Demissionair minister-president Mark Rutte moet per direct weg en worden vervangen door een buitenstaander. Dat zeggen PvdA-leider Attje Kuiken en GroenLinks-leider Jesse Klaver in Nieuwsuur. Ze komen morgen in het debat over de val van het kabinet met een motie van wantrouwen van deze strekking tegen Rutte.

Klaver noemt de premier een "sta-in-de-weg om nog verder te komen". Volgens de GroenLinks-leider is Rutte persoonlijk verantwoordelijk voor de val van het kabinet. "Hij heeft laten zien dat hij niet meer boven de partijen staat." Samen met Kuiken pleit hij voor een tijdelijke 'zakenpremier', iemand met enige afstand tot de politiek, "die ervoor kan zorgen dat dossiers als klimaat en koopkracht niet stil komen te liggen".

"De politieke angel moet eruit en die angel heet Mark Rutte", vult Kuiken aan.

In het voorstel van de linkse oppositiepartijen staat dat er voorlopig een nieuwe onafhankelijke premier moet komen om het demissionaire kabinet te leiden. Kuiken en Klaver, die eerder vandaag een gezamenlijke kieslijst aankondigden, doen geen suggestie wie Ruttes tijdelijke opvolger moet zijn.

Kuiken noemt het niet voor de hand liggend dat een zittende minister de premierspost overneemt. "Je wilt iemand met enige afstand tot de crisis. Wil je met vertrouwen verder kunnen, dan is dat nodig."

Volgens de PvdA-voorvrouw is het niet noodzakelijk dat, mocht de motie van wantrouwen het halen, VVD-ministers hun werk ook neerleggen. "Ik zie graag dat de heer Van der Burg het gesprek blijft aangaan met gemeenten in de asielcrisis. Ik zie graag dat mevrouw Van der Wal doorgaat met het oplossen van de landbouw- en stikstofcrisis. Daar zit het probleem niet. Mark Rutte is de sta-in-de-weg. Hij is niet meer de premier voor alle Nederlanders."

Als een meerderheid morgen met het voorstel instemt, kan Rutte niet door als premier, ook niet demissionair. De linkse fractievoorzitters zeggen nog niet te weten of de motie het haalt. Het voorstel haalt het alleen als er steun is van minstens een van de coalitiepartijen VVD, D66, CDA en ChristenUnie.

Duidelijk is dat de opstelling van VVD-leider Rutte de laatste week voor de val van het kabinet kwaad bloed heeft gezet bij de andere coalitiepartijen. Het kabinet viel vrijdagavond over migratiebeleid. Na een maandenlange discussie over maatregelen om de asielinstroom te beperken, concludeerden de vier coalitiepartijen dat ze er niet uit gingen komen.

Vooral de VVD en de kleinste regeringspartij ChristenUnie stonden daarbij lijnrecht tegenover elkaar. Betrokkenen lieten de afgelopen dagen doorschemeren dat de harde opstelling van de premier zelf de boel op scherp heeft gezet. "Onverklaarbaar" en "roekeloos" klinkt het over het gedrag van Rutte, die op ramkoers zou zijn geweest.

De reden dat een crisis voor hem nu niet slecht uit zou komen is dat vallen over het asielbeleid voor de VVD-achterban te verteren is. En voor Rutte - waarvan gezegd wordt dat hij nog een keer lijstrekker wil worden - komt dit moment ook niet slecht uit. Er staat immers nog geen opvolger klaar binnen zijn partij.

GroenLinks en PvdA zijn overigens niet de enigen die het op de demissionair premier gemunt hebben. Ook PVV-leider Geert Wilders wil Rutte per direct weg hebben. "Ook een demissionaire premier kan gedwongen worden op te stappen. Morgen gaan we dat proberen", liet hij weten op Twitter.

Zowel Kuiken als Klaver sluiten een eventuele samenwerking met de Rutte in de toekomst uit. Kuiken: "Ik ken de heer Rutte al lang. Ik heb altijd met veel respect naar hem gekeken, ondanks dat we het vaak oneens waren. Maar hij is onbetrouwbaar geworden. Hij heeft zijn eigenbelang en zijn eigen positie boven de mensen van Nederland gesteld en daarmee kunnen wij niet samenwerken."

Klaver: "Ik sluit me daar volledig bij aan."

GroenLinks en PvdA willen met een gezamenlijke lijst en één verkiezingsprogramma meedoen aan de komende Tweede Kamerverkiezingen. De komende tijd mogen de leden van beide partijen zich uitspreken over het plan, maakten de partijvoorzitters bekend op een persconferentie.

Wie de lijsttrekker moet worden, is nu nog niet duidelijk.

Leden van de PvdA en GroenLinks kunnen vanaf morgen een week lang online kenbaar maken of ze voor het plan zijn. Volgende week maandag is dan duidelijk wat de uitslag is. Bij eerdere ledenraadplegingen de afgelopen jaren bleek overigens altijd dat beide achterbannen (inclusief partijprominenten) in meerderheid voor meer samenwerking zijn.

Op de bijeenkomst sprak PvdA-leider Attje Kuiken de hoop uit dat de samenwerking leidt tot "een links kabinet en een linkse premier". Verder noemde ze demissionair premier Mark Rutte "onbetrouwbaar". Ze wil dan ook niet met hem in een kabinet. Jesse Klaver van GroenLinks sprak de wens uit om "van 2023 een keerpunt te maken". Over samenwerking met Rutte liet hij zich niet uit.

De vraag of er een fusie tussen de twee linkse partijen komt ligt nu nog niet op tafel. Mocht er een gezamenlijke lijst komen, dan blijven partijen gewoon allebei bestaan.

Bekijk hier de toelichting van Kuiken en Klaver:

PvdA en GroenLinks trokken ook al samen op bij de Provinciale Statenverkiezingen in maart. Niet met één kieslijst, maar wel door aan te kondigen dat er een gezamenlijke fractie in de Eerste Kamer zou komen. Die belofte leverde overigens geen electorale winst op.

De twee partijen zijn al jaren serieus naar elkaar toe aan het groeien. In de Tweede Kamer werken de linkse oppositiepartijen veel samen en soms voeren Kamerleden het woord voor de beide partijen.

Bij de vorige formatie in 2021 wilden PvdA en GroenLinks niet zonder elkaar toetreden tot een nieuw kabinet. Ze kwamen vervolgens samen in de oppositie terecht.

Het is nog niet precies vastgesteld wanneer de volgende Tweede Kamerverkiezingen zijn, maar de Kiesraad heeft al wel laten weten dat het op zijn vroegst november wordt.

Het is niet vaak zo spannend in Brussel. Een paar dagen voor de stemming over de veelbesproken Natuurherstelwet is het nog onzeker of het Europees Parlement voor of tegen het wetsvoorstel van Eurocommissaris Frans Timmermans gaat stemmen. Ondertussen beschuldigen Europarlementariërs elkaar van het vooropstellen van 'politieke ego's' boven een inhoudelijke discussie.

Meestal lukt het in het Parlement om voorafgaand aan een stemming tot een breed gedragen compromis te komen. Dat is nu niet het geval. Nieuwsuur sprak de afgelopen dagen met Europarlementariërs die het beeld bevestigen dat het aannemen of afwijzen van de wet komende week aankomt op enkele stemmen.

De Natuurherstelwet is een voorstel van de Europese Commissie om natuurgebieden in Europa waarmee het nu niet goed gaat te verbeteren. Volgens de Commissie is dat hard nodig, omdat 80 procent van de natuurgebieden in slechte staat zou verkeren. Landen moeten met een 'nationaal herstelplan' komen om ervoor te zorgen dat de natuur er weer op vooruitgaat.

De plannen kwamen verantwoordelijk Eurocommissarissen Frans Timmermans en Virginijus Sinkevičius op forse kritiek te staan. De wet is volgens tegenstanders 'te vaag' en daardoor is de juridische impact op bijvoorbeeld woningbouw en infrastructurele projecten volgens hen onduidelijk.

Met name de christendemocraten (EVP), de grootste groep binnen het Europees Parlement, bieden fel verzet. Zij verwijten de Commissie te hard van stapel te lopen en onduidelijkheden in het voorstel niet weg te kunnen nemen. Europarlementariër van het CDA en vicepresident van de christendemocraten Esther de Lange: "Als ik niet weet wat deze wet in een dichtbevolkt gebied als Nederland gaat betekenen, dan ben ik niet bereid dat risico aan te gaan."

