Bij het maken van nieuwe regels houden ministeries nog te weinig rekening met de gevolgen voor ondernemers. Dat zegt het Adviescollege toetsing regeldruk dat hierop toeziet in het nieuwe jaarverslag.

Volgens het college lukt het ministeries niet structureel om op een goede manier te berekenen wat de kosten zijn voor ondernemers bij nieuwe regels. In meer dan 70 procent van de gevallen zijn de berekeningen niet goed. Daarna past het ministerie de berekeningen na opmerkingen van het adviescollege in veel gevallen aan.

Het adviescollege pleit ervoor om in opleidingen van medewerkers van ministeries meer aandacht te besteden aan het berekenen van de regeldruk.

Het kabinet wil de regeldruk verminderen, maart dat lukt vooralsnog niet. In het afgelopen jaar is de regeldruk voor ondernemers opnieuw toegenomen. Ze zijn daardoor meer tijd en geld kwijt aan het bijhouden van bijvoorbeeld administratie.

De extra kosten voor afgelopen jaar worden geschat op 194 miljoen euro. Het is het vijfde jaar op rij dat de regeldruk is toegenomen, al is de stijging in kosten in 2022 wel lager dan in de afgelopen jaren.

Er zijn vandaag verkiezingen in Nederland, maar er mogen maar 616 mensen in het koninkrijk naar de stembus. Dat zijn de 572 leden van Provinciale Staten in de twaalf provincies, die samen met de leden van de kiescolleges voor Caribisch Nederland (19) en die voor Nederlanders in het buitenland (25) de nieuwe Eerste Kamer kiezen.

Rond 16.00 uur vanmiddag moet duidelijk zijn hoe de nieuwe senaat eruit gaat zien. De verkiezingen zijn uitgebreid te volgen bij de NOS.

Op basis van de uitslag van de provinciale verkiezingen op 15 maart is al duidelijk dat de BoerBurgerBeweging (BBB) uit het niets de grootste partij wordt in de Eerste Kamer. De regeringscoalitie van VVD, D66, CDA en ChristenUnie verloor stevig bij die verkiezingen, en dus wordt de invloed van oppositiepartijen op het beleid alleen maar groter.

Ook nu heeft het kabinet geen meerderheid in de Eerste Kamer. Om wetten door het parlement te krijgen, hebben de kabinetten van Mark Rutte al jaren steun van oppositiepartijen nodig.

Wat er vandaag gebeurt, kan nog grote invloed hebben op de politieke besluitvorming. Al is het maar omdat er nog acht restzetels zijn te verdelen. Restzetels ontstaan bijvoorbeeld als een partij meer stemmen krijgt dan strikt noodzakelijk voor een aantal zetels, maar te weinig voor nog een extra zetel.

Over die restzetels is de afgelopen tijd stevig onderhandeld. Door afspraken te maken tussen verschillende partijen is het mogelijk om extra zetels binnen te halen voor de coalitie of de oppositie. Het is traditiegetrouw een beetje een koehandel. Sommige statenleden moeten dan vanmiddag niet op hun eigen partij stemmen, maar op een kandidaat van een andere partij. Hoe dat gaat, wordt uitgelegd in dit artikel.

Afhankelijk van welke afspraken er deze keer gemaakt zijn, kan dat betekenen dat BBB niet met 17, maar met 18 zetels binnenkomt in de Eerste Kamer. Maar er is ook heel goed een scenario mogelijk waarbij de coalitiepartijen door onderlinge afspraken een extra zetel binnenhalen.

Dat is nog lang geen meerderheid, maar het betekent wel dat het kabinet voor een meerderheid alleen nog de steun van de gezamenlijke fractie van GroenLinks en de PvdA nodig heeft. 'Over rechts' regeren kan ook, maar dan moet de regering de steun van BBB voor wetten zien te bemachtigen.

De komende maanden behandelt de nieuwe Eerste Kamer een aantal wetten over belangrijke onderwerpen voor het kabinet. Het gaat dan bijvoorbeeld over het stikstofbeleid of de opvang van asielzoekers, waarbij het kabinet gemeenten wil kunnen dwingen om voor opvang te zorgen. Het is nog lang niet zeker dat er voor die wetsvoorstellen meerderheden zullen komen.

Vanmiddag om 15.00 uur wordt er gestemd in de twaalf provinciehuizen in Nederland. Tegelijkertijd komen de kiescolleges bij elkaar op Bonaire, Sint-Eustatius en Saba. Het is daar dan 09.00 uur in de ochtend. Het kiescollege voor niet-ingezetenen stemt op het stadhuis van Den Haag.

Het stemmen gaat, net als bij andere verkiezingen, in een stemhokje met een stemformulier en een rood potlood. In 2011 kon een D66-statenlid in Noord-Holland dat potlood niet vinden, omdat het achter een richeltje lag. Hij kleurde met zijn eigen, blauwe pen het vakje in, maar daarmee werd de stem ongeldig. Het kostte zijn partij een zetel in de senaat.

Na het stemmen worden de stemmen geteld en wordt rond 16.00 uur de uitslag gemeld. Donderdag, op 1 juni, brengt de Kiesraad de definitieve uitslag. Op dinsdag 13 juni komt de nieuwe Eerste Kamer dan voor het eerst bijeen.

Drie hoogleraren staatsrecht hebben een brandbrief gestuurd aan de Eerste Kamer met kritiek op de Wet toekomst pensioenen. Daar wordt volgens planning morgenavond over gestemd.

Volgens de hoogleraren Wim Voermans, Paul Bovend'Eert en Joost Sillen moet minister Schouten voor Pensioenen de wet intrekken en moet de Eerste Kamer de behandeling staken omdat deze naar hun mening niet voldoet aan de Grondwet.

Hun kritiek richt zich niet op het nieuwe pensioenstelsel op zich. Het gaat hen om een bepaling in de Grondwet die zegt dat als er over het inkomen van Kamerleden wordt gestemd, er een tweederdemeerderheid van de stemmen nodig is.

Volgens de hoogleraren gaat de nieuwe pensioenwet ook over het inkomen van Kamerleden en oud-Kamerleden en is de bepaling in de Grondwet van toepassing.

Bijzonder hoogleraar parlementaire geschiedenis Bert van den Braak mengde zich ook in de discussie. Hij wijst erop dat al eerder een pensioenwijziging is aangenomen die ook betrekking had op Kamerleden, die toen niet met tweederdemeerderheid is aangenomen. Dat schept volgens hem een precedent.

Schouten had dit vraagstuk al bij het maken van de wet voorgelegd aan de Raad van State en de Tweede Kamer. De minister stelt zich op het standpunt dat het om een technische wijziging in de pensioenwet gaat, waar het grondwetsartikel niet voor is bedoeld.

Een woordvoerder van Schouten laat weten dat de minister bij dit standpunt blijft.

De Wet toekomst pensioenen werd in de Tweede Kamer met een ruime meerderheid aangenomen, maar niet met een tweederdemeerderheid. Bij de hoofdelijke stemming waren 93 Kamerleden voor en 48 tegen.

Tegenstanders van de nieuwe pensioenwet in de Eerste Kamer, zoals de senatoren Tiny Kox (SP) en Martin van Rooijen (50Plus), vroegen om het advies van de hoogleraren. Zij kondigden al aan morgen een beroep te doen op het bezwaar van de hoogleraren.

Het is aan de rest van de Eerste Kamer hoe hier morgen op wordt gereageerd. Naar verwachting is er net als in de Tweede Kamer een 'gewone', dat wil zeggen geen tweederde-, meerderheid voor het nieuwe pensioenstelsel.

Het debat in de Eerste Kamer hierover begint om 10.00 uur. De stemmingen over de pensioenwet staan gepland voor morgenavond 21.25 uur.

