Bedrijven die leveren aan ASML krijgen minder orders van de chipmachinefabrikant. De chipmarkt zit in een dip. Voor ASML zelf is dit niet direct reden tot zorg, maar bij bedrijven die afhankelijk zijn van de fabrikant zorgt het voor nervositeit.

Birgit Goumans, directeur van onderdelenbedrijf Kusters Goumans, had net een zogenoemde cleanroom van 500 vierkante meter laten bouwen. In deze ruimte worden de luchtkwaliteit, temperatuur en vochtigheid streng gecontroleerd om specialistische machineonderdelen voor ASML te kunnen maken. De vorige cleanroom was 75 vierkante meter.

Beloftes op genoeg orders om de nieuwe cleanroom met medewerkers te vullen, krijgt Goumans niet van ASML. "We hebben best wel geïnvesteerd in mensen en machines de afgelopen jaren, maar nu zien we dat de hightechmarkt stagneert."

En die stagnatie duurt al opvallend lang, zegt Steven Pattheeuws, techspecialist bij accountantskantoor PwC. "De chipsector is cyclisch: periodes van groei worden afgewisseld met vertraging. Wat nu opvalt, is dat het herstel langer op zich laat wachten dan gebruikelijk."

De belangrijkste oorzaak: geopolitieke en economische onzekerheid. Pattheeuws: "Chipmaker Intel heeft zijn investeringsplannen uitgesteld, in Duitsland zijn chipfabrieken on hold gezet. Door handelsbarrières, zoals die van Trump, is de situatie onvoorspelbaar geworden."

De omzet van ASML in het eerste kwartaal van 2025 was met 7,7 miljard euro ongeveer naar verwachting, maar het bedrijf kreeg minder orders dan verwacht. De beurskoers ligt dit jaar ongeveer een derde lager dan vorig jaar.

Ook Marc Peeters, directeur van BKB Precision, dat kunststof machineonderdelen maakt, ziet de orders teruglopen. Van zijn inkomsten komt 60 procent van ASML, direct of via tussenleveranciers. "Richting het einde van dit jaar moet het echt de andere kant op gaan. We hebben vakmensen in dienst en die proberen we zoveel mogelijk te houden. Daar moeten we anders keuzes in gaan maken."

Morgen presenteert ASML halfjaarcijfers en blijkt of het bedrijf weer de weg omhoog vindt. Maar zelfs dan houden toeleveranciers het voorlopig lastig, verwacht Pattheeuws. "Hoofdleveranciers van ASML hebben al voorraden opgebouwd, waardoor een eventuele vraagstijging niet direct ten goede komt aan de toeleveranciers verderop in de keten."

Zelf adviseert ASML z'n toeleveranciers om niet afhankelijk te zijn van één bedrijf. Dan zijn ze "beter in staat om de schommelingen in de vraag op te vangen", zegt het bedrijf in een reactie. "Het streven is 20 tot 30 procent afhankelijkheid."

Goumans en Peeters zijn dan ook bezig hun klantenbestanden te vergroten. Ondertussen zijn veel andere bedrijven in de regio Eindhoven de afgelopen jaren juist afhankelijker geworden van ASML, blijkt uit een adviesrapport van PwC.

Gemiddeld groeide die afhankelijkheid van die bedrijven van 29 naar 39 procent van de omzet. Pattheeuws: "Voor een deel is dat een bewuste keuze geweest; de chipsector levert hoge marges op. Maar het is ten koste gegaan van spreiding over andere sectoren."

Voor de lange termijn geldt dat de chipsmarkt een groeimarkt is. "Maar bedrijven moeten de tussenliggende periode wel kunnen overbruggen", zegt Pattheeuws. Goumans: "Garanties zijn er niet. Uiteindelijk moeten we zelf geloven in de ontwikkeling van de klanten en daarop voorinvesteren."

"Zoals vermeld in onze resultaten over het eerste kwartaal blijven we groeikansen zien in de halfgeleiderindustrie, en we bereiden ons voor op die groei. We zijn van plan wereldwijd uit te breiden, ook in Nederland.

De halfgeleiderindustrie is van nature cyclisch. Dat betekent dat, ook al blijft het langetermijnperspectief onveranderd, de vraagverwachtingen op korte termijn voortdurend worden bijgesteld.

