Maastricht in 2024 begonnen, stond niet iedereen enthousiast te juichen. Het ging veel over de cultuurverschillen en ideologie, maar gaandeweg groeiden leden er steeds meer in. "Alleen ging het wat te snel", zegt Luc Callemeijn. Er is bewust voor gekozen de komende vier jaar nog afzonderlijk de gemeenteraad in te gaan. Het doel over vier jaar samen verder te gaan is er, maar daar "nemen ze nog even de tijd voor".

Ook in Winterswijk en Oldenzaal hopen ze bij de volgende verkiezingen één partij te zijn. "Maar er is nog veel werk aan de winkel om twee zo gewortelde partijen met leden ineen te schuiven", zegt Ubel Zuiderveld, secretaris van de PvdA in Winterswijk. Het lukte niet op tijd voor de verkiezingen. Zuiderveld verwacht geen problemen als de landelijke partij al wel Pro heet.

'Vuist tegen rechts'

Spannend voor het nieuwe Pro is wel hoe het Europees verder moet. GroenLinks is nu aangesloten bij de Groenen en de PvdA bij de Sociaaldemocraten. Volgens de regels van het Europees Parlement mag een partij niet bij twee verschillende Europese fracties horen. Uiteindelijk zal Pro moeten kiezen. De leden stemmen daar vandaag nog niet over. Er komt eerst een raadpleging, in het najaar wordt er gestemd.

Deze Europese hobbel moet de nieuwe fusiepartij nog nemen en is symbolisch voor de verschillen die er nog altijd zijn. "Dat ze in Den-Haag verschillen willen overbruggen om een groot links blok te vormen, begrijpen we zeker. Voor de verkiezingen zeiden we nog: dit is geen Den Haag, dit is Oldenzaal en we kiezen ons eigen pad, maar die luxe kan links zich niet meer permitteren", zegt de Oldenzaalse Nick Kramer.

Veel leden zijn nu dubbellid, maar Kramer ziet dat de PvdA'ers van oudsher wat meer op arbeid en de sociale democratie zitten en de GroenLinksers meer op duurzaamheid. Na de verkiezingen, waarbij Kramer rechtse en radicaal-rechtse partijen winst zag boeken, zag hij het denkproces bij de leden versnellen. "Je hoort nu vaker dat mensen een vuist willen maken tegen rechts, en de fusie daarbij als middel zien."

"Tegelijkertijd heeft het ook iets verdrietigs te constateren dat door de veranderende situatie in de wereld en de polarisatie zoiets nodig is", zegt Kramer. "Het liefst fuseer je omdat de bedoeling van beide partijen overeenkomt en niet omdat er sprake is van externe krachten."

De komende vier jaar nemen ze in Oldenzaal nog even de tijd om rustig naar elkaar toe te groeien, zegt Kramer, die het congres vandaag overslaat omdat hij in zijn eigen gemeente nog veel te doen heeft. Alhoewel hij zelf nog jong is, begrijpt hij ook dat het verdwijnen van de PvdA na tachtig jaar bij velen "pijn doet". Maar uiteindelijk, zegt Kramer, "gaat nog jaren de internationale zingen in rode hesjes ons land ook niet redden".

Was er genoeg oog voor de sociaal-maatschappelijk gevolgen van de coronamaatregelen? Dat was deze week een belangrijke vraag bij de verhoren van de parlementaire commissie. Scholen en horeca gingen dicht om verspreiding te voorkomen, met als neveneffect eenzaamheid en leerachterstanden.

Daar had het kabinet oog voor, zei de laatste getuige van deze week, oud-premier Mark Rutte. "Vanaf het begin" was er de "volle aandacht" voor de gevolgen voor Nederlanders, die thuis moesten werken of hun familie in een verzorgingshuis niet konden bezoeken. Toch was niet iedereen daar deze week van overtuigd.

Dick Schoof, ook oud-premier, maar uitgenodigd omdat hij tijdens de pandemie topambtenaar was bij Justitie, zei dat het wel heel complex was om maatschappelijke gevolgen mee te wegen. "Het sluiten van het onderwijs, niet kunnen sporten, effect op het verenigingsleven: iedereen voelde dat wel, maar de vraag was hoe je dit kon meewegen."

Want aan de andere kant stond het aantal beschikbare IC-bedden en de zogenoemde R-waarde van het virus, waarmee de besmettingsgraad werd gemeten. Keiharde getallen dus. "Het was ingewikkeld om de sluiting van de scholen in dezelfde harde cijfers te meten", zei Schoof. "Een worsteling voor ons allemaal."