"Ik dacht: in wat voor aparte wereld ben ik nu beland? Deze manier van onderhandelen is totaal niet transparant", zegt Marc Oudenhoven, die sinds maart Statenlid is in Noord-Brabant. De fractievoorzitter van Lokaal Brabant verbaast zich over de koehandel voor de Eerste Kamerverkiezingen, die vandaag plaatsvinden. Drie landelijke partijen klopten al bij hem aan voor zijn stem. Ze hopen hun kans op een restzetel te vergroten.

Alle 572 nieuwe Statenleden mogen hun stem uitbrengen. Ze kiezen dan in hun eigen provinciehuizen de 75 leden van de nieuwe Eerste Kamer. Van het overgrote deel van die zetels is al duidelijk naar welke partij ze gaan, maar van acht restzetels is het dat allerminst. Partijen proberen de verdeling van die zetels nog te beïnvloeden.

De provinciale partij van Oudenhoven valt onder de landelijke paraplu van Onafhankelijke Politiek Nederland (OPNL), die de afgelopen vier jaar een senator leverde onder de oude naam OSF. De provinciale OPNL-leden hebben dit keer bij elkaar opgeteld meer dan genoeg stemmen voor een zetel, maar lang niet genoeg voor twee. Ze hebben dus stemmen 'over' en daar azen andere partijen op.

"Die verzoeken komen zowel van coalitie- als oppositiepartijen", zegt Oudenhoven. "Hun mensen hier in de provincie worden als een soort verkenner naar voren gestuurd om te kijken of we afspraken kunnen maken over onze stemmen. Indirect komt zo'n vraag vanuit Den Haag."

Ook Alfred Schoenmaker van Sterk Lokaal Drenthe verbaasde zich over de vragen van twee landelijke coalitiepartijen om op hun kandidaten te stemmen. "Ik vind dat hele handelen in stemmen pervers. Het is natuurlijk niet verboden, maar ik vind het ook niet netjes."

Toch doen veel partijen eraan mee. Maar dat betekent niet dat alle acht de restzetels op het spel staan, legt Simon Otjes uit. De politicoloog van Universiteit Leiden ziet vooral twee kansen voor de coalitie. "ChristenUnie zit vrij dicht bij een extra zetel. Een partij met een vrij zekere restzetel, bijvoorbeeld D66, zou ze kunnen helpen." Dat betekent dat een D66-statenlid op de ChristenUnie zou moeten stemmen. De eerste kandidaat om een restzetel te verliezen is dan SGP.

Of dit inderdaad het plan is van de coalitie, daarover houden partijen de kaarten tegen de borst. "Ik denk dat de coalitie elkaar altijd steunt", wilde ChristenUnie-fractievoorzitter Tineke Huizinga erover kwijt tegen Nieuwsuur.

Nieuwsuur over de politieke koehandel om restzetels in de Eerste Kamer:

De coalitie kan ook een extra zetel bemachtigen door het CDA te helpen, zegt Otjes, die een spreadsheet heeft waarmee alle mogelijke verschuivingen kunnen worden becijferd. VVD heeft een "vrij zekere restzetel" en CDA heeft er geen. Een VVD'er in een provincie met genoeg stemgewicht zou op het CDA kunnen stemmen. BBB is na de SGP de volgende kandidaat om een restzetel te verliezen.

Niet elke stem van een Statenlid weegt even zwaar. Dat zit zo:

"Maar dit is wel een situatie waar de VVD risico kan lopen, als er te veel verschuift", zegt Otjes. Want het is niet uitgesloten dat oppositiepartijen onderling ook afspraken maken om restzetels te verdedigen. JA21 heeft bijvoorbeeld stemmen 'over' en zou andere rechtse partijen te hulp kunnen schieten door strategisch te stemmen.

Dit is de puur rekenkundige werkelijkheid van de koehandel. In de praktijk spelen onderlinge verhoudingen, politieke inhoud en de gunfactor ook een rol.

Heeft bijvoorbeeld de eerdergenoemde D66'er wel zin om op de ChristenUnie te stemmen? De partijen zitten samen in een coalitie in de Tweede Kamer, maar een Statenlid kan natuurlijk principiële bezwaren hebben.

Jongeren zijn steeds minder enthousiast om de politiek in te gaan vanwege bedreigingen en het verharde debat. Politieke partijen hebben mede om die reden moeite nieuwe aanwas te krijgen. Michiel Suijker, voorzitter van de jongerenpartij van de VVD, nam onlangs daarom een besluit: hij wil vanwege de verharde cultuur op dit moment niet verder in de politiek.

Suijker droomde zijn hele leven van een baan als minister. Toen hij voorzitter werd van jongerenpartij JOVD leek de rode loper uitgerold. Maar zijn blik over de verharde cultuur veranderde op het moment dat hij zelf onderwerp van gesprek werd.

Samen met wat vrienden richtte hij zich in een filmpje tot premier Rutte. Hij riep zijn partijgenoot via sociale media op om de klimaatproblemen aan te pakken. Het filmpje leidde tot nare reacties. Mensen haalden vakantiefoto's van de privéaccounts van Suijker. Ze vonden dat hij hypocriet was omdat hij voor zijn vakantiebestemmingen het vliegtuig had gepakt.

Vervolgens werden zowel Suijker als zijn vriendin bestookt met berichten. "Ik schrok er wel van. Het was beangstigend dat je zo in je privé wordt aangevallen. Het ging om politieke uitingen die juist bevorderend zouden moeten zijn, in plaats van dat ze leiden tot een aanval op jou als persoon."

Na een indringend gesprek met zijn vriendin heeft de jonge VVD'er besloten zijn politieke ambities voorlopig in de ijskast te zetten. "De droom blijft bestaan, daar wil ik niet van afwijken. Maar op dit moment voel ik me niet welkom of gewaardeerd om die baan uit te voeren."

Bedreigingen aan het adres van politici zijn helaas niets nieuws. Dat het ook enorme impact heeft op familie van die politici, maakten de dochters van Sigrid Kaag afgelopen week duidelijk in het programma College Tour. Kaag zei bij die gelegenheid ook dat ze hierdoor twijfelt of ze door wil in de politiek, maar dat ze nog geen beslissing heeft genomen.

Ook Iris Vergeer van GroenLinks werd online bedreigd nadat ze als voorzitter van jongerenorganisatie DWARS een speech hield op het partijcongres. "Een quote daarvan werd uit de context gehaald waardoor het leek alsof ik had opgeroepen de Tweede Kamer te bestormen." Toen Thierry Baudet een bericht over haar retweette, ging het volgens Vergeer helemaal los.

In de periode daarna voelde ze zich niet veilig als ze buiten de deur kwam. "Als ik in de supermarkt stond dacht ik: die man die naast me staat kan degene zijn die dit getweet heeft. Waar is hij dan nog meer toe in staat?"

De vele bedreigingen zorgen ervoor dat partijen moeilijker aan nieuwe jonge politici komen. Nick Hoekstra is als vicevoorzitter van de JOVD verantwoordelijk voor het scouten van talenten. Maar dat wordt steeds lastiger, zegt hij.

"Mensen vinden het heel leuk met politiek bezig te zijn. Maar alles wat erbij komt kijken niet: de negatieve reacties online, de haat, het verharde debat." Volgens Hoekstra kampt niet alleen de VVD met deze problemen, maar alle partijen.

Vroeger was JOVD-voorzitter Michiel Suijker niet zo onder de indruk als mensen hem op internet "bal" of "eng mannetje" noemden. Maar het incident met het vakantiefilmpje heeft alles veranderd. "Het is beangstigend dat je privé zo wordt aangevallen. Het benauwt je omdat je veiligheid en privacy in het geding komen."

Waar Suijker voorlopig nee zegt tegen een baan als Kamerlid, wethouder of minister, is Iris Vergeer van GroenLinks niét van plan haar politieke ambities terzijde te schuiven. "Ik merk dat het me juist strijdbaarder maakt. Empathie en verbinding zijn in de politiek harder nodig dan ooit."

