Op 9 november organiseerde het PBL voor de tweede keer de Ruimtedialoog. Een middag met als thema Stad en regio in ontwikkeling en de keuze uit 16 verschillende sessies, elk als basis actueel PBL-onderzoek en een reflectie vanuit beleid of een van de andere organisaties waarmee we dit organiseerden. De bijna driehonderd bezoekers konden terugkijken op een geslaagde middag die in samenwerking met het programma Mooi Nederland! van het ministerie van BZK tot stand kwam.

Op donderdag 9 november jl. promoveerde Timo Maas, werkzaam bij het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL), aan de Universiteit Wageningen (WUR). Voor zijn proefschrift 'Transforming relations between science, policy and society for sustainable futures?' deed hij onderzoek naar de relatie tussen wetenschap, beleid en maatschappij. ‘Politiek en samenleving verwachten te veel van kennisinstituten’, zegt PBL-onderzoeker Timo Maas, ‘Kennis moet geen beleid dicteren, maar politieke discussie aanjagen’.

De leefomgevingsambities van VVD, D66, GroenLinks-PvdA, ChristenUnie en Volt zoals verwoord in de verkiezingsprogramma’s voor de komende verkiezingen liggen op het eerste gezicht dichtbij elkaar. Ze willen allemaal een gezondere en duurzamere leefomgeving en de nationaal en internationaal afgesproken klimaat- en stikstofdoelen nakomen. Partijen maken echter wel fundamenteel andere keuzes om de doelen te halen. Dit heeft invloed op onze dagelijkse leefomgeving en leidt vooral op termijn tot een heel ander Nederland. Dat constateert het PBL na analyse van de programma’s van deze vijf partijen tegen de achtergrond van de grote leefomgevingsopgaven zoals klimaatverandering, de achteruitgang van de biodiversiteit en de stikstofcrisis.

Bijna alle partijen vinden het aanpakken van armoede belangrijk, net als het tegengaan van broeikasgassen en het vergroten van de bereikbaarheid. Verder zijn er vele verschillen in de verkiezingsprogramma’s die de onderzoekers van de planbureaus CPB en PBL onderzochten. Dat vertelden Pieter Hasekamp, directeur van het Centraal Planbureau, en Marko Hekkert, directeur van het Planbureau voor de Leefomgeving, in de veertiende aflevering van de PBL podcast 26 minuten en 34 seconden.

Klimaatbeleid is doorgaans gebaseerd op complexe energiemodellen. In een nieuw artikel in Nature Energy worden 'modelvingerafdrukken' voorgesteld als een nieuwe methode om het gedrag van deze modellen beter te vergelijken. Met zulke snapshots van modeleigenschappen kunnen onderzoekers en beleidsmakers de resultaten van specifieke modellen beter interpreteren. Dit is vooral belangrijk wanneer resultaten van een individueel model worden gebruikt om beleidskeuzes te maken voor specifieke energietechnologieën, zeggen onderzoekers van het Planbureau voor de Leefomgeving.

Nederland ligt nog niet op koers om in 2030 alle eerder dit jaar aangescherpte Europese doelen voor energiebesparing te halen. Tegelijk stijgt door de plannen in de Voorjaarsnota Klimaat het aandeel hernieuwbare energie in het finale energieverbruik flink. Daardoor komt het eveneens aangescherpte doel voor hernieuwbare energie in zicht. Dit blijkt uit het tweede deel van de Klimaat- en Energieverkenning (KEV) 2023 over energiebesparing en hernieuwbare energie. Op Prinsjesdag bleek uit het eerste deel van de KEV dat het Nederlandse doel voor broeikasgasemissies voor het eerst in zicht is.

Hulpbronnen en watersystemen staan onder grote druk en miljoenen mensen lopen het risico te weinig, te vies of te veel water te krijgen. De risico’s nemen toe door toenemende bevolkingsgroei, economische ontwikkeling en klimaatverandering. Met wereldwijd radicaal ander beleid en inzet van de VN is de water- en klimaatproblematiek aan te pakken, zo betoogt Willem Ligtvoet, de vertrekkende waterexpert van het PBL. In deze PBL-podcast geeft hij aan wat klimaatverandering doet met ons water en waar de knop zit om het tij te keren.