Andersom verwijten de sociaaldemocraten (S&D) de christendemocraten dat zij al maanden weigeren te onderhandelen over het voorstel. Achter de kritiek van de christendemocraten schuilt daarom meer, zegt PvdA'er Mohammed Chahim, vicevoorzitter van de S&D en Europarlementariër. "Het gaat vooral om ego's, denk ik." Volgens Chahim is het een persoonlijke strijd geworden onder leiding van Manfred Weber, leider van de christendemocraten.

Onzin, zegt De Lange. "Ik ken tot nu toe maar één groot ego in dit dossier en dat is het ego van Frans Timmermans."

De onderlinge frustratie komt de onderhandelingen niet ten goede, zegt Europarlementariër voor GroenLinks Bas Eickhout. "Het wordt nu bijna een gevecht wie zijn gezicht gaat verliezen. Dat is zelden goed voor de inhoud."

Eickhout, die met GroenLinks onderdeel is van de Europese groep De Groenen, is groot voorstander van de wet. Hij voorziet geen problemen met het door tegenstanders gevreesde 'verslechteringsverbod'.

Dat verslechteringsverbod is een onderdeel van het wetsvoorstel dat lidstaten verplicht te voorkomen dat natuurgebieden verder verslechteren. Zo'n verbod geldt al voor Natura-2000-gebieden. Het vormde de juridische basis voor de stikstofuitspraak van de Raad van State die leidde tot de huidige stikstofcrisis.

De vrees van tegenstanders van de Natuurherstelwet is dat Nederland nog meer in de problemen komt met bijvoorbeeld woning- en wegenbouw als zo'n verbod ook voor natuur buiten Natura-2000-gebieden gaat gelden.

Die zorgen zijn ongegrond, zegt Eurocommissaris Frans Timmermans. Hij stelt dat voor natuur buiten Natura-2000 minder strenge regels gelden. Zo is er een uitzonderingsgrond voor projecten van groot publiek belang. Maar wat daar precies onder valt, is volgens tegenstanders van de natuurherstelwet niet duidelijk genoeg beschreven.

Vorige maand stuurde Timmermans een brief naar het Europees Parlement met daarin enkele handreikingen. Een daarvan is een zachtere formulering van het verslechteringsverbod. De verplichting voor lidstaten om verslechtering van natuurgebieden te voorkomen, kan worden aangepast naar een verplichting om maatregelen te nemen om verslechtering te voorkomen. Verplichte inspanning, geen verplicht resultaat.

Daarmee weet hij de critici nog niet te overtuigen. Volgens Europarlementariër Jan Huitema (VVD) blijft de formulering van het verslechteringsverbod te vaag. Huitema's VVD is, net als D66, onderdeel van de liberale groep van het Europarlement (RENEW). Daar zit de grootste spanning, want de groep is intern verdeeld over het wetsvoorstel. En daardoor kunnen de liberalen de wet naar verwachting aanstaande woensdag maken of breken.

De Europarlementariërs van RENEW kwamen afgelopen woensdag bij elkaar om een gezamenlijk standpunt te bepalen. "Maar dat is nog niet helemaal gelukt. De groep is nog verdeeld," zegt Huitema als hij na afloop naar buiten loopt. De kans is groot dat de liberalen daarom ook verdeeld zullen stemmen, waardoor tot aan de stemming onduidelijk blijft of de voor- of tegenstanders een meerderheid halen.

Aanstaande dinsdag debatteert het Europees Parlement plenair over de Natuurherstelwet. Woensdag stemmen de parlementariërs. Zij kunnen in de eerste stemronde ervoor kiezen het voorstel van Timmermans geheel te verwerpen. Gebeurt dat niet, dan wordt er over aanpassingen aan losse onderdelen van de wet gestemd, zoals het verslechteringsverbod.

Demissionair minister Hugo de Jonge wil bij de komende verkiezingen in november geen lijsttrekker worden van zijn partij CDA. De Jonge noemde die stap in het tv-programma Op1 "niet zo logisch". Hij is niet van plan een plek op de CDA-kieslijst te zoeken.

De demissionair bewindsman wilde niet zeggen of de huidige partijleider van het CDA, Wopke Hoekstra, wat hem betreft door moet. "Ik vind echt dat hij voor zichzelf moet afwegen of hij het nog een keer doet. Het is niet aan mij", aldus De Jonge. Zijn persoonlijke opvatting weigerde hij te delen: "Die deel ik niet via u op televisie". Ook als Hoekstra besluit af te zien van het partijleiderschap is het volgens De Jonge niet logisch dat hij zelf terugkeert als partijleider.

In 2020 werd De Jonge leider van het CDA, hij wist de leiderschapsverkiezing toen nipt te winnen van Kamerlid Pieter Omtzigt. Enkele maanden later stopte hij omdat de functie volgens hem niet goed te combineren was met zijn ministerspost bij het ministerie van Volksgezondheid.

De Jonge zat gisteravond met demissionair staatssecretaris Maarten van Ooijen (ChristenUnie) en demissionair minister van Justitie Dilan Yesilgöz (VVD) bij Op1 om te praten over de val van het kabinet. Yesilgöz wilde op haar beurt niet zeggen of zij lijsttrekker voor de VVD wil worden. Daar had ze naar eigen zeggen nog niet over nagedacht. "Ik ben opeens in een andere film beland dan waar ik mee bezig was". Wel gaf zij aan opnieuw Kamerlid of minister te willen zijn.

In de Op1-uitzending ontkende Yesilgöz dat er sprake was van een politieke strategie van de VVD, waarbij de partij bij de val van het kabinet bewust aanstuurde op nieuwe verkiezingen. "Ik vind dat zo intens cynisch en onbegrijpelijk. We hebben dag en nacht gewerkt en ons best gedaan om eruit te komen."

Over de toekomst van Rutte bij de VVD wilde Yesilgöz niets kwijt. "Mark Rutte heeft zelf aangegeven dat hij het gaat laten bezinken en gaat nadenken."

Nu het kabinet is gevallen, komen er verkiezingen voor een nieuwe Tweede Kamer. Die zullen op z'n vroegst in november plaatsvinden, zegt de Kiesraad. Waarom dan pas? Dat heeft alles te maken met de procedure die voor het houden van Tweede Kamerverkiezingen is bedacht. En die begint bij het ontbinden van de huidige Tweede Kamer.

"Onze grondwet zegt dat de regering de Eerste of Tweede Kamer kan ontbinden", zegt hoogleraar staatsrecht Wim Voermans van de Universiteit Leiden. "De ontbinding van de Tweede Kamer is een besluit dat demissionair premier Rutte volgende week samen met de koning zal nemen."

In dat ontbindingsbesluit staat de datum genoemd waarop nieuwe Tweede Kamerverkiezingen worden gehouden. Daarbij is rekening gehouden met termijnen die in de Kieswet zijn vastgelegd voor het registreren van nieuwe partijen en het indienen van kandidaatslijsten bij de Kiesraad.

Nieuwe politieke groeperingen moeten uiterlijk 83 dagen voor de verkiezingsdatum bij de Kiesraad zijn geregistreerd. "Daarna komen de poppetjes in beeld", zegt Voermans. "Die namen van kandidaten moeten uiterlijk 42 dagen voor de verkiezingen bekend zijn."

De Kiesraad zegt dat de verkiezingen op zijn vroegst medio november kunnen worden gehouden. Dat is over pakweg 130 dagen, dus veel verder in de toekomst dan de aanmeldingstermijnen voorschrijven.

Voermans vindt dat om meerdere redenen verstandig. Bijvoorbeeld omdat er nog een zomer- en herfstvakantie tussen zitten. "De gemeenten moeten vrijwilligers gaan werven en stembureaus inrichten om de verkiezingen in goede banen te leiden. Dat wil je snel organiseren, maar in juli zijn heel veel mensen op vakantie. Dus dan kom je misschien vrijwilligers tekort."