Evangelie en evenwichtsbalk

Het beschermen van kwetsbaren, inzicht hebben in de verspreiding van het virus en het voorkomen van overbelasting in de zorg werden bijna meteen aangemerkt als officiële doelen, die terugkwamen in allerlei documenten. Beperking van de impact van de maatregelen was aanvankelijk geen officieel doel, dat werd pas een jaar later toegevoegd.

Waarom toen pas, vroeg de commissie bij herhaling aan Rutte, die eindverantwoordelijk was. "Die doelen waren niet het evangelie", wuifde hij de vragen weg. En de sociaal-maatschappelijk gevolgen waren heus "totaal mede-leidend". Rutte sprak meermaals van een "evenwichtsbalk" bij het maken van beleid.

Topambtenaar Mark Roscam Abbing was in die tijd bezig met dit vraagstuk. Zijn taak was om een langetermijnvisie te ontwikkelen en aandacht geven aan de sociaal-maatschappelijke factoren. In de praktijk kwam daar aanvankelijk niet veel van terecht, omdat het virus roet in het eten gooide. "Het perspectief werd elke keer ingehaald door een nieuwe crisis", zei Schoof.

Duidelijke rode lijn

Toch bestreed Roscam Abbing het beeld dat er te weinig aandacht is geweest voor de gevolgen. "Dat was echt niet mijn ervaring", zei hij maandag tegen de coronacommissie. "Het was alleen heel moeilijk."

Volgens de ambtenaar, die bij veel topoverleggen zat, had Rutte een harde grens aangegeven: hij wilde niet dat er mensen zouden stikken doordat er geen plek was om beademd te worden op een intensive care. "Dat was een duidelijke rode lijn, die hij in meerdere overleggen heeft herhaald."

Dat van die "rode lijn" kon Rutte zich niet herinneren, maar wel dat de zorg topprioriteit was. In het begin van de crisis raakte de zorg in het Italiaanse Bergamo overbelast en die beelden kwamen binnen "als een mokerslag", herinnerde oud-premier zich.

Code zwart

Het ging in die tijd over 'code zwart'. Dat betekent dat niet iedereen meer geholpen kan worden en dat er dus moet worden gekozen tussen patiënten. "Op een gegeven moment kwam ik erachter dat het aan de minister was om code zwart uit te roepen", vertelde oud-zorgminister Tamara van Ark. "Toen wilde ik dat eerst oefenen, want het is een loodzwaar besluit."

Artsen zelf vonden dat in de keuze moest meewegen welke leeftijd patiënten hadden. Het kabinet was het daar niet mee eens en wilde een lotingsysteem invoeren. Na druk vanuit de Kamer schaarde het zich toch achter het standpunt van de artsen. Uiteindelijk kwam het net niet zo ver. Rutte: "We zijn door het oog van de naald gekropen."

In het voorjaar van 2021 leek het iets beter te gaan met het aantal coronabesmettingen. Het kabinet voelde druk om de lockdown te versoepelen, maar oud-minister Van Ark kreeg nog altijd "noodkreten" vanuit de zorg.

Er was toen veel discussie, herinnerde Van Ark zich. Uiteindelijk besloot het kabinet na een "open uitwisseling" om niet te versoepelen. De oud-minister zegt dat ze zich naderhand wel heeft afgevraagd of dat nou de goede beslissing was. "Het was een enorm dilemma", zei ze tegen de coronacommissie. "Kijkend naar de urgentie die er lag, was de ruimte er uiteindelijk niet."

Oud-minister van Sociale Zaken Wouter Koolmees beaamde dat in zijn verhoor. "Als we zagen dat de situatie slechter werd, was er ook geen discussie over dat we maatregelen moesten nemen om het virus in te dammen."

Dergelijke grote besluiten werden in die tijd genomen in de Ministeriële Commissie Crisisbeheersing, vaak op dinsdag. In aanloop daarnaartoe waren er andere informele vertrouwelijke overleggen tussen een beperkte groep betrokken ministers, ambtenaren en experts.

Daar zijn geen notulen van, dus hadden commissieleden er veel vragen over. Werd daar niet te veel voorgekookt? Rutte vindt van niet. Volgens hem had het Catshuisoverleg "een grote meerwaarde", omdat er zonder tijdsdruk toch gepraat kon worden over mogelijke maatregelen.

En andere betrokkenen kijken er ook met een goed gevoel op terug. "De vertrouwelijkheid van het Catshuis zorgde ervoor dat je van je hart geen moordkuil hoefde te maken", zei Koolmees. Als je niet informeel van gedachten kan wisselen "durven mensen geen domme ideeën meer te hebben", zei Roscam Abbing erover.

