Socialmediaplatform X heeft aangekondigd de regels voor AI-chatbot Grok aan te scherpen, waardoor het niet meer mogelijk moet zijn om mensen ermee 'uit te kleden' of afbeeldingen te creëren van echte mensen in weinig verhullende kleding. De aanscherping geldt voor de regio's waar "dit illegaal is", aldus het platform in een bericht afgelopen nacht.

Dat zou dan ook voor Nederland moeten gelden: in Nederland is het strafbaar om zonder toestemming van een afgebeeld persoon beeldmateriaal te seksualiseren. Daaronder valt ook het maken van nepnaaktbeelden. Maar een aantal uren na de aankondiging van X was het nog wel mogelijk om via Grok dergelijke afbeeldingen te genereren, bleek uit tests die de NOS deed.

Kamerlid Marijke Synhaeve (D66) weet hoe het is als er AI-beelden van je rondgaan. Meermaals stonden er neppe (deepfake) pornobeelden van haar online. Ze maakt zich grote zorgen over de ontwikkelingen rond AI-chatbot Grok:

X onderstreepte verder in het bericht, gedeeld door onder anderen topman Elon Musk, dat generatieve kunstmatige intelligentie zich snel ontwikkelt en dat de veiligheidssystemen "steeds strenger" zullen worden. Daarbij wordt volgens het platform samengewerkt met gebruikers, overheden en bedrijven.

Toenemende druk

De afgelopen dagen groeide de druk op X om Grok aan banden te leggen, toen duidelijk werd dat van talloze vrouwen en ook minderjarigen via de tool zonder toestemming foto's op seksuele wijze waren gemanipuleerd. In tal van landen zijn onderzoeken ingesteld naar de stroom aan deepfakes, en dus naar X.

De Britse mediawaakhond Ofcom heeft al laten weten dat het onderzoek naar Grok ondanks de aanscherping wordt voortgezet. Wel spreekt Ofcom van een "welkome ontwikkeling".

Ondertussen werken de autoriteiten in de Filipijnen aan een verbod op Grok, en Indonesië werd afgelopen weekend het eerste land dat de toegang tot de AI-tool in ieder geval tijdelijk blokkeerde.

Roep om verbod

Demissionair justitieminister Van Oosten noemt het 'uitkleden' van echte mensen via Grok "buitengewoon verwerpelijk". Van Oosten: "De impact en de gevolgen van online seksueel misbruik zijn voor slachtoffers en hun omgeving enorm, mede omdat nepmateriaal vaak niet te onderscheiden valt van echt materiaal".

Anti-misbruikorganisatie Offlimits zei vorige week geschrokken te zijn van de deepfakes via Grok en riep op tot een verbod op AI-tools die dergelijke deepnudes mogelijk maken.

"Laten we ons in Nederland, net zoals Australië en het Verenigd Koninkrijk doen, duidelijk uitspreken: dit soort toepassingen moet verboden zijn", aldus de organisatie. "Er is namelijk geen enkele uitlegbare reden waarom dit zou moeten bestaan. Zeker niet in combinatie met een wereldwijd socialmediaplatform zoals X waardoor het voor iedereen bereikbaar is en doodeenvoudig verspreid kan worden, met alle desastreuse gevolgen van dien."

Minister Van Oosten zegt dat er wordt gekeken naar de "mogelijkheid en wenselijkheid" van zo'n verbod. "Dit vraagstuk is complex en kent helaas geen snelle oplossing. Een zorgvuldige afweging, samen met alle betrokken partijen, is noodzakelijk."

Nederland stuurt één militair naar Groenland, om mee te doen aan de verkenning voor een militaire oefening in het Arctisch gebied. Het gaat om een officier van de Koninklijke Marine, schrijft demissionair defensieminister Brekelmans op X.

Duitsland, het Verenigd Koninkrijk, Frankrijk, Noorwegen, Zweden en Finland sturen ook militairen naar Groenland. De verkenning wordt geleid door Denemarken. Groenland maakt deel uit van het Deense koninkrijk. De eerste militairen zijn al op het eiland gearriveerd.

"Veiligheid in het Arctisch gebied is van strategisch belang voor alle NAVO-bondgenoten", zegt Brekelmans. Daarom vindt hij dat Nederland moet meehelpen "om opties voor een gezamenlijke oefening in het Arctisch gebied in kaart te brengen".

Na de verkenning is een grotere NAVO-inzet "een mogelijke volgende stap", zegt Brekelmans. Het Nederlandse kabinet staat daar volgens hem positief tegenover.

Ambitie VS om Groenland over te nemen

Vanmorgen bedankte de Deense premier Frederiksen de landen alvast voor het sturen van militairen. Zij zei op Facebook dat "de Amerikaanse ambitie om Groenland over te nemen intact is gebleven". Daarom wil ze doorgaan "met onze inspanningen om te voorkomen dat dit scenario werkelijkheid wordt".

De Amerikaanse president Trump heeft meermaals gedreigd Groenland in te nemen, naar eigen zeggen om de VS te beschermen en vanwege de strategische ligging.

Demissionair minister Van Weel van Buitenlandse Zaken zei vanmorgen dat Denemarken voorlopig niet in gevaar is. Er wordt nog gepraat met de VS en dat is winst, stelde hij.

Minister Brekelmans van Defensie heeft in Hawija persoonlijk excuses aangeboden voor het bombardement op de Iraakse stad in 2015, waarbij zeventig burgerdoden vielen. Brekelmans sprak daar met nabestaanden en slachtoffers van de Nederlandse luchtaanval. Die gesprekken waren volgens hem "indringend en aangrijpend".

Brekelmans bood vorig jaar namens het kabinet excuses aan. Een paar maanden later beloofde hij de Tweede Kamer naar Hawija af te reizen om daar ook persoonlijk zijn excuses aan te bieden. Brekelmans gaf aan dat het voor hem wel veilig genoeg moest zijn om die kant uit te gaan. Dat was nu dus het geval.

Brekelmans heeft bij zijn bezoek twee projecten om Hawija weer op te bouwen bekeken, die inmiddels zijn afgerond. Hij kondigde nu aan nog eens 10 miljoen euro extra uit te trekken voor de stad.

Waar dat geld precies naartoe moet gaan, is nog onduidelijk. "Ik ben mij er zeer van bewust dat geen enkele vorm van steun het leed kan wegnemen", zegt Brekelmans verder daarover.

Hard oordeel van commissie

Een commissie deed eerder onderzoek naar de vraag hoe er zoveel burgerdoden konden vallen bij het bombardement. Die kwam met een hard oordeel: de Nederlandse defensie had te weinig informatie om goed in te schatten wat de destructieve gevolgen konden zijn van de F-16-bommen, Ook werd er te veel geleund op Amerikaanse informatie.

Daarnaast concludeerde de commissie dat toenmalig defensieminister Hennis de Tweede Kamer in de nasleep "keer op keer" onvolledig en onjuist had geïnformeerd. Ook na de publicatie van het rapport bleek dit het geval: beelden van de ochtend na het bombardement op Hawija bleken lange tijd onvindbaar, maar doken daarna alsnog op.

Het kabinet houdt vol dat de luchtaanval gerechtvaardigd was, omdat er een bommenfabriek van Islamitische Staat stond. "Maar het is vreselijk dat daarbij onbedoeld burgerslachtoffers zijn gevallen en veel schade is ontstaan", benadrukt het ministerie van Defensie.

Het kabinet wil nog deze week besluiten of er "enkele Nederlandse militairen" naar Groenland worden gestuurd. Dat zegt demissionair minister Van Weel tegen BNR. De militairen zullen gaan helpen om een NAVO-oefening voor te bereiden. Het gaat dus niet om een militaire missie.

Van Weel zegt dat Nederland "welwillend" tegenover het sturen van Nederlandse militairen staat. "Voor het einde van de week kunt u daarover witte rook verwachten." Bronnen melden aan de NOS dat het om één of twee mensen gaat.

De minister van Buitenlandse Zaken wijst erop dat er motie ligt waarin de Tweede Kamer het kabinet vraagt om alles te doen wat Denemarken kan helpen. Hij heeft laten weten dat hij daarnaar zou kijken.

