Minister Vijlbrief was begin deze week nog hoopvol dat hij zaken zou kunnen doen met de vakbonden over de bezuinigingen in de Sociale Zekerheid. Maar gisteren waren de bonden snel klaar met het overleg en stond Vijlbrief met lege handen. Inmiddels overleggen de vakbonden en de werkgeversorganisaties verder zonder Vijlbrief.

Dan was er nog een debat over de normalisering van geweld. Dat verliep - op zijn zachts gezegd - onrustig.

En intussen lijkt het erop dat onze DigiD-gegevens uit Amerikaanse handen zullen blijven.

Over deze podcast

Politiek journalisten Joost Vullings (EenVandaag, AVROTROS) en Marleen de Rooy (NOS) nemen elke vrijdag de Haagse week door, met scherpe analyses, geruchten en voorspellingen. Wil je reageren? Mail dan naar destemming@nos.nl.

De Stemming

Deze aflevering van De Stemming van Vullings en De Rooy is hier te beluisteren bij NPO Luister

Daar vind je ook alle vorige afleveringen. Net als bij alle andere bekende podcastkanalen.

Wat had er in het begin van de coronacrisis anders gekund met de kennis van nu? En wat met de kennis van toen? Het waren centrale vragen op de eerste dag van de openbare verhoren van de parlementaire enquêtecommissie Corona.

Viroloog Marion Koopmans en oud-zorgminister Bruno Bruins werden gehoord over de maanden na het uitbreken van de pandemie, zes en een half jaar geleden. Het was een onzekere tijd waarin weinig bekend was, benadrukten beide getuigen. "Ik denk dat er bij elke uitbraak een fase is van weken of maanden waarbij je niet genoeg weet", zei Koopmans, die het spits afbeet.

In december 2019 kwam het virus op in de Chinese stad Wuhan, op 27 februari 2020 werd het eerst geval vastgesteld in Nederland. Twee weken later werden landelijke maatregelen afgekondigd, nadat een steekproef in Brabant had aangetoond dat er meer besmettingen waren dan gedacht.

Niet realistisch

Koopmans noemde het "niet realistisch" om al veel eerder maatregelen te nemen. Er was toen nog maar weinig bekend over het virus. Met de kennis van nu had het "in theorie" wel tot minder doden geleid, aldus Koopmans." Als je eerder bent, heb je minder verspreiding en minder doden."

Daarbij benadrukte ze wel dat ze sprak over die eerste fase van de pandemie. Of het uiteindelijk in het totale aantal coronaslachtoffers had uitgemaakt, is daarmee volgens haar niet gezegd.

Broeinest

Carnaval, kort voor de eerste lockdown half maart, bleek achteraf een broeinest van besmettingen. Maar destijds kwam het niet in het kabinet op om beperkingen te stellen aan de viering van carnaval, zei oud-minister Bruins in zijn verhoor. Toen het feest begon was er nog geen besmetting in Nederland vastgesteld, wel in andere Europese landen.

Eind februari 2020 maakte Bruins in een live-uitzending bekend dat er iemand in Nederland besmet was met het virus:

"Je moet je verplaatsen in de situatie van toen", aldus Bruins. "Dan zoek je naar maatregelen die goed zijn om de pandemie in te tomen. En je zoekt ook naar maatregelen om de samenleving niet onnodig te hinderen." Met de kennis van toen is het dus zo goed gegaan als kon, was eigenlijk zijn boodschap.

Bruins was de eerste maanden verantwoordelijk voor de bestrijding van de pandemie. Zijn aandacht lag vooral op het verzamelen en verspreiden van informatie over het virus waar nog zo weinig over bekend was. De Tweede Kamer moest wat hem betreft goed worden geïnformeerd "en via de Kamer de inwoners van Nederland".

'Smalle taakopvatting'

Op de vraag van de commissie of informatie vergaren niet een wat "smalle taakopvatting" was, antwoordde Bruins ontkennend. "Informatie verzamelen is altijd nodig als er moet worden gehandeld." Commissielid Dion Huidekooper vroeg meermaals wat voor beleid Bruins verder voerde, maar de oud-minister bleef herhalen dat hij vooral informatie verzamelde. "Ik wilde geen dingen bedenken."

Bruins trad 19 maart af omdat hij overwerkt was geraakt en was dus niet meer betrokken bij latere maatregelen en besluitvorming. Koopmans nog wel, als lid van het Outbreak Management Team.

De enquêtecommissie vroeg de viroloog naar de besluitvorming van toentertijd. "De discussie rondom de toegangsbewijzen was lastig", herinnerde Koopmans zich. Met het zogenoemde coronatoegangsbewijs kon je bijvoorbeeld een restaurant bezoeken. "Daar hebben we veel discussie over gehad."

Het kabinet nam doorgaans maatregelen op basis van het advies van het OMT. Die adviezen bevatten vaak pakketten aan maatregelen om verspreiding van het coronavirus te voorkomen. "In de beeldvorming was het vaak: het OMT beslist", zei Koopmans. "Maar het kabinet besliste, ook als veel adviezen werden overgenomen."

Viroloog Marion Koopmans vertelde de enquêtecommissie ook over de beschuldigingen en bedreigingen die ze via sociale media kreeg:

De enquêtecommissie wil nadrukkelijk lessen trekken voor de toekomst en dus keek Koopmans ook vooruit. Ze vindt dat Nederland niet genoeg doet om klaar te zijn voor een volgende pandemie. Als voorbeeld noemde ze ebola, "waar wij helemaal niks aan doen". Volgens haar neemt Nederland de uitbraak van het dodelijke virus in Congo niet serieus genoeg.

Het vorige kabinet bezuinigde 300 miljoen euro per jaar op de zogenoemde 'pandemische paraatheid', die was opgetuigd als reactie op de coronacrisis. Dit kabinet draaide die bezuiniging deels terug, waardoor er nu jaarlijks 177 miljoen euro beschikbaar is. "Vrij zuinig", oordeelde Koopmans.

Volgende week spreekt de commissie nog zes getuigen over het begin van de pandemie. Onder anderen toenmalig Tweede Kamervoorzitter Khadija Arib, RIVM-directeur Jaap van Dissel en Pieter-Jaap Aalbersberg, de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid komen langs.

Uiteindelijk moeten ruim vijftig verhoren in negen weken leiden tot een eindverslag met lessen voor de toekomst.

Tientallen gesprekken met betrokkenen en het bestuderen van meer dan een miljoen documenten gingen eraan vooraf. En nu is het zover: de eerste dag van de verhoren van de parlementaire enquêtecommissie Corona. Ook al vormen die sessies de laatste stap in de onderzoeksfase en is er lang naar uitgekeken: op de tribune zitten maar zo'n twintig mensen.

Toegegeven: er is ook beperkt plek op de verhoging achter de getuigen. De betrokken burgers, van middelbare leeftijd of ouder, moeten hun best doen om de aandacht erbij te houden. Soms lijkt iemand licht in slaap te vallen. De antwoorden waar je op hoopt moeten ook maar net voorbij komen. In totaal duren de verhoren negen weken.

Niet iedereen wil vertellen waarom hij of zij er is. Tijdens de eerste schorsing staat een groepje mannen bij elkaar bij de waterkoeler op de gang. "Ken je die sticker met NOS fake news (nepnieuws)?", vraagt één van hen. "Wij praten niet met de NOS." Het laat duidelijk zien dat het wantrouwen tegenover traditionele media, wetenschap en overheid, dat in coronatijd vaak boven kwam drijven, nog steeds aanwezig is.

Parlementaire enquêtecommissie

In de commissie zitten vijf Kamerleden. Zij onderzoeken hoe besluiten rond het coronabeleid tot stand zijn gekomen, zoals de lockdowns, schoolsluitingen, de avondklok, de mondkapjesplicht en het coronatoegangsbewijs.

Daarbij roepen ze getuigen op die ze onder ede verhoren. Vandaag waren dat Marion Koopmans (viroloog) en Bruno Bruins (oud-minister voor Medische Zorg). Later volgen onder meer Mark Rutte (oud-premier) en Jaap van Dissel (oud-voorzitter van het Outbreak Management Team).

Het doel is om lessen te trekken, zodat bij een volgende (gezondheids)crisis mogelijk betere keuzes gemaakt kunnen worden.

