De Tweede Kamer is zeer onaangenaam verrast over het opduiken van zeker 64 miljoenen bestanden die mogelijk relevante informatie bevatten over het toeslagenschandaal. Het bestaan van die uit het beeld geraakte datakluis met bestanden werd in juli vorig jaar op het ministerie duidelijk, maar is gisteren pas door het kabinet gemeld aan de Kamer.

"Was dat een bewuste keuze of is hier sprake van falen?", vroeg CDA-Kamerlid Inge van Dijk vanmorgen aan verantwoordelijk staatssecretaris Palmen van Herstel Toeslagen. Kamerlid Van Eijk van coalitiepartner VVD noemde het opduiken van de datakluis "zeer ernstig". Partijen als Denk en SP spraken het vermoeden uit dat er sprake is van een doofpot.

Maar Palmen ontkent dat. Het heeft volgens haar helaas lang geduurd voordat de inhoud van de kluis duidelijk werd. Toen de afgeschermde digitale opslag negen maanden geleden gevonden werd, was die volgens haar ondoorzoekbaar. "Er moest eerst een soort sleutel gevonden worden om de kluis open te krijgen."

Steekproeven

Daarna zijn er steekproeven gedaan, waaruit documenten naar voren kwamen die eigenlijk gestuurd hadden moeten worden naar de parlementaire enquêtecommissies die onderzoek deden naar de uit de hand gelopen fraudejacht van de Belastingdienst.

Gisteren stuurde Palmen samen met haar collega Eerenberg van Financiën een brief naar de Tweede Kamer over de vondst van de miljoenen ongesorteerde bestanden. Ze schrijven daarin dat ze het zeer betreuren dat de informatie niet eerder naar de Kamer is gegaan. Er komt een onafhankelijk onderzoek naar hoe dat heeft kunnen gebeuren. De bestanden worden alsnog doorzocht.

Of er daadwerkelijk belangrijke informatie tussen zit, moet nog blijken. Maar Palmen gaat ervan uit dat die nooit gevolgen kan hebben voor de gedupeerde ouders. Bij het bepalen of mensen slachtoffer zijn van het schandaal zijn hun eigen verhalen het uitgangspunt, zei ze. Ook als er informatie bij zit die erop wijst dat ouders helemaal niet gedupeerd zijn, hoeven ze hun schadevergoeding niet terug te betalen.

Vertrouwen

Ondanks de antwoorden van de staatssecretaris zijn de Kamerleden er niet gerust op. Ze blijven het vreemd vinden dat Palmen vorige zomer al op de hoogte was van het bestaan van de kluis en de mogelijk relevante inhoud, terwijl ze dat toen niet aan de Kamer heeft gemeld.

Dat raakt volgens hen aan het vertrouwen tussen kabinet en Kamer en dat vertrouwen is in dit dossier al broos. De zaak van de teruggevonden datakluis zal de komende maanden terugkomen in de Tweede Kamer. Palmen heeft toegezegd dat ze voor de zomer meer duidelijkheid denkt te kunnen geven over de inhoud van de bestanden.

Het kabinet zet het plan door voor een hoger eigen risico in de zorg, ondanks dat er op dit moment geen meerderheid voor is. Volgend jaar wil het kabinet het eigen risico met 70 euro verhogen, naar 455 euro. Dat besluit valt binnenkort in de ministerraad, melden Haagse bronnen aan Nieuwsuur.

"Dit kabinet rijdt keihard op een muur af", reageert Tweede Kamerlid Julian Bushoff (GroenLinks-PvdA). Zijn partij is hoogstwaarschijnlijk nodig om het kabinet aan een meerderheid te helpen. "Wij gaan een verhoging van het eigen risico niet steunen."

Bezuiniging van 5 miljard

Ook BBB, dat elf zetels heeft in de senaat, is fel tegen een hoger eigen risico. "Je moet geen drempels opwerpen voor mensen om zorg te gebruiken", laat Tweede Kamerlid Femke Wiersma (BBB) weten. "Dat leidt juist tot het uitstellen van belangrijke zorg, waardoor de kosten toenemen."

Naast coalitiepartijen D66, VVD en CDA is alleen JA21 voorstander van de verhoging van het eigen risico. In de Tweede Kamer hebben die vier partijen samen 75 van de 150 zetels. In de Eerste Kamer gaat het om slechts 24 van de 75 zetels.

Daarmee dreigt opnieuw een belangrijk coalitieplan vast te lopen. Eerder sprak de Eerste Kamer zich al uit tegen het kabinetsplan om de AOW-leeftijd te verhogen. Op de verhoging van het eigen risico staat veel tijdsdruk: om die per 1 januari 2027 in te kunnen laten gaan, moet het parlement er rond de zomer mee instemmen.

"Het is belangrijk dat we dit voor elkaar krijgen, want anders is er een gat in de begroting", waarschuwt CDA-leider Henri Bontenbal. Het vorige kabinet wilde het eigen risico nog verlagen naar 165 euro. Door het nu te verhogen, bezuinigt het kabinet de komende tijd zo'n vijf miljard euro per jaar.

Minister: verhoging nodig voor betaalbaarheid zorg

VVD-minister Sophie Hermans (Volksgezondheid) liet vorige maand al doorschemeren dat zij niet van plan is af te zien van de verhoging van het eigen risico. "Het is nodig om de zorg toegankelijk, van goede kwaliteit en betaalbaar te houden", meldde zij aan de Tweede Kamer.

Het kabinet wil ook een maximumbedrag van 150 euro per behandeling invoeren, waardoor een patiënt niet in één keer het volledige eigen risico kwijt is. Voor die keuze is meer steun in het parlement. "Maar ik wil niet dat die maatregel wordt verbonden met de verhoging van het eigen risico, daar zijn we tegen", zegt Tweede Kamerlid Mirjam Bikker (ChristenUnie).

Kamerlid Bushoff (GroenLinks-PvdA) heeft al meerdere keren met zorgminister Hermans om tafel gezeten. Hij zegt bezorgd te zijn: "Voor mijn gevoel heeft het kabinet nog geen keuze gemaakt over hoe ze hun voorstellen aan een meerderheid willen helpen."

Politiek duider Arjan Noorlander:

"Het verhogen van het eigen risico is geen vrijblijvende ambitie van dit kabinet. Er is namelijk heel veel geld mee gemoeid. De verhoging moet volgend jaar al bijna vijf miljard euro extra opleveren. Geld dat onder meer nodig is om de hogere defensie-uitgaven te kunnen betalen. Daarom is dit een vuurproef voor dit minderheidskabinet. Zijn ze in staat om meerderheden te vinden voor moeilijke besluiten? Als we de eerste reacties op dit plan voor het eigen risico horen, is die sleutel nog niet gevonden."

De Belastingdienst heeft recent een zogeheten datakluis gevonden met zeker 64 miljoen bestanden die doorzocht hadden moeten worden voor de parlementaire onderzoeken naar de toeslagenaffaire. Dat gaat nu alsnog gebeuren, schrijven de staatssecretarissen Eerenberg van Financiën en Palmen van Herstel Toeslagen aan de Tweede Kamer.

De datakluis, een afgeschermde digitale bewaaromgeving, is in 2019 gecreëerd. De Belastingdienst liep toen achter met het opschonen en vernietigen van bestanden vanwege de privacywetgeving. Door ze op deze manier apart te zetten, hadden medewerkers niet meer zomaar toegang tot de gegevens. Tegelijkertijd werd voorkomen dat bestanden die permanent bewaard moesten worden zonder beoordeling vernietigd zouden worden.