Wel denkt ze dat de vele bedreigingen aan het adres van politici als Sigrid Kaag en Geert Wilders ertoe leiden dat minder jongeren voor het vak politicus kiezen. "En dat vind ik heel jammer. Ik heb het idee dat capabele jonge mensen dit zien en denken: daar ga ik mijn talent niet voor inzetten."

Koning Willem-Alexander zal tijdens de herdenking van de slavernij op 1 juli het woord voeren. Haagse bronnen bevestigen een bericht daarover van RTL Nieuws. Mogelijk zal hij daar zijn excuses aanbieden voor het slavernijverleden, maar dat is nog niet definitief.

Op 1 juli is het precies 150 jaar geleden dat er daadwerkelijk een einde kwam aan de slavernij. Op 19 december vorig jaar bood premier Rutte namens de Staat al zijn excuses aan voor het Nederlandse slavernijverleden. Hij zei toen dat de Nederlandse overheid jarenlang slavernij mogelijk heeft gemaakt, gestimuleerd, in stand heeft gehouden en ervan heeft geprofiteerd.

Rutte zei toen ook dat de koning op 1 juli bij de herdenking in Amsterdam (Keti Koti) aanwezig zou zijn en dat die zich zeer betrokken voelt bij het onderwerp. Veel nazaten van slaafgemaakten willen graag dat behalve de premier ook de koning excuses maakt.

Rond de verontschuldigingen van eind vorig jaar was er veel kritiek op de gang van zaken. Toen uitlekte dat 19 december de dag zou worden dat het kabinet excuses zou aanbieden, voelden organisaties van nazaten zich overvallen. Zij wilden liever 1 juli als dag van verontschuldigingen. Veel onderzoekers en nazaten waren achteraf overigens tevreden over de toon van de toespraak van de premier.

Terwijl Nederland snel vergrijst, zijn we voor de ouderenzorg echt steeds meer op onszelf aangewezen. Dat is de boodschap van minister van Langdurige Zorg, Conny Helder in Nieuwsuur. "We hebben niet de mogelijkheid om de zorg op dezelfde manier te blijven geven."

Zo'n 80 procent van de Nederlanders heeft niks geregeld voor zorg en aanpassingen die ze later als ouderen mogelijk nodig hebben, blijkt uit onderzoek van Actiz, de branchevereniging van zorgorganisaties. "Veel mensen laten het erop aankomen", zegt Helder.

Ze vindt dat zorgelijk. "Het is heel verstandig om er wel over na te denken. Je hebt nu nog het stuur in handen als je jonger bent. Waar woon je? Heb je een steile trap? Dan ben je kwetsbaar als er iets gebeurt. Goed om na te denken wat je wilt, later."

De minister wil het aantal verpleeghuisplekken - totaal 130.000 - niet verder laten groeien. "Het aantal mensen dat in de zorg werkt, stijgt niet mee met het aantal mensen dat zorg nodig heeft." Een oplossing ligt volgens haar bij het bouwen van 40.000 nieuwe verpleegzorgwoningen, maar zo erkent ze "die zijn pas in 2030 klaar".

De weg naar zelfredzaamheid van ouderen ligt alleen vol met hobbels. De ouderenzorg kampt met personeelstekort, oplopende wachtlijsten, woningtekorten en bureaucratische rompslomp. "We moeten het slimmer organiseren", vindt Helder. "Als we die verpleeghuisplekken willen handhaven, moeten we de rest anders organiseren."

Dat anders organiseren moet voor een deel komen van innovaties. De Rijksoverheid heeft tips voor ouderen gebundeld op de website www.zorgvannu.nl. Je klikt op een aandoening naar keuze aan en krijgt een aantal "innovatieve" hulpmiddelen gepresenteerd.

Maar bij veel aandoeningen geeft de website weinig handige tips: zo krijgt de oudere met dementie die graag praktische oplossingen wil om langer thuis te blijven wonen van de overheidswebsite slechts deze opties: installeer een spraakassistent en koop een robotstofzuiger ("Zo kun je jouw energie in andere dingen steken").

Wie blind of slechtziend is, krijgt naast de spraakassistent ook de tip een alarmknop en een slimme rookmelder aan te schaffen. Mensen die slecht ter been zijn en veilig thuis willen wonen, krijgen het advies om antislipsokken te kopen. Een linkje naar Bol.com is al bijgevoegd. Net als een review over de sokken, ludiek opgenomen in een zwembad. Volgens Helder is er voor de website nog wel wat werk aan de winkel. "Die is nog niet goed gevuld."

De minister reisde afgelopen week ter inspiratie voor de ouderenzorg ook nog af naar Scandinavië. "In Helsinki zag ik appartementencomplexen die door ouderen zelf zijn georganiseerd. Actief samen koken, samen schoonmaken. Ook in Nederland moeten we dat zo organiseren. Met mensen die daar ook wonen, die ouderen kunnen helpen."

Het kabinet heeft, na politieke onenigheid, een knoop doorgehakt over details van de spreidingswet. Die gaat over de verdeling van asielzoekers over alle gemeenten.

Afgesproken is onder meer dat gemeenten de komende jaren gezamenlijk maximaal 40.000 nieuwe opvangplekken moeten leveren. Dat zijn gemiddeld 115 asielzoekers per gemeente.

Gemeenten hebben vanaf 1 januari 2024 drie maanden de tijd om een plan in te dienen over hun extra opvangplekken. Het Rijk kijkt dan of dat bij elkaar opgeteld landelijk gezien genoeg is. Is er een tekort, dan krijgen de provincies ieder de opdracht om alsnog die opvangplekken bij hun eigen gemeenten te gaan zoeken.

Als dit na acht maanden nog niet gelukt is, dan maakt staatssecretaris Eric van der Burg zelf een plan dat hij dwingend kan opleggen aan provincies en gemeenten.

Gemeenten kunnen een extra beloning krijgen. Dat kan bijvoorbeeld voor opvangplekken die zij langdurig beschikbaar stellen of voor bijzondere opvang van minderjarigen.

Staatssecretaris Eric van der Burg (Justitie en Veiligheid) wilde de spreidingswet eigenlijk al dit jaar laten ingaan om een herhaling van de chaos in Ter Apel van afgelopen zomer te voorkomen. Dit werd al eerder uitgesteld naar 1 januari 2024.

Voor de komende maanden heeft Van der Burg daarom een noodplan in het leven geroepen. Gemeenten die bepaalde groepen blijven weigeren, zoals alleenstaande mannen, kunnen gedwongen worden die op te vangen. Ook worden statushouders gehuisvest in hotels, om in de asielopvang plaatsen te creëren.

De Tweede Kamer organiseert volgende week gesprekken met deskundigen en belanghebbenden ter voorbereiding op het Kamerdebat over de wet. Daarna moet de wet worden behandeld door de nieuwe Eerste Kamer, die komende dinsdag wordt gekozen.

De Raad van State uitte eerder kritiek op de wet; die zou onnodig complex uitpakken en moeilijk uitvoerbaar zijn.

"Het hoeft maar één keer mis te gaan. Ik wil eigenlijk dat ze een andere baan vindt", zegt een van de dochters van vicepremier Sigrid Kaag over de vele bedreigingen aan haar adres. In de komende uitzending van College Tour is te zien dat Kaag emotioneel op die oproep reageert.

Die druk van familie om te stoppen na dreigementen speelt bij veel meer politici, zegt onderzoeker Diana Marijnissen van het lectoraat Ondermijning van de Avans Hogeschool. Ze deed onderzoek naar de impact van bedreigingen op lokale bestuurders. "Als zij stoppen met hun functie, is de reden vrijwel altijd familieleden die zeggen dat het op een gegeven moment genoeg is geweest met de dreigementen."