Duivels dilemma

Een maatregel waar in formele en informele overleggen veel over is gesproken was de avondklok. "Het was een duivels dilemma. Ik heb er veel buikpijn van gehad", aldus Koolmees.

En zoiets gold ook voor Hubert Bruls. De burgemeester van Nijmegen was in die tijd voorzitter van het Veiligheidsberaad van de 25 veiligheidsregio's. "Het was buitengewoon verregaand", aldus de burgemeester. "Je berooft mensen van een grondrecht zonder heel goed aan te tonen waarom." Toch werd de maatregel ingevoerd en meerdere keren verlengd.

Het hoe en waarom daarvan komt later aan bod; de commissie heeft een hele verhoorweek gereserveerd voor de avondklok. Maar nog niet volgende week, want dan komt "de impact op de zorg" aan bod. Onder anderen IC-baas Diederik Gommers en RIVM-modelleur Jacco Wallinga komen langs.

Lees hier het liveblog na van de afgelopen verhoorweek:

De corona-enquête is inmiddels alweer een paar weken op stoom en vrijdag werden twee voormalige premiers ondervraagd: Rutte en Schoof.
Schoof was in corona-tijd natuurlijk geen premier, maar was de hoogste ambtenaar, de secretaris-generaal, van het ministerie van Justitie en Veiligheid. Politiek verslaggever Lars Geerts volgt de enquête en vertelt wat dit tot nog toe heeft opgeleverd.

Verder hebben Marleen en Joost het over het luchtalarm, Jos L., het dertigledendebat en de spraakmakende documentaire over Forum voor Democratie.

De Stemming

Deze aflevering van De Stemming van Vullings en De Rooy is hier te beluisteren bij NPO Luister

Daar vind je ook alle vorige afleveringen. Net als bij alle andere bekende podcastkanalen.

Over deze podcast

Politiek journalisten Joost Vullings (EenVandaag, AVROTROS) en Marleen de Rooy (NOS) nemen elke vrijdag de Haagse week door, met scherpe analyses, geruchten en voorspellingen. Wil je reageren? Mail dan naar destemming@nos.nl.

Het kabinet neemt extra maatregelen voor de legale online gokbranche omdat steeds meer mensen gokverslaafd raken. Zo komt er een verbod op reclame en op het aanbieden van bonussen om (vaste) klanten te belonen.

"Het gaat gewoon niet goed, de online gokmarkt is geëxplodeerd", zegt staatssecretaris Van Bruggen van Justitie en Veiligheid.

Op termijn komt er een overkoepelende speellimiet die geldt voor alle kansspelen en kansspelaanbieders bij elkaar, en een 'draagkrachttoets' voor spelers die hun speellimiet willen verhogen. Zij moeten aantonen dat ze de door het gokken ontstane verliezen kunnen betalen.

Het kabinet onderzoekt of het mogelijk is steeds minder online gokbedrijven een vergunning te geven.

Verslavingsdeskundigen waarschuwen al jaren voor het toenemend aantal gokverslaafden, vooral onder jongeren en jongvolwassen en mensen met psychische en gedragsproblemen.

Gelegaliseerd

Online gokken werd in 2021 gelegaliseerd met als doel de consument beter te beschermen. De kansspelbedrijven met een vergunning moeten zich aan voorschriften houden die gokverslaving en te grote gokschulden tegengaan, zoals speellimieten en het doorverwijzen naar verslavingshulpverlening.

Vijf jaar later neemt gokverslaving onder jongeren nog steeds toe. En illegale goksites hebben een grotere omzet dan die van de bedrijven met een vergunning. De Kansspelautoriteit, de toezichthouder van de overheid, schat de omvang van de illegale markt op 617 miljoen euro en de legale markt op 600 miljoen euro.

Ook tegen de illegale markt worden door het kabinet en de Kansspelautoriteit maatregelen voorbereid, zoals het blokkeren van illegale websites. En er komt regelgeving die betaaldienstverleners of hostingbedrijven medeverantwoordelijk maakt als zij illegaal gokken mogelijk maken.

Dilemma's

Het vorige kabinet kondigde ook al extra reclamemaatregelen voor de online kansspelen aan. Die van vandaag gaan iets verder. Van de leeftijdsverhoging van 18 naar 21 jaar die het vorige kabinet aankondigde ziet dit kabinet af. Jongeren zullen naar verwachting juist uitwijken naar illegale sites.

De politiek ziet er vooralsnog niets in de legalisering van het online gokken helemaal in te trekken. Dan raken alle gokkers en gokverslaafden uit beeld, en voor veel consumenten biedt de legalisering nog steeds een goede bescherming, is de gedachte.