Op de een of andere manier verdween de datakluis daarna uit het zicht, tot nu. Steekproeven laten volgens de staatssecretarissen zien dat er bestanden bij zijn die onderdeel hadden moeten zijn van de informatie die is aangeleverd aan de parlementaire enquêtecommissie die onderzoek deed naar het toeslagenschandaal.

Het schandaal draaide om de uit de hand gelopen fraudejacht van de Belastingdienst. Tienduizenden ouders die een toeslag kregen om de kinderopvang te betalen werden onterecht aangemerkt als fraudeurs.

Ongesorteerd

"We betreuren het ten zeerste dat deze informatie niet aan de Kamers is geleverd en dat dit zo lang buiten zicht is gebleven", schrijven de staatssecretarissen. "We hebben een onafhankelijk onderzoek ingesteld om te onderzoeken hoe dit heeft kunnen gebeuren. We hebben met klem opdracht gegeven om dit met prioriteit op te lossen."

Probleem is wel dat de bestanden ongesorteerd zijn opgeslagen. Ze moeten daarom eerst doorzoekbaar worden gemaakt. Als er vervolgens relevante gegevens gevonden worden, dan worden die zo snel mogelijk met het parlement gedeeld, verzekeren de staatssecretarissen.

Of er ook echt belangrijke bestanden bij zitten, is overigens niet zeker. "Omdat de inhoud van de datakluis op dit moment onbekend is, kan het ook betekenen dat de datakluis geen nieuwe informatie over deze dossiers bevat", laat Financiën weten.

De PVV in de Eerste Kamer stemt tegen het nieuwe onderdeel van de asielwetten van voormalig minister Faber. Het gaat om het deel waarin staat dat hulp aan illegalen niet strafbaar is. Dat heeft fractievoorzitter Van Hattem op X bekendgemaakt.

Hij spreekt van een "verzwakking" van het oorspronkelijke wetsvoorstel die onacceptabel is. Daarmee staat de invoering van de hele wetgeving op losse schroeven. Van Hattem zegt wel te zullen stemmen voor de asielnoodmaatregelenwet en de Wet tweestatusstelsel. Maar daarmee is voldoende steun niet zeker.

Dit stukje over illegaliteit staat in een zogenoemde novelle van de asielnoodmaatregelenwet. Het is een 'verzachtende' toevoeging aan de wet omdat verschillende partijen vinden dat het geven van humanitaire hulp aan illegalen niet strafbaar moet zijn, hoewel ze wel instemmen met het strafbaar stellen van illegaliteit.

Zonder steun van de PVV is er voor de afzwakking van de strafbaarstelling van illegaliteit waarschijnlijk geen meerderheid. PVV-leider Wilders kreeg meteen veel vragen van journalisten in de Tweede Kamer.

"Ik snap heel goed dat onze vrienden in de Eerste Kamer geen vertrouwen hebben in die novelle en wel in de wetten van mevrouw Faber." De Tweede Kamerfractie van de PVV stemde in november overigens nog vóór de novelle.

Voorwaarde

Als de novelle het niet haalt, dan trekken andere partijen mogelijk hun steun in voor de asielnoodmaatregelenwet. Voor het CDA bijvoorbeeld was de verzachting een voorwaarde om voor te stemmen.

Om het CDA over de streep te trekken, deed asielminister Van den Brink gisteren juist de belofte dat alleen "hardnekkige terugkeerfrustreerders" als illegalen worden vervolgd. De PVV wil dat iedereen die illegaal in Nederland verblijft kan worden vervolgd.

De nieuwe onzekere situatie zorgt voor hectiek in de gangen van de Tweede Kamer. D66-fractievoorzitter Paternotte spreekt van "tactische manoeuvres" en zegt dat de PVV er een bende van maakt.

Voormalig PVV-Kamerlid Markuszower, die na de afsplitsing een eigen Tweede Kamerfractie heeft, noemt het een "sabotagetruc" van de PVV. "Ik kan dit niet uitleggen. Daarom ben ik ook weg bij de PVV. Dit is geen problemen oplossen maar problemen creëren."

Politieke spelletjes

Ook VVD-fractievoorzitter Brekelmans kan weinig begrip opbrengen voor de "politieke spelletjes" van de PVV. "Nederland snakt naar strenger asielbeleid. Als je echt iets wil betekenen voor mensen in Nederland, zorg dan dat die wetten het halen."

Wilders vindt het verwijt dat de PVV zo zelf strengere asielwetgeving tegenhoudt, onterecht. "U staat nu om mij heen. Maar D66, de grootste partij, de partij van de premier, heeft zelf het gore lef om tegen deze asielwetten te stemmen."

Met steun van coalitiepartij D66 zouden de wetten het kunnen halen, maar die partij vindt ze juridisch niet sterk en wil in de Eerste Kamer tegen stemmen. Voor het CDA is de situatie ingewikkeld geworden. Partijleider Bontenbal wil dat even rustig kunnen bespreken. "Dit soort dingen moet je in coalitieverband overleggen. Ik wil er even over nadenken."

Vandaag is dus een einde gekomen aan de onduidelijkheid over het PVV-standpunt, maar blijft de onduidelijkheid bestaan of de asielwetten het gaan halen. Dinsdag wordt er in de Eerste Kamer hoofdelijk gestemd over de novelle en de asielwetten.

Wat staat er in de asielwetten?

De PVV dreigt in de Eerste Kamer tegen de asielwetten te stemmen als er geen strengere maatregelen komen. "Er moet meer gebeuren dan hier nu ligt", zei PVV-senator Alexander van Hattem in het debat.

Van Hattem eist in vier moties strengere asielmaatregelen. Hij wil een asielstop, een intrekking van de spreidingswet, een strengere handhaving op ongedocumenteerden en de invoering van het eerdere tienpuntenplan van PVV-leider Geert Wilders. "De moties zijn dusdanig belangrijk dat ze bepalend zijn voor onze steun aan de wetsvoorstellen", dreigde Van Hattem.

Heel wat partijen zien de asielwetten, zoals ze nu voorliggen, als een grote kans om de instroom van asielzoekers te beperken. Toch hangt het erom of de asielwetten het in de Eerste Kamer gaan halen. Als de PVV tegen stemt, lijkt een meerderheid uit zicht.

Geruststelling voor het CDA

Tot nu toe waren in het debat rond de asielwetten de ogen vooral gericht op het CDA. Die partij is ook nodig voor een meerderheid, maar de ja-stem was tot nu toe onzeker.

Bij het CDA zijn er vooral zorgen vanwege een amendement van de PVV over de strafbaarstelling van illegaliteit. Dat zou er toe kunnen leiden dat grote groepen ongedocumenteerden, mensen zonder geldige verblijfspapieren, worden opgepakt.

Van den Brink kwam daarom het CDA eerder vandaag tegemoet met de belofte dat alleen "hardnekkige terugkeerfrustreerders" zullen worden vervolgd. Hij denkt dat het om een groep van 100 tot 300 mensen gaat die illegaal in Nederland verblijft en weigert terug te keren naar hun land. Met die toezegging lijkt het CDA binnenboord.

'Onbetrouwbare opstelling'

Maar dat schoot de PVV juist in het verkeerde keelgat. Die partij noemt de belofte van Van den Brink "een onbetrouwbare opstelling" van een coalitie "die "uitvluchten bedenkt". Van Hattem wijst erop dat er volgens het kennisinstituut WODC ruim 20.000 ongedocumenteerden zijn. Wat betreft de PVV moeten die met de nieuwe wet allemaal worden vervolgd.