André Schipper uit Zaanstad wil wel uitleggen wat hij komt doen. Hij is gepensioneerd en deels uit persoonlijke interesse aanwezig, deels vanwege zijn eigen achtergrond in de gemeentepolitiek. Hij wil meer te weten komen over het goedkeuringsproces van vaccins.

Volgens hem was er heel veel over bekend, maar heeft dat niet genoeg aandacht gekregen. "Er waren adviezen van deskundigen, die bijna niet in de media terechtkwamen. Bijvoorbeeld dat het misschien wel twijfelachtig was om jonge mensen te vaccineren."

Hij wijst daarbij naar viroloog Marion Koopmans, die vandaag als eerste getuige was opgeroepen. "Ik geloof dat mevrouw Koopmans in een groep mensen zat die adviezen moest 'ontzenuwen'. Terwijl die adviezen ook van heel goede mensen kwamen die in ziekenhuizen werkten. En dat eindigde toch vaak in een soort blame and shame (beschuldigen en beschamen)."

Nadat Koopmans is gehoord, lopen twee vrienden de enquêtezaal uit naar de uitgang van het gebouw. Ze passeren een desinfectiepomp. "Ik heb nog steeds de gewoonte om hem te gebruiken", zegt één van hen. De ander, Joeri, wil alleen spreken als zijn achternaam niet in het artikel komt. Hij werkt als ambtenaar op het ministerie van Binnenlandse Zaken.

"We hebben allemaal corona meegemaakt", zegt Joeri. "We waren er allemaal bij toen de avondklok werd ingesteld en dat soort dingen. Dus dit is wel een historische gebeurtenis waar je eigenlijk ook weer bij wil zijn."

Nieuwe pandemie onvermijdelijk

Hij was benieuwd of de verhoren niet bevooroordeeld zouden zijn. "Maar wat mij opvalt, is dat ze ook juist vragen meenemen die door een heel kritische kant van de bevolking worden gesteld." Hij doelt bijvoorbeeld op de vraag aan Koopmans of eerder ingrijpen tot minder doden had geleid.

Koopmans liet in haar antwoorden blijken dat het onvermijdelijk is dat er weer een pandemie komt. Joeri hoopt, vanuit zijn achtergrond als ambtenaar, dat de overheid leert van de coronacrisis en informatie over die periode goed opslaat.

"Je hoopt dat bij vraagstukken van historisch belang, ambtenaren zich blijven afvragen: van welke overleggen moeten we welke informatie sowieso veiligstellen?"

Het ministerie van Economische Zaken (EZ) heeft de afgelopen jaren bij minstens zeventien subsidietrajecten nagelaten het parlement vooraf volledig of überhaupt te informeren. Terwijl dat wel had gemoeten, schrijft het ministerie in een brief. Het gaat om ruim 200 miljoen aan belastinggeld.

De Kamer, die vooraf moet kunnen beoordelen of een subsidie terecht is, vroeg om opheldering nadat Nieuwsuur begin dit jaar onthulde dat digitaliseringsplatform ECP jarenlang miljoenen aan subsidie ontving zonder dat de Eerste en Tweede Kamer daarover vooraf waren geïnformeerd. Daarbij bleek een groot deel van het subsidiegeld te zijn terechtgekomen bij een bedrijf dat in handen is van de stichtingsdirecteuren. Deskundigen spraken van belangenverstrengeling.

Maatwerk

Naar aanleiding van die publicatie informeerde EZ het parlement dat jarenlang was nagelaten juiste informatie te verstrekken over de subsidiëring aan ECP. Het departement stelde een onderzoek in of dit bij meer subsidieprojecten het geval was.

Bij zeventien nog lopende "incidentele" subsidies zijn beide Kamers of alleen de Eerste Kamer niet geïnformeerd. Het gaat om zogeheten 'maatwerkfinanciering', waarbij het ministerie het geld niet via een gewone open regeling verdeelt, maar gericht geld geeft aan één partij.

Hoogleraar bestuursrecht aan de universiteit van Amsterdam, Jacobine van den Brink, noemt het een bijzondere terminologie. "Maatwerksubsidie met een incidenteel karakter. Wat is er incidenteel als je jaar op jaar hetzelfde subsidieert?", zegt ze. "De hoofdregel is dat subsidies democratisch gelegitimeerd moeten zijn. En dat de Tweede Kamer er dus vooraf iets over te zeggen heeft. Als je het onder de tafel regelt, is er geen zicht meer op en weten andere partijen niet dat ze ook subsidie hadden kunnen krijgen."

Zeven ton overheidsgeld is verstrekt aan onder meer "maatschappelijke dialoog workshops" en "tentoonstelling verduurzaming industrie", zonder het parlement vooraf te informeren. Ruim twee ton ging naar een "conferentie die zich erop richt om positieve ontwikkelingen in Nederland te belichten".

Daarnaast toont het overzicht niet correct vermelde geldstromen van een miljoen euro voor een "platform" voor "onderzoek en kennisverspreiding" rond het afvangen van CO2. Ruim zes ton ging naar een festival op Terschelling.

'Netwerksubsidies'

Veruit de grootste subsidie ging naar SCAN, een nationaal onderzoeksprogramma dat in kaart brengt waar de ondergrond geschikt is voor het winnen van aardwarmte. Dat programma ontving sinds 2018 zo'n 170 miljoen euro van het ministerie. Daarover werd wel de Tweede Kamer geïnformeerd, maar de Eerste Kamer niet.

Kamerleden reageren met verbazing. "Er lijkt sprake van een breder patroon", zegt Tom van der Lee (GroenLinks-PvdA). "Kleine subsidies tellen op tot grote bedragen. Het is zeer onzorgvuldig en slecht voor het maatschappelijk draagvlak als beide Kamers niet goed worden geïnformeerd."

BBB-Kamerlid Henk Vermeer wil opheldering van de minister en informatie over subsidies in 2025. "Het systeem is op z'n minst niet goed ingericht." JA21-Kamerlid Annabel Nanninga vreest een old boys network. "Maatwerksubsidies? Ik zie het meer als netwerksubsidies."

Het ministerie zegt de werkwijze te hebben verbeterd. "De aanscherping van deze processen heeft de hoogste prioriteit", aldus EZ. Maar de fracties nemen daar geen genoegen mee. Nanninga: "Er bestaat al de wettelijke informatieplicht en er is al een taakomschrijving voor ambtenaren, dus hoe zien die maatregelen er concreet uit?"

De Amerikaanse rapper Ye mag naar Nederland komen voor zijn geplande optredens begin volgende maand in Arnhem. Volgens minister Van den Brink van Asiel en Migratie is er geen gegronde reden om hem de toegang te weigeren, zoals bijvoorbeeld het Verenigd Koninkrijk heeft gedaan.

Ye, eerder bekend als Kanye West, deed in het verleden antisemitische uitspraken en bracht onder meer T-shirts met hakenkruizen op de markt. Hij bood later excuses aan voor die uitlatingen en zei dat zijn gedrag werd veroorzaakt door een psychiatrische stoornis.

Van den Brink zegt dat hij de uitlatingen van Ye "natuurlijk ten zeerste" veroordeelt. "Maar op dit moment is er geen aanwijzing dat dat een reden kan zijn om hem te weren."

Openbare orde

Gisteren werd bekend dat de gemeente Arnhem een vergunning heeft verleend aan het Gelredome voor de concerten van de 48-jarige rapper, op 6 en 8 juni.

Burgemeester Marcouch zei de uitspraken van Ye persoonlijk verwerpelijk te vinden, maar als burgemeester moet hij kijken naar zaken als openbare orde, beveiliging en andere veiligheidskwesties. Volgens de Arnhemse burgemeester zijn die zaken rond het concert allemaal goed geregeld.

Ook Van den Brink ziet op het gebied van de openbare orde en nationale veiligheid geen aanleiding de artiest te weren. Bovendien wijst hij erop dat hij zich aan de Europese Schengen-afspraken moet houden. "Als er niet tussen nu en het moment van optreden een andere reden is of de situatie verandert, lijkt het erop dat het doorgaat", zegt hij.

Motie tegen komst in Tweede Kamer

Een ruime meerderheid in de Tweede Kamer steunde eerder een motie van de ChristenUnie en de VVD om de komst van Ye naar Arnhem te verbieden.

Volgens Van den Brink heeft de Tweede Kamer gevraagd om te onderzoeken of de regels moeten worden aangepast. "Dat ga ik ook in beeld brengen. En daarna moeten we die afweging met het parlement maken", aldus de minister.