Een tweede nadeel van een vroegere datum is dat een nieuwe partij als bijvoorbeeld de BoerBurgerBeweging (BBB) kandidaten moet rekruteren. "Dat terwijl ze net onder stoom en kokend water kandidaten voor de Provinciale Statenverkiezingen in maart hebben weten te vangen. Dan is de tijd wel heel erg kort."

Maar ook gevestigde partijen moeten een lijst met nieuwe kandidaten samenstellen. "Dat is geen uitgemaakte zaak", zegt Voermans.

De problemen waar Nederland voor staat zijn groot, maar Voermans vindt een zorgvuldige voorbereiding nu belangrijker dan het naar voren halen van de verkiezingsdatum. "Als je meerekent dat er na de verkiezingen nog moet worden geformeerd, maken die twee à drie weken dat je sneller verkiezingen kan houden niet uit."

De Kieswet schrijft voor dat verkiezingen op een woensdag plaatsvinden. Voermans verwacht dat het woensdag 15 of woensdag 22 november wordt.

Bij luchtaanvallen van het Sudanese leger op de grootste stad van het land zijn 22 mensen omgekomen. Tientallen anderen raakten gewond. Dat heeft het Sudanese ministerie van Gezondheid bevestigd. Deze week werd de stad Omdurman door het regeringsleger aangevallen vanuit de lucht.

Sinds april dit jaar woeden er hevige gevechten tussen het regeringsleger en de paramilitaire groep Rapid Support Forces (RSF). Sinds het uitbreken van de gevechten zijn er meerdere wapenstilstanden gesloten, die net zo vaak weer zijn geschonden.

Al snel nadat op 15 april de gevechten begonnen, kregen de RSF-troepen het grootste gedeelte van de hoofdstad Khartoem en de steden Omdurman en Bahri in handen. Sindsdien voert het leger lucht- en artillerieaanvallen uit op de steden.

Ruim 2,8 miljoen Sudanezen zijn op de vlucht geslagen. Ruim 600.000 van hen hebben het land verlaten, schat de VN-organisatie voor humanitaire hulp OCHA. Veel anderen bleven achter in steeds verder verslechterende omstandigheden. Eind juni meldde het ministerie van Gezondheid dat 1133 mensen door de gevechten zijn omgekomen. Naar schatting zijn bijna 12.000 mensen gewond geraakt.

Niet alleen de gevechten zelf leiden tot doden in Sudan. Verschillende kinderen, waaronder pasgeboren baby's, zijn gestorven aan ondervoeding of uitdroging. Daarnaast komt ziekenhuispersoneel door de gevechten niet opdagen en bemoeilijkt stroomuitval het werk in ziekenhuizen.

Deze week uitten topfunctionarissen van verschillende VN-organisaties hun zorgen over het geweld in de regio. "We ontvangen schokkende berichten over seksueel geweld tegen vrouwen en meisjes, waaronder verkrachting. En in de nasleep van zulke wreedheid krijgen de vrouwen en meisjes weinig of geen medische en psychosociale hulp", zei Volker Türk, de Hoge Commissaris van de Verenigde Naties voor de Mensenrechten.

Na het uitbreken van het geweld evacueerden Westerse landen, waaronder Nederland, in alle haast hun burgers uit Sudan. Tientallen mensen konden Sudan echter niet verlaten omdat hun paspoort op de Nederlandse ambassade lag.

Minister Hoekstra van Buitenlandse Zaken meldde eerder deze week aan de Tweede Kamer dat 63 paspoorten die op de Nederlandse ambassade waren achtergebleven inmiddels weer beschikbaar zijn.

Een minister die moedeloos het hoofd op tafel legt. Een staatssecretaris Asielzaken die na maanden hard werken voor de camera's volschiet. Bij andere betrokkenen gelatenheid, verdriet en ook opluchting dat het voorbij is. Wat ging er aan deze emoties vooraf? Een reconstructie.

De val van dit kabinet, op zeker moment, was onvermijdelijk. Maar dat het al na anderhalf jaar zou stranden op het asieldossier, kon niemand voorspellen. In drie maanden tijd werd dit voor VVD, D66, CDA en ChristenUnie een splijtzwam van formaat, die het politiek onmogelijk maakte om samen verder te regeren.

Woensdag 12 april is een belangrijk moment in de aanloop naar deze kabinetscrisis. Uit nieuwe cijfers over de instroom van asielzoekers blijkt dat de komende jaren vele duizenden mensen meer naar Nederland komen dan verwacht. De VVD spreekt meteen van "een onhoudbare situatie".

De cijfers leidden tot "intensieve gesprekken" in het kabinet, zegt premier Mark Rutte die week op zijn persconferentie. "Het leidt tot grote maatschappelijke vraagstukken over opvang, onderwijs, huisvesting. Die moeten we zien te beantwoorden en dat is niet eenvoudig."

Rutte kondigt maatregelen aan "eerder binnen weken dan maanden". Hij denkt dat de coalitie daar ondanks de politieke tegenstellingen wel uit komt. Maar de weken worden maanden.

In februari had het CDA al gepleit voor een twee-status-stelsel. Bepaalde vluchtelingen zouden dan een tijdelijke verblijfsvergunning voor een tot drie jaar krijgen. Toen al zei het CDA het recht op gezinshereniging voor deze groep te willen beperken. De ChristenUnie kon het niet serieus nemen. Kamerlid Don Ceder noemde het schamper "een proefballonnetje".

Maar na de alarmerende cijfers van 12 april lag het wel degelijk serieus op tafel. Maandenlang voerden de coalitiepartijen wekelijks gesprekken over asielmaatregelen. Maar ze kwamen er niet uit en het dossier werd steeds doorgeschoven.

Om nog een beetje opgewekt over te komen, zeiden de partijen dat ze met andere migratiethema's al heel ver waren. Ze bedoelden dan arbeidsmigratie, buitenlandse studenten en huwelijken met buitenlandse partners. Maar het asieldossier zat muurvast.

Op maandag 3 juli begon het te rommelen. De eerste bronnen meldden dat er een hopeloze situatie was ontstaan en dat het deze week wel eens erop of eronder kon zijn. "Het zou vrijdag in de ministerraad wel eens hoog op kunnen lopen. Heel hoog zelfs."

Dat de druk vanuit de VVD kwam werd dinsdag duidelijk. Toen maakte fractievoorzitter Sophie Hermans in de gangen van de Tweede Kamer de deadline van haar partij wereldkundig. Vrijdag moest er toch echt een akkoord liggen. "Ik herhaal mijn eerdere uitspraak 'Mark, schiet eens op'."

Het was een duidelijk politiek signaal. Het moest afgelopen zijn met het gedraal van voornamelijk de ChristenUnie, die 'nee' bleef zeggen tegen voorstellen omdat die niet humaan zouden zijn. "Alsof het humaan is om mensen met mensensmokkelaars hier naartoe te laten komen en dan in het gras bij Ter Apel te laten liggen", redeneerden VVD'ers.

Buiten de camera's werd gezegd dat een val van het kabinet niet werd uitgesloten. Die harde opstelling kwam voor D66, CDA en ChristenUnie als een verrassing.

Op woensdag, de dag van zomerstorm Poly, deed D66 in de media een kansloos voorstel. "Waarom wachten op het kabinet? Laat de fractievoorzitters onderhandelen", stelde fractievoorzitter Jan Paternotte voor. Maar bij de ChristenUnie wisten ze al dat Hermans (VVD) en Pieter Heerma (CDA) dat niet zagen zitten.

's Avonds zouden de meest betrokken ministers het toch weer proberen op het ministerie van Rutte. Die zou "een persoonlijke poging doen om de boel in beweging te krijgen". Dat wil zeggen een voorstel dat voor de ChristenUnie acceptabel kon zijn.

Maar tot grote verbazing van die partij stond daar nog steeds het beperken van gezinshereniging in. En dat terwijl ChristenUnie-leider Mirjam Bikker weken geleden al tegen Rutte had gezegd: "Het twee-status-stelsel is bespreekbaar, maar dát echt niet." Toch wilde de partij niet boos weglopen. "Als het zo moet, gaat hij zelf maar naar de koning", was daar de sfeer.

De avond eindigde met onheilspellend kijkende ministers die nog niets hadden bereikt. De val van het kabinet was een serieus scenario geworden.