De vraag is in hoeverre de PVV bluft en of ze bereid zijn echt tegen de asielwetten te stemmen. De wetten zijn eerder door PVV-minister Marjolein Faber ingediend, daar stond de strafbaarstelling van illegaliteit toen nog niet in.

Bij de behandeling in de Tweede Kamer, in juni vorig jaar, dreigde de PVV ook tegen te stemmen als de wetten te veel zouden worden afgezwakt. Uiteindelijk liet de partij de bezwaren varen en stemde voor.

"Ik doe een dringend appèl aan alle partijen die hebben gezegd dat ze grip willen krijgen op migratie", zei minister Van den Brink aan het einde van de debat. "Ik hoop dat alle partijen zich realiseren dat als de maatregelen niet worden ingevoerd, er een hoop verloren gaat."

Volgende week wordt er eerst gestemd over de verschillende moties, daarna is er een hoofdelijke stemming over de asielwetten. Dat wordt spannend: als de PVV tegen de wetten stemt, komt het kabinet zoals het er nu uitziet een of twee zetels tekort voor een meerderheid. Het zou ook nog kunnen zijn dat individuele senatoren afwijkend stemmen van hun fractie.

Wat staat er in de asielwetten?

Het kabinet komt met een steunpakket van bijna 1 miljard euro om de gevolgen van de oorlog in het Midden-Oosten te verzachten voor bedrijven, automobilisten en andere burgers. Dat bevestigen bronnen aan de NOS. Lagere prijzen aan de pomp zitten er niet in, de meest betrokken ministers kiezen voor andere maatregelen dan het verlagen van de accijnzen.

Zo wil het kabinet hogere reiskostenvergoedingen voor werknemers en een halvering van de motorrijtuigenbelasting voor grijze kentekens (vaak kleine ondernemers met een bestelbus) tot het einde van dit jaar. Ook komt er 50 miljoen om de armste huishoudens te steunen en wordt extra geld uitgetrokken voor het isoleren van huizen. Groene subsidies voor bedrijven komen eerder beschikbaar.

Vrijdag ligt het plan op tafel in de ministerraad. Daarna wil het minderheidskabinet met oppositiepartijen in gesprek om te kijken of er genoeg steun is voor de plannen of dat ze aangepast moeten worden.

Voorbeeld Duitsland niet gevolgd

In de plannen is geen geld uitgetrokken om de accijnzen op benzine te verlagen. In buurland Duitsland gebeurt dat wel, maar het kabinet heeft steeds gezegd dat dat veel geld kost en redelijk weinig verlichting oplevert. Om de prijs van een liter benzine met 10 cent te verlagen, moet de staat ongeveer een miljard bijleggen.

Doordat niemand kan zeggen hoelang de situatie nog duurt, houdt het kabinet ook rekening met de lange termijn, en daarom wil het nu niet te veel geld uitgeven. Daarbij: als de accijnzen omlaaggaan, dan stimuleer je het verbruik en dat is niet de bedoeling, zo is de gedachte binnen het kabinet.

Wel wil de regering werknemers tegemoetkomen, met name mensen die voor hun werk niet anders kunnen dan reizen. Daarom gaat de onbelaste kilometervergoeding voor werknemers van 23 cent naar 25 cent. Als werkgevers hieraan meebetalen, kan dat bijvoorbeeld 8 euro per week schelen voor wie wekelijks 400 kilometer aflegt.

Om vooral kleine ondernemers tegemoet te komen, zou tot eind dit jaar voor grijze kentekens, bestelauto's en lichte bedrijfswagens de wegenbelasting met 50 procent omlaaggaan.

Energierekening

Grote zorgen om de energierekening van huishoudens zijn er nog niet, maar de vrees is dat dat wel kan gebeuren als deze crisis langer aanhoudt. Om mensen die nu al kampen met energiearmoede te helpen, krijgt het energienoodfonds 50 miljoen extra te besteden. Dit geld kan later in het jaar gebruikt worden voor mensen voor wie bijvoorbeeld de energierekening niet meer te betalen is.

Daarnaast wil het kabinet geld uittrekken voor isolatie, waardoor de energierekening van bedrijven en huishoudens naar beneden zou kunnen. Ook moet geld dat voor latere jaren geboekt is voor verduurzaming van bedrijven naar voren worden gehaald. Het kabinet wil het steunpakket na het weekend presenteren.

Alleen "hardnekkige terugkeerfrustreerders" zullen worden vervolgd omdat ze illegaal in Nederland zijn. Dat zei minister Van den Brink van Asiel en Migratie in het Eerste Kamerdebat over de strengere asielwetten.

Hiermee lijkt de CDA-minister tegemoet te zijn gekomen aan het bezwaar van zijn partijgenoten in de Eerste Kamer. Het CDA, dat nodig is voor een meerderheid, vroeg gisteren om een toezegging dat het strafbaar stellen van illegaal verblijf beperkt blijft tot ernstige gevallen. CDA-Eerste Kamerlid Van Toorenburg reageert vandaag dat de minister "een hele grote angst heeft weggenomen".

Van den Brink benadrukte in het debat dat het om "een heel afgebakende groep" gaat van naar schatting 100 tot 300 mensen per jaar. "De strafbaarstelling is geen voorbode van een veel repressiever beleid."

Overigens zei de minister erbij dat het logisch voortvloeit uit Europese regels - die voorrang hebben op Nederlandse - dat alleen in uiterste gevallen illegaliteit strafbaar is. Voor de verduidelijking van vandaag hoeft wat hem betreft dan ook de tekst van de wet niet aangepast te worden.

Mensenhandel

Bij veel partijen en organisaties zijn zorgen over de aanscherping van de wet, omdat kwetsbare mensen er slachtoffer van kunnen worden. De minister beklemtoonde dat bijvoorbeeld slachtoffers van mensenhandel, die doorgaans illegaal in Nederland zijn, niet onder strafbaarstelling vallen. "Het gaat echt om mensen die hun terugkeer frustreren."

Wat staat er in de asielwetten?

Het strafbaar stellen werd onderdeel van de wet door een voorstel van de PVV dat er op het laatste moment bij kwam en dat onverwachts een nipte meerderheid kreeg in de Tweede Kamer. Van den Brink noemt dat nu "hoogst ongelukkig", omdat er daardoor geen fatsoenlijk politiek en maatschappelijk debat over is geweest.

PVV-senator Van Hattem zei in reactie op de opmerkingen van de minister dat hij zich zorgen maakt over het "stukje bij beetje afbreken" van het PVV-amendement. "Wat blijft er nou nog over van de strafbaarstelling van illegaliteit?"

Geen U-bocht

Van den Brink antwoordde daarop dat Van Hattem niet bezorgd hoeft te zijn. "Ik ben niet bezig met een U-bocht." Of de steun van zijn partij nu in gevaar komt, wilde Van Hattem niet zeggen. "Ik ga nergens op vooruitlopen." Maar het lijkt niet waarschijnlijk dat de PVV de wetten van Faber wegstemt.

De Eerste Kamer debatteert twee dagen over de strengere asielwetten die nog uit de koker van het vorige kabinet komen. Volgende week wordt erover gestemd. Mocht de senaat ze goedkeuren, dan voert het kabinet ze "onverkort" uit, staat in het coalitieakkoord.

Wie voor en wie tegen?

Van meer dan 30 senatoren lijkt zeker dat ze voor gaan stemmen (BBB, VVD, PVV, JA21, SGP en 50Plus en nog twee eenpitters). En van iets meer dan 30 van de 75 senatoren lijkt zeker dat ze tegen gaan stemmen (GL-PvdA, D66, Volt, Partij voor de Dieren, SP, ChristenUnie en twee eenpitters).