De online gokmarkt en de dilemma's zijn vandaag opnieuw in de ministerraad besproken, met dezelfde conclusie. "Als we nu het legale aanbod stilleggen wordt het illegale aanbod nog aantrekkelijker", zegt staatssecretaris Van Bruggen.

Een nieuw Liberaal Manifest dat morgen op een congres van de VVD besproken wordt, moet weer richting geven aan de koers van de partij. Het is opgesteld met behulp van een breed scala aan betrokkenen: een klankbordgroep en de fracties in de Tweede Kamer, de Eerste Kamer en het Europees Parlement.

Daardoor is het stuk "geworteld in de vereniging als geheel", staat op de website van de VVD. Een dergelijk stuk was nodig om inhoudelijke redenen: het vorige stuk dateert uit 2005 en gaf antwoord op vraagstukken van die tijd, zoals democratisering en de kloof tussen politiek en samenleving.

In het nieuwe manifest gaat het daar niet over, maar juist wel over geopolitieke onrust en kunstmatige intelligentie. Daarmee moet de partij weer ideologisch kleur op de wangen krijgen na alle compromissen in kabinetten die ervoor zorgden dat het verhaal van de VVD verwaterd was.

Twee kampen

Het stuk heeft duidelijk ook een ander doel. De partij viel de laatste jaren uit elkaar in kampen die steeds meer tegenover elkaar stonden. Het rechterdeel van de partij werd steeds ongelukkiger vanwege het veronderstelde D66-gehalte van het beleid van de laatste kabinetten-Rutte. Toen daarna het rechtse kabinet-Schoof werd geformeerd was juist de andere kant verdrietig. De samenwerking met de PVV druiste in tegen de liberale beginselen, vonden ze aan die kant.

De VVD heeft altijd stromingen gekend, maar de laatste jaren organiseerden die zichzelf nadrukkelijk tegenover elkaar. Op rechts ontstond Klassiek Liberaal, een paar jaar later organiseerde de linkerkant zich in De Nieuwe VVD. De kampen verweten elkaar erg links te zijn of juist te rechts.

Het manifest moet ze weer samenbrengen onder de liberale paraplu. Over beginselen en liberale uitgangspunten zijn alle VVD'ers het immers snel eens, denkt de kerngroep die de totstandkoming heeft begeleid. Begrippen als vrijheid, verantwoordelijkheid, wederkerigheid, verdraagzaamheid en sociale rechtvaardigheid spreken alle VVD'ers aan en vormen het begin van dit nieuwe manifest.

Bij de bitterballen

In 26 pagina's wil het stuk antwoord geven op de vraag hoe een liberaal Nederland er in 2048 uit moet zien, het jaar dat de partij zelf 100 jaar hoopt te bestaan.

Heel concreet is het daarom niet. Geen zinnen over asielinstroom of woningbouw, want die problemen zijn in 2048 misschien wel opgelost. Wel zinnen over hoe migranten onderdeel kunnen worden van die liberale samenleving in 2048. "Voor het versterken van de liberale democratie is het nodig dat nieuwkomers de liberale en democratische waarden aanvaarden en respecteren", staat er.

Over een ander belangrijk politiek thema, klimaatbeleid, stelt het stuk: "Daarnaast vraagt klimaatverandering dat we meer verantwoordelijkheid nemen voor de neveneffecten van onze productie en ons gedrag". Dit soort uitgangspunten moet de basis worden voor verkiezingsprogramma's waarin ze concreet worden uitgewerkt.

De verwachting is dat het stuk aangenomen zal worden. Zijn daarmee de kloven overbrugd? Wel als het gaat over die basale beginselen. Maar zo gauw er wordt gesproken over de spreidingswet, klimaatmaatregelen of samenwerken met Pro zijn de meningsverschillen meteen weer duidelijk.

Die hoor je op VVD-congressen bij de koffiebar, in de lunchpauze en bij de bitterballen. Maar in de zaal zijn VVD'ers zich terdege bewust van de beeldvorming en geven ze hun leider, wie dat dan ook is, het ene applaus na het andere.

Ook in Canada begint vandaag het WK, met in Toronto Alanis Morissette en Michael Bublé op het podium en een openingswedstrijd van het gastland tegen Bosnië-Herzegovina. Sterspeler Alphonso Davies, die vier jaar geleden in Qatar Canada's eerste WK-doelpunt ooit maakte, begint geblesseerd op de bank.

Canada en grote buur de Verenigde Staten zijn - samen met Mexico, waar het WK gisteren al begon - gastheer voor het grootste WK ooit, maar ademen een totaal andere sfeer. Terwijl in de VS Donald Trumps immigratiebeleid, handelsoorlog en de oorlog met Iran het sportevenement overschaduwen, draait het in Canada om saamhorigheid en trots.