"De personen in kwestie voelen dat de druk zo hoog wordt, dat ze beslissen om te stoppen. Ze zeggen dan ook: mijn naasten hebben niet gekozen voor dit werk."

Dat bestuurders steeds vaker worden bedreigd, speelt al langer. Binnen provincies, gemeenten en waterschappen steeg het aantal politici dat te maken had met agressie of geweld van 23 procent in 2014 naar 49 procent in 2022. Ook zijn de incidenten voor politici steeds heftiger. Over landelijke politici kreeg het Openbaar Ministerie zelfs nog nooit zo veel meldingen van bedreigingen als vorig jaar. Het waren er 1125, bijna twee keer zo veel als het jaar daarvoor.

Volgens het OM worden de dreigementen aan het adres van landelijke politici vaak geuit via Twitter of Instagram.

Politici durven zich daar ook steeds vaker kwetsbaar over op te stellen, zegt onderzoeker Marijnissen. "In de politiek zagen we dat eerst niet zo vaak. Het was eerder: if you can't take the heat, stay out of the kitchen. Nu zien we die kwetsbaarheid de laatste tijd wel vaker, bijvoorbeeld bij Kaag. Zij is daar heel open over, en ook haar kinderen."

Zo zei Kaags dochter Janna in een opgenomen interview dat ze zich zorgen maakt dat haar moeder eindigt als Els Borst, de oud-minister die werd vermoord door een psychiatrisch patiënt die boos was over haar euthanasiebeleid.

Kijk hier naar die boodschap van de dochters van Kaag:

En zo zijn er meer familieleden die vrezen voor hun naaste die in de politiek zit. "Er zijn met enige regelmaat situaties geweest dat de kinderen wensten dat ik een andere baan had gehad", zei minister Hugo de Jonge over de bedreigingen aan zijn adres. "Ik denk eerlijk gezegd dat er weinig families van bewindspersonen zijn die staan te juichen bij het werk dat we doen", is de conclusie van minister Wopke Hoekstra, die ook te maken heeft met bedreigingen.

Dat politici er opener over zijn of zelfs besluiten om ermee te stoppen, heeft mogelijk ook met de aard van de dreiging te maken. Vaak gaat het bij dreigementen om mensen die vanuit hun emotie reageren, zegt Marijnissen. "Het is dan een opeenstapeling van emoties, ze zitten niet lekker in hun vel en horen iets wat hen triggert en reageren dan op sociale media."

Maar soms gaat het verder dan dat. Zo zei de dochter van minister De Jonge dat ze tijdens de coronapandemie dreigbrieven thuis door de bus kregen. Of denk aan de man die Kaag thuis opzocht met een fakkel, zegt Marijnissen. "Dat is een heel ander type bedreiging, en we zien ook dat die bedreigingen in de persoonlijke sfeer veel meer impact hebben dan andere typen."

Van gestopte politici is bekend dat ze eerder over hun toekomst gingen nadenken als ze in de privésfeer werden bedreigd. "Als de dreiging nog in de zakelijke sfeer blijft, dan kun je het nog wel scheiden", zegt onderzoeker Marijnissen. "Maar als je ook bedreigd wordt in de privésfeer, vooral als je kinderen erbij betrokken worden, dan wordt het lastiger. Het is dan afhankelijk van hoe de omgeving reageert welke afweging je maakt."

Kaag denkt er in ieder geval nu niet over na, zei ze vandaag. "Er zijn geen verkiezingen en we hebben als kabinet grote stappen kunnen zetten, dus die verantwoordelijkheid voel ik ook."

De collega's van minister Sigrid Kaag in het kabinet reageerden vanmorgen voor aanvang van de ministerraad aangedaan op het bericht dat haar dochters willen dat ze snel iets anders gaat doen, omdat ze vrezen voor haar veiligheid. "Dit is zeer aangrijpend. Het overkomt haar, maar daarmee overkomt het ons allemaal, de hele democratie", zegt vicepremier Wopke Hoekstra.

Hoekstra zegt dat hij ook te maken heeft met bedreigingen. "Maar die zijn van een andere orde, want de verschrikkelijke mate waarin zij die ondervindt speelt bij mij en de meeste anderen gelukkig minder. Maar de impact is bij velen groot. Ik denk eerlijk gezegd dat er weinig families van bewindspersonen zijn die staan te juichen bij het werk dat we doen."

Ook minister Hugo de Jonge heeft thuis veel gesprekken gevoerd over de bedreigingen die hij krijgt. "Er zijn met enige regelmaat situaties geweest dat de kinderen wensten dat ik een andere baan had gehad", zegt hij. De Jonge vond het tv-fragment met de dochters van Kaag "echt verschrikkelijk" en "heel indrukwekkend" om te zien en begrijpt dat de D66-vicepremier erover nadenkt om misschien te stoppen. Hij zou dat, als hij haar was, ook serieus overwegen.

Maar hoewel zijn gezin op de eerste plaats komt, heeft De Jonge tot nu toe niet willen stoppen. "Omdat je uiteindelijk ook wilt dat het kwaad niet overwint. Dat mogen we met zijn allen niet laten gebeuren."

Minister Christianne van der Wal wil niet reageren op de vraag of haar kinderen haar weleens hebben gevraagd om te stoppen. Ze wijst erop dat ze één keer, toen ze op de stoep voor haar huis in gesprek ging met boze boeren, de 'fout' heeft gemaakt om te zeggen dat haar kinderen binnen zaten te trillen. "Daar hebben ze tot op de dag van vandaag last van, dat ik die opmerking heb gemaakt."

Daarop heeft ze besloten werk en privé strikt gescheiden te houden. "Mijn kinderen zien hun moeder aan het werk en ze zien dat er altijd sprake is van bedreiging, natuurlijk doet dat iets met ze."

Over de hartekreet van de dochters van Kaag op televisie zegt ze: "Dat komt natuurlijk enorm binnen. Dat zou mij ook enorm raken. Maar je kunt het niet vergelijken met de situatie waar ik nu in zit. Ik ga niet zwichten daarvoor, en mijn gezin ook niet."

De onlangs vertrokken ChristenUnie-leider Gert-Jan Segers reageerde vanmorgen op Radio 1 op soortgelijke wijze: "Ik heb thuis tegen mijn vrouw en drie dochters gezegd, ook aan het begin toen ik Kamerlid werd: jullie hebben een vetorecht. Als het hier niet goed gaat, stop ik ermee." Hij vindt wel, net als De Jonge, dat je dat besluit zo lang mogelijk moet uitstellen. " Als je toegeeft, geef je toe aan intimidatie en chantage. Maar tegelijkertijd is het gezin het allerbelangrijkste wat je hebt."

Segers zegt dat het klimaat sinds coronatijd is verhard en dat er ook bij hem mensen voor de deur hebben gestaan, "op een hele intimiderende manier". "Ik heb veel aangiftes moeten ondertekenen. Er zijn rechtszaken geweest tegen bedreigers. Ik had nooit gedacht toen ik begon dat ik dat zou moeten meemaken."

We moeten de consequenties van het probleem niet onderschatten, zegt minister van Justitie en Veiligheid Dilan Yesilgöz:

Consumenten worden voortaan beter beschermd tegen onveilige producten van buiten Europa. De EU heeft de regels daarover aangescherpt en minister Micky Adriaansens van Economische Zaken gaat ze ook in Nederland invoeren.

Volgens haar zijn de aanpassingen nodig, omdat in landen buiten de EU niet dezelfde eisen gelden voor de veiligheid van producten en de bescherming van consumenten als in de EU. Online platforms zijn de afgelopen jaren steeds meer producten uit bijvoorbeeld China en Amerika direct aan Europese consumenten gaan verkopen. "Dit heeft niet alleen geleid tot oneerlijke concurrentie voor Nederlandse ondernemers, maar ook tot meer onveilige of illegale producten die in de EU niet verkrijgbaar of toegestaan zijn", zegt de minister.