De boetes op verkeersovertredingen gaan volgend jaar opnieuw omhoog. Het kabinet wil ze mee laten stijgen met de inflatie, waardoor de boetes zo'n 2,7 procent hoger worden. Ingewijden bevestigen een bericht daarover van De Telegraaf.

Wie door rood rijdt, gaat volgend jaar ruim acht euro meer betalen. De boete gaat door de inflatiecorrectie van 320 naar 328 euro.

Veel mensen ergeren zich aan de hoogte van de boetes in Nederland. Ook het Openbaar Ministerie (OM) en de Raad voor de Rechtspraak hebben kritiek. Volgens het OM zijn de bedragen niet meer proportioneel ten opzichte van boetes voor veel ernstigere vergrijpen, zoals mishandeling of diefstal.

Schulden

De Raad voor de Rechtspraak waarschuwde eerder dat burgers in ernstige financiële problemen kunnen komen, omdat de boetes bij niet betalen fors omhoog gaan. Na twee aanmaningen wordt het bedrag zelfs verdubbeld.

Ook de Tweede Kamer zet grote vraagtekens bij de steeds hoger wordende boetes. Maar tot nu is het kabinet van mening dat de inkomsten uit die boetes niet gemist kunnen worden voor het sluitend krijgen van de begroting.

Vorig jaar leverden boetes de staatskas zo'n 1 miljard euro op. Door de inflatiecorrectie gaat de opbrengst met nog enkele tientallen miljoenen omhoog.

De geplande bezuiniging op de gehandicaptenzorg gaat in ieder geval in 2027 niet door. Minister Sterk van Langdurige Zorg wil daarmee tegemoetkomen aan een wens van de Tweede Kamer. De besparingsmaatregel, die volgend jaar 171 miljoen euro moest opleveren, wordt ten minste een jaar uitgesteld, schrijft Sterk aan de Tweede Kamer.

Het gaat om bezuinigingen die nog zijn afgesproken door de kabinetten-Rutte IV en -Schoof. Ook het kabinet-Jetten heeft bezuinigingen aangekondigd, waardoor er in totaal zo'n half miljard euro af moet. Bij het aantreden van het huidige minderheidskabinet drong de Kamer aan op het schrappen van alle bezuinigingen.

De gehandicaptenzorg is een kwetsbare sector waar eigenlijk niets meer af kan, vindt een krappe meerderheid. De motie, ingediend door de ChristenUnie, werd in maart met één stem verschil aangenomen.

Tarieven

Minister Sterk schrijft aan de Tweede Kamer dat ze ergens anders op haar begroting geld heeft gevonden om de bezuinigingen in ieder geval een jaar uit te stellen. Ondertussen wil ze met de sector overleggen om bestuurlijke afspraken te maken voor de toekomst.

Het gat van 171 miljoen euro gaat Sterk opvangen door een ingreep in de tarieven die zorginstellingen zoals verpleeghuizen mogen hanteren. Het was de bedoeling dat die tarieven volgend jaar omhoog mochten zodat ze hun financiële reserves konden aandikken. De kosten daarvan zouden voor een groot deel voor de overheid zijn.

Politieke keuze

Maar volgens de minister zitten veel instellingen helemaal niet zo krap bij kas. En ze vindt het belangrijker om nu de bezuinigingen op de gehandicaptenzorg te schrappen. Daarom mogen de tarieven niet eerder dan in 2028 omhoog. Dat is een politieke keuze, schrijft ze in haar brief.

Fractievoorzitter Bikker van de ChristenUnie noemt het besluit van Sterk goed nieuws. "Deze mensen verdienen onze steun, de gehandicaptenzorg mag geen sluitpost worden. Nu de rest van de bezuinigingen nog!", schrijft Bikker op X.

De vakbonden zetten hun aangekondigde acties door. Het kabinet is niet bereid om aan hun eisen te voldoen, zeggen zij. De bonden willen niet alleen dat de AOW-leeftijd niet wordt verhoogd, maar ook dat de versoberingen van de werkloosheids- en arbeidsongeschiktheidsuitkeringen van tafel gaan.

Dat is de uitkomst van het eerste overleg op het Catshuis tussen het kabinet, de vakbonden en de werkgeversorganisaties.

"Tegen het inwilligen van onze eis kon het kabinet geen volmondig 'ja' zeggen", aldus Hans Spekman, voorzitter van de FNV. "Dus moeten we staken. Niet omdat we het leuk vinden, maar omdat dit niet als een zwaard van Damocles boven ons hoofd mag hangen."

Politieke mist

FNV maakte eerder bekend op woensdagochtend 24 juni te staken in het openbaar vervoer. Werknemers bij trein, bus, tram en metro zullen dan pas om 08.00 uur beginnen. Daardoor rijdt in de vroege ochtend in het hele land geen openbaar vervoer.

De vakbonden zeggen dat ze op termijn wel met het kabinet in gesprek zullen gaan, maar op dit moment is er onvoldoende aan hun ultimatum tegemoet gekomen, zeggen ze. De bonden zeggen wel in gesprek te blijven met de werkgeversorganisaties. "Daar ligt het conflict niet", zegt Spekman. Die gesprekken gaan in ieder geval over de WW en de WIA.

"Er is politieke mist die moet optrekken voor we met elkaar in gesprek kunnen", zegt voorzitter Van Holstein van VCP. "De acties liggen dus gewoon nog op tafel."

Druk was weggenomen

Voorzitter Van Oostrom van VNO-NCW begrijpt niet goed waarom de bonden gaan staken. "Het kabinet had de druk van de bezuinigingen al weggenomen. We konden dus zonder die druk praten."

De werkgevers willen het liefst een breed akkoord sluiten dat niet alleen over de sociale zekerheid gaat, maar bijvoorbeeld ook over stikstof en het overvolle elektriciteitsnet.

Ook premier Jetten is teleurgesteld dat de acties doorgaan. "Ik hoop dat de acties wel beperkt blijven en een niet te grote impact hebben op onze samenleving. Maar dat is aan de bonden." Hij hoopt dat ze toch snel weer aan tafel komen en zegt dat zijn deur altijd openstaat.

Aan tafel krijgen

Om de bonden aan tafel te krijgen, trok het kabinet eerder deze week het plan in om de AOW-leeftijd sneller te verhogen. De bezuiniging op de AOW had het kabinet ruim 2,7 miljard euro per jaar moeten opleveren.

Het voornemen kreeg niet alleen veel kritiek van de vakbonden, maar ook van de werkgevers en de Tweede Kamer. De bonden stelden een ultimatum: als de verhoging niet van tafel zou gaan, zouden er stakingsacties komen. Door het intrekken van dit plan en andere handreikingen van het kabinet wilden de bonden vandaag toch komen.

Ook de voorgestelde versoberingen van de uitkeringsregelingen voor werkloosheid en arbeidsongeschiktheid, de WW en de WIA, zet het kabinet voorlopig niet door. Daarmee wilde het kabinet "ruimte voor sociaal overleg en rust in de polder" maken, zei minister Vijlbrief van Sociale Zaken.

Hij wil samen met de vakcentrales en de werkgevers kijken naar een alternatieve invulling van de bezuinigingsplannen, maar ook naar toekomstige economische groei en verbeteringen voor de arbeidsmarkt.

Vaccinaties tegen meningokokken B worden vooralsnog niet opgenomen in het rijksvaccinatieprogramma (rvp). Dat heeft minister Hermans van Volksgezondheid besloten na een advies van de Gezondheidsraad.

Een infectie met de bacterie meningokokken B kan leiden tot meningokokkenziekte. Dat is een ernstige ziekte die hersenvliesontsteking en bloedvergiftiging kan veroorzaken. De ziekte komt vooral voor bij kinderen onder de vijf jaar.

Vaccinaties tegen andere typen meningokokken - A, C, W en Y - zijn wel opgenomen in het rvp.

Meer nadelen dan voordelen

Volgens de Gezondheidsraad wegen de voordelen van opname van type B in het rvp niet op tegen de nadelen. Zo is er op dit moment een laag aantal ziektegevallen met meningokokken B. In 2025 waren er 26 ziektegevallen onder jonge kinderen en 32 onder adolescenten, met in beide groepen één sterfgeval.