Er is veel aandacht in de media voor de gezondheidseffecten van grote industrie op de omgeving, en ook weten we allemaal dat in overvolle flatwoningen in arme wijken over het algemeen minder gezonde mensen wonen. Het maakt dus uit waar je woont in Nederland. Precies daar over gaat het essay ‘Gezondheidsachterstanden: kijk ook eens naar de ruimtelijke dynamiek’ van PBL-onderzoeker Judith Hin, dat bijna uit komt. De podcast over het essay staat nu al online.

Belastingvoordeel voor het gebruik van fossiele brandstof is moeilijk te rijmen met ambitieus klimaatbeleid. De discussie over fossiele subsidies is nu vooral gericht op de hoogte van potentieel misgelopen belastinginkomsten door vrijstellingen of verlaagde tarieven van belastingen op energie. Daarbij blijft de onderliggende kernvraag onderbelicht: levert wijziging van een regeling een bijdrage aan de energietransitie en daarmee aan het klimaatbeleid? Dit concluderen PBL en CPB in een nieuwe studie die vandaag verschijnt.

Nieuwe gebouwen veranderen het landschap. Het PBL onderzocht specifiek de groei van distributiecentra en recreatiewoningen vanwege toenemende zorgen in de maatschappij hierover. Daaruit blijkt dat het aantal grote gebouwen zoals distributiecentra en kassen de afgelopen jaren met 2.500 is toegenomen. Het aantal grote distributiecentra (XL en XXL) is in deze periode, tussen 2016 en 2021, zelfs met 40 procent toegenomen. Nederland heeft inmiddels relatief gezien twee keer zoveel vierkante meters distributiecentra per inwoner als bijvoorbeeld buurland Duitsland. Er zijn ook 10.072 recreatiewoningen bijgekomen, een groei van 8,7 procent. De toename was het grootst in Zeeland en Limburg. 

Op 28 september vond het seminar De kracht van de kaart! plaats, georganiseerd door het Planbureau voor de Leefomgeving in samenwerking met de TU Delft. In een volle zaal met meer dan honderd bezoekers en voor een even groot onlinepubliek werden historische kaarten (Reinout Rutte, TU Delft), toekomstkaarten (Kersten Nabielek, PBL) en kaartonderzoek in de context van nationale ruimtelijke beleid (Elien Wierenga, ministerie van Binnenlandse Zaken) gepresenteerd en besproken.

Hoe een circulaire economie er in 2050 precies uit zal zien is nog onduidelijk. Wel is evident dat er een groeiende behoefte zal zijn aan bedrijventerreinen voor recycling en (bio)grondstofverwerking, evenals binnenstedelijke locaties voor reparatie en deeleconomie. Deze ruimtevraag is vaak nog niet gespecificeerd, terwijl concurrerende ruimteclaims van bijvoorbeeld woningbouw, energietransitie en datacenters helderder zijn. Hierdoor dreigt over enkele decennia de benodigde ruimte voor circulaire economie niet beschikbaar te zijn. Dit concludeert het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) in een verkennende studie die vandaag verschijnt.

Ondanks het druilerige weer verzamelden zich beleidsmakers, onderzoekers en studenten uit het hele land voor de What Works School om in gesprek te gaan over regionale verschillen.

Met de plannen in de Voorjaarsnota Klimaat zet het inmiddels demissionaire kabinet een belangrijke stap vooruit op weg naar realisatie van het wettelijke doel van 55 procent minder broeikasgasuitstoot in 2030, vergeleken met 1990. Nederlandse en Europese plannen die concreet genoeg zijn voor een effectschatting zorgen voor 5 procentpunt extra emissiereductie ten opzichte van de raming van vorig jaar. Zo is een reductie van 46 tot 57 procent mogelijk. Maar om de bovenkant van deze bandbreedte aan te tikken en dus het doel te halen moet alles meezitten, ook niet-stuurbare factoren zoals weer en elektriciteitsimport. Dit blijkt uit de Klimaat- en Energieverkenning (KEV) 2023.