Het CDA kan met zes zetels dus doorslaggevend zijn voor een meerderheid. Overigens is niets echt zeker tot er gestemd is; het debat is nog bezig en Van den Brink moet laveren tussen het CDA tevreden stellen en de PVV-steun niet verliezen. Daarnaast kunnen uiteindelijk binnen fracties Kamerleden ook nog afwijkend stemmen.

Kamerlid Pepijn van Houwelingen van Forum voor Democratie is ook in hoger beroep veroordeeld voor belediging van de toenmalige ministers Kuipers (D66, VWS) en Van Gennip (CDA, Sociale Zaken). In 2023 deelde hij op X een bewerkte foto, waarop het leek alsof de bewindspersonen een nazivlag hesen.

De rechtbank veroordeelde het Kamerlid eerder tot een voorwaardelijke boete van 450 euro, maar het gerechtshof in Den Haag ziet nu geen reden om die boete voorwaardelijk op te leggen. Dat wil zeggen dat Van Houwelingen het bedrag gewoon moet betalen, vindt het hof.

Het Kamerlid was in hoger beroep gegaan, omdat hij vindt dat het verspreiden van de foto valt onder de vrijheid van meningsuiting. Ook zou het OM in vergelijkbare zaken niet tot vervolging zijn overgegaan en dat is volgens hem niet eerlijk.

Ongefundeerde aanval

Maar het gerechtshof veegt beide argumenten van tafel. Die andere zaken zijn volgens de rechters helemaal niet vergelijkbaar. En de foto ziet het hof als een "ongefundeerde persoonlijke aanval op beide slachtoffers" die daardoor in hun eer en goede naam zijn aangetast. "Het betreft geen op feiten gebaseerde bijdrage aan het publieke debat", aldus het vonnis.

Van Houwelingen verwijderde de foto wel, maar Kuipers en Van Gennip deden toch aangifte. Het gerechtshof heeft bij het opleggen van de onvoorwaardelijke boete mee laten tellen dat de belediging op X een groot bereik heeft gehad en dat het Kamerlid "ook in hoger beroep geen inzicht heeft getoond in het kwalijke van zijn handelen".

De politicus zou nog in cassatie kunnen gaan bij de Hoge Raad, maar of hij dat doet is nog niet bekend.

Minister Van den Brink van Asiel en Migratie gaat vandaag een poging doen om de Eerste Kamer te overtuigen van de noodzaak van de strenge asielwetten die nog door zijn voorganger Faber (PVV) zijn ingediend. Gisteravond bleek dat de steun van Van den Brinks eigen partij, het CDA, nodig is voor een meerderheid.

Maar die partij, die in de Tweede Kamer tegen de asielwetten stemde, wil eerst de toezegging van de minister dat het strafbaar stellen van illegaal verblijf beperkt blijft tot ernstige gevallen. Alleen volledig uitgeprocedeerde asielzoekers die niet meewerken aan hun terugkeer zouden vervolgd mogen worden en in de cel mogen belanden, vindt CDA-senator Van Toorenburg.

'Graat in onze keel'

Het plan om illegaliteit strafbaar te stellen noemde ze "nog steeds een graat in onze keel". Vanuit de kerkelijke achterban van de partij is daar ook veel kritiek op. Van Toorenburg wil een duidelijke toezegging dat de groep waar het om gaat "echt zeer beperkt" blijft. "Niet alle ongedocumenteerden, en zeker niet de slachtoffers van mensenhandel."

Het strafbaar stellen werd onderdeel van de wet door een voorstel van de PVV, dat onverwachts een nipte meerderheid kreeg in de Tweede Kamer. "Een akelig politiek vluggertje", meent Van Toorenburg.

Het liefst zou ze willen dat het kabinet een pas op de plaats maakt en de strafbaarstelling pas invoert als organisaties als politie, justitie en de IND er klaar voor zijn. En als het toch doorgaat, wil het CDA na een aantal jaren een zogeheten invoeringstoets, om te kunnen bijsturen als de gevolgen toch te groot blijken te zijn.

Iets doen aan instroom

Gisteravond maakten de fracties in de Eerste Kamer duidelijk hoe ze tegen de wetten aankijken. Vandaag antwoordt Van den Brink namens het kabinet op de vragen.

In het debat kwam het spanningsveld naar voren tussen de traditionele taak van de senaat om wetten te beoordelen op doelmatigheid, rechtmatigheid en uitvoerbaarheid, en de grote politieke wens om iets te doen aan de blijvend hoge instroom van asielzoekers. Vooral partijen als PVV, BBB, FVD, VVD en JA21 hopen dat de strenge wetten Nederland minder aantrekkelijk maken voor asielzoekers, al is daar geen hard bewijs voor.

Omdat "de effectiviteit niet overtuigend aangetoond" is, zal de grootste fractie in de Eerste Kamer, GroenLinks-PvdA, de wetten niet steunen. Volgens senator Karimi worden "de schadelijke effecten wel steeds duidelijker". Net als andere linkse partijen is ze bang dat ongedocumenteerden door de strafbaarstelling onder de radar zullen verdwijnen en zich bijvoorbeeld bij ziekte niet meer bij een dokter zullen melden.

'Radicaal-rechts niet normaliseren'

"Dit is niet de manier waarop we met kwetsbare mensen moeten omgaan", zei Karimi. "We willen alles doen om te voorkomen dat deze wetten aangenomen worden. Op deze manier wordt het gedachtegoed van radicaal-rechts verder genormaliseerd."

Ook regeringspartij D66 steunt de asielwetten niet. Senator Dittrich noemde ze "niet echt menselijk". Ook zullen we er niet meer grip mee krijgen op migratie, zo denkt hij. Dittrichs partijleider, premier Jetten, heeft overigens wel beloofd dat zijn kabinet de wetten gewoon zal uitvoeren als ze een meerderheid krijgen.

Alle tegenstanders verwezen naar de kritiek van de Raad van State, de gemeenten en de IND op de wetten. Die instanties denken dat de wetten niet uitvoerbaar zijn en de werkdruk voor de IND alleen maar zullen verhogen.

Wat staat er in de asielwetten?

Volgende week dinsdag staan de stemmingen over de wetsvoorstellen gepland. Dat kan weleens heel spannend worden. Voor een meerderheid zijn 38 zetels nodig, terwijl nu nog maar van ongeveer dertig senatoren duidelijk is dat ze waarschijnlijk voor gaan stemmen. Daarmee is de positie van regeringspartij CDA belangrijk.

Maar zelfs met de steun van het CDA is minister Van den Brink nog niet zeker van zijn zaak. Het zou kunnen dat individuele senatoren afwijkend stemmen van hun fractie. Overigens wordt het migratiebeleid binnenkort sowieso strenger, omdat het Europese Asiel- en Migratiepact in juni van kracht wordt.

Het ministerie van Defensie doet niet genoeg om nabestaanden en slachtoffers van een Nederlands bombardement in Irak te traceren. Dat schrijven journalisten van Investico, BOOS en De Groene Amsterdammer op basis van onderzoek.

Meer dan tien jaar geleden bombardeerden Nederlandse F-16's een gebouw in de Iraakse stad Hawija, waar door Islamitische Staat bommen werden gemaakt. Dat resulteerde in een enorme ontploffing, waardoor een hele woonwijk werd weggevaagd. Zeker zeventig burgers werden hierbij gedood.

In 2025 onderzocht een commissie waarom er zoveel burgerslachtoffers waren gevallen. Die oordeelde dat Defensie te weinig informatie had en te veel leunde op Amerikaanse informatie. Zo werd er niet gekeken naar wat er zou gebeuren als de explosieven in de fabriek zelf tot ontploffing zouden komen door de Nederlandse bommen.