Ze wijst er ook op dat consumenten vaak lastig met verkopers van buiten de EU in contact kunnen komen.

Binnenkort moet een fabrikant die in Europa spullen verkoopt ook in de EU een vestiging hebben óf een vertegenwoordiger die aansprakelijk is voor de veiligheid van een product. Anders mag het product niet in de EU worden verkocht. De nieuwe regels worden gehandhaafd door de Voedsel- en Warenautoriteit.

De aanscherpingen gelden zowel voor spullen die te koop zijn in fysieke winkels als voor online platforms. Daardoor moeten uiteindelijk minder producten op de markt komen die brandgevaarlijk zijn of op een andere manier schadelijk voor de gezondheid.

Als een aankoop onveilig is, moet de verkoper straks voor dezelfde prijs een veilig vervangend product aanbieden, óf de aankoop zo herstellen dat die wél veilig is óf het aankoopbedrag terugbetalen.

Twee volwassen dochters van vicepremier Sigrid Kaag hopen dat hun moeder snel iets anders gaat doen buiten de Nederlandse politiek. In een uitzending van College Tour, die zondag wordt uitgezonden, zeggen ze dat ze zich grote zorgen maken over de veiligheid van hun moeder.

"Ik maak mij zorgen dat mijn moeder eindigt zoals Els Borst", zegt dochter Janna in een eerder opgenomen interview dat Kaag te zien krijgt. Oud-minister Borst werd vermoord door een psychiatrisch patiënt die boos was over haar euthanasiebeleid.

D66-leider Kaag is al jaren het doelwit van veel bedreigingen. Vorig jaar stond een man met een brandende fakkel voor haar huis. "Het hoeft maar één keer mis te gaan", zegt dochter Janna. "Het land verdient haar niet. Ik wil eigenlijk dat ze een andere baan vindt." Haar zus Inas sluit zich daarbij aan.

Kaag reageert in de uitzending zichtbaar geëmotioneerd op de oproep van haar dochters. "We hebben het er niet vaak genoeg over. Ze maken zich zorgen en ik denk dat hun zorgen reëel zijn."

Bekijk hieronder de videoboodschap van de dochters en de reactie van Kaag:

Ze heeft zelf nog geen beslissing genomen of ze na deze kabinetsperiode nog door wil. Ze wil pas over enige tijd de knoop doorhakken. Het advies van haar dochters telt daarbij mee.

"Mijn dochters zeggen: het is mooi geweest, mam. Dat is ook een belangrijke boodschap. Ik luister altijd naar mijn dochters", zegt ze daarover.

Voordat Kaag in 2017 minister van Buitenlandse Handel werd namens D66 vervulde ze jarenlang functies in het buitenland als diplomaat. Haar dochters groeiden ook op in het buitenland.

Het aantal bedreigingen tegen kabinetsleden en Kamerleden neemt steeds verder toe. Vorig jaar kwamen er meer dan 1100 meldingen binnen bij de politie. De meeste waren gericht tegen PVV-leider Geert Wilders, de zwaarst beveiligde politicus van Nederland.

VVD en CDA willen dat Defensie de eindverantwoordelijkheid krijgt voor het bewaken en beveiligen van kabels en leidingen op de Noordzeebodem. Het kabinet onderzoekt op het moment of dit kan, maar er is nog geen knoop over doorgehakt.

"De Noordzee is eigenlijk een snelweg van pijpleidingen, internetkabels en stroomkabels en dat wordt alleen maar meer, dat is hartstikke kwetsbaar", zegt CDA-Kamerlid Harmen Krul. Hij vindt dat een strategie van het kabinet te lang duurt, zeker nu de dreiging van vijandige landen toeneemt.

Krul: "Er zijn Russische schepen die op zee heel lang op een plek blijven hangen, boven een datakruispunt. En we weten niet wat ze aftappen." Er varen schepen en bootjes rond windmolenparken, zegt ook VVD-Kamerlid Peter Valstar. "Energiekabels bij windmolens kunnen worden doorgesneden, en dan komt er geen stroom meer aan land."

Daarom heeft Defensie dit ook bekendgemaakt, zegt minister van Defensie Kajsa Ollongren. "Nederlanders moeten dit weten. Rusland heeft belangstelling voor onze windmolenparken, en niet omdat ze die zelf willen bouwen."

Die vijandige acties worden 'seabed warfare' genoemd, ofwel oorlogsvoering op de zeebodem:

De MIVD (Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst) waarschuwt regelmatig voor de gevaren. Volgens de MIVD is Rusland bereid tot grootschalige en ontwrichtende sabotage op de Noordzeebodem. Het kabinet kondigde eerder aan de kustwacht vaker in te gaan schakelen, maar die heeft het heel druk. En concreet werden de maatregelen volgens critici nog niet.

VVD en CDA vinden het onverstandig dat er, zoals nu, zeven ministeries gaan over de Noordzee en de Noordzeebodem. Ook PVV en D66 roepen het kabinet op snel met een duidelijke taakverdeling en geld te komen.

Het kabinet verdedigt de werkwijze die is gekozen. Coördinerend minister Mark Harbers van Infrastructuur en Waterstaat zegt dat er nu eenmaal veel ministeries en overheidsinstanties over de Noordzee gaan omdat er zo veel op zee gebeurt.

Hij belooft de Kamer dat de afspraken onderling duidelijk zijn en dat hij als minister alles in de gaten houdt. "We hebben daar al sinds jaar en dag grote belangen, dat is niet nieuw."

Defensieminister Ollongren is ondertussen bezig met het uitbreiden van de Noordzeetaken van Defensie in samenwerking met EU- en NAVO-bondgenoten. Het gaat dan bijvoorbeeld om het delen van cruciale informatie met bedrijven die op zee infrastructuur aanleggen of beheren, of het ontwikkelen van onbemande systemen die de zeebodem afspeuren.

"We doen meer aan detectie, aan opsporing. Maar daar kan ik verder geen details over prijsgeven."

De parlementaire enquête over de coronacrisis gaat naar verwachting een kleine drie jaar duren. Dat staat in het onderzoeksvoorstel van de Tweede Kamercommissie die de enquête voorbereidt en het dagelijks bestuur van de Kamer wil de opzet overnemen. Ook de Kamer zelf moet er nog mee akkoord gaan.

Waarschijnlijk wordt de eigenlijke enquêtecommissie voor het komende zomerreces ingesteld en volgens het voorstel kan er begin 2026 een eindrapport liggen.

De openbare verhoren zouden moeten worden gehouden tussen februari en september 2025. De voorbereidingscommissie wijst er wel op dat tijdens de enquête Tweede Kamerverkiezingen zijn, waardoor de samenstelling van de commissie mogelijk zal veranderen. En dat zal misschien gevolgen hebben voor de planning.

Het dagelijks bestuur van de Kamer benadrukt in een toelichting dat het onderzoek omvangrijk is. En gelet op de lange tijdsduur is het van belang "dat bij deelname aan de enquêtecommissie de continuïteit van de samenstelling lopende het onderzoek zoveel mogelijk is gewaarborgd". De enquête bestaat uit dossieronderzoek, besloten voorgesprekken, openbare verhoren en het schrijven en aanbieden van het onderzoeksrapport.

Doel van de enquête is om alle aspecten van het coronabeleid en de genomen maatregelen te onderzoeken. Daarbij kijkt de enquêtecommissie onder meer naar de rol van Kamer en kabinet, de afwegingen tussen volksgezondheid en andere belangen, de inrichting van de crisisorganisatie en de manier waarop het kabinet is omgegaan met grondrechten .

Het onderzoek is gericht op de periode vanaf de eerste signalen vanuit China over een nieuw virus (eind 2019) tot en met het afschalen van de maatregelen in Nederland (voorjaar van 2022).