ASML staat regelmatig in contact met leveranciers en deelt updates over capaciteitsvereisten, wat ertoe kan leiden dat zij hun plannen aanpassen. Leveranciers die actief zijn in de halfgeleiderindustrie begrijpen deze behoefte aan flexibiliteit volledig en hebben samen met ASML de capaciteit ontwikkeld om dergelijke op- en neerwaartse aanpassingen in de vraag op te vangen.

Door te mikken op een leveranciersafhankelijkheid van ongeveer 20-30 procent, zorgen we ervoor dat een schommeling in de vraag slechts een gematigde impact heeft op de betreffende leverancier."

Het is een goed idee: alle vaste lasten op dezelfde dag laten afschrijven. Daar zijn veel organisaties die de NOS vraagt naar het nieuwe plan van het financiële voorlichtingsbureau Nibud het over eens. Toch is het voorstel om de huur, telefoonrekening en zorgverzekering allemaal op één dag te betalen volgens hen niet direct uit te voeren.

Op dit moment bepalen verzekeraars zelf wanneer ze de premie afschrijven. Dat kan bij sommige verzekeraars als Zilveren Kruis (Achmea) op een datum die je zelf kiest. Bij andere aanbieders heb je meerdere betaaldagen waar je uit kan kiezen, zoals de 1ste, 15de of 24ste van de maand. Weer anderen incasseren op een vast moment aan het begin of juist einde van de maand.

Een vaste dag draagt volgens een woordvoerder van zorgverzekeraar VGZ bij aan meer inzicht in een financiële situatie. Maar dit initiatief heeft wel "veel voeten in de aarde", ziet de verzekeraar. Er zijn veel onderdelen en organisaties die een rol spelen in het betalen van de vaste lasten, van wie neuzen dezelfde kant op moeten staan.

Daarvoor moeten er meerdere dingen worden afgestemd, zoals het moment waarop mensen hun salaris, uitkering of toeslagen krijgen. Die komen nu ook allemaal op verschillende momenten.

Pas als zulke dingen zijn afgestemd, wordt het voor bijvoorbeeld Aedes, de vereniging van woningcorporaties, concreet. Ook grote happen uit een budget als de huur zouden op hetzelfde moment worden afgeschreven bij invoering. De koepel vindt het plan van Nibud overigens "geen slecht idee".

Voor de branche van telecombedrijven, NLConnect, is het voorstel van het Nibud nu nog te nieuw om op te reageren.

Het is een goed idee om zo'n vaste betaaldag in te voeren, zegt ook Asmae Jazouli. Ze werkt al jaren in de schuldhulpverlening, onder andere bij branchevereniging NVVK. "Het geeft structuur en duidelijkheid in alles wat er nog overblijft. In de praktijk zie ik dat mensen dat echt wel nodig hebben. En het kan denk ik ook echt wel een hoop betalingsachterstanden voorkomen."

Volgens Jazouli vinden mensen het lastig om langere tijd rond te komen met weinig geld. "Over het algemeen zie je dat er rond de 6de, 7de van de maand niet veel meer overblijft. Dan moeten ze eigenlijk overbruggen tot de 20ste, want dan komen de toeslagen binnen. Het is wel heel erg lastig om dat geld nog een week apart te houden voor de zorgverzekering."

De toeslag gaat dan op aan boodschappen en andere zaken. Want, zo zegt ze, bij de zorgverzekering voelen mensen de minste consequenties. "Betaal je de huur niet, ja, dan kan het gebeuren dat je uit huis wordt gezet na een aantal maanden. Bij de energie kan je worden afgesloten. Maar pas na zes maanden zijn er gevolgen voor de zorgverzekering."

Zelfs dan vallen de gevolgen nog enigszins mee, want iemand met een betalingsachterstand blijft altijd basisverzekerd.

De failliete Nederlandse interieurketen Rivièra Maison maakt een gedeeltelijke doorstart. Een ander Nederlands meubelbedrijf neemt het merk over. De eigen winkels en de webshop van Rivièra Maison gaan definitief dicht.

De nieuwe eigenaar van de keten, Dutch Interior, zet de groothandelsactiviteiten van het bedrijf door. Het zal het merk blijven verkopen via andere interieurwinkels.

"Er is bewust voor gekozen om niet verder te gaan met de eigen winkels van Rivièra Maison", schrijft Dutch Interior. "Onze focus ligt op samenwerking met zelfstandige retailpartners, zowel in binnen- als buitenland."