Informatie is wel beschikbaar

In januari reisde toenmalig demissionair minister van Defensie Brekelmans af naar Irak om persoonlijk zijn excuses aan te bieden voor het bombardement, en nabestaanden en slachtoffers te spreken. Tijdens zijn bezoek kondigde hij aan 10 miljoen euro extra uit te trekken voor onder meer de heropbouw van Hawija.

Maar individuen kunnen niet rekenen op persoonlijke financiële compensatie: de minister zei over niet genoeg informatie te beschikken om vast te kunnen stellen wie welke schade heeft ondervonden van de aanval. Ook zou er geen lokale autoriteit bestaan die beschikt over de benodigde informatie.

Uit het onderzoek van de drie media blijkt dat het tegenovergestelde waar is: in de hoofdstad van de provincie waarin Hawija ligt, staat een zogenoemd compensatiekantoor. Dat is opgezet om slachtoffers van militair en terroristisch geweld in Irak te compenseren en beschikt ook over informatie van de slachtoffers in Hawija.

De Nederlandse overheid nam nooit contact op met dit kantoor. Ook de Iraakse ngo Ashor, die slachtoffers in Irak bijstaat, bouwde de afgelopen jaren aan een dossier met informatie van de getroffenen in samenwerking met de Universiteit Utrecht en de Nederlandse vredesorganisatie Pax. Ashors directeur Mohammed Al-Bayati zei tegen de journalisten dat hij de informatie meermaals aan de Nederlandse overheid had aangeboden, maar dat Defensie er verder nooit naar heeft gevraagd.

Compensatie

In het verleden heeft Defensie een aantal keer een schadevergoeding uitgekeerd. Nabestaanden in Afghanistan en Irak die door Nederlandse bombardementen hun familieleden verloren, zijn door de staat gecompenseerd - zonder dat de overheid daarbij schuld erkende.

Een paar weken geleden maakte de regering nog excuses en regelde een financiële tegemoetkoming voor de nabestaanden van slachtoffers van een bombardement op een universiteit in Irak in 2016. Hierbij kwamen twee docenten en vijf van hun familieleden om.

Minister van Defensie Yesilgöz zegt in een reactie aan de journalisten dat de staat vrij is om te kiezen hoe slachtoffers worden gecompenseerd. Yesilgöz geeft geen uitleg waarom de Hawija-slachtoffers niet individueel worden gecompenseerd.

GroenLinks-PvdA mag als Progressief Nederland (Pro) aan de volgende Tweede Kamerverkiezingen meedoen. Dat heeft de Kiesraad besloten, die het verzoek van de partij aan gronden uit de Kieswet toetste en geen reden ziet om het verzoek te weigeren.

Officieel moet de partij nog fuseren, maar de Partij van de Arbeid heeft alvast verzocht als Progressief Nederland (Pro) aan de volgende Kamerverkiezingen mee te doen. Als de leden in juni met de fusie instemmen, moet het verzoek opnieuw worden ingediend, maar dat is volgens een woordvoerder van de Kiesraad een formaliteit.

Pro nog niet meteen in Tweede Kamer

Het presidium, het bestuur van de Tweede Kamer, gaat zich nu buigen over het in gebruik nemen van de naam in het parlement. Het presidium komt met een advies, waarover de Tweede Kamer uiteindelijk beslist, aldus een woordvoerder vandaag.

Het presidium vergadert doorgaans op woensdagen. Het zou kunnen dat er woensdag al over gesproken wordt, maar zeker is dat niet, aldus de woordvoerder.

Kamerleden van GroenLinks-PvdA noemden zelf in eerdere debatten de naam Pro al, hetgeen hen op een reprimande van de Kamervoorzitter kwam te staan: tot er officiële besluitvorming is, mag dat niet.

'Voeten in aarde'

Als de Kamer instemt met de nieuwe naam, betekent dat nog niet dat die overal verandert. Voor de provinciale en gemeentelijke verkiezingen moet de partij zich opnieuw inschrijven. Bij de beoordeling van een registratie voor Tweede Kamerverkiezingen mag de Kiesraad niet toetsen aan lokaal geregistreerde aanduidingen.

Sommige lokale partijen - met al langer 'pro' in hun naam - vinden de situatie verwarrend voor kiezers en gaan naar de Raad van State. Vijftien tot twintig partijen zijn vastberaden hun naam niet op te geven.

In artikel G4 van de kieswet staat dat de benaming die voor een partij in de Tweede Kamer is geregistreerd, in beginsel ook voor lokale en provinciale afdelingen geldt. Tenzij de naam overeenkomt met een al geregistreerde partij en er daardoor verwarring kan ontstaan.

Volgens Radboud Ribbert, advocaat bij Greenberg Traurig, kan het nog heel wat voeten in de aarde hebben, omdat uiteindelijk de centrale stembureaus beslissen en doorgaans "wie het eerst komt het eerst maalt" geldt. "Bovendien zal men willen voorkomen dat de kiezer bij de provinciale of lokale verkiezingen in het stemhokje in verwarring raakt".

Voorbarig

Enkelen lokale partijen zien tot hun ergernis dat de fusiepartij zich in steeds meer gemeenten - waaronder Rotterdam en Groningen - al 'Pro' noemt. Ze noemen dat voorbarig.

De Groningse GroenLinks-PvdA fractievoorzitter Van Hoorn ziet dat anders: het ging in Groningen volgens hem zonder problemen. "Daar zijn geen lokale pro-partijen en waren er geen bezwaren van andere partijen". Van Hoorn zegt de bedenkingen van partijen waar het wél speelt te begrijpen, maar gaat ervan uit dat het goedkomt. Dat zegt ook een landelijk woordvoerder van de fusiepartij. "We gaan met lokale partijen in gesprek en hebben er vertrouwen in dat het goedkomt."

Dario Castiglione van ProVeenendaal, die namens de protesterende lokale partijen de kar trekt, moet dat nog zien. Over een paar weken is er een gesprek met GroenLinks-PvdA, maar de fractievoorzitter van ProVeenendaal laat vast weten dat niemand moet denken dat ze hun naam als lokale partij zomaar even aan de wilgen gaan hangen.

Het kabinet wil nog voor de zomer excuses aanbieden aan afstandsmoeders en -kinderen. Afstandsmoeders zijn vrouwen die tussen 1956 en 1984 gedwongen werden om hun pasgeboren baby's af te staan.

Dat gebeurde vaak onder druk van familie en de kerk, maar ook van instanties als de Raad voor de Kinderbescherming. Het gaat om ruim 13.000 vrouwen en zo'n 15.300 kinderen.

"Er was onvoldoende oog voor de kwetsbare en schrijnende positie van moeders en kinderen. Dat heeft veel pijn en verdriet tot gevolg gehad", schrijft staatssecretaris Van Bruggen (D66) van Justitie en Veiligheid in een brief aan de Tweede Kamer. Ze erkent dat excuses nodig zijn. "Voor de getroffenen zijn excuses van de overheid een startpunt voor erkenning van dit leed".

Levenslange schade

Een speciale commissie die onderzoek deed naar afstand en adoptie in die periode concludeerde vorig jaar dat veel afstandsmoeders en -kinderen "levenslange schade" hebben overgehouden en dat de afstandsverklaringen die deze vrouwen moesten ondertekenen geen wettelijke basis hadden.

De moeders en kinderen reageerden teleurgesteld, onder meer omdat de commissie niet tot de slotsom kwam dat de overheid excuses moest maken. Dat wil het kabinet nu dus toch doen en wel "zo snel en zorgvuldig mogelijk". In februari waren meerdere partijen in de Tweede Kamer daar ook al voor.