PvdA'er Khadija Arib was aanvankelijk voorzitter van de voorbereidingscommissie, maar sinds zij de Kamer heeft verlaten, wordt de commissie geleid door waarnemend voorzitter Mariëlle Paul (VVD).

Drie topambtenaren tegen wie aangifte was gedaan van meineed tijdens de verhoren door de Parlementaire Ondervragingscommissie Kinderopvangtoeslag (POK) worden niet vervolgd. Ze zouden hebben gelogen over hun kennis over een memo uit 2017. Maar volgens het Openbaar Ministerie hebben de drie daarover "niet opzettelijk onjuist verklaard".

Het gaat om de voormalig directeur-generaal van de Belastingdienst, de voormalig directeur Toeslagen van de Belastingdienst en de voormalig secretaris-generaal van het ministerie van Financiën. In juni 2021 stelde de rijksrecherche een onderzoek in na aangifte van meineed door een groep gedupeerde ouders.

Centraal in het onderzoek naar meineed stond het zogeheten memo-Palmen. In dat advies concludeerde de destijds hoogste jurist bij de afdeling Toeslagen van de Belastingdienst, Sandra Palmen-Schlangen, al ver voordat de toeslagenaffaire naar buiten kwam dat de Belastingdienst "laakbaar" had gehandeld. Ze adviseerde dat ouders gecompenseerd moesten worden voor het handelen van de Belastingdienst. Het advies werd genegeerd en verdween in een la.

Voor de parlementaire ondervragingscommissie zei de toenmalig directeur-generaal van de Belastingdienst in 2020 dat het memo hem "op geen enkele manier ooit eerder heeft bereikt" dan toen het vlak voor de verhoren naar buiten kwam. De toenmalige hoogste ambtenaar van het ministerie van Financiën en de voormalig directeur Toeslagen van de Belastingdienst zeiden tegen de ondervragingscommissie zich niet te kunnen herinneren het memo te hebben gelezen.

Al tijdens de verhoren bleek echter dat het memo-Palmen in het voorjaar van 2019 opnieuw was opgedoken bij het ministerie van Financiën. Een reconstructie van Trouw en RTL Nieuws liet zien dat het memo werd besproken, ook in aanwezigheid van de topambtenaren.

Twee van de drie zijn in het onderzoek alleen gehoord als getuige. De voormalig directeur-generaal van de Belastingdienst was wel als verdachte aangemerkt, maar inmiddels is zijn zaak geseponeerd. Tegenover de rijksrecherche heeft hij verklaard dat hij met zijn verklaring over 'bereiken' bedoelde dat hij de memo nooit eerder zelf heeft ontvangen, gelezen of bestudeerd.

Uit onderzoek is volgens het OM gebleken dat het memo weliswaar ter sprake is gekomen in overleggen waaraan hij deelnam en dat er ook in mails naar is verwezen, maar de toenmalig directeur-generaal heeft die mails niet zelf ontvangen en ze hadden ook niet 'Palmen' in de titel.

"Gelet op de nadere uitleg, de afstand die hij had tot de inhoud, de grote hoeveelheid overleggen en e-mails in de betreffende periode en het feit dat de memo volgens meerdere getuigen in de betreffende periode niet de betekenis had die het later kreeg, is er geen sprake geweest van meineed", oordeelt het OM.

Er is opnieuw onenigheid binnen het kabinet over de spreidingswet. Dat melden bronnen rondom de coalitie aan Nieuwsuur. Uiterlijk vandaag zou de uitwerking van de wet naar de Tweede Kamer worden gestuurd, maar die deadline is niet gehaald. De VVD zou het namelijk niet eens zijn met de manier waarop gemeenten de wet moeten uitvoeren.

De spreidingswet moet ervoor zorgen dat asielzoekers eerlijk over gemeenten worden verdeeld en dat gemeenten die niet mee willen werken, kunnen worden gedwongen om asielzoekers op te vangen. De wet liep al meerdere keren vertraging op vanwege discussie tussen coalitiepartijen.

Met name de dwang was een heet hangijzer bij de onderhandelingen. Het leidde tot grote spanningen binnen de VVD-fractie, maar begin dit jaar gingen alle partijen dan eindelijk akkoord. Maar nu lijkt de VVD toch bedenkingen te hebben. De partij vindt dat het dwang-element te stellig is opgenomen in de wet, melden bronnen.

"De wet als zodanig is helemaal uitonderhandeld. Daar is de VVD mee akkoord. De onenigheid gaat over de onderliggende teksten in de wet waar gemeenten aan moeten voldoen", aldus politiek duider Arjan Noorlander. "Een wet die er snel moest komen, is nu weer niet in volledigheid naar de Kamer gestuurd."

Een hoorzitting die morgen over de wet zou plaatsvinden in de Tweede Kamer is afgeblazen.

Staatssecretaris Eric van der Burg (Justitie en Veiligheid) wilde de spreidingswet eigenlijk al dit jaar in laten gaan om een herhaling van de chaos in Ter Apel van afgelopen zomer te voorkomen. Dit is uitgesteld naar 1 januari 2024, maar ook om die ingangsdatum te halen is er de staatssecretaris veel aan gelegen dat de wet snel in behandeling wordt genomen.

Eerder vanavond werd bekend dat het kabinet wil dat gemeenten stoppen met het selecteren van bepaalde groepen asielzoekers die ze wel en niet willen hebben, bijvoorbeeld gezinnen ten opzichte van alleenstaande mannen. Als ze dat toch blijven doen, gaat het kabinet zelf deze asielzoekers alsnog plaatsen op de lege plekken die er zijn, zo meldt staatssecretaris Eric van der Burg van Asielzaken in een Kamerbrief.

"In het uiterste geval zullen asielzoekers - desnoods ongevraagd - op opvanglocaties die restricties hanteren worden ondergebracht", schrijft Van der Burg.

Verder heeft de staatssecretaris een noodplan gemaakt om te voorkomen dat de opvang in Ter Apel opnieuw uit de hand loopt. Van der Burg wil niet meer dat asielzoekers buiten of in een tent moeten slapen, zoals vorig jaar regelmatig gebeurde.

De situatie in Ter Apel begint weer nijpend te worden en de maximale bezetting van 2000 asielzoekers is bijna bereikt.

Staatssecretaris Van der Burg geeft hier uitleg over de nieuwe maatregelen:

Het kabinet wil dat gemeenten stoppen met het selecteren van bepaalde groepen asielzoekers die ze wel en niet willen hebben, bijvoorbeeld gezinnen ten opzichte van alleenstaande mannen. Als ze dat toch blijven doen, gaat het kabinet zelf deze asielzoekers alsnog plaatsen op de lege plekken die er zijn, zo meldt staatssecretaris Eric van der Burg van Asielzaken in een Kamerbrief.

"In het uiterste geval zullen asielzoekers - desnoods ongevraagd - op opvanglocaties die restricties hanteren worden ondergebracht", schrijft Van der Burg.

"Op dit moment staan er bedden leeg als gevolg van beperkingen ten aanzien van het plaatsen van doelgroepen of andere afspraken met gemeenten", aldus de staatssecretaris. "Deze plekken heeft het COA hard nodig." Het COA (Centraal Orgaan opvang asielzoekers) heeft al tijden grote problemen om opvangplekken in allerlei Nederlandse gemeenten te vinden.

Verder heeft de staatssecretaris een noodplan gemaakt om te voorkomen dat de opvang in aanmeldcentrum Ter Apel opnieuw uit de hand loopt. Van der Burg wil niet meer dat asielzoekers buiten of in een tent moeten slapen, zoals vorig jaar regelmatig gebeurde.

De situatie in Ter Apel begint weer nijpend te worden en de maximale bezetting van 2000 asielzoekers bijna is bereikt.