Gezamenlijk

Bijna tien jaar geleden vlogen Canadese, Amerikaanse en Mexicaanse officials samen de wereld over om het WK binnen te halen en in 2018 lukte dat. "Onze gezamenlijkheid was ons succes", blikt John Kristick, de toenmalig directeur van het United Bid Committee, terug.

Hij maakte 'gemeenschap' tot de rode draad van het 1.500 pagina's dikke bidbook. "Door een gezamenlijke kandidatuur komen landen samen", klonk het. Van die eenheid is anno 2026 weinig over.

Canada - Bosnië en Herzegovina live om 21.00 uur

De WK-wedstrijd uit groep B tussen Canada en Bosnië en Herzegovina in Toronto is om 21.00 uur te zien via een livestream op NOS.nl en in de NOS-app, maar ook op NPO 1.

De eerste regering-Trump schreef de FIFA destijds dat alle atleten, officials en fans de VS zouden kunnen betreden zonder discriminatie. Mensenrechten waren, na de omstreden WK's in Qatar en Rusland, een kernpunt van de gezamenlijke kandidatuur. Er moest respect zijn voor de inheemse bevolking, migranten, minderheden, vrouwen, LHBTIQ+ en journalisten.

In Canada komt dat voornemen nog steeds terug in de officiële communicatie. Vancouver betrekt actief inheemse volken bij de WK-organisatie en Toronto profileert zich expliciet als multiculturele stad. Veel Amerikaanse speelsteden hebben als 'woke' beschouwde termen juist van hun websites verwijderd.

Inreisverboden

In de VS zijn fans uit Iran, Haïti, Senegal en Ivoorkust niet welkom. Transgenderpersonen en fans met pro-Palestijnse uitingen op sociale media kunnen problemen verwachten aan de grens. Amerikaanse speelsteden krijgen mogelijk bezoek van immigratiepolitie ICE.

Afgelopen weekend werd de Somalische WK-scheidsrechter Omar Artan geweigerd bij de Amerikaanse grens. Hij zou de eerste Somalische arbiter ooit op een WK zijn geweest.

"Het was nooit de bedoeling dat het een wedstrijd naar de bodem zou worden, waarbij de VS het slechtste in de klas is", zegt Minky Worden van Human Rights Watch, die nauw betrokken was bij de organisaties die het WK binnenhaalden.

Hoe anders klinkt het in Canada. "In een wereld die verdeeld kan aanvoelen, bewijst Canada dat diversiteit geen uitdaging is om te overwinnen, maar een kracht om te vieren", zei voetbalbondvoorzitter Peter Augruso op een FIFA-congres in speelstad Vancouver.

Niet alleen is de geest van het WK fundamenteel anders, de toenmalige partners zijn hopeloos gebrouilleerd. In 2018 vierde Trump het partnerschap nog op Twitter: "De VS heeft samen met Mexico en Canada door hard werken het WK binnengehaald." Het toernooi werd tot 'NAFTA-World Cup' omgedoopt, naar het vrijhandelsverdrag tussen de drie landen dat Trump in zijn eerste termijn torpedeerde.

Opvolger USMCA dreigt halverwege het aankomende WK te bezwijken onder nieuwe handelsspanningen. "FIFA is de enige lijm die het bij elkaar houdt", zegt een anonieme betrokkene tegen Politico.

De aandacht van de FIFA, en met name van voorzitter Gianni Infantino, gaat vooral naar de VS. Infantino ontmoette Trump acht keer en sprak slechts eenmaal met premier Mark Carney.

Burenruzie

Trump sprak herhaaldelijk over het inlijven van Canada als 51ste staat en wakkerde separatistische gevoelens aan in Alberta. Het is de bondscoach van het Canadese elftal die zich het felst afzet tegen die retoriek. Opvallend, want Jesse Marsch is geboren en getogen in Wisconsin.

"Als Amerikaan schaam ik mij voor het arrogante en respectloze gedrag tegenover een van onze historisch oudste, sterkste en meest loyale bondgenoten."

Normaal verdedigen Canada en de VS hun luchtruim samen: de dichtstbijzijnde straaljagers gaan op een dreiging af, ongeacht de grens. De komende weken bewaakt elk land zijn eigen speelsteden. Dat zijn er twee in Canada en elf in de VS.