Speciale bijeenkomst

Besloten is nog voor de zomer een bijeenkomst te organiseren, waarbij de mensen die het slachtoffer zijn van het toenmalige beleid en hun belangenorganisaties betrokken worden.

Het kabinet wil voor de zomer aan de Kamer laten weten wat het met de aanbevelingen van de onderzoekscommissie gaat doen.

In februari vertelde Jeroen in Nieuwsuur dat hij zelf op zoek ging naar zijn biologische moeder:

Verleden in Zicht komt op voor de belangen van afstandskinderen. Bestuurslid Frans Haven zegt heel erg blij te zijn dat de excuses er nu komen, al heeft dat volgens hem veel te lang geduurd. Hij ziet het als een goede eerste stap. Hij vindt dat de moeders en kinderen volledig inzicht moeten krijgen in de dossiers die destijds over hen zijn aangelegd.

De stichting had bij het vorige kabinet tevergeefs op excuses aangedrongen. Vorige week had het bestuur een gesprek met de staatssecretaris en minister Hermans (VVD) van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. Hij is blij er nu wel snel is gereageerd.

Kippenvel

Bij dat gesprek was ook Ellen Venhuizen van de stichting De Nederlandse Afstandsmoeder (DNA). Ze is "heel erg blij" met de brief van het kabinet. "Kippenvel, hoera!" Ze heeft het goede nieuws meteen in een nieuwbrief verspreid en krijgt enthousiaste reacties van haar achterban.

Ook Venhuizen vindt dat de dossiers nu vrijgegeven moeten worden zonder "lakwerk". Moeders die dat willen kunnen dan lezen wat er met hun kind gebeurd is. Voor de kinderen is het voor hun identiteit van groot belang om te weten waar ze vandaan komen, aldus Venhuizen.

Gaan de asielwetten van Faber het halen? Die vraag staat morgen centraal in de Eerste Kamer. In aanloop naar dat debat uiten verschillende organisaties nog eens hun zorgen, vooral over de uitvoerbaarheid en over de strafbaarstelling van illegaliteit.

Voor de deur van de Eerste Kamer had een aantal maatschappelijke organisaties zich vanmiddag verzameld namens zo'n 34.000 "bezorgde burgers". Directeur Dagmar Oudshoorn van Amnesty noemde de wetten "niet menserechtenproof".

Menselijke waardigheid

Eerder vandaag hield de Raad van Kerken een wake voor "medemenselijkheid" rond de nieuwe asielwetgeving. "We vinden die wetten een ongelooflijke verharding van wat we als land jegens vluchtelingen willen doen", zei Derk Stegeman van die kerkelijke koepelorganisatie.

Hij maakt zich vooral zorgen over de strafbaarstelling van mensen zonder juiste verblijfspapieren. Volgens hem gaat die maatregel "de grenzen van wat je kan doen met menselijke waardigheid ver te buiten". De Raad van Kerken roept Eerste Kamerleden op om niet hun oren te laten hangen naar "partijpolitieke lijnen".

Het kabinet hoopt met de wetten, die geërfd zijn van het vorige kabinet, de instroom van asielzoekers naar beneden te krijgen. Op de wetten kwam van verschillende kanten kritiek vanwege (on)uitvoerbaarheid, onder meer van de IND, de Raad van State, de advocatuur en de rechtspraak.

Hier gaan de asielwetten onder meer over:

Het is nog geen gelopen race, want de Eerste Kamer is verdeeld. Van iets meer dan 30 van de 75 senatoren lijkt zeker dat ze tegen gaan stemmen (GL-PvdA, D66, Volt, Partij voor de Dieren, SP, ChristenUnie en twee eenpitters).

"We vinden dat de wetsvoorstellen niet echt goed in elkaar zitten", licht D66-senator Boris Dittrich toe. "Ze dragen er zeker aan bij om het beleid strenger te maken, maar je moet het wel op een rechtvaardige manier doen." Hij wijst erop dat allerlei uitvoeringsinstanties, waaronder de politie, de wetten niet zien zitten.

Maatschappelijke rust

Maar de wens om iets te doen is groot. Dat niet zeker is of de wetten de instroom omlaag brengen en dat ze de asielketen juist kunnen verstoppen, weegt voor een aantal partijen minder zwaar. Van rond de 30 senatoren lijkt zeker dat ze voor gaan stemmen (BBB, VVD, PVV, JA21, 50Plus en nog twee eenpitters).

VVD-senator Marian Kaljouw wijst erop dat er misschien geen bewijs is dat de wetten de instroom omlaag brengen, "maar ook geen bewijs dat het niet zo is". Ze zegt dat mensen zich "enorme zorgen" maken over de komst van asielzoekers. Ze ziet het als haar plicht daar wat mee te doen. "We willen maatschappelijke rust."

CDA doorslaggevend

Het CDA kan met zes zetels doorslaggevend zijn voor een meerderheid, en die fractie (waar bezwaren leven) heeft volgens de Volkskrant een formule gevonden om voor te kunnen stemmen. Maar zeker is het nog niet; het debat moet nog worden gevoerd en binnen fracties kunnen Kamerleden ook nog afwijkend stemmen.

Volgende week dinsdag wordt gestemd over de wetten. Mocht de senaat ze goedkeuren, dan voert het kabinet ze "onverkort" uit, staat in het coalitieakkoord. Overigens wordt het migratiebeleid binnenkort sowieso strenger, omdat het Europese Asiel- en Migratiepact in juni van kracht wordt.

Lees hier hoe de Nederlandse plannen en het Europese beleid zich tot elkaar verhouden:

Morgen zijn alle debatten en activiteiten in de Tweede Kamer afgelast, omdat rijksambtenaren gaan staken. Kamervoorzitter Thom van Campen verwacht dat er daardoor te weinig personeel aanwezig is om de Kamer draaiende te houden.

Het vragenuur en de stemmingen, die elke dinsdag zijn, gaan morgen dus niet door. Het vragenuur wordt deze week helemaal geschrapt, de stemmingen worden verplaatst naar woensdag.

Voor het debat over antisemitisme, dat dinsdagavond zou plaatsvinden, wordt een nieuwe datum gezocht. Het is verder nog onduidelijk wat er met de geplande commissievergaderingen gaat gebeuren.

Kamervoorzitter Van Campen zegt dat het een democratisch recht is van ambtenaren om te staken. Hij denkt niet dat het democratisch proces van de Kamer onder het dagje staken lijdt en benadrukt dat er in dat opzicht goed gekeken is naar de agenda.

Geen geld erbij

De staking heeft vooralsnog geen gevolgen voor de Eerste Kamer, laat een woordvoerder weten. Daar staat morgen het tweede deel van het debat over de asielwetten op het programma.

De rijksambtenaren staken omdat de cao-onderhandelingen zijn vastgelopen. Ze zijn vooral ontevreden zijn met de zogenoemde 'nullijn', waardoor ze er dit jaar geen geld bij krijgen. Die bezuinigingsmaatregel is door het vorige kabinet-Schoof ingevoerd. Volgens de vakbonden worden vooral ambtenaren die werken bij uitvoeringsinstanties hierdoor hard geraakt.

Eerder waren er al kleinere stakingen van de rijksambtenaren. De gevolgen bleven toen beperkt, wel was er er bijvoorbeeld een lange wachttijd bij DUO en bleek de Belastingtelefoon slechter bereikbaar.