En zo slecht was dat niet voor de VVD, klonk het. Een kabinetscrisis over asiel is voor de achterban te begrijpen en het is goed voor het politieke profiel. En van Rutte werd gezegd dat hij nog wel een keer lijsttrekker wilde worden. Dat was nu, zonder concurrentie, een uitgelezen kans.

Na het overleg van woensdagavond komen vanuit de partijen veel frustraties naar buiten. 'Onverklaarbaar' en 'roekeloos' noemen betrokkenen de opstelling van Rutte, die op ramkoers zou zijn. Hij zou bewust op een breuk aansturen.

CU-leider Bikker geeft donderdag voor de camera een politiek signaal af. De eis om gezinshereniging voor sommige vluchtelingen te beperken ging over de rode streep die de CU als gezinspartij had getrokken. "Er zijn dingen die je aan ons kunt vragen en er zijn dingen die je niet van ons kunt vragen."

Toch hebben CDA, D66 en CU donderdagavond nog het idee dat ze eruit kunnen komen. Rutte biedt zijn excuses aan voor hoe hij het woensdagavond heeft aangepakt en dat helpt wel een beetje. Maar de beperking van de gezinshereniging blijft op tafel liggen.

Er wordt over verschillende varianten gesproken, die weer allemaal onacceptabel zijn voor de CU. De vier partijen zien in dat het hopeloos is. De ministers beginnen openlijk over de val van het kabinet te praten. Ze spreken af dat als het klapt, ze alle vier de stekker eruit trekken en niet één partij.

Om kwart voor twee 's nachts gaan ze naar huis met de afspraak dat VVD-staatssecretaris Eric van der Burg nog een allerallerallerlaatste variant uitwerkt, die door de VVD 'De Noodrem' werd genoemd. Gezinshereniging zou pas worden beperkt als de opvang overvol zit.

Vrijdag na de gewone ministerraad ontvangen de onderhandelaars de papieren. CU-minister Schouten laat Rutte om vijf voor vijf vanuit de auto weten dat het nog steeds over de rode lijn van de ChristenUnie gaat. Rutte wist toen dat het klaar was, nog voor het overleg om vijf uur was begonnen.

Eenmaal binnen wordt er toch nog een rondje gedaan. Schouten herhaalt dat het hele pakket migratiemaatregelen lastig te dragen is, maar dat de stop op gezinshereniging echt onacceptabel is.

CDA-leider Wopke Hoekstra smeekt de anderen tevergeefs nog door te blijven praten. De ernst van de situatie dringt tot hem door. CDA-minister Hugo de Jonge ziet in dat het geen zin heeft. "Dit is trekken aan een dood paard." Hoekstra legt wanhopig het hoofd op tafel.

Enkele minuten voor acht valt het doek. De andere ministers worden opgetrommeld voor de afsluitende vergadering.

Demissionair premier Rutte is bij koning Willem-Alexander op paleis Huis ten Bosch geweest om de val van zijn vierde kabinet toe te lichten. Gisteravond had Rutte al schriftelijk het ontslag van zijn kabinet aangeboden aan de koning.

Rutte kwam rond 13.00 uur per auto aan bij de woning van de koning in Den Haag en vertrok ruim een uur later. Hij wilde niet veel kwijt over het gesprek. "Ik zeg er niks over, het zijn altijd vertrouwelijke gesprekken", zei de premier vanuit zijn auto.

Eerder vandaag kwam de koning aan in Nederland. Willem-Alexander heeft vanwege de val van het kabinet zijn vakantie onderbroken.

Zo vertrok Rutte na het gesprek met de koning:

Het kabinet viel gisteravond over het migratiebeleid. Na een maandenlange discussie over maatregelen om de asielinstroom te beperken, concludeerden de vier coalitiepartijen gisteren dat ze er niet uit gingen komen. Vooral Ruttes VVD en de kleinste regeringspartij ChristenUnie stonden daarbij lijnrecht tegenover elkaar.

De demissionair premier diende al twee keer eerder voortijdig zijn ontslag in bij de koning: het eerste en derde kabinet-Rutte zaten ook de rit niet uit.

Maandag is er een debat over de val van het kabinet in de Tweede Kamer, die daarvoor terugkomt van het zomerreces dat donderdag was begonnen. Het debat staat gepland om 10.15 uur en zal beginnen met een verklaring van de demissionair premier.

Kijk hier terug hoe de val van het kabinet zich gisteravond heeft ontvouwd:

De val van Rutte IV heeft onvermijdelijk gevolgen voor het beleid. Het kabinet is sinds gisteren demissionair. Dat betekent dat ministers en staatssecretarissen enkel nog lopende zaken afhandelen. Omstreden of gevoelige onderwerpen moeten ze overlaten aan het volgende kabinet.

De Tweede Kamer bepaalt welke onderwerpen 'controversieel' zijn en dus niet worden behandeld. In principe beslist de Kamer dat bij meerderheid, maar het is goed gebruik om ook de wens van een aanzienlijke minderheid in acht te nemen. Het idee erachter is dat een vertrekkend kabinet zo niet in een haasttempo omstreden zaken moet regelen.

Direct na de val van het kabinet begonnen partijen zich al te roeren over wat er op de lijst met controversiële onderwerpen moet staan. Zo liet PVV-Kamerlid Fleur Agema weten dat wat haar betreft alle zorgbezuinigingen moeten worden stopgezet.

Het illustreert de uiteenlopende visies in de Kamer over onderwerpen die "in de ijskast" zouden moeten of die juist zo urgent zijn, waardoor behandeling niet kan wachten op een nieuw kabinet. Na het demissionair worden van het vorige kabinet was er bijvoorbeeld brede overeenstemming dat de bestrijding van de coronacrisis 'gewoon' moest doorgaan.

In het geval van het huidige demissionaire kabinet zijn er veel lopende dossiers die waarschijnlijk te gevoelig liggen om er op korte termijn zaken over te kunnen doen. Demissionair premier Mark Rutte noemde gisteravond zelf stikstof, de woningmarkt en migratie. "Nederland wacht op oplossingen en niet op uitstel", zei hij daarover. "Het is spijtig dat uitstel er nu onvermijdelijk toch komt."

Nu het kabinet is gestruikeld over asielbeleid ligt het niet voor de hand dat daarover in demissionaire staat wél knopen over worden doorgehakt. Tegelijk geldt: als er acute problemen zijn, zoals een overvol aanmeldcentrum in Ter Apel, zullen er toch besluiten moeten worden genomen.

De aanpak van het stikstofprobleem (met daaraan gekoppeld de toekomst van de landbouw) had al een knauw gekregen door het mislukken van het landbouwakkoord en het voorgenomen openbreken van het coalitieakkoord. De komende tijd valt op dit vlak dus niets nieuws te verwachten.

Ook is het de vraag hoe het verder gaat met klimaatmaatregelen, zoals de plannen voor een lagere energiebelasting bij minder gasgebruik en subsidies voor de aanschaf van tweedehands elektrische auto's. Kamerlid Raoul Boucke van coalitiepartij D66 liet al weten dat het kabinet demissionair is, "maar klimaatverandering niet". Volgens hem moet er doorgegaan worden met "ambitieus beleid". Het is de vraag of de rest van de Kamer er ook zo over denkt.

Mogelijk is ook de compensatie voor inflatie en energieprijzen een te gevoelig thema om op te pakken voor het demissionaire kabinet. In aanloop naar Prinsjesdag wilde het kabinet aan de slag met een pakket aan koopmaatregelen voor huishoudens.

Dan is er nog de beoogde hervorming van de arbeidsmarkt met een verbod op nulurencontracten, strengere regels voor tijdelijke contracten en een verplichte verzekering tegen arbeidsongeschiktheid. Het kabinet presenteerde de plannen in april, in de hoop dat de Kamer ze een jaar later zou behandelen. Dat staat nu op losse schroeven. "Dat hele wetgevingstraject gaat nu stilvallen, maar de arbeidsmarkt kan niet wachten op een nieuw kabinet", zo stelde vakbond CNV vanochtend.

Ingrijpen in de woningmarkt is eveneens een mogelijk te controversieel onderwerp. De plannen van minister Hugo de Jonge draaien om meer bemoeienis van de overheid, meer sociale huur en vooral veel meer bouwen. Want de nood op de woningmarkt is hoog, maar door de val van het kabinet komt de aanpak van die problematiek hoogstwaarschijnlijk op een lager pitje te staan.