Het is niet bekend hoeveel de koper betaald heeft voor het merk. Dutch Interior neemt de paar honderd medewerkers van Rivièra Maison niet over.

De interieurketen ging in juni failliet. Begin deze maand liet curator Erik Schuurs weten dat zich meerdere geïnteresseerde partijen hadden gemeld voor het familiebedrijf uit Amsterdam.

De curator schreef dat Rivièra Maison in financiële problemen was gekomen door een teruglopende omzet. Het bedrijf leed al een aantal jaar verlies. In 2022 vond er nog een reorganisatie plaats.

"Gezien de liquiditeitsproblemen was de eigenaar, de familie Teunissen, genoodzaakt faillissement aan te vragen voor de Nederlandse activiteiten. De opgelopen inflatie na corona en de oorlog in Oekraïne hebben het consumentengedrag veranderd."

De keten had zeven vestigingen in Nederland. De landelijk-moderne meubels en woonaccessoires van het merk werden ook via een groot aantal verkooppunten in Europa verkocht.

Bedrijven in China krijgen weer toegang tot bepaalde computerchips van de grootste chipontwerper ter wereld, het Amerikaanse Nvidia. De Amerikaanse regering hield de verkoop van de H20-computerchips maandenlang tegen, maar volgens het bedrijf heeft de VS gezegd dat Nvidia de chips toch in China mag verkopen.

Nvidia ontwikkelde de H20-chips speciaal voor de Chinese markt. Dat deed het bedrijf omdat de Amerikaanse regering Nvidia al had verboden om meer geavanceerde chips naar China te exporteren.

Maar het plan om die speciaal ontworpen H20-chips alsnog aan Chinese bedrijven te verkopen, kon in april de prullenbak in. Toen verbood de Amerikaanse regering óók de export van deze chips naar China.

De Amerikaanse overheid is bang dat China de krachtige computerchips gebruikt om een technologische en militaire voorsprong op de VS te krijgen. Door de verkoop van krachtige Nvidia-chips tegen te houden, hoopt de Amerikaanse regering die ontwikkeling te voorkomen of te vertragen.

De VS legt al jaren druk op Nvidia om zijn chips niet op de Chinese markt te verkopen. In september 2022 verbood de Amerikaans regering het bedrijf om zijn krachtige H100-chips naar China te exporteren.

In reactie besloot Nvidia toen om zijn H100-model aan te passen naar een minder krachtige variant: de H800. En daar was de Amerikaanse overheid dan weer niet zo blij mee: in oktober 2023 werd ook voor die chips een exportverbod opgelegd.

Nvidia moest opnieuw terug naar de tekentafel en kwam toen met de nieuwe chip speciaal voor de Chinese markt: de H20. De hoop was dat die wel voldeed aan de wensen van Amerikaanse overheid. Maar ook voor die chip kwam drie maanden geleden dus ook een exportverbod.

Tot nu, lijkt het. Nu de Amerikaanse overheid Nvidia toch ruimte geeft om de H20-chips te verkopen, ligt de Chinese markt - die veel winst kan opleveren - voor de chipontwerper weer deels open.

Nvidia verdient enorm veel geld aan de verkoop van zijn chips door de investeringen in kunstmatige intelligentie (AI). Het bedrijf maakte vorig jaar 73 miljard euro winst, ruim twee keer zoveel als in 2023.

Op de Amerikaanse beurs was Nvidia vorige week het eerste bedrijf ooit dat een waarde van 4000 miljard dollar bereikte. De aandelen van het bedrijf stegen vooral vorig jaar hard in prijs. Een aandeel kost nu ruim 160 dollar. Twee jaar geleden was dat nog enkele tientjes.

Dat de VS Nvidia nu toch toestaat om de H20-chips te gebruiken, zal ervoor zorgen dat het bedrijf er toch geld mee kan verdienen bij Chinese bedrijven. Eerder gaf de directeur van Nvidia aan dat het verbod het bedrijf miljarden zou kosten.

Volgens bronnen van persbureau Reuters zijn de Chinese internetgiganten ByteDance (het bedrijf achter TikTok) en Tencent (uitgever van games en het bedrijf achter het populaire sociale medium WeChat) al bezig om aanvragen in te dienen bij de Amerikaanse chipontwerper.