Ook is onzeker hoeveel van de ziektegevallen kunnen worden voorkomen met een vaccinatie. Jaarlijks zouden 170.000 jonge kinderen drie doses toegediend krijgen van het vaccin, dat relatief vaak (hoge) koorts veroorzaakt. Bij zeer jonge kinderen kan dat zelfs leiden tot ziekenhuisopname.

Het aantal ziektegevallen door meningokokken B wordt in Nederland zorgvuldig bijgehouden. De Gezondheidsraad gaf in 2018 en 2022 hetzelfde advies. Als er een nieuw vaccin komt of als het aantal ziektegevallen toeneemt, zal de raad een nieuw advies uitbrengen.

De Verenigde Staten maken zich zorgen omdat Nederland een Amerikaans bedrijf heeft verboden om het Nederlandse IT-bedrijf Solvinity over te nemen. Dat zei de Amerikaanse ambassadeur in Nederland vandaag op een veiligheidsbijeenkomst in Den Haag.

Ambassadeur Joe Popolo zei dat hij met de Amerikaanse regering overlegt om te bekijken of de VS het verbod moet opvatten als een actie waarmee Nederland handel met de VS moeilijker maakt.

"Waar wij ons zorgen over maken - en waar ik met Washington over heb gebeld en vandaag ongetwijfeld weer zal doen - is: is dit een handelsbelemmering? Wat ziet hier precies achter?", zei hij.

Staatssecretaris Willemijn Aerdts (Digitale Economie en Soevereiniteit) besloot maandag dat de overname van Solvinity door het Amerikaanse bedrijf Kyndryl niet door mag gaan. Over de geplande overname was al maanden onrust, omdat Solvinity onder meer de IT-dienstverlening verzorgt voor DigiD en MijnOverheid.

Door Amerikaanse wetgeving kan de VS namelijk allerlei gegevens opvragen bij Amerikaanse bedrijven, ook als de gegevens zijn opgeslagen in andere landen. In dit geval zou het gaan om de persoonlijke gegevens van alle Nederlanders in MijnOverheid.

Ook zou de VS ervoor kunnen zorgen dat Nederlanders geen zaken meer kunnen doen met hun eigen overheid, door de toegang tot DigiD te blokkeren. Met DigiD kun je onder meer inloggen bij de gemeente, de Belastingdienst en het ziekenhuis.

Angst voor tegenreactie

"Het feit dat we de risico's niet weg konden nemen en het publiek belang niet konden garanderen, maakt ingrijpen noodzakelijk", zei Aerdts gisteren over haar besluit om de overname tegen te houden.

De staatssecretaris schreef in een brief aan de Tweede Kamer dat haar beslissing "landenneutraal" is genomen, oftewel: niet specifiek tegen de Verenigde Staten is gericht. Het overnameverbod zou slecht kunnen zijn voor de relatie tussen Nederland en de VS: het land zou met een tegenreactie kunnen komen.

Ambassadeur Popolo denkt dat Nederland te snel heeft besloten om de overname tegen te houden, zei hij vandaag. In de brief schreef Aerdts dat zij "recentelijk serieuze indicaties" had dat de overname afgerond zou worden. De staatssecretaris schreef dat zij daarom "geen andere mogelijkheid zag dan nu dit besluit te nemen".

Het besluit is genomen na advies van een onafhankelijk toezichthouder: het Bureau Toetsing Investeringen (BTI). Het advies van het BTI is niet openbaar, maar Aerdts schrijft dat de toezichthouder concludeerde dat de overname een risico voor Nederland zou zijn.

Het Kamerdebat van gisteravond over geweld in de samenleving heeft duidelijk aan het licht gebracht dat Forum voor Democratie een "enge partij" is die er "racistische" en "antisemitische" ideeën op na houdt. Dat is een dag later de conclusie van verschillende fractievoorzitters die aan het debat meededen.

"Veel mensen denken nog 'er zit wel iets redelijks in die partij', maar het masker viel gisteren wel af", zegt CDA-leider Bontenbal op vragen van de NOS over het ongekend felle debat dat doorliep tot in de nacht.

VVD-fractievoorzitter Brekelmans: "Dat partijleider Lidewij de Vos blijft spreken over een blank Nederland laat zien dat onder die uiterlijke vertoning van gematigdheid nog steeds enge en racistische denkbeelden zitten."

Ook Kamerlid Keijzer kijkt vandaag terug op haar woordenwisseling in het debat met FVD-leider De Vos. "Op mijn vraag of Forum voor Democratie nog steeds vindt dat Europa en Nederland overwegend blank moet blijven, zei ze niet wat ze had moeten zeggen: nee dat vind ik niet."

Cocktail van complotten

Het antwoord van De Vos was dat haar partij wil dat "de mensen die hier van oorsprong wonen zich thuis blijven voelen in Nederland en in de meerderheid blijven in Nederland. Dat dat van oorsprong blanke mensen waren, is een feitelijke constatering, maar dat heeft verder met het doel dat wij nastreven niet zo heel veel te maken."

D66-fractievoorzitter Paternotte noemt de teksten van De Vos een cocktail van complotten "die er uiteindelijk op neer kwam dat Forum van Nederland een blank land wil maken en dat mensen van wie de grootouders, of overgrootouders zelfs, naar Nederland kwamen hier weg zouden moeten."

Keijzer vroeg De Vos ook of zij vindt dat Joden erop uit zijn de 'blanke' Nederlanders te vervangen, een van de complottheorieën die FVD'ers delen. De Vos zei geen 'nee', maar zei dat ze niet begreep waar die vraag vandaan kwam.

Bontenbal: "Het is een partij die geen afstand neemt van antisemitisme. Ik denk dat partijen daar gisteren ook nog wel erg van geschrokken zijn. Want je kunt makkelijk afstand nemen. Dat kun je ter plekke doen en elk weldenkend Kamerlid zou dat meteen doen. Maar er werd constant omheen gedraaid."

Van links tot rechts

Het viel de fractievoorzitters op dat er heel breed in de Kamer op de woorden van De Vos werd doorgevraagd en dat partijen een grens trokken. Paternotte is blij dat partijen van links tot rechts gisteren de discussie aangingen en stelling namen. Bontenbal: "Iedereen stond met open mond te kijken. Zegt ze dit echt? Het was ook niet vooraf bedacht, maar het gebeurde."

Het is een dilemma of je als fractie Forum aandacht moet geven of juist niet, zegt Bontenbal. "Maar we hebben allemaal een taak om dit te ontmaskeren." Hij hoopt dat kiezers zichzelf ook verdiepen in waar de partij voor staat. "Wij vinden het gevaarlijk om deze partij in de Tweede Kamer te hebben."

Keijzer vindt het "doodeng" dat een partij met deze denkbeelden zo groot is. "Ze zitten met zeven mensen in de Kamer en staan in de peilingen op zestien."

Ook Brekelmans denkt dat het beeld van de partij nog niet bij iedereen volledig is. "Ik spreek veel mensen die zeggen 'je kunt best op Forum stemmen, het is een hele fatsoenlijke partij'. Maar daaronder zitten extreemrechtse en racistische denkbeelden."

De Vos voelt zich aangevallen

De Vos kijkt anders terug op het debat en de vragen die over haar partijstandpunten werden gesteld. In een mailbericht om leden te werven zegt zij dat ze "ruim 72 minuten (!) lang is aangevallen in de Tweede Kamer". Over de discussie in de Kamer over het racisme en antisemitisme bij Forum zegt zij niets.

Er zijn al weinig partijen die met Forum willen samenwerken. Maar het wordt nu tijd om daar echt een eind aan te maken, vindt Paternotte. "Elke partij die nu nog zegt dat je met Forum een politieke samenwerking kan optuigen die heeft gisteren niet goed geluisterd of wil meedoen aan hele foute politiek."

De regeringscoalitie van D66, VVD en CDA is verdeeld over de vraag of de Afghaanse Taliban-regering een gesprekspartner kan zijn op diplomatiek niveau. De kwestie is actueel nu de Europese Commissie met het regime wil overleggen over het terugnemen van uitgeprocedeerde asielzoekers.

D66 is daar fel tegen, het CDA wil het juist wel en de VVD spreekt van een "duivels dilemma". Die laatste partij valt vooral over de wens van de Taliban om - in ruil voor afspraken over asielzoekers - diplomaten te mogen stallen in EU-landen.