Deense premier

Denemarken heeft de militaire aanwezigheid op Groenland versterkt. Het eiland maakt deel uit van het Deense koninkrijk. Frankrijk, Duitsland, het Verenigd Koninkrijk, Zweden en Noorwegen hebben gezegd ook militairen te sturen.

De Deense premier bedankt haar Europese bondgenoten voor hun bijdrage. Ze zegt dat er "nog steeds een fundamenteel meningsverschil" met de VS is en dat "de Amerikaanse ambitie om Groenland over te nemen intact is gebleven". "Dit is natuurlijk een ernstige zaak en we gaan daarom door met onze inspanningen om te voorkomen dat dit scenario werkelijkheid wordt."

Van Weel zegt bij BNR dat de territoriale integriteit van Groenland en Denemarken voorlopig nog niet in gevaar is. Er wordt in elk geval nog gepraat met de VS en dat is winst, stelt hij. "Als je met elkaar praat, dan ben je in ieder geval constructief bezig en niet destructief met zaken als het innemen van iemands territorium."

D66, VVD en CDA, die samen onderhandelen over een minderheidskabinet, willen het mogelijk maken dat medewerkers van banken hogere bonussen mogen krijgen. Het gaat om medewerkers in vakgebieden die lastig zijn te vinden en waar tussen werkgevers veel concurrentie is.

Volgens de drie partijen hebben banken grote moeite met het aantrekken van vooral goede IT-medewerkers. Nu geldt er nog een maximum voor de bonussen van 20 procent van het salaris. De partijen willen daar vanaf. Mensen in topfuncties blijven uitgezonderd van het hogere bonusplafond. JA21 en BBB steunen het voorstel, zodat er een Kamermeerderheid is.

De Nederlandse Vereniging van Banken (NVB) reageert in het FD met instemming op het besluit. "Wij hebben al vaker onze zorgen geuit over het feit dat de Nederlandse beloningsregels knellend zijn voor financiële ondernemingen." Volgens de NVB kunnen bedrijven in de bankensector en de financiële technologische dienstverlening nu onder gelijke voorwaarden concurreren met andere Nederlandse en Europese werkgevers.

Oppositiepartijen tegen

Oppositiepartijen zoals GL-PvdA, SGP, SP en Denk zijn tegen het plan en de manier waarop de drie partijen het willen regelen, namelijk in een wet die vooral gaat over de beschikbaarheid van contant geld. De linkse partijen vinden dat medewerkers in andere sectoren zoals de zorg juist bonussen verdienen.

D66, VVD en CDA zeggen dat het nodig is voor de concurrentiepositie van Nederland om het verschil met andere landen zo snel mogelijk recht te trekken.

Beoogde oppositiepartijen hebben nog geen idee hoe D66, CDA en VVD steun gaan zoeken voor de plannen van hun minderheidskabinet. Dat zeggen ze na twee dagen met gesprekken met de formerende partijen. Behalve de SGP, die morgen op gesprek gaat, en de PVV, die het nut van praten niet inziet, zijn alle partijen nu op gesprek geweest.

GroenLinks-PvdA-leider Klaver, die het minderheidskabinet een "risicovol experiment in turbulente tijden" noemt, had verwacht meer te horen over hoe de drie "begrotingen aan meerderheden willen helpen". Hij miste een "financiële plaat" en concludeert dat partijen "nog geen idee hebben hoe ze het gaan doen".

Die indruk hadden Volt-leider Dassen en SP-leider Dijk ook. Volgens Dassen zijn de drie nog "heel erg aan het zoeken". Dijk vreest chaos en denkt dat het allemaal heel wankel gaat worden. Maar er ligt nog geen concreet stuk, en zonder inhoud praten is lastig, erkent Dijk.

'Geluisterd naar partijen'

D66-leider en beoogd premier Jetten begrijpt dat partijen meer over de inhoud willen weten. "Ik snap dat sommige partijen het liefst nu alle conceptteksten van ons zouden zien, maar wij moeten eerst de inhoudelijke financiële onderhandelingen daarover afronden", zei hij. Daar gaan de drie nu ook weer hard mee aan de slag, zegt Jetten. Hij spreekt tegen dat er geen idee is hoe ze in een minderheidskabinet willen samenwerken. Zelf had hij "een heel andere indruk van de gesprekken" dan "wat hij in sommige liveblogs las".

De ambitie is nog steeds om met een programma met scherpe keuzes te komen. Er is volgens Jetten zeker ook geluisterd naar ideeën van andere partijen. Niet alles kon volgens hem "meteen op applaus rekenen", maar er zaten "zeker goede ideeën bij". Jetten sluit niet uit dat één, twee of drie partijen nog een keer op gesprek gevraagd worden. Maar de komende tijd gaan nu eerst de drie partijen met de plannen verder.

Jetten heeft er vertrouwen in dat een minderheidskabinet op grote thema's als stikstof en woningbouw straks "brede steun kan krijgen uit de Tweede Kamer". Het is de ambitie met een goede ministersploeg te komen die de Kamer steeds in een vroeg stadium bij plannen zal betrekken, aldus Jetten.

Miljarden voor defensie

Welke plannen er ook komen, duidelijk is al dat D66, VVD en CDA miljarden voor defensie en veiligheid willen. Om aan de NAVO-normen te voldoen is zo'n 16 tot 19 miljard per jaar nodig. Ook een Kamermeerderheid is voor hogere defensieuitgaven, maar waar het van betaald moet worden is nog de vraag. De drie formerende partijen willen onder meer de zorgkosten omlaag brengen, wat bij partijen als GroenLinks-PvdA en de PVV op weerstand stuit.

De kans is groot dat partijen in ruil voor steun van de plannen van het minderheidskabinet vaak wat zullen terugvragen, of juist iets blokkeren.

'Liberale etalagepolitiek'

Vraag is dus hoe straks die totaalpuzzel gemaakt en betaald kan worden. Een nieuwe minister van Financiën kan het nog wel eens heel druk krijgen. Wat ChristenUnie-leider Bikker betreft moet hij of zij straks soms "net even wat meer gaan meedenken in plaats van tegen denken".

Bikker zit ook niet te wachten op "liberale etalagepolitiek". De moties die ze voor de kerst zag verschijnen over onderwijsvrijheid, koopzondagen en het verruimen van embryokweek vond ze bepaald geen uitgestoken hand naar de ChristenUnie. Maar ze wacht de plannen van de drie af en zal die op de inhoud bekijken.

Ook Klaver zit er ondanks de vraagtekens bij het slagen van het experiment zo in, hoewel de grote vraag volgens hem blijft wat de drie willen en hoe. "Ik weet niet óf ze met ons willen samenwerken, maar ze móeten met ons samenwerken", zei hij, doelend op het aantal zetels van zijn partij in de Tweede, maar vooral ook de Eerste Kamer.

Partij voor de Dieren-leider Ouwehand begrijpt ook niet hoe partijen het voor zich zien. "Ze hebben een poging gedaan om het uit te leggen, maar dat is niet gelukt", zei ze na afloop van haar gesprek. Ouwehand is "niet per se tegen een minderheidskabinet". Maar ze begrijpt niet waarom "redelijke partijen zoals GroenLinks-PvdA" niet mogen meedoen aan een kabinet", om dan vervolgens "zo'n beetje de hele Tweede Kamer te vragen mee te helpen". Mensen in het land snappen dat niet, denkt ze, en of dat het vertrouwen in de politiek gaat herstellen is volgens haar ook maar de vraag.

Een groot deel van de Tweede Kamer maakt zich zorgen over de gezondheidsrisico's voor omwonenden van geitenhouderijen en vindt dat het kabinet snel actie moet ondernemen. Veel Kamerleden wezen in een debat vandaag op onderzoek waaruit blijkt dat omwonenden meer kans op longontsteking hebben. Ook haalden ze cijfers aan van het CBS, waaruit blijkt dat sinds 2000 het aantal geiten vervijfvoudigd is. Inmiddels zijn er bijna 600.000 geiten in Nederland.

Het kabinet werkt aan een afstandsnorm voor nieuwbouwlocaties, maar heeft nog niet besloten wat de afstand wordt. Voor bestaande situaties wordt onder meer onderzoek gedaan naar stalmaatregelen.