Vanuit Den Helder is Zr.Ms. De Ruyter vertrokken. Het fregat, met tweehonderd man personeel aan boord, heeft als einddoel een internationale marine-oefening in Zuidoost-Azië. Maar onderweg doet het ook de Golfregio aan.

De route naar Zuidoost-Azië loopt via de Rode Zee. Daar zal de De Ruyter een bijdrage leveren aan de EU-operatie Aspides, voor een veilige scheepvaart in de regio. Defensie zegt de veiligheidssituatie in de Golf nauwlettend in de gaten te houden. Als het conflict tussen Iran en de VS en Israël daartoe aanleiding geeft, kan het fregat langer in die regio blijven.

Minister Yesilgöz van Defensie zwaaide het marineschip vanmiddag uit. Vrijdag zei ze na de ministerraad dat het kabinet plannen maakt voor een missie in de Straat van Hormuz. Als de situatie daar weer rustiger is, zou ons land willen bijdragen aan het beveiligen van de scheepvaart. "Maar het kan ook dat we uiteindelijk niemand sturen", zei de vicepremier erbij.

NH-90 helikopter

Zr.Ms. De Ruyter is een luchtverdedigings- en commandofregat, dat onder meer is uitgerust met een NH90-helikopter. Dat is een maritieme gevechtshelikopter, die ook gebruikt kan worden voor verkenningen en troepentransport.

Volgens Defensie is het schip volledig uitgerust voor zijn taak, al werkt het boordkanon niet. Dat verouderde kanon staat op de nominatie om vervangen te worden door een nieuwer model. Er zijn echter voldoende alternatieve middelen ter zelfverdediging, verzekert het ministerie.

Na de tussenstop in de Rode Zee zal Zr.Ms. De Ruyter samen met bondgenoten een vijf maanden durende oefening houden in Zuidoost-Azië. Het fregat zal dan ook een bijdrage leveren aan het handhaven van de VN-sancties tegen Noord-Korea. Via Hawaï en het Caribisch gebied komt het schip daarna weer naar huis.

Asielminister Bart van den Brink (CDA) is bereid "uiteindelijk" gemeenten te dwingen om opvangplekken voor asielzoekers te creëren. "Dat is wat de wet van mij vraagt. Gemeenten hebben samen met mij de opvangplekken te regelen", zegt de minister in Nieuwsuur.

De meerderheid van de gemeenten voldoet nu niet aan de afspraken uit de spreidingswet, de wet die de verdeling van asielzoekers regelt. Ruim honderd gemeenten bieden helemaal geen opvang.

Van den Brink stuurde deze week voor de tweede keer in korte tijd een brief aan alle gemeenten. Hij schrijft dat gemeenten die niet voldoende voortgang maken, onder toezicht worden gesteld door het ministerie.

Duizenden plekken tekort

Het ministerie en het Centraal Orgaan opvang Asielzoekers (COA) proberen naarstig meer opvangplekken te regelen. Asielzoekerscentra zitten overvol. Op korte termijn heeft het COA 4500 plekken te weinig, oplopend tot bijna 8000 aan het eind van de zomer. Doordat locaties sluiten, moeten er de komende anderhalf jaar nog eens zo'n 38.000 plekken bij worden gevonden.

Vorige maand stuurde de minister al een brief naar de gemeenten "om duidelijk te maken wat mijn opgave is". Donderdag volgde de tweede brief. "Ik heb aan alle gemeenten laten weten hoe ze ervoor staan. En ik heb aan al die gemeenten gevraagd die tot nu toe te weinig leverden: Informeer ons over waarom dat is."

Dat informeren is de tweede stap in de zogenoemde interventieladder uit de spreidingswet. "Wat dan het vervolg gaat zijn, hangt af van wat gemeenten mij communiceren", zegt Van den Brink.

'Niet iets waar ik naar verlang'

De minister kan besluiten tot stap drie als gemeenten die geen plekken regelen "nog steeds 'nee' zeggen". Dat betekent dat een gemeente onder 'actief toezicht' van het ministerie komt. Bij de laatste stap, stap zes, wijst de minister zelf opvanglocaties aan en zijn gemeenten verplicht die te accepteren. "Dat is uiteindelijk wat de wet mij voorschrijft. We hebben dit met elkaar op te lossen."

Tot nu toe liet hij, naar eigen zeggen onbedoeld, onduidelijkheid bestaan over of hij bereid was tot dwang. "Het is niet iets waar ik naar verlang."

Gemeenten kunnen overigens ook onderling afspreken dat de ene minder asielzoekers opvangt, en de andere meer. Van den Brink: "Ik hoop dat gemeenten die bij hen de ruimte niet zien, met andere gemeenten in hun directe omgeving in overleg treden."

De minister erkent dat het "spannend" wordt of alle gemeentes aan hun taak zullen voldoen, maar denkt dat het "overgrote deel haar bestuurlijke verantwoordelijkheid neemt".

Nieuwsuur keek deze week naar de oorzaken en gevolgen van de problemen in de asielopvang:

Het kabinet geeft toe dat de timing van het bezoek van koning Willem-Alexander, koningin Máxima en premier Jetten aan president Trump "ongemakkelijk" is. Maar het kabinet ziet ook voordelen in de veelbesproken ontmoeting begin volgende week in Washington, zo maakte vicepremier Yesilgöz duidelijk op de wekelijkse persconferentie. "Er gaan veel deuren open die voor anderen gesloten blijven."

De minister van Defensie Yesilgöz verving op de persconferentie Jetten, die al is vertrokken naar de Verenigde Staten. Ze wilde niet zeggen of er in het kabinet discussie is geweest over het koninklijk bezoek. "Ik denk dat iedereen het ongemak ziet van de afgelopen weken", was haar diplomatieke antwoord. "Het gaat niet heel goed in de wereld."

Het driedaagse bezoek van het koninklijk paar aan de Verenigde Staten en vooral de uitnodiging van Trump aan de Nederlandse koning en zijn vrouw om te komen logeren leidt tot discussie. Een overnachting in het Witte Huis komt zelden voor, ook voormalig koningin Beatrix heeft er nooit geslapen.

Uit de koker van Trump

Had de koning dit ongebruikelijke verzoek niet beter kunnen afslaan, gezien de oorlog in het Midden-Oosten en de vijandige houding van Trump tegenover Europa? De logeerpartij komt uit de koker van Trump, die zich in juni zo welkom voelde bij zijn overnachting op paleis Huis ten Bosch tijdens de Haagse NAVO-top.

Premier Jetten, die alleen voor het diner is uitgenodigd, kreeg er de afgelopen weken vragen over en hij verdedigde het bezoek én de logeerpartij. Hij benadrukte dat de reis van het koningspaar al langer gepland was, dat er een "breder programma" was met kennismakingsbezoeken aan andere Amerikaanse staten en dat er ook Nederlandse bedrijven meereizen. "Er speelt wel heel veel meer dan alleen deze oorlog", aldus Jetten begin april.

De meeste politieke partijen, zoals D66, VVD, PVV en CDA, staan achter het bezoek. Ondanks alle politieke spanningen zijn de Verenigde Staten een belangrijke bondgenoot en moet Nederland er mede voor zorgen dat de Amerikanen in de NAVO blijven, vinden zij.

Zelfs de kritische oppositiepartij GroenLinks-PvdA kan zich vinden in het enige tijd geleden afgesproken bezoek. En, zegt GL-PvdA-Kamerlid Piri duidelijk: het bezoek is moeilijk af te zeggen. "We zijn een weg ingeslagen waaruit het moeilijk teruglopen is." Alleen oppositiepartijen Denk en de Partij voor de Dieren willen dat Willem-Alexander en Máxima en Jetten thuisblijven.