Nvidia zou die aanvragen vervolgens moeten voorleggen aan de Amerikaanse overheid. Na goedkeuring kan Nvidia de chips vervolgens leveren. Nvidia zegt dat het bedrijf hoopt de eerste bestellingen snel te kunnen bezorgen.

In 2019 legden de tien grootste gemeenten bijna 6000 keer een korting op de bijstand op. Drie jaar later was dat aantal in die gemeenten gehalveerd. In dezelfde periode nam het aantal mensen met een bijstandsuitkering in die gemeenten nauwelijks af.

"Dat is goed nieuws", zegt de Groningse hoogleraar socialezekerheidsrecht Gijsbert Vonk. "Deze sancties worden te makkelijk opgelegd. Het moet geen automatisch maatregelencircus worden."

Een gemeente kan om verschillende redenen een bijstandsuitkering korten. Dat kan al als mensen niet komen opdagen bij afspraken met de gemeente of niet bereikbaar zijn. Na zo'n korting moeten bijstandsontvangers soms maanden rondkomen van een verlaagde uitkering, met alle gevolgen van dien.

Het idee is dat door de maatregelen meer mensen in de bijstand actief blijven zoeken naar een baan. Het gaat hierbij dus niet om fraude, bijvoorbeeld als iemand zwart werkt, maar om tamelijk kleine vergrijpen.

Toen de NOS twee jaar geleden de strafmaatregelen onderzocht, bleek dat er grote onderlinge verschillen tussen de gemeenten waren. Rotterdam legde bijvoorbeeld bijna drie keer zoveel maatregelen op als Amsterdam, terwijl de hoofdstad meer inwoners met een bijstandsuitkering had.

Ook nu zijn de verschillen tussen gemeenten groot. Nog altijd is Rotterdam ruim de koploper met ongeveer dubbel zoveel gekorte uitkeringen als in Amsterdam.

Ook de afnames zijn niet overal gelijk. In Breda was de verandering het grootst (afname van 89 procent), in Utrecht het kleinst (afname van 24 procent).

De afname is een samenloop van omstandigheden, zegt een woordvoerder van de gemeente Breda. De coronamaatregelen speelden een rol. Door de lockdowns konden de inwoners niet meedoen met allerlei trajecten. "Hierdoor kon er niet of onvoldoende bepaald worden welke stappen ondernomen werden richting de arbeidsmarkt."

Het beperkte zicht vertaalde zich in minder gevallen waarin er werd gekort op bijstand. Daarnaast speelde een zachtere lijn van de gemeente een rol, met name vorig jaar.

"In 2022 hadden we te maken met de energiecrisis", zegt de gemeentewoordvoerder. Breda besloot geen maatregelen op te leggen bij gezinnen die door de stijgende energielasten steeds moeilijker rond konden komen. "Het opleggen van maatregelen waarbij een gezin in verdere financiële problemen komt, is de minst wenselijke situatie."

Hoogleraar Vonk is blij met dit laatste argument. "Het lijkt alsof de schellen van de ogen vallen. Ook voor de energiecrisis kwamen veel mensen in de bijstand al nauwelijks rond, maar het is goed dat het inzicht nu lijkt in te dalen."

Twee jaar geleden bleek dat de opgelegde maatregelen ook niet altijd terecht waren. Ongeveer een op de drie gestrafte bijstandontvangers die in 2019 bezwaar maakten, kreeg gelijk. Dat aandeel bleef ongeveer gelijk. Ook in 2022 bleek dat zo'n 35 procent van de bezwaarmakers niet gestraft had mogen worden.

Zo'n onterechte maatregel kan grote gevolgen hebben. Rotterdammer Ednal Curiel kon bijvoorbeeld zijn vaste lasten niet meer betalen toen de gemeente onterecht zijn uitkering kortte in 2021. Hij was toen net bijna uit de schulden, maar door de maatregel liepen die schulden weer fors op, vertelde hij in 2021 tegen de NOS. Een schadevergoeding kreeg hij niet.

Om dit soort persoonlijke tragedies te voorkomen, is een systeemverandering nodig, zegt Gijsbert Vonk. "Met een wetsvoorstel ligt er een poging vanuit het Rijk om het gemeentebeleid af te zwakken, maar dat is nog niet uitgewerkt. Wat nodig is, is dat de bureaucratische logica verandert. Dus dat je niet iemand straft omdat diegene een half uur te laat op een afspraak is, maar alleen als iemand echt een passend aanbod voor een baan weigert."