"Een Taliban-diplomaat in Nederland... Het eerste dat in mij opkomt is hoe ik dat mijn moeder die oorspronkelijk uit Afghanistan komt moet uitleggen", zegt Ulysse Ellian. Het VVD-Tweede Kamerlid staat "niet te springen" om gesprekken met "een verschrikkelijk bewind dat Afghanistan heeft verwoest".

Tegelijkertijd wil zijn partij wel dat uitgeprocedeerde Afghanen Nederland verlaten. Voor Ellian is het een "reële optie" deze groep naar een zogenoemde terugkeerhub in een land "in Noord-Afrika" te sturen.

Vanuit dat derde land zouden uitgeprocedeerde Afghanen volgens Ellian naar hun vaderland worden gestuurd. "Voor andere landen kan de lat minder hoog zijn om met de Taliban te praten."

Coalitiepartijen in spagaat

D66-Kamerlid Robert van Asten noemt de Taliban "een verwerpelijk regime waar je verre van moet blijven en geen banden mee moet hebben". De gedachte dat de Taliban ooit een diplomaat stationeert in Den Haag lijkt hem "het ergste dat kan gebeuren in de stad van vrede en recht".

Het CDA voelt ook ongemak bij gesprekken met de Taliban, maar benadrukt dat overleg met Kabul nodig is om strenger asielbeleid te kunnen voeren. Kamerlid Jeltje Straatman wijst erop dat in Nederland een "grote groep" is van Afghanen die terug moeten, maar dat de huidige machthebbers in Kabul terugkeer momenteel blokkeren.

"Dus we zullen met hen afspraken moeten maken. Maar wel echt op de Europese condities. Dat betekent niet dat wij ons laten marchanderen."

Niet autorijden zonder man

In 2021 namen de Taliban de macht over in Afghanistan. Sindsdien zijn de mensenrechten verslechterd: meisjes mogen na de basisschool geen onderwijs meer volgen en vrouwen mogen niet zonder echtgenoot of mannelijk familielid reizen of autorijden.

Praten met de Taliban-regering is volgens D66 een "legitimering van het schrikbewind". Van Asten: "Dan erken je dat zij daar de macht hebben."

Asielminister Bart van den Brink (CDA) is het daar niet mee eens. Hij spreekt van een "dilemma", maar zegt ook dat Nederland de Europese Commissie "steunt" in de gesprekken die waarschijnlijk volgende maand plaatsvinden. Volgens hem is contact nodig om afspraken te kunnen maken over de terugkeer van een kleine driehonderd Afghanen.

Afgezien van Rusland erkent geen enkel land de Taliban-regering. Wel zijn er landen die Taliban-diplomaten ontvangen. Duitsland is het enige EU-land dat dat doet. Noorwegen doet het ook, maar is geen lid van de EU. In veel landen in de wereld is de Afghaanse ambassadeur nog altijd een vertegenwoordiger van de vorige regering.

Kort na de uitbraak van de coronapandemie heeft de branchevereniging voor ouderenzorg met succes bij zorgminister De Jonge gelobbyd om het gebruik van mondmaskers af te raden. De Jonge viel tijdens een persconferentie een thuiszorgorganisatie af die de maskers uit voorzorg juist wél aan personeel gaf om medewerkers en cliënten te beschermen tegen het virus.

In de persconferentie half april 2020 zei De Jonge te betwijfelen of het handelen van de thuiszorgorganisatie "verstandig" is. Het preventief dragen van mondmaskers was volgens het RIVM op dat moment "niet nodig", en wie ze tóch gebruikte deed dat volgens De Jonge ten koste van een ander. "Ieder voor zich, zo werkt het echt niet", aldus de toenmalig minister.

Uit nieuw vrijgegeven e-mails blijkt dat De Jonge met die boodschap kwam op verzoek van Conny Helder, op dat moment bestuurslid van Actiz, branchevereniging voor werkgevers in de ouderenzorg. Ze vraagt De Jonge "in het kader van verzoeknummers voor de persconferentie" om expliciet te zeggen dat dit "bewezen zinloos" is. Een bewering zonder wetenschappelijke onderbouwing. Helder werd twee jaar later minister voor Langdurige Zorg.

Het verzoek kwam op een cruciaal moment. Corona greep begin 2020 om zich heen in verpleeghuizen, en veel patiënten overleden. Ongeacht de wereldwijde schaarste kregen medewerkers in Duitse verpleeghuizen het advies om preventief mondmaskers te dragen bij álle ouderen. In Nederland bepaalden de RIVM-richtlijnen dat mondmaskers alleen nodig waren bij patiënten met een coronaverdenking.

Reconstructie

In de avond van 15 april haalt De Jonge tijdens de persconferentie uit naar Buurtzorg-bestuurder Jos de Blok. Die heeft in een krant verteld dat hij zijn thuiszorgmedewerkers uit voorzorg mondmaskers laat dragen. In de persconferentie zegt De Jonge te betwijfelen of het handelen van De Blok "verstandig" is.

Helder schreef De Jonge op 15 april 2020 dat zorgorganisaties, zoals Buurtzorg, "sterk de neiging" hadden om "preventief, altijd en overal" mondmaskers te gebruiken. Ze vraagt De Jonge "in het kader van verzoeknummers voor de persconferentie" om expliciet te zeggen dat dit "bewezen zinloos" is. Een bewering zonder wetenschappelijke onderbouwing.

Ook zegt Helder dat het "goed, of zelfs nodig" is als De Jonge thuiszorgorganisatie Buurtzorg "als invloedrijke partij" zou "aanspreken" op "haar mediacampagne" vóór preventief gebruik van mondmaskers. Daarop vraagt De Jonge zijn ambtenaren of er iets van Helders verzoek "te honoreren" is, en spreekt hij De Blok tijdens zijn persconferentie aan, in reactie op een vraag.

Bekijk de reactie van minister De Jonge in deze video:

In Nederland bepaalden de RIVM-richtlijnen dat mondmaskers in de ouderenzorg alleen nodig waren bij patiënten met een coronaverdenking. En als zorgmedewerkers "vluchtig contact" hadden met een "hoestende, niezende coronapatiënt" zouden mondmaskers ook niet nodig zijn.

'Schokkend en schandalig'

Tijdens de eerste golf voelden zorgmedewerkers zich schuldig, omdat ze mensen hadden verzorgd zonder bescherming, die later overleden. "Als jij het gevoel krijgt: 'Ik ben degene geweest die een bewoner besmet heeft en die overlijdt', dan zit je met een schuldgevoel, ook al heb je dat onbewust gedaan", zegt oud-verpleegkundige Ineke Kleinjan. "Ik weet dat collega's dit hebben gedacht."

De Jonge zei bij herhaling dat de RIVM-richtlijnen niet waren gebaseerd op schaarste, maar op veiligheid. Een aantal organisaties, waaronder thuiszorgorganisatie Buurtzorg, vond het onverantwoord om medewerkers tijdens het hoogtepunt van de pandemie onbeschermd met kwetsbare ouderen te laten werken. Zij weken af van de richtlijnen en kochten zelf mondmaskers in voor hun personeel.

De Blok reageert op de nu vrijgegeven stukken. De actie van Actiz noemt hij "schokkend en schandalig". "Bijna een vorm van corruptie. Je macht gebruiken om een partij aan te pakken." De opmerkingen van De Jonge hadden volgens hem "duidelijk heel veel impact" op collega-bestuurders, die daarna eerder afzagen van preventief mondmaskergebruik. Hij noemt dat "buitengewoon kwalijk".

'Wist ik op dat moment niet'

Conny Helder, nu voorzitter van de raad van toezicht van het OLVG, laat weten dat Actiz het op dat moment geldende advies van het Outbreak Management Team (OMT) volgde. Zij vond het uit voorzorg gebruiken van mondmaskers "niet verdedigbaar" gezien de "grote tekorten".

Wel zegt ze dat ze haar uitspraken achteraf minder stellig had moeten formuleren. Het was niet "bewezen zinloos" om uit voorzorg mondmaskers te dragen, maar de "toegevoegde waarde" was nog niet bewezen. Dat die waarde er later wél bleek te zijn, "wist ik op dat moment niet", zegt ze tegen Nieuwsuur.

Hugo de Jonge, tegenwoordig commissaris van de Koning in Zeeland, wil niet reageren. Hij zegt zijn verhaal te gaan doen bij de parlementaire enquêtecommissie, waarvan de verhoren aanstaande vrijdag beginnen.