Voorrang voor woningbouw

Volgens het Kamerlid Kostic van de Partij voor de Dieren worden omwonenden al jaren in de steek gelaten. Ook de SP en GroenLinks-PvdA stelden zich in het debat stevig op. Zij willen nu al een afstandsnorm van 1 kilometer voor alles dat gebouwd gaat worden, zoals de Gezondheidsraad adviseert. Binnen die afstand is het risico voor omwonenden groter. Maar als woningbouwplannen daardoor in gevaar komen, moet volgens de partijen gekeken worden of boerderijen met geiten kunnen wijken.

Nieuw kabinet

Hoewel D66 net als de linkse partijen vindt dat het advies van de Gezondheidsraad opgevolgd moet worden, wilde de partij samen met de twee andere formerende partijen eerst meer weten over de overwegingen van het kabinet. VVD en CDA benadrukten het kabinet de ruimte te willen geven om zorgvuldig te werken: "Het kabinet is aan zet voor de kamer er een schepje bovenop doet", aldus het Kamerlid Den Hollander van de VVD. Hiermee lijken ze de beslissing aan een nieuw kabinet te laten.

SGP en BBB vragen zich af of op basis van het onderzoek nu al rigoureus beleid kan worden gemaakt. Ze wijzen erop dat een precieze oorzaak voor het verband tussen geiten en longontstekingen nog niet gevonden is. En vrezen voor de gevolgen voor de sector. Ook JA21 is sceptisch over het nemen van maatregelen op basis van het onderzoek. De partij verwacht veel van maatregelen vanuit de sector zelf.

Proportioneel en zorgvuldig

De ministers van VWS en Landbouw zeggen de gezondheidseffecten serieus te nemen en hebben om aanvullend onderzoek gevraagd. Een vraag van het Kamerlid Bromet van GroenLinks-Pvda of dat niet gewoon een manier was om een ruzie hierover tussen het Ministerie van Landbouw en het Ministerie van VWS te parkeren, beantwoordde minister Bruijn van VWS ontkennend. Volgens Bruijn is dat onderzoek nodig om een zorgvuldige en proportionele afweging te maken. Ook nú een norm van 500 meter instellen, het minimum waarnaar gekeken wordt, wil hij niet: "we willen in één keer een duidelijk besluit nemen".

De eerste resultaten van onderzoeken worden binnen enkele weken verwacht. Na een eventueel kabinetsbesluit, duurt het dan nog zeker anderhalf jaar voordat de regels ingaan, zegt Bruijn. Tot die tijd heeft het kabinet gemeentes en provincies opgeroepen om geen uitbreidingen of nieuwe vestigingen van geitenhouderijen toe te staan.

Over 62 dagen, op woensdag 18 maart, zijn er weer verkiezingen. Dan mogen bijna veertien miljoen kiesgerechtigden stemmen voor de gemeenteraad.

Tussen deze en de laatste verkiezingen in oktober zit weinig tijd. Toch heeft het ministerie van Binnenlandse Zaken een evaluatie gemaakt, ook over het experiment met het kleinere stembiljet. De Tweede Kamer besprak die vandaag met demissionair minister Rijkaart (BBB).

De overheid wil bij de gemeenteraadsverkiezingen in nog meer gemeenten experimenteren met het nieuwe, kleinere stembiljet. De kiezers in Alphen aan den Rijn, Boekel, Gouda, Leiden, Meierijstad, Midden-Delfland, Nijmegen, Noordoostpolder, 's-Hertogenbosch, Soest en Tynaarlo doen dan mee.

Het experiment in vijf gemeenten bij de afgelopen Tweede Kamerverkiezingen is goed verlopen, zegt de minister. 0,47 procent van de stemmen was ongeldig. Landelijk zou dat neerkomen op ongeveer 50.000 ongeldige stemmen.

Minder fouten bij 'oude' stembiljet

De Tweede Kamer vindt het foutenpercentage nog steeds aan de hoge kant. Zeker omdat tijdens de experimenteerfase stemmen geldig worden geacht terwijl ze eigenlijk ongeldig zijn. Ter vergelijking: in de gemeenten waar met het 'oude' stembiljet werd gestemd was het aantal ongeldige stemmen nog lager: 0,26 procent.

Als een kiezer op het nieuwe biljet wel de witte stip bij een partijnummer rood maakt, maar vergeet de witte stip bij een kandidaatnummer rood te maken, dan telt de stem toch. De stem gaat dan naar de lijsttrekker van die partij. Dat is vastgelegd in het Tijdelijk experimentenbesluit nieuwe stembiljetten.

BBB-Kamerlid Vermeer vindt dat vreemd, omdat de kieswet in Nederland juist uitgaat van individuen die een Kamerzetel krijgen en niet een partij. Maar zo is het nu eenmaal afgesproken in de experimenteerfase, zegt de minister.

Met het nieuwe stembiljet maak je eerst het rondje rood voor de partij:

En vervolgens het rondje voor het nummer van de kandidaat van die partij:

Vermeer wil weten welke kiezers de fouten maken en waar dat aan ligt. Ook Kamerlid Van Baarle van Denk wil weten of het nieuwe biljet wel wetenschappelijk is getest op begrijpelijkheid voor alle opleidings- en vaardigheidsniveaus. Ook hij vindt het foutenpercentage nog erg hoog.

De minister zegt dat het door het stemgeheim onmogelijk is om er achter te komen wat de kenmerken van de kiezers zijn die de fout maakten. Wel is uit tests gebleken dat mensen met een beperking erg tevreden zijn met het nieuwe biljet. Ook zijn de kosten voor het maken van de stemmallen, een hulpmiddel voor blinde en slechtziende kiezers, veel lager met het nieuwe biljet.

Werkdruk stembureaus

Dat vindt Van Baarle geen argument. "Democratische verkiezingen mogen wat kosten", vindt hij. De minister zegt dat er meerdere voordelen aan het nieuwe stembiljet zitten, zoals ook de werkdruk op de stembureaus. Hij stuurt nog een uitgebreidere evaluatie en de voorgaande onderzoeken over het kleinere stembiljet naar de Kamer.

Over het definitief invoeren van het kleinere stembiljet wordt in ieder geval pas na de gemeenteraadsverkiezingen een besluit genomen. Hoe de experimenten daar verlopen, speelt een belangrijke rol bij dat besluit.

Er is voldoende gas om de winter door te komen. Demissionair energieminister Hermans heeft dat gezegd in het tv-programma Goedemorgen Nederland. Zij ziet geen reden voor zorg.

Volgens de Gasunie zijn de gasvoorraden door het koude weer snel geslonken. In november waren de opslagen voor iets meer dan 73 procent gevuld. Daar is nu nog zo'n 40 procent van over. Vorig jaar rond deze tijd was er een voorraad van ongeveer 50 procent.

Maar volgens Hermans is de situatie stabiel. Nederland importeert wekelijks (vloeibaar) gas uit landen als de Verenigde Staten, Noorwegen, België en het Verenigd Koninkrijk. Om dat in de winter aan te vullen, worden de opslagen aangesproken.

'Vinger aan de pols'

Ze snapt dat mensen zich afvragen of ze de verwarming straks nog wel kunnen aanzetten, "maar we houden ongelooflijk sterk de vinger aan de pols", zei ze in het WNL-programma.

In 2024 waren de gasopslagen voor de winter voor zo'n 90 procent gevuld. Dat is dus meer dan in 2025. Maar ook daar is volgens Hermans een logische verklaring voor.

Ze stelt dat er elk jaar "een nationaal vuldoel" voor de gasvoorraden wordt bepaald. Dat lag deze keer lager, op 74 procent, vanwege het verminderde gasverbruik in Nederland.

Groninger Gasveld

Een eventuele heropening van het Groninger gasveld is volgens Hermans "onbespreekbaar". In 2024 besloot een ruime meerderheid van de Tweede Kamer dat dat gasveld gesloten zou worden.

Daar wil de minister zich aan houden. "Het is volstrekt niet aan de orde om te zeggen: we gaan dat anders doen. Ik vind dat onbetrouwbaar. Een betrouwbare overheid houdt zich aan zijn woord."

De Tweede Kamer steunt een mogelijke extra militaire bijdrage van Nederland aan de NAVO-aanwezigheid in Groenland. Een krappe meerderheid van CDA, VVD, D66, BBB, Volt en ChristenUnie steunt een SGP-voorstel dat het demissionaire kabinet vraagt zich binnen de NAVO samen met andere Europese landen actief in te zetten voor een versterkte aanwezigheid in het gebied.