De klanten van drinkwaterbedrijf Vitens gaan volgend jaar meer betalen voor kraanwater. Het drinkwatertarief gaat voor een gemiddeld huishouden van 15,10 euro naar 16,69 euro per maand, een stijging van bijna 1,60 euro dus.

Dat komt door de inflatie en stijgende kosten, zegt Vitens. Het vastrecht, het bedrag dat je betaalt voor de aansluiting, wordt zo laag mogelijk gehouden, dat gaat omhoog met 55 eurocent per jaar.

Vitens geeft aan dat het de komende jaren best lastig wordt om voldoende en schoon drinkwater te kunnen leveren. Door klimaatverandering, economische groei en nieuwe woningen blijft de vraag naar meer water toenemen.

"Vooral in juni, toen het lang droog was, zagen we meer waterverbruik", zegt voorzitter Jelle Hannema. Door nu de kosten voor het gebruik harder te laten stijgen, probeert het bedrijf klanten te stimuleren om spaarzaam om te gaan met water.

Daarnaast gaat Vitens de komende jaren flink investeren. De investeringen stijgen van 283 miljoen euro naar 650 miljoen euro in 2033. Dat geld gaat onder andere naar de productielocaties. Een deel daarvan wordt gesloten, en de locaties die overblijven worden uitgebreid.

De tarieven die Vitens bekend heeft gemaakt zijn inclusief belastingen van dit jaar. Half december komt het ministerie van Financiën met het tarief voor de belasting op leidingwater (BOL) voor 2024.

Dit jaar was Vitens de goedkoopste leverancier, of dat volgend jaar nog steeds zo is moet nog blijken. Enkele andere leveranciers hebben hun tarieven ook gepubliceerd. Bij Waterleidingmaatschappij Drenthe betaalt een gezin met een gemiddeld watergebruik (100 kuub) volgend jaar iets meer dan 20 euro per maand, een stijging van bijna twee euro vergeleken met dit jaar.

En klanten van Waterbedrijf Groningen gaan bij een gemiddeld verbruik van bijna 13 euro naar zo'n 14 euro per maand. In de komende weken volgen de overige drinkwaterbedrijven met hun tarieven.

Met 5,9 miljoen klanten is Vitens het grootste drinkwaterbedrijf van Nederland. Het levert drinkwater in de provincies Flevoland, Friesland, Gelderland, Utrecht en Overijssel.

De Chinese hackersgroep 'Chimera' had tussen eind 2017 en het voorjaar van 2020 ongemerkt toegang tot het computernetwerk van de Nederlandse chipfabrikant NXP. De groep stal onder meer mailboxen en was op zoek naar chipontwerpen, blijkt uit onderzoek van NRC .

Het lukte de hackers om toegang te krijgen tot accounts van medewerkers. Gebruikersnamen werden achterhaald dankzij gegevens uit eerdere datalekken bij LinkedIn en Facebook. De wachtwoorden van de accounts werden 'met bruut rekengeweld' geraden, waardoor de hackersgroep toegang kreeg tot het VPN-netwerk van NXP.

Vervolgens werden de toegangsrechten van de gekraakte accounts uitgebreid om uiteindelijk stiekem door te dringen tot de afgeschermde delen van het netwerk waar gevoelige data werden opgeslagen, zoals chipontwerpen. De hackers konden die bestanden via clouddiensten zoals OneDrive en Google Drive ook daadwerkelijk in handen krijgen.

Aan de logbestanden is te zien dat de werktijden exact gelijk liepen met de Chinese tijdzones, inclusief een middagpauze. Ook tijdens vakanties in China werd niet of nauwelijks gehackt. Daarnaast is het wachtwoord fuckyou.google.com gebruikt door de hackers bij de door hen gekraakte accounts. Dat is een vast gebruik bij Chimera.

NXP zegt tegen NRC dat de chipfabrikant geen materiële schade heeft geleden. Wel is intellectueel eigendom gestolen, hoeveel precies is niet bekend.

Tegenover de NOS wil NXP verder niet reageren op het onderzoek; het bedrijf verwijst naar de reactie in NRC. Daarin staat dat er van deze ervaring is geleerd en de beveiliging is verbeterd.

Maaltijdbezorgers van Deliveroo vallen definitief onder de cao beroepsgoederenvervoer. Daarnaast moet het bedrijf bezorgers met terugwerkende kracht pensioen uitbetalen, heeft de Hoge Raad bepaald.