Partij voor de Dieren-leider Ouwehand eiste afgelopen dinsdag dat Jetten het bezoek afzegde. "Terwijl Trump dreigt om de hele Iraanse beschaving te vernietigen, gaan onze premier én de koning én de koningin op staatsbezoek om zoete broodjes te bakken met deze levensgevaarlijke autocraat", aldus Ouwehand.

Dinsdag was het achter de schermen bij ambtenaren best spannend of het koninklijk bezoek met goed fatsoen wel kon doorgaan. Trump had gedreigd de Iraanse beschaving te gronde te richten als Iran niet zou instemmen met de Amerikaanse eisen voor een einde van de oorlog. Inmiddels is een staakt-het-vuren afgesproken en is de reis daarmee minder risicovol geworden, is het idee.

Gesloten deuren

Het kabinet wil vooral de voordelen van het bezoek benadrukken, wordt duidelijk uit de antwoorden van Yesilgöz vandaag. Het woord "waardevol" nam ze meermaals in de mond, net als de "gesloten deuren die open gaan". Nederland heeft een kans om aan tafel te zitten met Trump en hem duidelijk te maken dat Nederland echt zijn best doet, zoals door bij te dragen aan de veiligheid van de straat van Hormuz. "Ik denk dat het een belangrijke boodschap is dat we concreet een planning maken."

Voor ongemakkelijke of pijnlijke situaties vreest Yesilgöz niet. Dat Trump na afloop op zijn sociale media zijn mening zal geven over het etentje is voorzien. "Dat is geen risico. Dat gaat gewoon gebeuren."

Er is een bestand tussen Iran en Amerika. Tenminste, dat was woensdag. Gisteren wankelde het alweer en wie weet hoe het er vanavond voor staat. Wat voor gevolgen heeft dit broze bestand en een eventuele opening van de straat van Hormuz voor Nederland?

Premier Jetten gaat volgende week samen met de koning en koningin op bezoek bij president Trump in het Witte Huis. Hoe zullen de gesprekken tussen Trump en Jetten verlopen?

Intussen debatteerde de Eerste Kamer over de regeringsverklaring van Jetten I. Hoe politiek werd het in de senaat?

En JA21 probeert de discussie over het openhouden van de gasputten in Groningen opnieuw aan te zwengelen.

Podcast

Deze aflevering van De Stemming van Vullings en De Rooy is hier te beluisteren bij NPO Luister

Daar vind je ook alle vorige afleveringen. Net als bij alle andere bekende podcastkanalen.

Over deze podcast

Politiek journalisten Joost Vullings (EenVandaag, AVROTROS) en Marleen de Rooy (NOS) nemen elke vrijdag de Haagse week door, met scherpe analyses, geruchten en voorspellingen. Wil je reageren? Mail dan naar destemming@nos.nl.

Nederland is bezig met "planning" en "scenario's maken" om mogelijk bij te kunnen dragen aan beveiliging van de scheepvaart in de Straat van Hormuz. Dat zegt minister van Defensie Yesilgöz.

In samenspraak met bondgenoten en landen in de Golfregio wordt onderzocht wat er gedaan kan worden in de voor de olie- en gashandel belangrijke zeestraat ten zuiden van Iran. "We zorgen dat we er klaar voor staan", zegt Yesilgöz.

Ze benadrukt dat de uitkomst uiteindelijk ook kan zijn dat er geen Nederlandse militairen die kant op gaan. "Ik wil op geen enkele wijze uitstralen dat we nu militairen gaan sturen."

Bijvoorbeeld een mijnenjager

Eerder deze maand werd al duidelijk dat Nederland in principe bereid is militair bij te dragen in de Straat van Hormuz, waar nu nauwelijks schepen doorheen komen. Samen met 34 andere landen en onder leiding van het Verenigd Koninkrijk en Frankrijk kijkt ons land naar de mogelijkheden.

Yesilgöz zegt vandaag dat de voorbereiding daarvan is begonnen. De Commandant der Strijdkrachten, de hoogste militair, is daartoe in Londen en er zijn Nederlandse militaire planners in Frankrijk.

Verder is tegen een aantal militaire eenheden alvast gezegd dat ze klaar moeten staan voor het geval dat en wordt geïnventariseerd welk Nederlands materieel er nodig zou zijn. Het kan bijvoorbeeld gaan om een mijnenjager of een ander marineschip.

Raketten over ons hoofd

Maar, zegt de VVD-minister, de situatie aldaar moet wel beter zijn dan nu met het broze staakt-het-vuren. "We gaan niet als de raketten over ons hoofd vliegen." Tegelijk hoeft het ook weer niet 100 procent veilig te zijn, want dan zijn militairen niet meer nodig, aldus Yesilgöz. "Het zal een omstandigheid zijn die risico's met zich meebrengt."

Ondertussen gaat het fregat Zr.Ms. De Ruyter aanstaande zondag richting Zuidoost-Azië. Het luchtverdedigings- en commandofregat gaat in ieder geval door de Rode Zee, om bij te dragen aan een internationale missie om de scheepvaart daar te beschermen.

Tijdens de reis wordt de veiligheidssituatie in het Midden-Oosten "nauwlettend in de gaten gehouden", meldt Defensie. "Waar nodig speelt Nederland eventueel in op de ontwikkelingen."

Er is al een Nederlands fregat in de oostelijke Middellandse Zee, de Zr.Ms. Evertsen. Dat schip vaart mee met het Franse vliegdekschip Charles de Gaulle om EU- en NAVO-bondgenoten zoals Cyprus te beschermen tegen aanvallen vanuit Iran. Mocht de De Gaulle naar de Straat van Hormuz gaan, dan is het niet vanzelfsprekend dat de Evertsen meegaat, zegt Yesilgöz. Daar zal dan een nieuw besluit over genomen moeten worden.

Er komen strengere maatregelen om de illegale verkoop van vapes tegen te gaan, schrijft minister Hermans aan de Tweede Kamer. Ze wijst op nieuw onderzoek, waaruit naarvoren komt dat 87 procent van de vapers nog producten van de zwarte markt rookt.

Het gaat dan om vapes die in Nederland verboden zijn omdat ze een lekker smaakje hebben of een te hoog nicotinegehalte. Die zijn nog wel 'onder de toonbank' van fysieke winkels, of op sociale mediaplatforms en in webshops te vinden.

"Heel veel jongeren vapen en dat heeft enorm negatieve gevolgen voor hun gezondheid", zegt minister Hermans van Volksgezondheid. "Ik hoor over klaplongen en andere levensgevaarlijke longproblemen. Ook is er steeds meer bewijs over de relatie tussen vapen en kanker. Daarom hebben we bepaalde vapes verboden."

Wetswijziging

Het onderzoek is gedaan in opdracht van het vorige kabinet, dat ook al strengere maatregelen aankondigde. Hermans gaat daarmee door. Ze wil dat de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA), die toezicht houdt op de verkoop van vapes, sneller kan ingrijpen.

De nieuwe minister werkt aan een wetswijziging, waardoor ook het in voorraad hebben van illegale vapes verboden wordt. Verder gaan de maximumboetes voor de illegale verkoop omhoog. Als een verkoper voor de eerste keer wordt gepakt, kost dat straks 2040 euro. Dat is 700 meer dan nu.

"Op die manier zorgen we ervoor dat minder jongeren door te vapen hun gezondheid in gevaar brengen", zegt Hermans. Het is haar een doorn in oog dat de illegale producten, die volgens het onderzoek vaak in China zijn geproduceerd, nog zo gemakkelijk te verkrijgen zijn.