Het kabinet zei eerder al positief tegenover zo'n missie te staan. In een brief schrijft het kabinet de Kamer te informeren als er "meer duidelijkheid komt over een dergelijke missie".

De Amerikaanse president Trump heeft via sociale media gezegd dat hij Groenland, een autonoom gebied van Denemarken, wil inlijven, om - zoals hij zegt - te voorkomen dat het land binnen de Russische of Chinese invloedsfeer komt te vallen. Trump heeft ook meermaals gezegd dat het hem om de rijke voorraad grondstoffen van Groenland gaat.

De komende dag spreekt de Deense minister van Buitenlandse Zaken Rasmussen met zijn Amerikaanse collega Rubio en vice-president Vance over Groenland. De VS dreigen het land, onderdeel van het koninkrijk Denemarken, desnoods op te kopen of binnen te vallen. Welke beweegredenen de Amerikaanse regering precies heeft en hoe serieus de dreigementen zijn is niet duidelijk, zei Van Weel in het Kamerdebat.

Bijdragen aan oplossing

Toezeggingen aan de VS om het poolgebied als NAVO-landen gezamenlijk beter te bewaken tegen dreigingen van China en Rusland zijn nodig in de gesprekken en kunnen bijdragen aan een oplossing, maakte Van Weel duidelijk. "De VS maakt zich terecht zorgen over de veiligheid in het arctisch gebied."

Een NAVO-missie in het poolgebied zou als signaal richting de regering-Trump kunnen worden gezien, om de president van militaire acties af te houden. Gisteren zei NAVO-secretaris-generaal Rutte dat lidstaten er samen voor moeten zorgen dat Groenland wordt beschermd tegen landen als Rusland en China. Nederland geeft daar nu gehoor aan.

De EU-landen hebben zich achter Denemarken geschaard en wachten de besprekingen van woensdag af. Van Weel herhaalde dat alleen Denemarken en Groenland bepalen wat er gaat gebeuren. Defensieminister Brekelmans zei eind vorige week dat Nederland bereid is militair bij te dragen op Groenland als daar door de NAVO-landen, waaronder de VS, om wordt gevraagd.

Zorgen om Iran

Het Kamerdebat ging ook over andere crises in de wereld, zoals Oekraïne en Iran. Van Weel overlegt later deze maand in Brussel met zijn Europese collega's over de internationale ontwikkelingen.

Over de bloedige protesten in Iran vroegen Kamerfracties aan Van Weel of er meer gedaan kan worden voor de mensen die massaal in opstand zijn gekomen tegen het bewind van ayatollah Khamenei. Bij het neerslaan van demonstraties zijn honderden en mogelijk duizenden doden gevallen.

Van Weel heeft de Iraanse ambassadeur op het matje geroepen, andere EU-landen deden dat ook. Dat is diplomatiek een zwaar middel, maar Teheran zal zich er weinig van aantrekken, zei Van Weel. Om de banden met Iran te verbreken is het nog te vroeg, zei hij. Dat zou volgens Van Weel ook nadelen hebben voor Nederlanders in het land en voor de nog kleine kans op dialoog met het regime.

De mogelijkheden voor hulp zijn zeer beperkt, schetste Van Weel. Contact met het land is beperkt, omdat het internet wordt geblokkeerd.

De EU-ministers van Buitenlandse Zaken spreken elkaar binnenkort, dan liggen nieuwe strafmaatregelen tegen Iran op tafel. Van Weel zal zich namens Nederland inzetten om de Revolutionaire Garde, de militaire macht in het land, op de terrorismelijst te zetten.

Ook sancties tegen leden van het Iraanse regime komen dan aan de orde. "Ik hoop dat die de eindstreep halen", zei Van Weel.

Voorlopig komt er toch geen extra Nederlandse toeslag op pakketjes en bestellingen van buiten de Europese Unie, zoals uit China. Het demissionaire kabinet ziet ervan af omdat België en Frankrijk het ook niet doen.

Nederland wilde de extra heffing invoeren om de extra kosten van de douane te dekken, die steeds meer moet controleren.

Door de toeslag zou een pakketje rond deze tijd zo'n 6 euro duurder worden. Omdat de EU-landen gezamenlijk wel een pakkettoeslag willen invoeren, is de kans groot dat de prijs deze zomer wel met 3 euro omhoog gaat. Daar werden zij het begin vorig jaar over eens.

Minder aantrekkelijk maken

EU-landen doen dit om bestellingen bij webshops in vooral China minder aantrekkelijk te maken. Er komt een heffing van drie euro per product of productgroep. Voor een pakket met drie T-shirts en één koptelefoon wordt bijvoorbeeld een heffing van zes euro gerekend.

De heffing gaat gelden voor pakketjes ter waarde van maximaal 150 euro. Voor duurdere pakketten gelden al heffingen.

Nederland roept de ambassadeur van Iran op het matje vanwege het geweld van de Iraanse overheid tegen vreedzame demonstranten. Demissionair minister van Buitenlandse Zaken Van Weel noemt het buitensporig.

"Ik ben diep geschokt door het bloedige geweld tegen Iraanse demonstranten", zegt Van Weel. Het ontbieden van de ambassadeur betekent dat Nederland formeel protest aantekent tegen het geweld, de "grootschalige willekeurige arrestaties en de internetblokkades". Ook andere Europese landen, zoals Finland, Spanje en België, hebben de Iraanse ambassadeurs in hun land ontboden.

Bij de Iraanse ambassade in Den Haag zijn enkele tientallen mensen bijeen gekomen om te demonstreren tegen het regime van het land. Op borden van actievoerders stonden teksten als 'Stop killing', 'S.O.S. Iran!' en 'Make Iran great again'. Sommige mensen hadden de oude Iraanse vlag bij zich, een groen-wit-rode vlag met in het midden een leeuw met zwaard. De vlag werd tot 1979 gebruikt.

Via sociale media komen berichten naar buiten dat de politie en het leger gericht op burgers schieten. Volgens mensenrechtenorganisaties zijn er meer dan duizend, of zelfs meer dan tweeduizend mensen gedood. Ook een Iraanse functionaris noemde tegenover persbureau Reuters een aantal van tweeduizend. De berichten zijn lastig te verifiëren omdat het internet in het land door de overheid is platgelegd en telefoneren ook nauwelijks mogelijk is.

De lijkzakken liggen op straat door overvolle mortuaria in Iran:

Scenario's

De Duitse bondskanselier Merz houdt rekening met een snelle val van het Iraanse regime. "Als een regime alleen aan de macht kan blijven door geweld te gebruiken, dan is het in feite afgelopen met ze", zei hij tijdens een bezoek aan India. De Amerikaanse president Trump dreigde al met militair ingrijpen. Amerikaanse media melden dat het leger daarvoor verschillende scenario's heeft besproken.

In Iran wordt al twee weken geprotesteerd. Steeds meer mensen gaan dag in dag uit de straat op omdat zij een einde willen aan het streng-islamitische regime van ayatollah Khamenei.

Wat gebeurt er als een ambassadeur wordt ontboden?

De ambassadeur krijgt het verzoek om zich op een bepaald tijdstip te melden op het ministerie. Eigenlijk wordt daar altijd gehoor aan gegeven, zo zijn de regels van de internationale diplomatie. Wat volgt is een beleefde, maar koele ontvangst. Dat gebeurt meestal niet door de minister, maar door een hoge ambtenaar.

De ambassadeur krijgt in zakelijke bewoordingen uitgelegd waarom hij of zij ontboden is en krijgt de gelegenheid daarop te reageren. Over de precieze inhoud van het gesprek worden ook achteraf geen mededelingen gedaan. Het ontbieden van een ambassadeur heeft vooral symbolische waarde.

De uitkoopregeling voor zogenoemde piekbelasters had drie keer meer stikstofwinst kunnen opleveren. Bovendien had de stikstofvermindering die uiteindelijk wel behaald werd 1,5 miljard euro goedkoper gekund. Dat melden Omroep Gelderland, NRC en Follow the Money (FTM) op basis van eigen onderzoek.