Hetzelfde geldt voor onderwerpen als de financiering van de kinderopvang (hervorming van het stelsel was eerder al uitgesteld), een mogelijke verhoging van het sociaal minimum, het vereenvoudigen van het belastingstelsel en het afschaffen van de toeslagen en de toekomst van Schiphol en vliegveld Lelystad.

Premier Rutte benoemde zelf gisteravond drie onderwerpen die wat hem betreft geen hinder mogen ondervinden van de val van het kabinet. In de dossiers 'Groningen' en het kinderopvangtoeslagschandaal gaat het demissionaire kabinet zorgen "dat alle stappen worden gezet". Ook de hulp aan Oekraïne blijft "volledig" doorgaan, benadrukte hij.

Op alle andere onderwerpen gaat het demissionaire kabinet volgens Rutte proberen om "zo verstandig mogelijk beleid te voeren".

Kort na 20.00 uur gisteravond kwam het nieuws naar buiten: de stekker gaat uit kabinet-Rutte IV. De maandenlange discussie over maatregelen om de asielinstroom te beperken is na dagen van crisisoverleg definitief geklapt. Daarmee is na anderhalf jaar een einde gekomen aan het vierde kabinet onder leiding van Mark Rutte.

Wat is er gisteravond allemaal gebeurd en wat staat er nog te gebeuren?

Allereerst een samenvatting van de avond, vanaf het moment van de val, live op tv, en een terugblik op 543 dagen Rutte IV:

Bekijk hier de langere reacties vanuit het gevallen kabinet, demissionair staatssecretaris Van der Burg was tot tranen geroerd:

Van "adieu Kaag en de rest" (Wilders, PVV) tot "de spandoeken en vlaggen staan klaar in de schuur" (Van der Plas, BBB) en "Rutte is uitgeregeerd" (Kuiken, PvdA), lees hier meer over de reacties van de oppositie:

Lees hier meer over de verdere reacties op de val van het kabinet:

Maatschappelijke organisaties reageren verdeeld op de val van Rutte IV. De een is blij dat dit kabinet opstapt en dat er een nieuw kabinet komt met nieuw beleid, de ander betreurt het dat besluiten over belangrijke onderwerpen worden uitgesteld of op de lange termijn worden geschoven.

Een aantal maatschappelijke reacties op een rijtje, onderverdeeld naar onderwerpen waar dit kabinet hevig mee worstelde.

Rutte IV struikelde anderhalf jaar nadat het van start was gegaan, omdat de coalitiepartijen het niet eens konden worden over maatregelen om de instroom van asielzoekers in te dammen. Die waren nodig om te voorkomen dat er dit jaar weer onvoldoende 'menswaardige' opvangplaatsen voor nieuwe asielzoekers zouden zijn. Op tafel lag een voorstel om de gezinshereniging voor een deel van de asielzoekers onmogelijk te maken, maar dat ging D66 en de ChristenUnie te ver.

Vluchtelingenwerk Nederland concludeert dat het kabinet bij het zoeken naar een compromis over het migratievraagstuk op een "morele grens" is gestuit. "Kinderen bewust achterlaten is een begrijpelijke brug te ver", liet de organisatie weten. Ze wijst erop dat ook het demissionaire kabinet moet voorkomen dat er bij aanmeldcentra mensen buiten moeten slapen. "Dit is niet alleen een wettelijke plicht, maar ook een eis van het gerechtshof in de zaak die wij hierover aanspanden."

Burgemeester Velema van de gemeente waar Ter Apel onder valt, wil het kabinet houden aan de afspraken die al zijn gemaakt. Die houden in dat de druk op Ter Apel omlaag moet. Het kabinet werkte aan een wet om gemeenten te dwingen asielzoekers op te vangen, maar het lukte maar niet daar draagvlak voor te vinden.

Klimaatorganisatie Urgenda noemt het creëren van een kabinetscrisis over het asielbeleid roekeloos. "Na jaren van uitstel is in de laatste jaren eindelijk een begin gemaakt met het verduurzamen van onze economie", zegt directeur Marjan Minnesma. "Het laatste dat dit land nu nodig heeft is een vleugellam demissionair kabinet, verkiezingen en vele maanden van onderhandelingen. Die tijd hebben we simpelweg niet."

De milieuactiegroep Greenpeace en Extinction Rebellion zijn het daarmee eens. Die laatste groep trok de afgelopen maandag geregeld de aandacht met acties op de A12 bij Den Haag. Dat gaat door. "We gaan net zolang actievoeren totdat wie er ook gekozen wordt wel moet luisteren naar de wetenschap en beleid uitvoert dat het leven wel beschermt."

Een probleem waar dit kabinet ook geen oplossing voor wist te vinden, was de stikstofcrisis. Vorige maand stapte de grootste boerenorganisatie uit het overleg over een landbouwakkoord. "Het blijft steken in intenties en van intenties kunnen onze boeren niet leven", zei LTO-voorzitter Sjaak van der Tak toen.

De val van Rutte IV geeft hem hoop dat de boeren en tuinders nu wel toekomstperspectief krijgen. Bij de Provinciale Statenverkiezingen in maart behaalde de BoerBurgerBeweging (BBB) een grote overwinning. Van der Tak verwacht dat dat ook bij nieuwe Tweede Kamerverkiezingen het geval zal zijn. Ook de boerenactiegroepen Agractie en Farmers Defence Force hopen op een BBB-overwinning.

De werkgeversorganisaties VNO-NCW en MKB-Nederland zien Nederland op meerdere terreinen vastlopen: niet alleen wat betreft het klimaat-, energie- en stikstofbeleid, maar ook op het gebied van koopkracht, arbeidsmarkt en woningbouw. "We gaan er dan ook van uit dat wetgeving voor en uitvoering van belangrijke dossiers doorgezet worden nu het kabinet demissionair is."

Ook de Vereniging van Nederlandse Gemeenten had liever gezien dat het kabinet was doorgegaan. "Denk daarbij aan het enorme tekort aan betaalbare woningen, de noodzakelijke energietransitie en het versterken van bestaanszekerheid", zei voorzitter Sharon Dijksma. Ze noemt de val van het kabinet "onbezonnen".

FNV-voorzitter Tuur Elzinga betreurt de val van het kabinet niet. "Rutte IV was vooral een kabinet dat er maar niet in slaagde structureel iets te doen aan de uitzichtloze en onzekere situaties bij veel mensen thuis", laat hij weten. "Terwijl er al twee jaar op rij recordwinsten worden gemaakt, zijn zij al werkend armer geworden."

Vakbond CNV noemt de val van het kabinet "triest maar onvermijdelijk". "Triest omdat het kabinet geen oplossingen weet te vinden voor de problemen van deze tijd. Maar onvermijdelijk gezien de vele crisissen waar het kabinet niet uitkwam."

Ook dit kabinet had zijn handen vol aan het herstel van vertrouwen in het aardbevingsgebied. De belangenvereniging Groninger Bodem Beweging verwacht niet dat de val daar veel aan zal veranderen. "Maar wat er nog niet is, is de wet die bepaalt wat er moet gebeuren na het sluiten van het gasveld. Dat soort dingen zijn wel spannender", zegt voorzitter Merel Jonkheid.

De provincie Groningen noemt het "ongelooflijk" dat het kabinet niet is gevallen over de parlementaire enquête naar de aardbevingsschade, maar wel over de asielcrisis. "In het landsbelang, vanwege de mondiale instabiele energiecrisis en de oorlog in Oekraïne was het zeer ongewenst om het kabinet te laten vallen op een vernietigend rapport over Groningen", zegt commissaris van de koning Paas. " Enkele weken later kan dat wel om puur politieke redenen."

Het kabinet is gevallen omdat de onderlinge verschillen in opvatting tussen de coalitiepartijen over het asielbeleid "helaas onoverbrugbaar" bleken te zijn. Dat heeft premier Rutte gezegd op een persconferentie over de val van zijn vierde kabinet. "Het was geen geheim dat de vier partijen verschillend over dat onderwerp denken."

"Zeer betreurenswaardig, maar wel een politiek feit", zei Rutte. Hij bestreed dat de ChristenUnie de stekker uit het kabinet heeft getrokken. De vier partijen zijn volgens hem gezamenlijk tot de conclusie gekomen dat er geen akkoord mogelijk was.