Canada kwalificeerde zich slechts in 1986 en 2022 voor het WK en bereikte nooit de knock-outfase. Vier jaar geleden was de kwalificatie indrukwekkend met winst op de VS en Mexico. De opmars, een relatief makkelijke poule én een door Trump aangewakkerd patriottisme geven de Canadezen nu hernieuwd zelfvertrouwen.

Het kabinet gaan niet werken aan een nationaal verbod op wegwerpplastics zoals sigarettenfilters en wegwerpvapes. Ook komt er voorlopig geen statiegeldregeling voor knijpzakjes voor drinken, zeep of wasmiddel. Het kabinet ziet te veel juridische obstakels voor zo'n nationaal verbod en denkt dat deze milieuschadelijke producten beter via Europese regelgeving in de ban gedaan kunnen worden.

Dit blijkt uit een brief van minister Van Veldhoven (Klimaat), minister Hermans (Volksgezondheid) en staatssecretaris Bertram (Infrastructuur en Waterstaat). Een rookverbod op het strand is ook niet mogelijk, omdat er lokaal te weinig handhavers zijn om zo'n regel te controleren, schrijven zij.

Peuken

Het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) deed in april nog onderzoek naar sigarettenfilters. Er worden jaarlijks zo'n 9 miljard filtersigaretten verkocht en veel peuken komen op straat terecht. In de filters van die sigaretten zit een type plastic, celluloseacetaat, en dat breekt zo langzaam af dat het jarenlang in het milieu blijft, zegt het RIVM.

Een nationaal verbod komt er alleen niet, want daarvan zijn de juridische mogelijkheden "zeer beperkt en onzeker", stellen de ministers. Ze vrezen ook dat filtersigaretten vervolgens in het buitenland, online of op de illegale markt worden gekocht. Dus kan zo'n verbod alleen in Europees verband. Het kabinet schrijft te hopen dat dit er komt.

Ook wegwerpvapes moeten met het restafval worden verbrand en dat zorgt voor gezondheidsrisico's. Ze veroorzaken regelmatig branden in vuilniswagens en afvalverwerkers. Daarnaast komen ze in "ruime mate" in het milieu terecht. Maar een nationaal verbod kan niet, omdat het in strijd is met de Europese Tabaksproductenrichtlijn, aldus het kabinet.

In België is het wel gelukt, omdat er gebruikt is gemaakt van een uitzonderingsregel. Maar dat gaat Nederland niet lukken, denken de bewindslieden. "Een Europees verbod lijkt het meest kansrijk" en daar zegt het kabinet ook in Brussel voor te gaan pleiten.

Praktische bezwaren

De knijpverpakking is in opmars voor zuivel- en fruitdranken, maar ook voor zeep of wasmiddel. De verpakkingen zijn gemakkelijk mee te nemen naar buiten en komen daardoor veelvuldig in het milieu terecht. Maar het is op dit moment niet mogelijk om een statiegeldregeling op te zetten voor deze knijpverpakkingen, aldus het kabinet. Zo zijn inzamelapparaten er niet geschikt voor.

Horecaondernemers zijn wettelijk verplicht om geld te betalen voor het uitzenden van het WK voetbal op grote schermen, bijvoorbeeld op een marktplein. Dit stelt minister Letschert van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap in een brief aan de Tweede Kamer.

De NOS is volgens haar wettelijk verplicht geld te vragen als een voetbalwedstrijd van het Nederland elftal wordt getoond voor een grote groep bij een café. Het is bepaald in de Mediawet en de Europese staatssteunregels en daar kan de NOS niet onderuit.

De minister reageert hiermee op een verzoek van een meerderheid van de Tweede Kamer die wil dat voetbalfans de WK-wedstrijden van het Nederlands elftal gratis kunnen zien op een plein of een andere grote locatie.

Het kabinet moest van de Kamer in gesprek met de NOS om te kijken of de wedstrijden voor grote groepen tot 5000 mensen gratis konden. De NOS vraagt voor die vertoningen op beeldschermen een heffing. In België gebeurt dat ook niet, zei de Tweede Kamer. Dus in Nederland moest dat dan ook niet.

Verdienen

Minister Letschert heeft gesprekken gevoerd met onder meer de NOS en met haar Vlaamse collega en komt tot de conclusie dat het niet anders kan. De NOS mag namelijk geen gratis diensten aanbieden aan commerciële partijen die daar geld mee verdienen. "Cafés betalen daarom een marktconforme prijs voor uitzendrechten die met belastinggeld zijn gefinancierd", aldus de minister.

In België is er ook een andere situatie, omdat omroep VRT - in tegenstelling tot de NOS - helemaal geen rechten heeft voor publieke vertoningen van WK-wedstrijden.