1,81 miljard euro was het landbouwministerie kwijt aan de regeling, volgens de cijfers van maart vorig jaar. Daarmee konden 723 bedrijven worden uitgekocht die samen het stikstofoverschot met 8 procent zouden doen afnemen.

Met een andere aanpak had de overheid miljoenen euro's aan belastinggeld kunnen besparen. Dezelfde stikstofwinst had namelijk ook behaald kunnen worden met 330 miljoen euro. In dat veel goedkopere scenario zouden bovendien slechts 133 veehouderijen moeten stoppen.

Vrijwillig

Daarvoor had toenmalig stikstofminister Van der Wal echter de paar honderd grootste piekbelasters moeten uitkopen, zoals Johan Remkes destijds adviseerde. Opeenvolgende kabinetten vonden echter dat het uitkopen van veehouderijen beslist op vrijwillige basis moest gebeuren, waardoor de piekbelastersregeling zo duur en ineffectief uitvalt.

In plaats van het advies van Remkes te volgen, kwam Van der Wal met een "woestaantrekkelijke" uitkoopregeling, die ze openzette voor de 3000 veehouderijen met de meeste stikstofneerslag op beschermde Natura 2000-gebieden.

Het stikstofprobleem

In Nederland is decennialang te veel stikstof op kwetsbare natuur terechtgekomen, terwijl verslechtering van beschermde natuurgebieden wettelijk is verboden. Dat leidde ertoe dat de Raad van State in 2019 een ingrijpende stikstofuitspraak deed. Sindsdien komen onder meer woning- en wegenbouw, energieprojecten en verduurzaming van industrie moeilijk van de grond. Vergunningverlening blijft moeilijk zolang een stevige daling van stikstofuitstoot uitblijft.

Uitkoopregelingen zijn tot nu toe het belangrijkste wapen van het demissionaire kabinet om het stikstofprobleem tegen te gaan. De zogenoemde piekbelastersregeling is er voor veehouderijen die de meeste stikstofneerslag op beschermde natuur veroorzaken.

Dat de uitkoopregeling voor piekbelasters zo duur is en relatief weinig oplevert, is geen complete verrassing. Maar deze berekeningen laten voor het eerst zien in hoeverre de belastingbetaler waar voor zijn geld krijgt.

Voor de 1,81 miljard die het landbouwministerie uiteindelijk besteedde had het drie keer meer stikstofwinst kunnen behalen. Daarvoor had het 764 boerderijen moeten uitkopen, volgens de berekeningen.

Reactie ministerie:

Demissionair minister Wiersma reageert in NRC dat de piekbelastersregeling wel "zeer gericht en doelmatig" is, omdat 3000 boerderijen met de hoogste stikstofneerslag mochten meedoen. Bovendien is het gedwongen laten stoppen van boeren veel tijdrovender dan de keuze aan hen te laten, aldus een woordvoerder van Wiersma.

"De overheid kan niet, zoals bedrijven onderling, vrij onderhandelen en vervolgens geld betalen aan een veehouder om te stoppen. De besteding van overheidsgeld is gebonden aan juridische kaders, onder meer om een gelijk speelveld te waarborgen", laat het ministerie ook in de reactie weten. "We hebben onder andere te maken met Europese staatssteun- een aanbestedingsregels, en met regels m.b.t. nadeelcompensatie. Hierdoor zijn lang niet alle theoretische vormen van compensatie bij beëindiging van een veehouderij juridisch mogelijk."

De hoop was wellicht dat de bedrijven met de meeste stikstofneerslag zich zouden melden. Dat zijn niet per definitie de boerderijen met de meeste dieren; kleinere veehouderijen dicht bij een Natura 2000-gebied kunnen ook piekbelaster zijn.

Maar het maakt nogal uit welke veehouderij uit die groep piekbelasters je uitkoopt. Met uitkoop van de 550 meest vervuilende bedrijven is ongeveer evenveel stikstofwinst te behalen als met de bijna 2500 andere piekbelasters.

Uit de cijfers blijkt dat zeker niet alleen bedrijven uit de groep met grootste vervuilers zijn uitgekocht. Dat is de reden dat de overheid voor de bestede 1,81 miljard euro drie keer meer stikstofwinst had kunnen behalen als het uitkopen gericht was gebeurd.

Naar de rechter

Het onderzoek ging niet zonder slag of stoot, want de drie media konden de berekeningen pas maken na langdurig procederen tegen landbouwminister Wiersma (BBB). Zij weigerde de benodigde gegevens over veehouderijen vrij te geven.

Uiteindelijk moest de rechter eraan te pas komen. Die bepaalde dat de data openbaar moesten worden. Gisteren maakten de drie media bekend opnieuw naar de rechter te stappen, omdat ze recentere data willen.

Teruggetrokken

Wiersma's ministerie kondigde gisteren een nieuwe uitkoopregeling voor veehouderijen aan. Het duurt nog even voor die open gaat. Eerst mogen burgers en organisaties hun mening erover geven.

Inmiddels heeft een deel van de boeren die zich wilden laten uitkopen via de piekbelastersregeling, zich teruggetrokken. Zij gaan toch door met hun bedrijf.

Voormalig secretaris-generaal van de NAVO Jaap de Hoop Scheffer roept het nieuwe kabinet op om vooral niet te bezuinigen op diplomatieke posten die Nederland verspreid over de wereld heeft. "Sterker nog, ik zou willen pleiten dat er geld bij moet", zegt De Hoop Scheffer in Nieuwsuur.

"Wij moeten als Nederland overal aanwezig zijn in de wereld. Diplomaten moeten in de haarvaten van landen kunnen doordringen en dan moet je daar niet op bezuinigen." Het kabinet-Schoof bezuinigde miljoenen op het Nederlandse ambassadenetwerk, wat leidde tot de sluiting van meerdere ambassades en consulaten.

De Hoop Scheffer doet ook een dringende oproep aan de formerende partijen D66, CDA en VVD om een "positieve Europese koers" te varen. "Als er één moment is in de Europese geschiedenis dat we méér Europa nodig hebben, dan is het wel op dit moment. Nu de wereldorde waarmee we zo vertrouwd zijn geraakt verkruimelt."

De Hoop Scheffer, die van 2004 tot 2009 leiding gaf aan de NAVO, reageert op de huidige "onvoorspelbare situatie" waar Europa zich in bevindt. Sinds de Amerikaanse aanval op Venezuela van een week geleden heeft president Donald Trump onder andere gedreigd met militair ingrijpen in NAVO-partner Groenland.

"Iedere keer als hij zoiets zegt hoop ik weer dat het niet zal gebeuren", zegt De Hoop Scheffer. "Maar als we kort naar de historie kijken, dan maakt hij zijn woorden over het algemeen wel waar. Als dit niet alleen een dreigement is, dan zou dat een dolkstoot zijn in de rug van NAVO, met het potentiële gevolg dat die het niet overleeft."

Dat de huidige NAVO-baas Mark Rutte nog niet publiekelijk heeft gereageerd op de ontwikkelingen, vindt De Hoop Scheffer begrijpelijk. "Rutte heeft nu geen baat bij publieke uitspraken. Hij moet proberen Trump bij de les te houden en de NAVO overeind te houden. En ik neem aan dat hij met andere Europese leiders - de Finse president Stubb, de Italiaanse premier Meloni - op Trump probeert in te praten."

Europese afhankelijkheid

De Hoop Scheffer zit in de taskforce 'Building a European pillar in NATO', waar verschillende Europese denktanks aan deelnemen. Zij onderzoeken hoe de Europese NAVO-bondgenoten politiek en militair zelfstandig kunnen optreden, zonder afhankelijkheid van de Amerikanen. "Maar wel in volledige openheid naar de Amerikanen toe."

Tegelijkertijd vraagt De Hoop Scheffer zich af hoe zo'n Europese pilaar binnen het bondgenootschap eruit kan zien als de Amerikanen daadwerkelijk afhaken. "Een Europese pilaar gaat wel uit van een NAVO waaraan de Amerikanen volledig gecommitteerd zijn en dat is aan twijfel onderhevig."

Franse nucleaire paraplu

Vanwege die twijfel bood de Franse president Emmanuel Macron deze week opnieuw aan Europa te beschermen onder zijn 'nucleaire paraplu'. Frankrijk is het enige EU-land dat over kernwapens beschikt. In het afgelopen jaar hebben steeds meer Europese landen, waaronder Duitsland, gezegd open te staan voor dit aanbod.