Onderwerpen als energie, stikstof en de woningmarkt worden niet langer alleen besproken door experts, politici en beleidsmakers, maar ook aan de keukentafel en in televisieprogramma’s. Er moet iets gebeuren in de samenleving, daar lijkt iedereen  van doordrongen. Veranderingen zijn nodig en zullen iets vragen van ons allemaal. Maar wat en hoe precies? En wie zijn daarbij actief?

Fundamentele keuzes maken met oog voor de lange termijn is noodzakelijk om de problemen rond wonen, biodiversiteit, klimaat, landbouw en stikstof aan te pakken. Deze keuzes zullen fors ingrijpen in ons dagelijks leven. Een door burgers als rechtvaardig ervaren verdeling van de lasten zou daarbij uitgangspunt moeten zijn. Voor het maken van fundamentele keuzes is een heldere en breed gedragen toekomstvisie op een duurzame samenleving noodzakelijk, vooruitkijkend naar het jaar 2050. Dit constateert het Planbureau voor de Leefomgeving in de Balans van de Leefomgeving 2023.

Gebieden rond spoorknooppunten bevatten veel mogelijkheden voor wonen en werken. Op veel plekken in Nederland zijn gemeenten en bedrijven aan het nadenken hoe ze deze gebieden het beste kunnen gaan gebruiken. In deze podcast vertelt PBL-er Like Bijlsma over haar studie Kansen rondom het spoor, die drie verschillende typen spoorknooppunten en omgeving onderzocht.“De investeringen op dit soort plekken kunnen heel veel verschillende doelen dienen en kunnen ook een bijdrage leveren aan de leefomgeving van een stad, van een hele regio”, vertelt Like Bijlsma. “Er komen zoveel mensen langs, dus het is heel belangrijk om heel goed te letten op de ruimtelijke kwaliteit die daar wordt gerealiseerd en of het ook passend is in betreffende context.“

De aankoop en inrichting van nieuwe natuurgebieden kost veel meer tijd en geld dan eerder voorzien. Van de afgesproken 80.000 ha nieuw te ontwikkelen natuur in het Natuurnetwerk in de periode tot 2027 is inmiddels iets meer dan de helft gerealiseerd. Dit ondanks dat er veel stappen zijn gezet. Natuurherstel vraagt, naast goed beheer en uitbreiding van het areaal, om een grotere inzet op ecologisch systeemherstel. Dit vereist een verregaande verandering in de directe omgeving van het Natuurnetwerk Nederland (NNN) en een gedeeld toekomstbeeld dat in veel gebieden nog ontwikkeld moet worden. Dit zijn enkele conclusies uit het PBL-rapport Lerende Evaluatie Natuurpact 3 met een terugblik op tien jaar natuurbeleid.

Op verzoek van de onderhandelende partijen heeft het PBL een reflectie geschreven op het concept van het Landbouwakkoord van 18 mei 2023. Deze reflectie is op 2 juni gedeeld met de onderhandelaars. Omdat bekend is geworden dat er geen Landbouwakkoord wordt gesloten maakt het PBL deze reflectie vandaag openbaar. Het PBL concludeert in de reflectie dat een breed gedragen Landbouwakkoord het fundament kan worden onder de transitie naar een robuuste en duurzame landbouwsector. Wel is daarvoor, meer dan in het conceptakkoord is vastgelegd, helderheid nodig over concrete doelstellingen van het akkoord, over de aanpak en over de precieze afspraken waaraan de onderhandelende partijen zich binden. Alleen dan kan duidelijk worden welke bijdrage de landbouw levert aan de opgaven van natuurherstel, water en klimaat, én krijgen boeren meer zekerheid over de toekomst van hun bedrijf.

Gemeenten hebben een grote variëteit aan plannen geformuleerd voor verduurzaming van de gebouwde omgeving in hun Transitievisies Warmte (TVW). Maar veel van deze plannen zijn nog voorwaardelijk en weinig concreet. Dat concludeert het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) in een analyse van de 338 warmteplannen die gemeenten in 2021 hebben opgesteld.