De vergoeding die de NOS moet krijgen is tijdens het laatste EK voetbal verlaagd met 75 procent, benadrukt de minister. Dan gaat het volgens haar om zo'n 80 cent per bezoeker per wedstrijd.

Letschert zegt dat het WK voor "een groot deel van de Nederlandse horecagelegenheden" gratis getoond kan worden. Het gaat dus alleen om die grotere events, waar de horeca door extra verkoop van eten en drinken meer winst maakt. Dat mag de NOS dus niet faciliteren.

Toenmalig woonminister Keijzer wees ze persoonlijk aan: vier gemeenten die voor grootschalige woningbouw kunnen zorgen door samen ruim 30.000 huizen te bouwen. De plannen zijn inmiddels af en goedgekeurd door het ministerie. Ook de financiering voor de woningbouwlocaties is rond. Het enige probleem: het kabinet heeft geen geld voor de wegen en de spoorlijnen om deze huizen bereikbaar te maken. Dus kan de bouw niet beginnen.

Het gaat om de steden Alkmaar, Apeldoorn, Hengelo/Enschede en Helmond. Zij kregen vorig jaar zomer te horen dat zij uit vele kandidaten gekozen waren voor nieuwe grootschalige bouwlocaties. Achtereenvolgende regeringen zetten in op dit soort grote nieuwe woonwijken.

Minister De Jonge (Rutte IV) wees er zeventien aan, Keijzer (kabinet-Schoof) deze vier en het huidige kabinet wil er voor de zomer nog negen aan toevoegen. Allemaal vanuit het idee: hier kunnen grote stappen worden gezet om het tekort van 400.000 woningen weg te werken.

Al die nieuwe woningen moeten wel bereikbaar zijn via de weg of het spoor. Dat is een voorwaarde om met de bouw te kunnen beginnen, maar daar zit nu het probleem.

Tunnels onder het spoor

Het vorige kabinet had een budget van 2,5 miljard euro voor de bouw van dit soort wegen, tunnels en sporen. De vier nieuwe grootschalige locaties mochten een aanvraag indienen voor geld. In totaal hebben zij 425 miljoen euro nodig om de ruim 30.000 nieuwe huizen bereikbaar te maken.

In Apeldoorn gaat het bijvoorbeeld om twee tunnels onder het spoor door. Het plan is daar ruim 6300 huizen te bouwen en de bewoners moeten de stad in en uit kunnen zonder steeds voor een spoorwegovergang te staan. De gemeente heeft hier dit jaar al 100 miljoen euro voor op de begroting staan en heeft nog 100 miljoen van het Rijk nodig.

Maar toen die 2,5 miljard euro eind vorig jaar verdeeld werd, besloot toenmalig minister Keijzer deze locaties nul euro toe te kennen voor infrastructuur. Zij besloot het geld te verdelen over de zeventien grootschalige locaties die al werden aangewezen door haar voorganger De Jonge. Voor de vier nieuwe locaties was geen geld meer.

Een hard gelag voor de Apeldoornse wethouder Wenzkowski. "Ik was best wel chagrijnig toen ik dat bericht kreeg", zegt hij. "Wij kunnen onze ambities nu niet waarmaken." Hij hoopt nog steeds dat het kabinet met geld over de brug komt voor de twee grote bouwlocaties in zijn stad.

In een Kamerbrief hierover schreef Keijzer afgelopen november: "We realiseren ons goed dat dit nu niet genoeg zal zijn voor de totale ontwikkeling van deze locaties". Maar volgens haar was het "aan een nieuw kabinet" om het geld alsnog te vinden. Al heeft het nieuwe kabinet-Jetten dat geld ook niet zomaar.

'Geen pinautomaat met gratis geld'

Het budget van het ministerie van Volkshuisvesting is inmiddels op en daardoor komt dit op het bordje van het ministerie van Infrastructuur. Alleen maakte dat ministerie eerder dit jaar bekend dat er tussen nu en 2039 een gat in de begroting zit van maar liefst 80 miljard euro voor het onderhoud en de bouw van alle infrastructuur in Nederland.

Veel snelwegen en bruggen zijn verouderd en hard aan onderhoud toe, maar het geld is beperkt. "Er staat geen pinautomaat met gratis geld hier op het ministerie", zegt minister Karremans van Infrastructuur. "Dus we zullen moeten kiezen. Hoe kunnen we het geld zo goed mogelijk uitgeven voor de automobilist, de woningzoekende en de economie? Dat zijn we nu aan het afwegen."

De betrokken gemeentebesturen stuurden onlangs een brandbrief naar het kabinet. "Zonder deze investering blijven woningen in deze gebieden uit, en daarmee het perspectief voor duizenden huishoudens", staat erin. "Wij staan klaar om ruim 30.000 woningen in onze vier grootschalige woningbouwlocaties te bouwen: geef ons het startsein. Aan de slag!"