Ook De Hoop Scheffer is vóór: "Ik vind dat wij, Europeanen, op die uitnodiging moeten ingaan. Maar ook dat moet gebeuren in openheid naar de Amerikanen."

NAVO-militairen naar Groenland?

De Hoop Scheffer voegt toe dat de NAVO ervoor moet waken uit paniek te handelen. De Amerikaanse oud-generaal Ben Hodges trok deze week fel van leer tegen de dreigementen van Trump en zei dat Denemarken en de NAVO meer militairen, vliegtuigen en schepen naar Groenland moeten sturen. Volgens Hodges zou dit Trumps argument dat de Denen en de NAVO te weinig doen om Groenland te beschermen tegen dreiging uit China en Rusland wegnemen.

"Er is inderdaad Russische dreiging, en van tijd tot tijd ook Chinese", zegt De Hoop Scheffer. "Maar het is niet direct nodig om daar nu duizenden NAVO-militairen heen te sturen." De oud-NAVO-chef benadrukt dat er al een plan ligt bij de NAVO om een grotere rol te gaan spelen in de Arctische regio. "Dus om daar meteen een heleboel troepen naartoe te sturen en daarmee de boel op het spits te drijven met Trump, dat draagt niet bij aan een oplossing."

Kijk hier het heel gesprek met Jaap de Hoop Scheffer:

Het wordt hard werken. Dat erkende D66-leider Jetten nadat hij had bekendgemaakt dat de formerende partijen gaan voor een minderheidskabinet. Want een minderheid betekent dat zo'n kabinet voor elk (wets)voorstel en elke begroting zijn best moet doen om andere partijen te overtuigen. Hoe moet dat in zijn werk gaan?

Vooropgesteld: hoe en wat precies weten de drie partijleiders zelf ook nog niet. Gisteren hebben ze de knoop pas doorgehakt en verder moeten ze het "nog in kaart brengen", aldus VVD-leider Yesilgöz. Veel, of eigenlijk alles, hangt af van de opstelling van andere partijen. Die zijn immers nodig voor meerderheden: een voorstel wordt in het parlement pas aangenomen als minstens 76 Kamerleden - de helft plus één - voor stemt.

Gedoog-opzet

Komende week gaan Jetten, Yesilgöz en CDA-leider Bontenbal (samen goed voor 66 van de 150 Tweede Kamerzetels) "koffiedrinken" met andere partijleiders om te zien hoe die erin staan. Jetten zegt daarbij te hopen op "nieuwe vormen van samenwerking", maar hoe die eruitzien, vertelt hij niet.

Bij een eerdere minderheidsconstructie, het kabinet-Rutte I van VVD en CDA, was er een partij (PVV) die niet in de coalitie zat, maar wel gedoogsteun gaf. Dat was van tevoren afgesproken en daarmee was het kabinet verzekerd van een meerderheid. Totdat de PVV het gedoogakkoord opzegde, omdat de partij nieuwe bezuinigingen niet wilde dragen.

Een dergelijke gedoog-opzet lijkt er nu niet in te zitten. Volgens informateur Letschert zitten de andere partijen daar "niet heel erg om te springen". Maar de hoop is dat ze er wel op zitten te wachten om op voor hen belangrijke onderwerpen steun te geven. Zo zou je bij stikstof- en klimaatmaatregelen kunnen denken aan GroenLinks-PvdA en bij migratie aan JA21.

Langdurige afspraken

De hoop is verder dat op een aantal grote onderwerpen misschien nog wel bredere steun gevonden kan worden. Jetten noemt geopolitiek, woningbouw, defensie, het versterken van de economie. De D66-leider denkt zelfs aan afspraken die het langer dan één kabinetsperiode "volhouden".

"We gaan met zijn drieën vol vertrouwen dit pad op", zei Yesilgöz:

Overigens is het niet gek om (van tevoren) zoveel mogelijk steun te verwerven. Want 66 van de 150 zetels hebben in de Tweede Kamer is één ding; de drie partijen hebben het in de Eerste Kamer nog minder breed. D66, VVD en CDA komen daar op slechts 22 van de 75 zetels. En ook in de senaat moeten plannen en begrotingen met een meerderheid worden aangenomen.

Lusten en lasten

Er zit dus een risico in deze minderheidsvariant, een kans op stilstand. Want wat als je de anderen niet meekrijgt? Zeker als het gaat om moeilijke keuzes, zoals bezuinigingen op zorg en sociale zekerheid waar deze drie partijen op af lijken te koersen. Waarom zou je dat soort maatregelen voor je rekening nemen als oppositiepartij?

Bontenbal zegt er niet zo bang voor te zijn dat partijen alleen de lusten willen en niet de lasten. Volgens hem is er in de Kamer best animo voor "prudent begrotingsbeleid" en ook voor bijvoorbeeld uitgaven aan defensie en woningbouw, die ergens van betaald moeten worden. De CDA-leider ziet "een groot verantwoordelijkheidsbesef".

Informateur Letschert erkent dat er een risico in de gekozen vorm zit, maar tegelijk zegt ze dat een meerderheid ook geen garantie is voor een doorslaand succes. Ze wijst erop dat er de afgelopen jaren een aantal meerderheidskabinetten voortijdig is gesneuveld. "Deze variant vergt een nieuwe samenwerking met het parlement", is haar aanbeveling. "Oppositiepartijen moeten medeverantwoordelijkheid nemen."

Of en in welke mate ze dat gaan doen, moet blijken. GroenLinks-PvdA noemt de minderheidscoalitie een "riskant experiment". Gevraagd naar hoe constructief de partij zich zal opstellen, is het antwoord dat er "voorstel per voorstel" wordt gekeken. JA21 heeft het over "een gemiste kans", maar zegt het beleid van het minderheidskabinet "met een opbouwend kritische blik" te gaan beoordelen.

Personele aard

Om oppositiepartijen gunstig te stemmen, zal de coalitie rekening moeten houden met het uitdelen van inhoudelijk wisselgeld (steun jij dit, dan krijg je dat ervoor terug). Maar ook gebaren van personele aard zijn niet uitgesloten. Desgevraagd zei Jetten gisteren dat het aanstellen van bewindspersonen van een oppositiepartij nog op tafel ligt.

Hoe het uitpakt, zal de komende weken en maanden duidelijker worden. De drie gaan eerst andere partijleiders spreken, en inhoudelijk en financieel moeten Jetten, Yesilgöz en Bontenbal er ook nog uitkomen. Daarna moeten er bewindspersonen worden gevonden. Het idee is nu dat er dan half februari een nieuw kabinet op het bordes kan staan.

D66, CDA en VVD willen samen een minderheidskabinet vormen. Dat is de belangrijkste conclusie die de onderhandelaars met informateur Letschert hebben getrokken bij hun gesprekken op landgoed De Zwaluwenberg.

De drie onderhandelende partijen hebben de partijleiders van meerdere oppositiepartijen uitgenodigd om over steun te praten. Ze willen kijken of ze over grote onderwerpen al afspraken kunnen maken.

De drie partijleiders lichtten hun keuze tijdens een persmoment toe:

Het minderheidskabinet van D66, VVD en CDA heeft zowel in de Tweede als Eerste Kamer bij lange na geen meerderheid. Bewindslieden kunnen vooraf niet rekenen op steun en moeten bij elk wetsvoorstel steun zoeken bij een of meer oppositiepartijen.

De drie partijen hebben samen 66 zetels in de Tweede Kamer en dat zijn er tien te weinig. In de Eerste Kamer komen ze zelfs 16 zetels tekort. "Het wordt hard werken voor de nieuwe kabinetsploeg", zei Jetten, "maar we denken dat we het kunnen."

Uitzonderlijk

Het is zeer uitzonderlijk dat politieke partijen ervoor kiezen om het vanaf de start van hun coalitie zonder meerderheidssteun te doen. De VVD was er ook zeker geen voorstander van en wilde tot het laatst proberen JA21 erbij te krijgen. Maar dat stuitte op verzet van D66.