Staatssecretaris Van der Burg geeft hier uitleg over de nieuwe maatregelen:

In het noodplan staat dat statushouders die in een opvangcentrum op een woning wachten en in Nederland mogen blijven, naar hotels worden overgebracht. Ook op dat vlak wil Van der Burg niet wachten op instemming van gemeenten. Hij schrijft: "In het uiterste geval zullen ook asielzoekers, desnoods ongevraagd, in hotels worden ondergebracht".

Verder wordt er extra politie ingezet voor snellere registratie en controle op reisdocumenten. Daarnaast wordt in een evenementenhal in Assen een tijdelijke opvanglocatie - de zogenoemde voorportaallocatie - gemaakt voor 500 personen.

Van der Burg wil een harde aanpak voor asielzoekers die veel overlast en criminaliteit veroorzaken. Hij wil zogenoemde PBL's (proces beschikbaarheidslocaties) oprichten, daar heerst een sober opvangregime en moeten de asielzoekers "te allen tijden" beschikbaar zijn. Een pilot van de PBL komt in Ter Apel, over andere locaties wordt nog gepraat.

De komende jaren reizen naar verwachting vele duizenden asielzoekers meer naar Nederland dan in eerste instantie gedacht. Het aantal asielzoekers dat wordt verwacht in 2023 ligt volgens het hoogste scenario iets boven de 76.000 personen.

De VVD-fractie in de Tweede Kamer keert zich nu al tegen het nieuwe plan van de eigen staatssecretaris. "Wij vinden dat het kabinet er alles aan moet doen om deze plannen te voorkomen", zegt Kamerlid Brekelmans. "Dit ondermijnt het lokale draagvlak voor asielopvang." De partij vindt dat het kabinet zich moet richten op het omlaag brengen van de asielinstroom.

En ook over de spreidingswet is onenigheid, mede door ontevredenheid bij de VVD, zo meldt Nieuwsuur. De spreidingswet moet er op de langere termijn voor zorgen dat asielzoekers eerlijk over gemeenten worden verdeeld en dat gemeenten die niet mee willen werken, kunnen worden gedwongen om asielzoekers op te vangen.

Van der Burg wilde de spreidingswet al dit jaar in laten gaan om een herhaling van de chaos in Ter Apel van afgelopen zomer te voorkomen. Uiterlijk vandaag zou de uitwerking van de wet naar de Tweede Kamer worden gestuurd, maar die deadline is niet gehaald.

De meeste Tweede Kamerleden hebben op dit moment geen behoefte aan het uit het strafrecht halen van abortus. Dat is de uitkomst van het debat over het burgerinitiatief van het Humanistisch Verbond en omroep BNNVARA. Zij vinden dat zwangerschapsafbreking normale zorg is, die niet thuishoort in het strafrecht.

Voor dat standpunt haalden zij met de actie 'Abortus is geen misdaad' meer dan 90.000 handtekeningen op, ruim voldoende om het onderwerp op de agenda van de Tweede Kamer te krijgen. Dat leidde tot een serieuze politiek discussie.

Kamerlid Harry Bevers van regeringspartij VVD is voor vrije abortuskeuze, maar van hem hoeft de wet niet gewijzigd. "Alle belangen worden in de huidige wet zorgvuldig tegen elkaar afgewogen. De toegang tot abortus voor vrouwen wordt niet belemmerd."

D66 staat wel positief tegenover het plan om abortus uit het Wetboek van Strafrecht te halen. "Het is aangetoond dat het een besluit voor vrouwen zwaarder maakt. Het zorgt voor een stigma", zei Kamerlid Wieke Paulusma.

Ook wees zij op ontwikkelingen in landen als Polen en de VS, waar het recht op abortus de laatste tijd door conservatieve politici is ingeperkt. "De wereld is veranderd, en helaas niet altijd ten goede".

Ook de initiatiefnemers kijken bezorgd naar het buitenland. BNNVARA-presentatrice Dzifa Kusenuh, die de Kamer toesprak, benadrukte dat dit bewijst dat verworven rechten kunnen worden afgenomen. Abortus moet volgens haar legaal, veilig "en gesteund door de staat" kunnen worden uitgevoerd.

Dat abortus nog steeds in het strafrecht staat, draagt volgens Kusenuh bij aan het taboe dat er op rust. Zo durven vrouwen niet te zeggen dat ze hun zwangerschap hebben laten afbreken en laten abortusartsen op verjaardagen in het midden wat voor werk ze doen, ook uit angst voor bedreiging.

Het schrappen uit het strafrecht betekent volgens het Humanistisch Verbond en BNNVARA niet dat alles zomaar kan. Artsen moeten zich nog steeds houden aan de Wet Afbreking Zwangerschap. Doen ze dat niet, dan kunnen ze worden aangepakt via het medisch tuchtrecht en zelfs het strafrecht.

Deze argumenten haalden regeringspartijen CDA en ChristenUnie niet over de streep. Verdere versoepeling van de abortusregels ligt bij die partijen gevoelig. De afgelopen tijd is de verplichte bedenktijd van vijf dagen voor vrouwen geschrapt. Ook is de abortuspil beschikbaar gekomen via de huisarts. Dat leidde al tot veel discussie.

Hilde Palland van het CDA benadrukte dat een zorgvuldig uitgevoerde abortus ook nu al niet strafbaar is. Ze is het dan ook niet eens met de initiatiefnemers dat abortus nu als misdaad wordt gezien. In de huidige regelgeving worden ook de rechten van het ongeboren kind meegewogen. Dat ongeboren leven is voor het CDA "beschermenswaardig".

De ChristenUnie vindt dat artikel 296 gewoon moet blijven. "Er wordt steeds minder gewicht toegekend aan het ongeboren leven, en dat blijf ik betreuren", zei fractievoorzitter Mirjam Bikker. Juist in het Wetboek van Strafrecht wordt de ongeboren vrucht beschermd, meent Bikker, ook als die nog niet levensvatbaar is.

Naast VVD, CDA en ChristenUnie hebben in ieder geval ook de PVV, de SGP en Forum voor Democratie geen behoefte aan het schrappen van het strafrechtsartikel.

Het kabinet op dit moment ook niet. Al zeiden de ministers Yesilgöz (Justitie) en Kuipers (Volksgezondheid) dat er zeker redenen kunnen zijn om zwangerschapsafbreking uit het strafrecht te halen, maar dan moet dat juridisch wel zorgvuldig gebeuren.

GroenLinks-Kamerlid Corinne Ellemeet werkt aan een initiatiefwet in de lijn van het burgerinitiatief. Zij ziet zich hierdoor gesteund en gaat "vol goede moed" verder met haar wetsvoorstel. "Zolang het in het strafrecht staat, is dat een bepaald signaal naar de samenleving."

De VVD zegt hier met een open blik naar te zullen kijken. En daarmee is de discussie, aangezwengeld door het burgerinitiatief, nog geen uitgemaakte zaak.

Zo'n 90.000 handtekeningen werden er verzameld om het onderwerp op de agenda van de Tweede Kamer te krijgen: de passage over abortus in het wetboek van strafrecht. Vanmiddag debatteert dat erover. En dat is volgens Mardjan Seighali, voorzitter van het Humanistisch Verbond, allerminst een discussie op papier.

Afgelopen november lanceerde het Humanistisch Verbond samen met omroep BNNVARA de handtekeningenactie waarmee het onderwerp op de agenda van het parlement kwam.

"Zolang abortus in het strafrecht voorkomt, is dit wat ons betreft niet goed geregeld in Nederland", zegt Seighali over het initiatief. Hoewel het abortusrecht sinds de jaren 80 in de wet is verankerd, is er in het wetboek van strafrecht nog altijd een passage over opgenomen. Onterecht, vindt ze. "Abortus is wat ons betreft geen misdaad en hoort niet in het strafrecht thuis".