"Dat valt ons allemaal zwaar, ook mij persoonlijk", zei de premier. "Alle partijen zijn tot het uiterste gegaan, ook vanavond nog."

Hij ontkende dat hij de afgelopen dagen een nieuwe eis op tafel heeft gelegd door beperking van de gezinshereniging te eisen. "Dat is echt onzin. De vraag over nareizigers lag al maanden op tafel."

Er komen nieuwe verkiezingen, mogelijk half november, en de ministers en staatssecretarissen blijven demissionair op hun post. Ze zullen volgens Rutte "vol bezig blijven met het zo goed mogelijk helpen van Oekraïne in de oorlog". Hetzelfde geldt voor de afwikkeling van het toeslagenschandaal en de aardbevingsproblematiek in Groningen.

Op de vraag of hij opnieuw lijsttrekker wil worden voor de VVD zei Rutte: "Het is net gebeurd, ik moet daar even over nadenken en mijn partij ook. Maar als u het me nu vraagt, zeg ik vanzelfsprekend ja. Omdat ik de energie ervoor heb."

Aanstaande maandag is er waarschijnlijk een Kamerdebat naar aanleiding van de val van het kabinet. Dat is de afgelopen avond aangevraagd. Het geplande werkbezoek van Rutte aan het aardbevingsgebied in Groningen wordt daarom uitgesteld.

Ook de vicepremiers reageerden op de val van het kabinet:

Oppositiepartijen in de Tweede Kamer reageren verheugd op het nieuws dat het kabinet is gevallen. De meeste partijen willen zo snel mogelijk nieuwe verkiezingen.

"Adieu Kaag en de rest", twittert Geert Wilders van de grootste oppositiepartij, de PVV. Hij heeft naar eigen zeggen een debat aangevraagd dat volgende week zou moeten plaatsvinden. De Tweede Kamer moet dan terugkomen van zomerreces.

Na de verkiezingen is Wilders bereid om samen te werken met de VVD van Rutte, ondanks de slechte samenwerking in zijn eerste kabinet. Wilders: "Je moet over ego's heen stappen."

Caroline van der Plas van BBB twittert een foto van zichzelf op een terras met een grote glimlach. "Hoe keek u toen het kabinet viel?", schrijft ze erbij. In een toelichting zegt ze klaar te zijn voor de verkiezingscampagne. "De spandoeken en vlaggen staan nog in de schuur."

Partijleider Attje Kuiken van de PvdA constateert dat Rutte "uitgeregeerd" is. Volgens haar heeft Nederland behoefte aan een kabinet dat daadkracht toont en keuzes maakt. Ook Farid Azarkan van Denk spreekt van "goed nieuws".

Als er inderdaad nieuwe verkiezingen komen, zal dat waarschijnlijk pas in het najaar zijn, mogelijk half november. Het organiseren van verkiezingen kost tijd en er moet ook rekening gehouden worden met de zomervakantie en de herfstvakantie in oktober, laat de Kiesraad weten.

In theorie zou er ook nog een lijmpoging gedaan kunnen worden om de coalitie weer bij elkaar te krijgen, maar dat is niet de verwachting. Ook zou een deel van de partijen door kunnen gaan, maar daarvoor moeten ze dan wel steun krijgen in de Tweede Kamer. Gezien de reacties van de oppositiepartijen op de val van het kabinet ligt ook dat niet voor de hand.

Het was zo'n relatie waarvan iedereen meteen al dacht: dat kan nooit goed gaan. Te veel oud zeer, te weinig liefde, te pragmatisch. Om nog maar te zwijgen over de gigantische problemen waarmee Nederland kampt en waarover de partners in dit slechte huwelijk het nooit eens zouden worden.

Het kabinet-Rutte IV kwam tot stand na de langste formatie uit de Nederlandse geschiedenis VVD, D66, CDA en ChristenUnie hadden ruim negen maanden nodig om tot elkaar te komen. De vier partijen hadden helemaal geen zin in om het, na de val van het kabinet-Rutte III over de toeslagenaffaire, nog een keer met elkaar te proberen.

Maar de kiezer had op 17 maart 2021 gesproken: de oude coalitie kreeg opnieuw een meerderheid en verdiende dus kennelijk een 'doorstart'. Dat 'moetje' - andere opties waren er niet - kwam er uiteindelijk ook, maar onder een zeer slecht gesternte.

Ruim een week na de verkiezingen verscheen er een foto van verkenner Kajsa Ollongren. Op de notities onder haar arm stond te lezen: "Positie Omtzigt, functie elders." Dat er in zo'n vroeg stadium van de formatie over een individueel Kamerlid werd gesproken als een probleem dat moest worden opgelost, zette veel kwaad bloed. Het houdt de gemoederen tot op de dag vandaag bezig.

Op 1 april volgde een Kamerdebat met VVD-leider Mark Rutte. Hij bekende dat hij een fout had gemaakt door te zeggen dat hij niet met de verkenners over Pieter Omtzigt had gesproken. Dat had hij wel, maar hij had zich dat "achteraf verkeerd herinnerd". Het leverde de demissionaire premier een motie van afkeuring op, die ook door D66, CDA en ChristenUnie werd gesteund. D66-leider Sigrid Kaag zei na afloop over de man tot wie zij door de kiezer was veroordeeld: "Hier scheiden onze wegen."

En toen moest de eigenlijke formatie nog beginnen. Het was uiteindelijk Kaag die als eerste met de ogen knipperde. Eind september zei ze onderhandelingen met partijen die het eigenlijk niet in elkaar zien zitten, nog altijd te prefereren boven nieuwe verkiezingen. En op 10 januari 2022 stonden de nieuwe ministers en staatssecretarissen dan eindelijk bij de koning op het bordes.

Dat is ruim anderhalf jaar geleden. Maar het kabinet-Rutte IV kwam nooit op stoom. Het ene na het andere plan sneuvelde (landbouwakkoord) of werd op de lange baan geschoven (spreidingswet). En behalve de aanpak van de hoge asielinstroom, waarover het kabinet nu is gevallen, lagen er nog talloze andere tijdbommen onder de coalitie. Om er maar een paar te noemen: de stikstofaanpak die maar niet wilde vlotten, het groeiende wantrouwen in de overheid, de BBB die als grootste partij in de Eerste Kamer kwam.

Er waren van het begin af aan grofweg twee kampen in het kabinet: VVD en CDA aan de ene en D66 en ChristenUnie aan de andere kant. En die waren het principieel oneens over de aanpak van de twee grootste problemen: migratie en stikstof. Dat bleef wringen.

En ondertussen rommelde het in het CDA. Er zijn zorgen over de staat van de partij en bijna geen CDA'er ziet Wopke Hoekstra nog een keer lijsttrekker worden, bleek uit een rondgang van Nieuwsuur.

Hoekstra voelde eerder al aan dat hij het over een andere boeg moest gooien en dreigde met een soort 'tussenformatie' voor de zomer. Daarin moest het moeizaam bereikte regeerakkoord worden opengebroken om het jaartal 2030 (als kabinetsdeadline voor het behalen van stikstofdoelen ) eruit te halen. Dat had ook tot een kabinetscrisis kunnen leiden, want met name D66 vindt de deadline van 2035 (die in de wet staat) te ver weg.

Uiteindelijk was het premier Rutte zelf die de boel op scherp zette. Ook hij stond onder druk van zijn partij. In zijn geval om nog voor het zomerreces met het langverwachte kabinetsplan te komen om grip te krijgen op de migratie-instroom. "Mark, schiet eens op", jutte VVD-fractievoorzitter Sophie Hermans hem vorige maand nog op.

Op de valreep legde hij zijn coalitiegenoten deze week een maatregel voor: een quotum voor het aantal familieleden van een bepaalde categorie vluchtelingen. Dat deed voor ChristenUnie en D66 de deur dicht.

Hiermee was wat hen betreft de "morele ondergrens" bereikt waar zij eerder al voor waarschuwden: als we daar doorheen gaan, wordt het tijd om de scheidingspapieren aan te vragen.

Het kabinet is gevallen. Het is niet gelukt om tot overeenstemming te komen over maatregelen om de asielinstroom te beperken, waarmee er na anderhalf jaar een einde komt aan het vierde kabinet onder leiding van premier Rutte.