In tegenstelling tot Denemarken en Zweden kent Nederland geen traditie van minderheidskabinetten. Er zijn wel zulke kabinetten geweest, bijvoorbeeld Rutte I, maar dat kabinet kreeg gedoogsteun van de PVV. CDA-leider Bontenbal spreekt over een "nieuwe politieke realiteit". "Het zou mooi zijn als we naar een nieuwe politieke cultuur gaan."

Oppositiepartijen reageerden vanavond kritisch op het geplande minderheidskabinet. JA21 spreekt van een gemiste kans, de PVV denkt dat er volgend jaar weer verkiezingen zijn en GroenLinks-PvdA noemt het een "riskant politiek experiment".

Marleen de Rooy over de kansen en risico's

"Om dit te laten slagen moeten partijen elkaar wat gunnen en dat is een echte breuk met de politiek van de afgelopen jaren. Het valt en staat dus met de houding van de partijen in de Kamer.

De hoop is dat zo'n minderheidskabinet ook kansen biedt omdat je soms kan rekenen op steun van links, bijvoorbeeld over stikstof en soms van rechts, bijvoorbeeld over migratie. Maar het is onbekend terrein, ook voor deze drie partijen.

De oppositie reageert nog niet erg enthousiast. Volgende week worden partijen bij de informateur uitgenodigd om te praten over het geven van steun. Het kan zijn dat de drie partijen wel steun krijgen op sommige thema's, bijvoorbeeld stikstof, migratie of geld voor defensie.

Maar dan komt direct de andere belangrijke vraag: willen oppositiepartijen ook bezuinigen steunen, de pijnlijke keuzes. Want voor de lusten zijn andere partijen nog wel te porren, maar als het om bezuinigen gaat is het een stuk lastiger.

Het kan nu snel gaan. Helemaal zeker is het niet, maar ze hopen zelfs al midden februari op het bordes te staan."

Vorm

D66, VVD en het CDA onderhandelen al enige weken met elkaar en na een korte onderbreking rondom de feestdagen hoopte informateur Letschert dat deze week een besluit zou vallen over in welke vorm de drie partijen verder zouden gaan. Letschert sprak over een "cruciale week".

De VVD hoopte op aansluiting van JA21, zo maakte partijleider Yesilgöz keer op keer duidelijk. De partij van Joost Eerdmans heeft negen zetels, waarmee deze coalitie op 75 zetels zou komen. Er hoeft dan maar één zetel gevonden worden bij de oppositie om een meerderheid in de Tweede Kamer te hebben. Verder krijgt het kabinet een duidelijkere rechtse signatuur en dat wilde de VVD graag.

Gebrek

Maar D66 heeft grote bezwaren tegen de toetreding van JA21 tot een kabinet waarvan partijleider Jetten de premier zal worden. Op allerlei onderwerpen verschillen D66 en JA21 behoorlijk van elkaar, zoals bij klimaat, stikstof, asiel en Europese samenwerking.

D66-leider Jetten denkt ook dat het moeilijker wordt om steun van PvdA-GroenLinks te krijgen als JA21 in het kabinet zit. Het kabinet-Jetten zou met twee rechtse partijen een rechtsere signatuur hebben en daar zal GroenLinks-PvdA alleen maar hard oppositie tegen willen voeren.

VVD-leider Yesilgöz zei op de persbijeenkomst dat ze graag met JA21 had samengewerkt. "We moeten nog in kaart gaan brengen hoe we dat precies willen gaan doen." Ze benadrukt dat de keuze voor een minderheidskabinet "niet bij gebrek aan beter" is.

Het demissionaire kabinet wil dat er een minimale afstand komt tussen geitenhouderijen en nieuwbouwwoningen, om de gezondheid van omwonenden te beschermen. Hoe groot die afstand precies moet worden, moet nog worden besloten.

Daarmee stelt het demissionaire kabinet de beslissing om gehoor te geven aan een dringend advies van de Gezondheidsraad in feite opnieuw uit. De raad vindt dat er niemand langdurig binnen een straal van 1 kilometer van een geitenboerderij moet zijn, vanwege het risico op gezondheidsproblemen.

De Gezondheidsraad concludeerde dat mensen die binnen 500 meter van zo'n boerderij wonen, 73 procent meer kans op een longontsteking hebben dan andere Nederlanders. Woon je binnen 1 kilometer van een geitenhouderij, dan heb je 19 procent meer kans op een longontsteking.

Nog meer onderzoek

De kwestie of er maatregelen nodig zijn tegen de uitstoot van geitenhouderijen speelt al langer in het kabinet. Toen de PVV nog in dat kabinet zat, botste toenmalig minister Agema (Volksgezondheid) erover met BBB-minister Femke Wiersma (Landbouw). Wiersma hield volgens ingewijden maatregelen tegen geitenhouderijen tegen, omdat zij ook de zakelijke belangen van de sector meenam in haar beslissing.

Hoewel Wiersma nu samen met Jan Anthonie Bruijn (Volksgezondheid, VVD) tot een minimale afstandsnorm komt, wordt het precieze besluit dus uitgesteld. De ministers willen dat eerst nog beter bekeken wordt vanaf welke afstand tussen de 500 en 1000 meter omwonenden nou echt meer risico lopen. "Dat moeten we zorgvuldig doen, want je wil niet dat straks de woningbouwopgave gaat vastlopen", zegt Wiersma.

Het ministerie van Volksgezondheid vindt binnenskamers eigenlijk dat het advies van de Gezondheidsraad helemaal moeten worden opgevolgd, maar wijst ook op zorgvuldigheid. "Een afstandsnorm betekent veel: voor de bouw, voor de geitenhouderijen, voor de mensen die er wonen", vindt Bruijn. "Je kan niet nu zeggen 500 meter en straks 800 meter. Zij moeten weten waar ze aan toe zijn."

Schonere stallen

Op dit moment staan er ook al heel wat woningen binnen 1 kilometer van een geitenhouderij. Om de gezondheid van bewoners te beschermen, wil het kabinet de geitenhouderijen verplichten om schoner te werken.

Maar een beslissing over welke maatregelen zij precies moeten nemen, stelt het kabinet ook nog uit. De twee demissionaire ministers willen daarvoor eerst nog verder onderzoek afwachten. "Je kan denken aan de manier waarop geventileerd wordt", zegt Bruijn er wel over.

Op dit moment hebben negen provincies een bouwstop ingesteld. Dat betekent dat er tijdelijk geen nieuwe stallen gebouwd worden in de buurt van woonhuizen en geen woonhuizen in de buurt van stallen. Het kabinet gaat de provincies vragen om die bouwstop te verlengen.

De vraag is of de Tweede Kamer sneller maatregelen wil afdwingen. Die debatteert 14 januari over het onderwerp.

De Amerikaanse regering heeft goede redenen om in te grijpen in Venezuela en daarom zal Nederland met de VS in gesprek blijven om de situatie in het land te verbeteren. Dat zei demissionair minister van Buitenlandse Zaken Van Weel in een debat met de Tweede Kamer. Een formele, openbare veroordeling wegens schending van het internationaal recht zal het kabinet niet geven, zei hij.

De Kamer was eerder teruggekomen van kerstreces om door Van Weel op de hoogte gesteld te worden over Venezuela, Groenland, de situatie op Aruba, Bonaire en Curaçao en de gesprekken met de VS hierover.

"Acht miljoen Venezolanen waren al gevlucht, de omringende landen hebben veel last van de narcostaat die daar de afgelopen jaren is opgebouwd", zei Van Weel. "Iran, Rusland en China hebben daar gretig gebruik van gemaakt. Hezbollah legde er mijnen en Hamasstrijders kwamen er langs om bij te komen van de strijd."

Van Weel heeft, ook door zijn gesprekken met de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Rubio, begrip voor de keuze om alleen Maduro en zijn echtgenote uit het land af te voeren. De VS heeft geprobeerd Maduro op andere gedachten te brengen, maar dat is niet gelukt, zei hij. "Dus de VS heeft besloten dat hij het veld moest ruimen", zei Van Weel. "De Amerikanen hebben ook geleerd van eerdere complete regimechanges."

Vrijlaten politieke gevangenen

Er lopen nu gesprekken met de tijdelijke president Rodriguez over grondstoffen en de economie, democratische verkiezingen en het vrijlaten van politieke gevangenen. De EU wil daar ook een rol in spelen, zegt Van Weel. "We willen ons als Europese landen richten op waar we wél invloed op hebben, zoals de politieke gevangenen en contacten met de oppositie. Het vrijlaten van gevangenen zou een welkome positieve eerste stap zijn."