Na de zomer maakt het kabinet bekend op welke projecten het gaat inzetten en welke op de lange baan worden geschoven. Tot die tijd kunnen ze in Alkmaar, Apeldoorn, Hengelo/Enschede en Helmond niet anders dan wachten.

Het verplaatsen van asielprocedures naar landen buiten de Europese Unie is juridisch mogelijk "vanaf de dag dat het EU-migratiepact ingaat". Vandaag dus. Dat zegt Eurocommissaris voor Migratie Magnus Brunner tegen Nieuwsuur. Hij moedigt lidstaten aan deze optie te verkennen.

Het idee doet al enige tijd de ronde: migranten die naar Europa willen, hun asielaanvraag laten doen in een 'veilig derde land' in hun herkomstregio. In dat land blijven ze tot hun aanvraag is beoordeeld. Verschillende onderzoekers, onder wie de gerenommeerde Gerald Knaus, die bekendstaat als de architect van de Turkije-deal, pleiten hiervoor.

Ook asielminister Bart van den Brink is enthousiast. Vorige maand schreef hij, naar aanleiding van een rapport van Instituut Clingendael, dat het kabinet stappen wil zetten om dit mogelijk te maken.

Woensdag lichtte hij in het tv-programma Pauw, De Wit & Moggré toe dat hij hiermee het verdienmodel van mensensmokkelaars onderuit wil halen. "Dit zijn criminele netwerken die opereren op heel veel plekken. Het is Middeleeuws wat er in Noord-Afrika gebeurt. Het is een loterij met mensen die op een boot stappen en hopen dat ze genoeg benzine hebben om Europa te bereiken. Dat moet je doorbreken."

Het begrip 'veilig derde land'

Volgens Eurocommissaris Brunner is het verplaatsen van de asielprocedure vanaf vandaag juridisch mogelijk door de manier waarop het migratiepact het concept 'veilig derde land' invult. EU-landen kunnen straks bijvoorbeeld een asielverzoek afwijzen als die persoon bescherming had kunnen vragen in een veilig land buiten Europa. Zelfs als de persoon geen band heeft met dat land. En er zouden dus aanmeldcentra in deze landen kunnen komen, zodat asielzoekers überhaupt niet naar Europa hoeven af te reizen.

Ook de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND), die in Nederland verantwoordelijk is voor de afhandeling van asielaanvragen, staat positief tegenover dit laatste idee. "Als dat ervoor zou zorgen dat mensen niet meer de keuze hoeven te maken om op een gammel bootje de Middellandse Zee over te steken, met het risico van verdrinking, zou dat natuurlijk een groot goed zijn", aldus IND-baas Rhodia Maas tegen Nieuwsuur.

Eurocommissaris Brunner noemt het plan "een goed signaal" aan vluchtelingen. "Namelijk dat het niet makkelijk is om de EU binnen te komen, omdat de procedure mogelijk buiten Europa plaatsvindt."

'Chaotisch en willekeurig'

Mensenrechtenorganisaties uiten hun zorgen over het 'veilig derde land'-concept. Amnesty International noemt het "chaotisch en willekeurig" om mensen naar landen te sturen "waar ze geen band mee hebben, waar ze geen steun krijgen en geen toekomstperspectief hebben".

"In plaats van eindeloos tijd en middelen te besteden aan het afschuiven van haar verantwoordelijkheden naar andere landen, moet de EU investeren in haar eigen asielstelsels", zegt Olivia Sundberg Diez van Amnesty International.

Ook universitair docent vreemdelingenrecht Mark Klaassen is sceptisch. "De ondergrens is altijd dat er sprake moet zijn van een menswaardige behandeling in dat 'derde land'. De kans dat je dat gaat vinden, is twijfelachtig."

Klaassen wijst erop dat EU-landen al sinds 2011 geen asielzoekers mogen terugsturen naar Griekenland, omdat daar de opvang-omstandigheden ver ondermaats zijn. "Als we dit binnen de Europese Unie al niet kunnen regelen, hoe kunnen we dan garanderen dat het wel op internationaal niveau werkt?"

Eurocommissaris Brunner benadrukt dat de Commissie erop zal toezien dat de 'veilige landen' waar EU-lidstaten deals mee sluiten voldoen aan de Europese mensenrechtenstandaarden. Hij zegt ook dat het verplaatsen van de asielprocedures niet dé oplossing is voor het migratievraagstuk, "maar wel een mogelijk onderdeel van de oplossing".