Later vanavond zal hij het vertrek van zijn hele kabinet aankondigen, zo is de verwachting. De ministers en staatssecretarissen blijven wel demissionair op hun post.

Verschillende bronnen zeggen dat de ChristenUnie het initiatief nam tot de kabinetsval, maar een woordvoerder van de kleinste regeringspartij noemt het "een gezamenlijk besluit". De VVD wilde per se een beperking van de gezinshereniging, en dat was voor de ChristenUnie niet acceptabel.

Minister Micky Adriaansens (VVD, Economische Zaken) noemt het in een eerste reactie "echt zonde" dat het kabinet is gevallen. Ook haar collega Kajsa Ollongren (D66, Defensie) is teleurgesteld. Ook het moment vindt ze ongemakkelijk, terwijl er een oorlog aan de gang is in Oekraïne.

Vanavond voerden de meeste betrokken ministers een ultiem overleg op het ministerie van Algemene Zaken. Op tafel lag een laatste compromisvoorstel van staatssecretaris Eric van der Burg (Asiel) voor een zogeheten stopknop.

Op het moment dat het te druk is in de asielketen, zoals vorig jaar toen er mensen buiten sliepen in Ter Apel, zou het recht op gezinshereniging voor oorlogsvluchtelingen tijdelijk moeten worden beperkt. Maar dat voorstel vond onvoldoende steun bij de andere partijen.

De afgelopen week was er verschillende keren crisisoverleg over de mogelijkheden om de asielinstroom te beperken. Vooral de VVD hecht daar veel waarde aan. Premier Rutte beloofde zijn partij dat hij met voorstellen zou komen om de instroom te verminderen.

Regelmatig werden er speciale kabinetsvergaderingen gehouden over het brede onderwerp migratie. Over arbeidsmigratie en kennismigratie konden de regeringspartijen het wel eens worden, maar het asielbeleid bleef een splijtzwam.

D66 en vooral de ChristenUnie zien de instroom van asielzoekers veel minder als een probleem. Partijleider Mirjam Bikker zei deze week nog dat de ChristenUnie als "gezinspartij" niet akkoord kan gaan met inperking van het recht op gezinshereniging.

Vooral de houding van premier Rutte, die de discussie woensdag verder onder druk zette door een deadline te stellen en desnoods aan te sturen op een stemming over de plannen in de ministerraad, zette kwaad bloed bij de coalitiepartners. Hij bood gisteren zijn excuses aan voor die powerplay, maar het vertrouwen was te veel geschaad, zeggen betrokkenen.

Na volledige ministerraad vanavond zal demissionair premier Rutte de pers te woord staan, waarna hij naar verwachting zijn ontslag zal indienen.

De onderhandelingen over de aanpak van de asielcrisis zijn hervat. Asielstaatssecretaris Van der Burg heeft zijn huiswerk gedaan. Hij zal, volgens bronnen in Den Haag, voorstellen om een 'noodknop' in te stellen. Die kan worden gebruikt als het te druk wordt in de asielketen. Dan wordt het recht op gezinshereniging voor bepaalde groepen statushouders tijdelijk beperkt.

Betrokken ministers waren bij de inloop van het overleg nog terughoudend over deze 'nieuwe variant':

Aan tafel zitten weer premier Rutte (VVD) en de vicepremiers Kaag (D66), Hoekstra (CDA) en Schouten (ChristenUnie). Verder zijn de ministers Yesilgöz, Jetten en De Jonge er, en de staatssecretarissen Van Ooijen en Van der Burg.

Van der Burg moest vandaag met een compromis komen om gezinshereniging voor asielzoekers die tijdelijk naar ons land komen te kunnen beperken. Dat is dus de 'stopknop' geworden.

Vorig jaar, toen er in Ter Apel mensen buiten sliepen, wilde de staatssecretaris ook de gezinshereniging tijdelijk beperken. Dat plan werd toen afgeschoten door de rechter, maar de aankondiging leidde volgens deskundigen wel tot een dip in de instroom. Dit keer moet de beperking van de gezinshereniging wel een wettelijke basis krijgen.

De VVD wil het aantal nareizigers voor oorlogsvluchtelingen beperken, maar daar kan de ChristenUnie "als gezinspartij" niet mee leven. Dat probleem, dat deze week tot een crisissfeer leidde, is nog niet opgelost. Maar de sfeer is minder grimmig.

Rutte, die de kleinste coalitiepartij deze week voor het blok zette en onder meer dreigde met een stemming in de ministerraad, heeft gisteravond excuses aangeboden voor zijn powerplay, en dat zou de stemming hebben verbeterd.

Bij aankomst op het Binnenhof wilde Van der Burg weinig kwijt over de variant die hij nu op tafel heeft gelegd. "Ik denk dat die kans van slagen heeft, anders was ik er niet mee gekomen", zei hij. Wel moet er volgens hem nog gekeken worden of het juridisch allemaal kan. "Ik ben positief ingesteld."

Vicepremier Schouten wilde alleen maar kwijt dat ze het voorstel van Van der Burg heeft bekeken. "Ik ga daar hier geen kwalificaties over geven."

VVD-minister Yesilgöz (Justitie) benadrukte dat het niet "ineens een nieuw voorstel" is. "Ingrediënten hebben al eerder op tafel gelegen."

Afgelopen nacht duurden de onderhandelingen tot 01.45 uur. Premier Rutte durfde vanmiddag op zijn wekelijkse persconferentie niet te schatten hoe laat het dit keer wordt.

Het kabinet wil een grotere militaire bijdrage leveren aan de verbetering van de veiligheid in Irak. Zo wordt een infanteriecompagnie (met ondersteuning) van in totaal 145 militairen ingezet voor een NAVO-missie. De militairen moeten vanaf 1 januari volgend jaar zogenoemde force protection in Bagdad bieden. Hun taak bestaat er vooral uit om Nederlanders en bondgenoten die voor hun werk ergens moeten zijn, te verplaatsen.

Verder wil het kabinet langer mensen blijven leveren voor voorlichting over versterking van de veiligheidssector. Het gaat onder anderen om twintig militaire en civiele adviseurs voor de NAVO-missie en zeven voor de Europese Adviesmissie. Hun uitzending wordt verlengd tot en met juli 2025.

Sinds begin vorig jaar waren ook Nederlandse militairen actief in Irak om het vliegveld van Erbil te bewaken. Daar kwam april dit jaar een eind aan.

In een brief aan de Tweede Kamer benadrukken de betrokken ministers dat een stabiel en veilig Irak in de eerste plaats van belang is voor de burgerbevolking in het land. "Irak ligt in een zeer instabiele regio aan de grens met Europa. Verdere instabiliteit kan leiden tot hernieuwd conflict en een mogelijke heropleving van terroristische dreiging", voegen ze eraan toe.

De enquêtecommissie uit de Tweede Kamer die onderzoek doet naar het fraudebeleid begint in september met de openbare verhoren. De commissie maakte vandaag verder bekend dat ook VVD en CDA weer in de commissie zijn vertegenwoordigd.

In de enquête wordt onderzocht hoe de overheid fraude bestrijdt en wat er in de dienstverlening aan burgers is misgegaan. Directe aanleiding voor de enquête zijn de parlementaire onderzoeken naar de toeslagenaffaire en naar het functioneren van organisaties als het UWV en het CBR.

Het was eerst de bedoeling dat de verhoren al in februari zouden beginnen, maar dat wordt dus ruim een half jaar later. Ze zijn nu gepland voor 6 september tot en met 6 oktober. De afgelopen tijd heeft de enquêtecommissie onder leiding van D66-Kamerlid Salima Belhaj veel voorgesprekken met deskundigen en getuigen gevoerd.

Onlangs trokken Kamerleden van VVD en CDA zich terug uit de commissie, onder meer omdat die te veel werk zou kosten. Vandaag werd bekend dat CDA'er Evert Jan Slootweg toch weer lid wordt. En bij de VVD wordt Hatte van der Woude vervangen door Thierry Aartsen.