De Tweede Kamer vindt dat de Amerikaanse regering met de acties in Venezuela en het gevangennemen van voormalig president Maduro het internationale recht heeft geschonden, al zijn de meesten blij dat Maduro weg is. Alleen FVD was overwegend negatief over de actie van de regering-Trump.

Het was druk bij het debat, met Kamerleden en journalisten:

Een minderheid van de partijen vroeg Van Weel om de VS hard en in het openbaar te veroordelen. "Trump is een misdadige despoot", zei Denk-leider Van Baarle. "Dit is imperialistische machtspolitiek", volgens Dassen van Volt. "Donald Trump is een levensgevaarlijke autocraat", zei Kamerlid Teunissen van PvdD.

GL-PvdA vindt het een slecht signaal aan de Russische president Poetin en de Chinese president Xi, om ook maar te doen wat zij willen. "Het is een dubbele moraal", zei Kamerlid Van der Lee. En ook de toekomstige regeringspartij D66 wil dat het kabinet "de aanval benoemt als een schending van het internationaal recht".

Van Weel is het eens dat internationaal recht onmisbaar is, maar Poetin en Xi hebben zich daar tot nu toe weinig van aangetrokken zei hij, dus kiest hij voor de weg waarmee je in zijn ogen het meest kunt bereiken.

Meerderheid steunt Van Weel

Een meerderheid steunt Van Weel en vindt het voldoende dat dit onderwerp in allerlei internationale gesprekken met de VS aan de orde wordt gesteld, zonder openbare veroordeling. CDA-Kamerlid Boswijk: "Afhankelijkheid van de VS vraagt om volwassen politiek. Geen morele verhevenheid, maar ook niet kritiekloos zijn." JA21-Kamerlid Hoogeveen: "Dit vraagt niet om emotioneel of ideologisch wensdenken maar om nuchterheid."

VVD-Kamerlid Van der Burg noemt een voorstel om de VS sancties op te leggen een gotspe, een onacceptabel voorstel. "We hebben er zelf voor gekozen om ons helemaal afhankelijk te maken van goedkope producten uit China en van onze defensie van de VS omdat dat goedkoper was. Daar betalen we nu een grote prijs voor en Oekraïne ook." De VS is nodig voor veiligheidsgaranties in de staakt-het-vuren-onderhandelingen en voor militair materieel.

En ook BBB denkt dat een formele veroordeling het er niet veiliger op maakt voor bijvoorbeeld Caribisch Nederland en Oekraïne. "We zijn niet blind voor de echte wereld, het gaat nu om macht." De PVV bedankte Van Weel dat hij geen afstand heeft genomen van de actie van de VS in Venezuela. Kamerlid De Roon sprak van "een chirurgische ingreep om orde op zaken te stellen."

Groenlandmissie

Over de situatie rond Groenland, onderdeel van EU- en NAVO-lidstaat Denemarken, zei Van Weel dat er gesprekken in NAVO-verband zijn over de veiligheid in het arctische gebied. Dat is een grote zorg van de VS vanwege de aanwezigheid van Rusland in de wateren van het poolgebied. Gedacht wordt aan een speciale gezamenlijke Groenlandmissie om Donald Trump tevreden te stellen, zo meldde de NOS vanavond.

De Kamer maakt zich ook grote zorgen over de situatie op Aruba, Bonaire en Curaçao. De ABC-eilanden liggen op slechts tientallen kilometers afstand van de Venezolaanse kust. Van Weel heeft veel contact met het politieke bestuur op de eilanden gehad, zei hij. Er is "schrik" geweest maar alles loopt weer normaal, de toeristen blijven komen en de bevoorrading is op orde.

Een groot deel van de Kamer is het erover eens dat Nederland en de EU zich zo snel mogelijk militair en economisch minder afhankelijk moeten maken van de VS.

Vorig jaar zijn 945 Syriërs met financiële steun van de Nederlandse overheid vrijwillig vertrokken naar hun geboorteland. Ook liggen er nog 660 aanvragen van Syrische asielzoekers die terug willen en gebruik willen maken van een verhoogde financiële bijdrage van het ministerie van Asiel en Migratie.

In december 2024 viel het regime van president Assad. In de jaren daarvoor ontvluchtten zo'n 6 miljoen Syriërs vanwege de burgeroorlog hun land. Naar schatting wonen zo'n 150.000 van hen in Nederland.

Volwassene

Om de vrijwillige terugkeer van Syriërs te stimuleren, verhoogde het demissionaire kabinet vorig jaar de terugkeerbonus naar 5000 euro per volwassene en 2500 euro per minderjarig gezinslid. Het was daarvoor respectievelijk 2800 euro voor een volwassene en 1650 euro voor een minderjarig kind.

In hoeverre het hogere bedrag bijdraagt aan vrijwillige terugkeer is niet uit de cijfers van de Dienst Terugkeer en Vertrek op te maken. Het bedrag werd ook maar voor nog geen twee maanden verhoogd. Sinds 1 januari kunnen Syriërs in Nederland weer rekenen op het oude bedrag.

'Mooi'

De demissionaire ministers van Asiel en Migratie (Keijzer en Van Weel) reageren via X verheugd op de terugkeer van de asielzoekers. "Mooi om te zien dat we deze mensen konden ondersteunen bij hun terugkeer."

De regels voor het aanvragen van een asielvergunning zijn in juni aangescherpt voor Syriërs, omdat het kabinet vindt dat het land voor meer inwoners veilig is.

Ruim zestig procent van de leden van Nieuw Sociaal Contract (NSC) heeft het afgelopen jaar het lidmaatschap van de politieke partij opgezegd. De partij, opgericht door Pieter Omtzigt, had op 1 januari vorig jaar nog bijna 8000 leden. Daar zijn er zo'n 3000 van over, bevestigt partijvoorzitter Reinout van Malenstein aan RTV Oost.

NSC verloor bij de Tweede Kamerverkiezingen afgelopen oktober alle twintig zetels en verdween uit de Tweede Kamer. Henk van der Kolk, politicoloog aan de Universiteit Twente noemt de afname van het aantal leden een fors verlies. "3000 leden is niet veel voor een landelijke politieke partij."

"De deelname van NSC aan de coalitie was geen groot succes en de kiezers zijn weggelopen", zegt Van der Kolk. De politicoloog denkt dat veel aanhangers daarom ook hun lidmaatschap op hebben gezegd. "Het idee dat je via de partij nog enige invloed kunt uitoefenen op het bestuur, is natuurlijk gering. De partij zit ook niet in een lokaal bestuur."

Gemeenteraadsverkiezingen

Vorige maand maakte NSC bekend deel te nemen aan de gemeenteraadsverkiezingen in maart. De partij doet op vijf plekken in het land een gooi naar een zetel in de gemeenteraad, waaronder die in Zoetermeer en Den Haag.

Geen van de vijf plekken waar NSC meedoet ligt in Overijssel en dat is opvallend: de partij werd door Omtzigt uit Enschede opgericht en bij de Tweede Kamerverkiezingen van 2023 stemden ruim 160.000 mensen in Overijssel op NSC, schrijft de regionale omroep.

'Vertrouwen in de toekomst'

In een eerder begrotingsdocument voor 2026 schreef NSC dat de partij nog 1500 leden heeft, maar dat klopt volgens partijvoorzitter Reinout van Malenstein niet. "Onze begroting is gemaakt in november, na de Tweede Kamerverkiezings-nederlaag. Deze is voorzichtig opgesteld en is precies geweest in de periode waarin leden hun lidmaatschap konden verlengen."

Van Malenstein blijft optimistisch: "Wij bestaan als nieuwe partij pas twee jaar en zijn verheugd dat na de verkiezingsnederlaag veel leden hun lidmaatschap hebben vernieuwd. Dit geeft aan dat de leden inderdaad vertrouwen hebben in de toekomst van de partij en geloven in een Nieuw Sociaal Contract."

Er wordt gewerkt aan een nieuw wetsvoorstel waarbij partijen verplicht worden om minimaal duizend leden te hebben. Dat is geen reden voor paniek voor de partij: daar zit NSC nog "dik boven", aldus Van Malenstein.