Actiz laat weten dat de ouderenzorg tijdens corona onder "uitzonderlijke druk" stond. De mail van Helder moet worden gezien "in die context en fase van de pandemie" en het "voortdurende verzoek" om helderheid over de richtlijnen.

Schijnveiligheid

In de loop van april 2020 verdween de mondkapjesschaarste, maar de richtlijnen werden niet aangepast. Het RIVM, verschillende ministers en Actiz voerden toen een ander argument aan tégen het uit voorzorg dragen van mondmaskers: dit zou tot "schijnveiligheid" leiden. Zorgmedewerkers zouden andere hygiënemaatregelen dan minder naleven. Voor dit argument bleek geen wetenschappelijke basis te bestaan, en later evenmin.

Eind september 2020, ruim een half jaar na de start van de pandemie, adviseerde het OMT dat het in verpleeghuizen toch wél nodig was om uit voorzorg mondmaskers te dragen, zonder dat daar nieuw wetenschappelijk inzicht over bestond.

In 2022 onthulde Nieuwsuur dat ambtenaren van het ministerie op 14 april 2020 een zin hadden laten toevoegen aan het OMT-advies en aan de RIVM-richtlijnen. Een zin die preventief mondmaskergebruik ontraadde.

Voorzitter van het eerste OVV-rapport Jeroen Dijsselbloem noemde het een "pijnlijke illustratie" van zijn bevindingen. "Dat er een totale rolvermenging was tussen de wetenschappelijke adviezen en de besluitvorming."

De Vereniging van Verpleegkundigen en Verzorgenden eiste hierna excuses van de overheid voor zorgmedewerkers die ziek waren geworden. De vereniging zegt nu tegen Nieuwsuur dat die excuses nog altijd niet geboden zijn, maar dat de eis nog staat.

Reactie Actiz

Lees hier de hele reactie van Actiz.

Het kabinet stuurt de mijnenjager Zr.Ms. Willemstad naar de Middellandse Zee. De ministers Yesilgöz (Defensie) en Berendsen (Buitenlandse Zaken) schrijven aan de Tweede Kamer dat het marineschip daar onderdeel gaat uitmaken van een doorlopende NAVO-missie. Maar als het nodig is, kan het schip ook snel doorgestuurd worden naar de Straat van Hormuz.

Daar kan het marinevaartuig ingezet worden om een veilige doorvaart van koopvaardijschepen en olietankers te waarborgen, als de zeestraat weer open gaat. Vorige maand liet het kabinet al weten dat het nadenkt over een militaire bijdrage aan het beveiligen van de Straat van Hormuz, die nu afgesloten is voor scheepvaart vanwege de oorlog tussen de VS en Iran.

Mijnenjagers zoeken met behulp van sonar actief naar zeemijnen, waarna ze met een springlading onschadelijk worden gemaakt. Nederland heeft er 3, met elk tussen de 28 en 38 bemanningsleden.

De vaartuigen hebben een romp van polyester en niet van staal, omdat sommige mijnen reageren op veranderingen van het magnetisch veld. Ze hebben daarom ook wel de bijnaam 'badkuip' of 'tupperware-boot'.

Ook misschien een duikteam

Yesilgöz schrijft dat het kabinet nog geen definitief besluit heeft genomen over een bijdrage, maar dat er wel voorbereidingen worden getroffen. Het op pad sturen van de mijnenjager maakt daar onderdeel van uit.

Daarnaast worden er voorbereidingen getroffen voor het sturen van een gecombineerd search-, duik- en explosieven opruimingsteam, met eventueel een eigen ondersteuningsvaartuig. Ook wordt er gekeken naar het leveren van Nederlandse militairen voor de staf van de internationale coalitie.

De mijnenjager vertrekt later deze week en is half juni inzetbaar in de Middellandse Zee, schrijven de ministers. Als het schip daadwerkelijk doorgestuurd wordt naar de Straat van Hormuz, komt er een debat over in de Tweede Kamer.

Premier Jetten heeft opnieuw het geweld bij azc-demonstraties hard veroordeeld. In het Kamerdebat met de ruime titel "over het normaliseren van geweld in politiek en samenleving" waarschuwde hij voor de gevolgen van dit soort geweld voor de democratie en van het 'goedpraten' daarvan. Het debat ging tot in de nacht door.

Door de intimiderende werking durven lokale politici en burgers niet meer te zeggen wat zij vinden, zei Jetten. Hij betreurde het dat niet de hele Kamer dit geweld afkeurde. Daarmee doelde hij vooral op Forum voor Democratie. Fractievoorzitter De Vos zei in het debat wel dat zij het geweld afkeurde, maar Jetten vindt dat onvoldoende.

"Want wat er vervolgens achter de komma komt, dat het wel te begrijpen is dat sommige mensen geweld gebruiken gezien de problemen met de asielopvang, dat is geen volmondige afkeuring", zei de premier.

"Daar zit het goedpraten van intenties aan vast", zei Jetten in de Kamer:

Het debat liep regelmatig uit de hand door beschuldigingen over en weer. Die gingen van het goedpraten van geweld, banden met rechtsextremistische organisaties en neonazi's, weggegooide kransen van de 4 mei-herdenking tot vermeende banden met de Israëlische geheime dienst. En het falende asielbeleid van de afgelopen jaren, waar dan weer wel bijna iedereen het over eens was.

Aan het eind van het debat waren verschillende Kamerleden ontevreden. Fractievoorzitter Struijs van 50Plus zei dat hij had gehoopt op een breed debat om iets te doen aan de problemen in het land "en om te voorkomen dat de politie met nog meer geweld te maken krijgt". BBB-Kamerlid Van der Plas noemde het een bizar debat "om een aantal mensen en fracties even op het schavot te brengen". "Waar hebben we nu naar zitten kijken?", vroeg VVD-fractieleider Brekelmans zich af.

Samenwerking Markuszower

Eerder in het debat benadrukten coalitiepartijen D66, VVD en CDA na kritische vragen geen plannen te hebben voor een veelomvattend samenwerkingsverband met de Groep Markuszower. De uitlatingen van Kamerlid Markuszower over geweld tegen Palestijnse asielzoekers en diens woorden tegen een azc-demonstrant "we worden omvolkt", staan bredere samenwerking in de weg, zei D66-fractievoorzitter Paternotte.

Tegelijkertijd sluiten de coalitiepartijen het zoeken naar politieke samenwerking met deze fractie niet uit. Jetten zei dat het zoeken naar "zo breed mogelijke meerderheden" op grote dossiers als asielbeleid en woningbouw voor het minderheidskabinet belangrijk is. Anders krijg je het "jojo-effect" dat veel mensen bij nieuwe verkiezingen vinden dat er niets voor hen is gedaan, lichtte hij toe.

Tegelijkertijd nam Jetten wel stelling tegen de eerdere uitlatingen van Markuszower. "Er is geen noodzaak om geweld te gebruiken tegen mensen die hier asiel komen aanvragen", zei hij. "Geweld is niet aan de orde dus ook niet het hinten daarop."

Onder meer GroenLinks-PvdA, Denk en de Partij voor de Dieren begrijpen niet dat het kabinet voor Markuszower de "deur op een kier" laat, nu die in hun ogen niet voldoende afstand neemt van zijn uitspraken.

Tijdens het debat kwam FVD-leider De Vos in aanvaring met bijna de hele Kamer. Zij kreeg het verwijt dat FVD termen als 'omvolking' en 'remigratie' gebruikt. De Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid noemt dit verwijzingen naar rechts-extremistische theorieën.

'Bikkelhard racisme'

Fracties van links tot rechts vroegen De Vos afstand te nemen van rechtsextremistische groepen die mogelijk de aanjagers van het geweld bij azc-demonstraties zijn.

D66'er Paternotte vroeg of zij ook vindt dat "Nederland alleen voor de blanken" is, wat voormalig FVD-leider Baudet uitdroeg. "Nederland is voor de Nederlanders", antwoordde De Vos. "Dat zijn mensen die hier oorspronkelijk woonden, die hier al generaties wonen." Anderen moeten aangemoedigd worden te vertrekken, zei ze. Paternotte noemde dat "bikkelhard racisme".

Ook Kamerlid Keijzer vroeg De Vos of ze dit "nou echt meende", omdat zo'n standpunt de samenwerking "op rechts" voor een strenger asielbeleid moeilijk maakt. De Vos zei dat ze die vraag niet begreep omdat zij deze uitlatingen zelf niet heeft gedaan.