In korte tijd heeft de Kamer drie enquêtes uitgeschreven. De commissie die de aardgaswinning in Groningen onderzocht, bracht in februari haar eindrapport uit en de verhoren in de fraude-enquête beginnen dus over twee maanden. De derde enquête, naar het coronabeleid, is op de lange baan geschoven.

De crisisonderhandelingen tussen de coalitiepartijen VVD, D66, CDA en ChristenUnie over een beperking van de asielinstroom gaan aan het einde van de middag verder. Alle ogen zijn gericht op het 'huiswerk' dat staatssecretaris Eric van der Burg vannacht heeft meegekregen. Hij moet een compromis verzinnen waarmee de ChristenUnie akkoord kan gaan.

VVD en ChristenUnie staan op dit moment nog lijnrecht tegenover elkaar. Volgens betrokkenen was premier Mark Rutte op ramkoers. Hij zette de boel op scherp door met een quotum voor nareizigers te komen waarmee de ChristenUnie niet kon leven. Daardoor ontstond deze week een crisissfeer.

Rutte heeft gisteravond, volgens verschillende mensen die bij de onderhandelingen aan tafel zaten, excuses gemaakt voor zijn powerplay. Hij maakte duidelijk dat er in elk geval niet over een migratieplan gestemd zou worden in de ministerraad. Dat zou de kou uit de lucht hebben genomen, waardoor de onderhandelingen vannacht in een betere sfeer verliepen. Maar het inhoudelijke probleem ligt er nog.

Het is nu aan asielstaatssecretaris Van der Burg om voor het beraad van vanmiddag een plan op papier te zetten met beperkende maatregelen voor tijdelijke vluchtelingen, die juridisch haalbaar zijn en ook door de ChristenUnie gesteund kunnen worden.

Minister Dilan Yesilgöz van Justitie en Veiligheid (het ministerie waaronder ook Van der Burg valt) noemde het vanochtend voor aanvang van een reguliere ministerraad "niet gemakkelijk" om zo snel een variant te verzinnen. Maar ze zei dat na maanden onderhandelen alle informatie al op tafel ligt en dat daar nu mee gepuzzeld wordt. "Het is niet aan de orde dat we opeens met iets heel nieuws komen."

Er lagen gisteravond al twee eerdere varianten op tafel, vertellen bronnen aan de NOS, maar die zijn door D66 en CU afgewezen. Een daarvan was om de beperkte gezinshereniging eerst juridisch volledig te onderzoeken voordat deze wordt ingevoerd. De tweede hield in dat VVD en CDA met een initiatiefwet over beperkte gezinshereniging zouden komen, waarna er door de Kamer over kon worden gestemd.

Op de vraag of de coalitiepartners er vandaag wel uitkomen, zei Yesilgöz: "Dat weet ik niet."

D66-vicepremier Sigrid Kaag zei dat "iedereen een goede, effectieve oplossing wil vinden, die ook recht doet aan het feit dat het om mensenlevens gaat". Wat haar betreft is er vandaag geen deadline. Ze verwees naar een uitspraak van de Israëlische oud-premier Yitzak Rabin: "In onderhandelingen zijn er geen heilige deadlines."

CDA-minister Hugo de Jonge is optimistisch: "Wat we te doen hebben, is met zijn allen tot een oplossing komen. En dat kan echt. Ik ben ervan overtuigd dat als je dat wilt, dat het ook kan."

ChristenUnie-vicepremier Carola Schouten toonde zich vooral afwachtend: "We zijn nog steeds in gesprek met elkaar, ik ga gewoon kijken."

De onderhandelingen tussen VVD, D66, CDA en ChristenUnie werden vannacht rond 01.45 uur afgebroken. Dat betekent dat het kabinet opnieuw een spannende dag tegemoetgaat.

Heikel punt is de wens van de VVD om een beperking op te leggen voor gezinshereniging aan toekomstige vluchtelingen. Die beperking hangt samen met de invoering van een twee-status-stelsel voor vluchtelingen. De vier partijen zouden het op zich wel eens zijn over de invoering van zo'n stelsel, maar over die beperking dus niet.

De krimp van Schiphol naar 460.000 vliegbewegingen per jaar mag toch doorgaan. Het gerechtshof in Amsterdam heeft in hoger beroep geoordeeld in het voordeel van de Staat. Die stond in de rechtszaal tegenover luchtvaartmaatschappijen die de krimp wilden voorkomen.

In april oordeelde de rechter nog dat de krimp niet mocht doorgaan omdat het kabinet niet de juiste stappen had doorlopen. Minister Harbers van Infrastructuur en Waterstaat ging daartegen in beroep omdat de uitspraak volgens hem niet in het belang van omwonenden van Schiphol was. Nu hij gelijk heeft gekregen, is het eerdere vonnis van de rechter van tafel.

Nu mogen er jaarlijks nog 500.000 vluchten landen en vertrekken op Schiphol per jaar. Het kabinet wilde dat terugbrengen naar 460.000 per jaar vanwege geluidshinder voor omwonenden. Geluidsnormen worden al jarenlang overschreden, maar dat werd een tijd gedoogd.

Vorig jaar zei het kabinet te willen stoppen met gedogen. En als de bestaande geluidsnormen worden gehandhaafd, blijft er nog maar ruimte over voor 460.000 vluchten per jaar.

Luchtvaartmaatschappijen startten daarop een kort geding tegen de staat. Met succes. De rechter bepaalde afgelopen voorjaar dat de Staat niet zomaar beperkingen mag opleggen. Volgens Europese regels zijn er procedures die doorlopen moeten worden wanneer een luchthaven krimpt. Inspraak van verschillende partijen, bijvoorbeeld. Die procedures waren niet gevolgd dus mocht de krimp niet doorgaan, oordeelde de rechter.

Het hof zegt vandaag echter dat die procedure in dit geval niet doorlopen hoeft te worden omdat er vanwege de overschrijding van de geluidsnormen de afgelopen jaren in feite sprake was van een illegale situatie.

"De vlag kan uit", zegt Jan Boomhouwer van Stichting Recht op Bescherming tegen Vliegtuighinder. Die stichting, waarin omwonenden zijn verenigd, nam deel aan de rechtszaak aan de kant van de Staat. "Iedereen haalt opgelucht adem dat de knikker eindelijk in het gaatje rolt. Elke keer was het afwachten, met het kort geding ging het toch de verkeerde kant op. Dat is nu hersteld", zegt hij.

Boomhouwer vindt het belangrijk dat het hof heeft gezegd dat de procedure niet gevolgd had hoeven worden omdat er jarenlang een illegale situatie heeft bestaan. "Als je wil gaan handhaven hoef je niet eerst Europese regels te volgen. Handhaven is gewoon wat je in een democratische rechtsstaat moet doen."

KLM, dat in eerste instantie het kort geding tegen de staat had aangespannen met andere luchtvaartmaatschappijen, is teleurgesteld in de uitspraak. "KLM blijft in samenspraak zoeken naar de beste manier om het aantal mensen dat hinder ondervindt van vliegtuiggeluid terug te dringen", zegt het bedrijf. "We zijn ervan overtuigd dat we met onze maatregelen minder geluid en CO2 kunnen realiseren mét behoud van het netwerk." De luchtvaartmaatschappij wil dat bereiken met schonere en stillere vliegtuigen, niet door minder te vliegen.

Minister Harbers vindt de uitspraak van vandaag een goede eerste stap om de balans tussen luchtvaart en economie aan de ene kant en omwonenden aan de andere kant te herstellen. "Het betekent dat we door kunnen met de regelingen die we hebben ontworpen. Maar er zijn nog wel heel veel stappen te zetten."

Het duurt nog even voordat de plannen gerealiseerd worden. November, zoals eerst het plan was, is niet meer haalbaar. Op z'n vroegst mag de minister het krimpplan na maart volgend jaar uitvoeren.

Uiteindelijk wil het kabinet dat Schiphol gaat krimpen naar 440.000 vliegbewegingen per jaar. De uitspraak van vandaag gaat niet over die uiteindelijke krimpplannen. Voor die krimp doorloopt het kabinet overigens wel de Europese procedure. Vorige maand hebben 173 partijen hun zienswijze ingediend bij een consultatieprocedure hierover.

KLM zegt de uitspraak te bestuderen. De luchtvaartmaatschappijen kunnen nog in cassatie gaan bij de Hoge Raad, de hoogste rechter van Nederland.