Seighali verwijst specifiek naar artikel 296, dat gaat over het afbreken van een zwangerschap. Wie een abortus uitvoert, is in principe strafbaar, tenzij dit wordt gedaan door een arts verbonden aan een gecertificeerde kliniek of bevoegd ziekenhuis. Het Humanistisch Verbond wil van het wetsartikel af. Ook een aantal linkse partijen is voor.

Artikel 296 heeft de voorbije jaren niet tot strafzaken geleid. Maar volgens jurist Linde Bryk, verbonden aan vrouwenrechtenorganisatie Bureau Clara Wichmann, betekent dat niet dat het wetsartikel aan de kant geschoven kan worden. "Het gaat verder dan een papieren formaliteit. Op meerdere fronten is het problematisch dat abortus in het wetboek van strafrecht staat", vindt ze.

Het strafrecht, benadrukt Bryk, is niet het recht waaronder je het recht op abortus moet regelen. Het bepaalt wanneer de Staat burgers mag straffen. Bryk: "Abortus is juist een persoonlijke keuze, het is onderdeel van het zelfbeschikkingsrecht van de vrouw. Abortus is zorg. Het moet net als andere vormen van zorg worden geregeld en niet via het wetboek van strafrecht."

Het opnemen van abortus in het strafrecht heeft een symbolische waarde, vindt de juriste. "Het heeft impact op hoe de samenleving naar abortus kijkt, namelijk als iets dat potentieel strafbaar is". Een principekwestie dus, zegt ook Mardjan Seighali.

Zij denkt dat het opnemen van abortus in het strafrecht bovendien taboevergrotend werkt. De discussie, zo redeneert Seighali, gaat daarmee niet enkel over een medische handeling, maar over een potentieel een strafbaar feit. Dat zou ook voor artsen die abortus uitvoeren een bezwaar zijn.

Seighali en Bryk wijzen ook nadrukkelijk naar de Verenigde Staten. Een jaar geleden zette het Hooggerechtshof daar een streep door eerdere uitspraken die het landelijke recht op abortus veiligstelden. Ook Hongarije scherpte vorig jaar de wetten aan.

Seighali: "We zien wereldwijd een groei van de conservatieve beweging. Dat waait ook over naar Nederland. We willen voor zijn dat het sentiment hier omslaat en er wel vervolgingen komen", benadrukt ze.

De discussie over abortus in het strafrecht is niet nieuw. Actiegroep Wij Vrouwen Eisen pleitte er in de jaren 70 en 80 al voor om het niet in het strafrecht op te nemen. Dat bleek tevergeefs. De 'abortuswet' (Wet afbreking zwangerschap) trad uiteindelijk in 1984 in werking, maar onder twee voorwaarden: de embryo mocht alleen worden weggehaald als de zwangerschap minder dan 24 weken oud was.

Ook mocht dit alleen door een arts met vergunning worden gedaan. Die voorwaarden werden destijds gesteld om vrouwen te beschermen tegen illegale abortuspraktijken, zo redeneerde de politiek.

Met het burgerinitiatief wil het Humanistisch Verbond nu bereiken dat abortus puur als medische behandeling wordt beschouwd. Seighali: "Bij iedere medische ingreep weeg je voor- en nadelen af, dat gebeurt bij het afbreken van een zwangerschap ook". Ze vervolgt: "We pleiten niet voor meer abortussen, maar het moet wel uit het strafrecht worden gehaald".

Tegenstanders van het burgeriniatief zeggen op hun beurt dat juist abortus zich niet laat vergelijken met een andere medische behandeling. Zo schreef SGP-senator Diederik van Dijk eerder in een opiniestuk in Trouw: "Binnen de geneeskunde draait het voornamelijk om het beter maken van mensen of leed te verzachten".

Maar abortus gaat verder, vindt Van Dijk: "De aard van een levensbeëindigende behandeling valt buiten de sfeer van normaal medisch handelen". Zijn partij is tegen het schrappen uit het wetboek. Binnen de coalitie ligt het voor de ChristenUnie en CDA buitengewoon gevoelig. Een meerderheid lijkt daarmee voorlopig uit zicht.

De overheid moet eerder, vaker en beter actief luisteren naar burgers. Dat schrijft de Nationale ombudsman Reinier van Zutphen in zijn jaarverslag.

De ombudsman is opnieuw zeer kritisch over het functioneren van de overheid, terwijl volgens hem een goed gesprek met burgers in de praktijk nogal eens kan leiden tot verrassend eenvoudige oplossingen, met naast financieel ook emotioneel herstel.

Van Zutphen benadrukt dat veel burgers hun stem willen laten horen, ook buiten de verkiezingen. In de praktijk participeert alleen een kleine groep, ziet hij.

"We blijven kritisch volgen hoe participatie wordt ingezet, vooral daar waar het plak- en pleisterwerk lijkt voor onbehoorlijke dienstverlening", staat in zijn verslag over 2022. De ombudsman voegt eraan toe dat burgers alleen echt kunnen meedoen als aan bepaalde voorwaarden is voldaan. "Mensen met financiële zorgen hebben minder ruimte om te participeren", schrijft hij.

Van Zutphen benadrukt dat de overheid niet moet luisteren om iets bevestigd te krijgen, maar om samen verder te komen. Hij merkt geregeld dat burgers zich niet gehoord voelen of dat ze niet serieus genomen worden.

Bij de aanbieding van zijn verslag aan de Tweede Kamer zei van Zutphen dat nog steeds veel burgers veel te lang op de overheid moeten wachten.

Hij noemde daarbij als voorbeelden het toeslagenschandaal en de gaswinning in Groningen. Over dat laatste zei hij verbaasd te zijn dat het kabinet als reactie op het rapport van de enquêtecommissie zichzelf een laatste kans wilde geven: "Toen dacht ik: en als die kans nou mislukt? Hoe zit het dan?"

In de Kamer benadrukte de ombudsman verder dat hij al zeven jaar aandacht vraagt voor mensen die in de problemen zijn gekomen door het afbouwen van de arbeidsheffingskorting en de manier waarop toeslagen daarop inwerkten.

"De oplossing is er nog steeds niet." Hij vraagt zich af hoe de overheid de betrokkenen tegemoet zal komen. Van Zutphen: "Zij hebben geleefd onder het sociaal minimum. Waarom heet dat eigenlijk zo? Zo sociaal kwam het niet op mij over."

De ombudsman pleit verder voor een "echt sociaal minimum" voor de inwoners van Bonaire, Saba en Sint Eustatius. "Dat had er al dertien jaar moeten zijn."

Van Zutphen onderstreept in zijn verslag verder de vele gevolgen van de oorlog in Oekraïne. Hij wijst onder meer op de vlucht van zo'n 90.000 Oekraïners naar Nederland, waardoor er extra druk kwam op de asiel- en opvangcrisis.

"Een crisis die bovendien stapelde op andere grote vraagstukken als woningnood, de klimaattransitie, het stikstofprobleem, problemen in de jeugdzorg en de complexe hersteloperaties van het toeslagenschandaal, de gaswinning in Groningen en de wateroverlast in Limburg", schrijft hij.

In de Kamer zei hij dat burgers begrip hebben voor de impact van de grote gebeurtenissen van dit moment. "Maar zoals de zaken nu worden aangepakt, leidt het niet tot resultaten en tot een begin van herstel van vertrouwen. En als de politiek en de overheid weer vertrouwd willen worden, zullen die eerst vertrouwen moeten geven."

In het verslag waarschuwt de ombudsman daarnaast voor de "reflex van meer regels en verregaande juridisering". Als voorbeeld noemt hij de versterking van de rechtspositie van burgers naar aanleiding van het toeslagenschandaal.

Burgers kregen meer mogelijkheden om zich te verweren tegen de overheid en Van Zutphen denkt dat dit met de beste intenties is gebeurd. "Maar het laat zien dat de overheid meer tegenover de burger staat dan ernaast."