Aanvaring Bontenbal-De Vos

CDA-leider Bontenbal ziet rechtsextremistische invloeden die via FVD de Tweede Kamer inkomen als groot gevaar. Toen De Vos zei dat het asielbeleid van onder meer het CDA leidt tot verkrachtingen, reageerde Bontenbal woedend. "Hoe goor wil je het hebben! Kijk dan in de spiegel of je nog een moreel kompas hebt."

Aan het eind van het debat wilde Denk een motie indienen waarin de partij suggereert dat Markuszower contacten heeft met de Israëlische geheime dienst Mossad. De Kamervoorzitter liet die motie niet toe, omdat in Kamerdebatten geen plaats is voor onbewezen beschuldigingen van ambtsmisdrijven.

Het kabinet deed moeite het debat wat kalmer te laten eindigen door te beloven dat het asielbeleid echt strenger wordt. Er wordt nog onderzocht wie nu precies geweld rond azc's organiseren.

De regeringspartijen D66, VVD en CDA hebben geen plannen voor een veelomvattend samenwerkingsverband met de Groep Markuszower in de Tweede Kamer. Maar politieke samenwerking, zoals wel vaker gebeurt onder 'politieke tegenstanders', sluiten zij niet uit.

De recente uitspraken van Kamerlid Markuszower over geweld tegen Palestijnse asielzoekers en diens woorden tegen een azc-demonstrant "we worden omvolkt", staan een bredere samenwerking wel in de weg, zei D66-fractievoorzitter Paternotte in een debat.

In het Kamerdebat kwamen kritische vragen van oppositiepartijen SP, Denk, PvdD, Volt en GL-PvdA. Die wilden weten of het minderheidskabinet nog steeds bij Markuszower wil aankloppen voor steun.

Debat live volgen

Het debat heet 'Over normalisering van geweld in politiek en samenleving' en is hier live te volgen.

"Waarom is D66 wel duidelijk over PVV en Forum en niet over Markuszower? Iemand die heeft gezegd dat het maximale geweld tegen de Palestijnen gebruikt moet worden en het genocidale gedachtegoed aanhangt?" vroeg PvdD-fractievoorzitter Ouwehand.

SP-leider Dijk zei dat het minderheidskabinet aan het "cherry picken" is, waarbij voldoende stemmen bij elkaar vinden belangrijker is dan waar politieke partijen voor staan.

Paternotte zei verschillende keren dat er geen plan is voor structurele samenwerking met Markuszower. Hij noemde diens uitspraken over geweld tegen Palestijnse asielzoekers en omvolking "abject, absurd en gevaarlijk". Paternotte vindt dat Markuszower "nog extremere uitspraken dan Wilders" doet en daarmee structurele samenwerking bepaald niet makkelijker maakt.

Wat is samenwerken?

Fractievoorzitter Brekelmans van de VVD kreeg dezelfde vraag van de oppositiepartijen voorgelegd. Hij zei dat hij de uitspraken van Markuszower heeft veroordeeld en herhaalde dat de coalitie geen samenwerkingsverband van plan is.

"Maar we werken wel met drie partijen samen in een minderheidscoalitie en daarmee zoeken we naar meerderheden", zei Brekelmans. "Misschien dat mevrouw Ouwehand ook weleens voor een voorstel van ons stemt. Niemand moet dan toch denken dat wij een samenwerkingsverband zijn aangegaan? "Nee", zei Ouwehand lachend. "Dat is niet goed voor uw reputatie."

"Dus wat is precies samenwerken?", ging Brekelmans verder. "Ik heb de heer Klaver ook wel eens moties zien opstellen met de heer Wilders. Als de heer Klaver dit niet meer zou mogen doen dan wens ik hem veel succes in de oppositie: dan haalt hij nooit meer een meerderheid."

Ook Paternotte vindt een "contactverbod" dat GroenLinks-PvdA-leider Klaver en de anderen volgens hem leken te eisen, te ver gaan. Hij wil de mogelijkheid openhouden om als minderheidscoalitie contact met de fractie van Markuszower te hebben over steun voor wetten en moties.

Over rechts en over links

Die fractie kan samen met bijvoorbeeld JA21 of de SGP de doorslag geven in de Tweede Kamer. Dit wordt ook wel de mogelijkheid van het kabinet 'over rechts' genoemd.

SP, Denk, PvdD, Volt en GL-PvdA willen dat als de Groep Markuszower als optie gepasseerd wordt, het minderheidskabinet vaker de mogelijkheid 'over links' opzoekt. Daardoor kunnen zij meer inhoudelijke invloed uitoefenen op de voorstellen van het kabinet.

Maar de coalitiepartijen laten zich dus niet dwingen om de optie over rechts op te geven. En als de Groep Markuszower plannen van het minderheidskabinet wil steunen, dan kan dat. Hoe de samenwerking met D66, VVD en CDA er ook uitziet.

Later Jetten aan het woord

Bij het debat, dat naar verwachting nog tot laat in de avond doorgaat, zijn premier Jetten, minister Van Weel, minister Van den Brink en minister Heerma aanwezig.

Later vanavond komt Jetten namens het kabinet aan het woord.

PVV-Kamerlid Maikel Boon heeft de schuld op zich genomen voor het manipuleren van een rechtbanktekening. "Dat is een hele domme actie geweest", zegt hij tegen De Telegraaf. Boon is al vaker in opspraak gekomen vanwege het bewerken van afbeeldingen met kunstmatige intelligentie en het verspreiden van nepfoto's.

De NOS meldde gisteren dat de PVV Noord-Brabant op sociale media een video had verspreid met daarin een bewerkte rechtbanktekening. Twee Syrische mannen, die veroordeeld waren wegens de moord op hun zus, keken nijdig op de gemanipuleerde versie.

'Netjes, maar weinig antwoorden'

Rechtbanktekenaar Petra Urban sprak er gisteren schande van dat haar werk zonder toestemming was gebruikt en vervormd. Vandaag bevestigt Urban tegen de NOS dat Boon haar heeft gebeld om zijn excuses aan te bieden. "Dat waardeer ik en dat was heel netjes. Maar op de grote vraag waarom hij de afbeelding zo heeft lopen manipuleren, daar had hij weinig antwoord op."

De NOS heeft de PVV geprobeerd te bereiken voor een reactie, maar dat is niet gelukt.

Bekijk hier het verschil tussen de AI-versie en het origineel van de rechtbanktekening:

PVV'er Boon zegt tegen De Telegraaf dat hij zich van geen kwaad bewust was. "Ik dacht: als we de tekening aanpassen, zitten er geen auteursrechten meer op." Maar die gedachte is te kort door de bocht, legt tekenaar Urban uit. "Je kan geïnspireerd zijn door een foto of tekening en vervolgens een nieuw beeld maken. Maar het is heel anders als je de tekening gaat aanpassen, en al helemaal zonder toestemming", zegt zij.

Urban is in gesprek met de Nederlandse Vereniging van Journalisten over de kwestie. Ze weet nog niet of ze stappen gaat ondernemen.

AI-beelden van Timmermans en asielzoekers

Het is niet voor het eerst dat Boon over de schreef is gegaan met het bewerken van afbeeldingen met AI. PVV-leider Wilders bood vorig jaar excuses aan GroenLinks-PvdA aan nadat Boon AI-afbeeldingen over toenmalig lijsttrekker Timmermans had verspreid.

Het PVV-Kamerlid beheerde een Facebookpagina waar nepbeelden over bijvoorbeeld Timmermans en asielzoekers stonden, zo concludeerde De Groene Amsterdammer na eigen onderzoek. Aanvankelijk sprak Boon in de Tweede Kamer nog tegen dat hij bij deze plaatjes betrokken was, maar dat bleek hij wel.

Wilders zei destijds dat hij zijn partijgenoot Boon op deze kwestie had aangesproken. "Ik heb hem daar een reprimande voor gegeven en hij heeft het allemaal offline gehaald." De PVV-leider zei vervolgens dat het niet meer zou gebeuren.

Minister Berendsen van Buitenlandse Zaken gaat de Russische ambassadeur in ons land op het matje roepen. Vladimir Tarabrin moet uitleg komen geven over de recente aanvallen op de Oekraïense hoofdstad Kyiv.

Daarbij zou onder meer een ballistische Oresjnik-raket zijn ingezet, een moderne Russische raket die bijna niet is te onderscheppen en ook kernkoppen kan dragen.

De afgelopen dagen zijn de Russische aanvallen op Kyiv intenser geworden. Daarbij zouden ook veel woningen en scholen zijn geraakt. Moskou heeft burgers en diplomaten opgeroepen de Oekraïense hoofdstad zo snel mogelijk te verlaten.

De beschietingen zouden een vergelding zijn voor de vermeende aanval op een studentenhuis in de bezette Oekraïense regio Loehansk.

'Wij laten ons niet intimideren'

Berendsen noemt de Russische aanvallen "onacceptabel". "We willen dat Rusland echt aan de onderhandelingstafel gaat zitten. En we zien eigenlijk precies het tegenovergestelde", aldus de minister. Hij gaat geen Nederlanders evacueren uit Kyiv. "Nederlanders in Kyiv blijven daar, wij laten ons niet intimideren. Onze diplomaten blijven op de post."

Ook op andere plekken in de EU worden Russische diplomaten op het matje geroepen vanwege de aanvallen en de oorlogstaal van het Kremlin.

Duitsland ontbiedt de Russische ambassadeur in Berlijn en de EU-buitenlanddienst heeft hetzelfde gedaan met de Russische vertegenwoordiging in Brussel.

Na de Tweede Kamer heeft nu ook de Eerste Kamer ingestemd met het Europese asiel- en migratiepact. Met 45 van de 74 stemmen (één senator was afwezig) is de wet aangenomen die ervoor moet zorgen dat de Europese regels hier kunnen gaan gelden.

Het voorstel kreeg steun van CDA, SGP, D66, VVD, PVV, BBB, JA21, 50Plus en de eenmansfracties Beukering, Walenkamp en Van Gasteren.

Na jarenlange onderhandelingen stelde de EU in 2023 vast welke nieuwe migratieregels er nodig waren om het beleid in Europa gelijker te maken. De regels gaan in over ruim twee weken, op 12 juni.

Zes van de negen

In het pact staat dat migranten sneller gescreend moeten worden. Ook moeten ze, als ze geen recht hebben op verblijf in de EU, sneller naar hun land van herkomst of een ander veilig land. Verder mogen landen de hele asielprocedure laten uitvoeren in een veilig land buiten de EU.

In de Nederlandse uitwerking van het pact staan zes van de negen maatregelen van de strenge asielwet die vorige maand werd weggestemd in de Eerste Kamer. Het kabinet mocht op verschillende punten zelf kiezen hoe de Europese afspraken werden ingevuld en heeft daarbij vaak voor de strengere variant gekozen.

Er is hoop dat het migratiepact op langere termijn voor snellere asielprocedures zorgt en de druk op het systeem zal verlichten. Maar voor de korte termijn is er juist de vrees dat de druk in het aanmeldcentrum in Ter Apel flink zal toenemen.

Langer wachten

In de asielketen klinken ook zorgen over een andere kant van de invoering van het migratiepact. Door de nieuwe Europese regels mag de Immigratie- en Naturalisatiedienst niet langer dan zes maanden over een aanvraag doen. Om die termijn te kunnen halen gaat de IND prioriteit geven aan nieuwe aanvragen.

Dat is slecht nieuws voor de ongeveer 50.000 asielzoekers van wie de aanvraag nog loopt. Zij moeten hierdoor waarschijnlijk langer wachten op een beslissing.

Ondertussen wordt in Den Haag gewerkt aan aanvullende nationale asielmaatregelen. Na het sneuvelen van de asielnoodmaatregelenwet zijn twee maatregelen alweer op de agenda gezet. Het gaat om het sneller terugsturen van criminele asielzoekers en het afschaffen van dwangsommen voor de IND.

Het kabinet trekt het plan om de AOW-leeftijd sneller te verhogen weer in. Met dat besluit hoopt minister Vijlbrief van Sociale Zaken de vakbonden weer om tafel te krijgen voor een breed akkoord over de sociale zekerheid. Hij heeft ze daarover een brief gestuurd met een uitnodiging voor "een open gesprek op korte termijn".

De bezuiniging op de AOW had een besparing van ruim 2,7 miljard euro per jaar moeten opleveren. Vanaf 2033 zou de leeftijd waarop mensen AOW krijgen weer een-op-een gaan meestijgen met de gemiddelde levensverwachting. Maar er kwam veel kritiek op dat plan van het minderheidskabinet. Niet alleen van de vakbonden, ook de werkgevers en de Tweede Kamer zijn er niet voor.

In de brief aan de vakbonden constateert het kabinet dat het AOW-voorstel het sluiten van een akkoord in de weg staat. "We hebben besloten te stoppen met dit wetsvoorstel", staat er. De bonden stelden eerder een ultimatum: als de verhoging niet van tafel zou gaan, zouden er stakingsacties komen.

Minister Vijlbrief legt uit waarom het kabinet deze zet doet:

Nu stijgt de AOW-leeftijd ook al op basis van de levensverwachting; voor ieder jaar dat we langer leven, komen er acht maanden bij. In het kabinetsplan werd dat een jaar per extra jaar levensverwachting. Jonge mensen zouden dan mogelijk tot hun 71ste moeten blijven werken voordat ze AOW krijgen.

Ook de voorgestelde versoberingen van de uitkeringsregelingen voor werkloosheid en arbeidsongeschiktheid, de WW en de WIA, leverden veel kritiek op. Ook die plannen zet het kabinet voorlopig niet door. "Daarmee maakt het kabinet ruimte voor sociaal overleg en rust in de polder", schrijft Vijlbrief.

Hij wil nu samen met de vakcentrales en de werkgevers kijken naar een alternatieve invulling van de bezuinigingsplannen. De minister wijst daarbij op de veranderende arbeidsmarkt die vraagt om werknemers die makkelijker en sneller van baan kunnen wisselen.

Door meer te doen aan scholing en begeleiding naar nieuw werk wil hij komen tot "een ontslagvrije samenleving", waarin mensen zo min mogelijk gebruikmaken van een WW-uitkering. Ook het arbeidsongeschiktheidsstelsel wil hij hervormen. Vijlbrief noemt dat "een doolhof, een onbegrijpelijk systeem dat mensen gevangen houdt".

Bezuiniging wel halen

Het kabinet hoopt dat de vakbonden weer willen komen praten nu de bezuinigingen in hun huidige vorm niet worden doorgezet, maar houdt voorlopig wel vast aan de miljarden die de maatregelen moesten opleveren.

"Het kabinet voelt een diepe verantwoordelijkheid om Nederland beter door te geven aan de volgende generaties. Dat betekent ook dat het geen rekening wil doorschuiven", staat in de uitnodigingsbrief, die ook is ondertekend door premier Jetten.

'Volstrekt onvoldoende'

Ondanks de uitnodiging van het kabinet gaan de geplande acties wat de bonden betreft nog steeds door. Volgens CNV, FNV en VCP zijn de voorstellen over AOW, WW en WIA "volstrekt onvoldoende" maar ook "mager en ontzettend onduidelijk".

"Dat moet echt opgehelderd", zegt FNV-voorzitter Hans Spekman. "Als de bezuinigingen doorgaan wordt de rekening enkel en alleen neergelegd bij mensen die werken en uitkeringsgerechtigden."

De bonden willen wel een "verhelderend gesprek" met het kabinet om te bepalen of het klopt dat de politieke partijen bij de bezuinigingen op de sociale zekerheid willen blijven. Volgens de bonden "de keuze tussen een stomp in de buik of een klap in het gezicht".

Ze zijn wel blij dat de plannen rondom de versnelde verhoging van de AOW-leeftijd worden teruggedraaid. "Maar ook hier laat het kabinet de deur op een kier om in de toekomst toch geld op te halen bij gepensioneerden. Daar valt voor de bonden niet over te praten."

Toekomst van de arbeidsmarkt

Werkgeversverenigingen VNO-NCW en MKB-Nederland vinden het verstandig dat het het kabinet de versnelde stijging van de AOW-leeftijd van tafel haalt. Ook zijn ze te spreken over het verkorten van de WW en het aanpassen van de WIA.

Zij hopen dat dit voor de bonden voldoende is om snel over de toekomst van de arbeidsmarkt en de sociale zekerheid te gaan praten. De werkgevers gaan ervan uit dat de bonden de aangekondigde stakingen opschorten.