De uitspraak is het slotstuk in een lange juridische strijd tussen Deliveroo en FNV, over de vraag of een maaltijdbezorger een zelfstandige is of een werknemer in loondienst. De rechter geeft de vakbond nu dus in cassatie opnieuw gelijk.

Deliveroo begon in 2015 een bezorgservice in Nederland, maar is inmiddels niet meer actief. Het bedrijf vertrok vorig jaar, net voordat de Hoge Raad zich over de zaak zou buigen.

De 9000 maaltijdbezorgers van het bedrijf kregen een compensatieregeling aangeboden. Als zij akkoord gingen, konden ze geen aanspraak meer maken op nabetalingen van het bedrijf. Volgens Deliveroo heeft 90 procent van de medewerkers toen van die regeling gebruikgemaakt.

In de andere rechtszaak oordeelde de rechter vandaag dat Deliveroo ook een half jaar lang ten onrechte geen pensioen afdroeg voor medewerkers. Het bedrag dat het bedrijf aan Pensioenfonds Vervoer moet nabetalen is bijna 640.000 euro.

FNV voert op dit moment soortgelijke rechtszaken tegen de platforms Temper en Uber. "En wij vinden ook dat Uber Eats zijn bedrijfsmodel moet aanpassen naar aanleiding van deze uitspraak", zegt FNV-bestuurder Anja Dijkman.

"Wij willen dat er gehandhaafd wordt, want het kan niet zo zijn dat dit soort bedrijven op dezelfde manier doorgaan in dit land."

Helemaal onomstreden was het niet: de eerste elektronische betaling in de supermarkt. Onder grote mediabelangstelling rekende toenmalig minister Onno Ruding van Financiën vandaag precies 35 jaar geleden in de Albert Heijn aan het Osdorpplein in Amsterdam met een betaalpas een speculaaspop af bij directeur Ab Heijn.

Talloze verslaggevers en fotografen hingen op dat moment over de kassa heen om het moment vast te leggen. "Het was echt wel een grote stap", zegt Peter Jacobs, directeur van ING Nederland over wat uiteindelijk een betaalrevolutie in de winkel bleek. "De minister was in de winkel, mijnheer Heijn. Iedereen wist: dit is bijzonder."

Het initiatief kwam volgens Jacobs niet van de bank, maar van Albert Heijn zelf. "Je kunt het je bijna niet voorstellen, maar in die tijd gebruikten heel veel klanten cheques. Dat was best wel omslachtig", vertelt Albert Heijn-directeur Marit van Egmond. "Pinnen bood toen wellicht een oplossing."

Zo ging de eerste pinbetaling, 35 jaar terug:

In 1977 waren de betaalpas en veiligheidscode al geïntroduceerd om geld mee uit de muur te halen. In 1985 begon een proef om rechtstreeks met de pas en code te betalen bij tankstations. Toch was pinnen in de winkel ook voor Albert Heijn geen zekerheid. "We wisten echt niet of klanten het zouden gaan gebruiken", vertelt Van Egmond.

Die twijfel kwam ook door kritiek. De Consumentenbond adviseerde om vooral niet te gaan pinnen. Het zou onveilig zijn. Banken trokken daarop alle registers open om het tegendeel te bewijzen. Er kwamen meezing-reclames ("Pin-pin-pin-pin") en tv-spotjes met Rob de Nijs en Sylvia Millecam ("Jongens, jullie mogen alles van mij weten. Behalve mijn pincode").

Onder anderen zanger Rob de Nijs maakte reclame voor 'veilig pinnen':

Om consumenten gerust te stellen beloofden banken op te draaien voor het risico, als een crimineel er bijvoorbeeld in zou slagen een betaalkaart te kopiëren. Dat werd destijds trouwens onmogelijk geacht. Maar toen het aantal pasbetalingen na de eeuwwisseling die met contant geld evenaarde, bleek de magneetstrip juist de achilleshiel. Die bleek met opzetfrontjes op betaalautomaten te kopiëren.

Nadat dit zogenoemde skimmen banken in 2011 een recordschade van 38,9 miljoen euro had opgeleverd, werd de magneetstrip verruild voor een veiliger chip . Skimmen nam daarna razendsnel af.

Vervolgens rukten het contactloos betalen en het betalen met de mobiele telefoon op. Vorig jaar werd een vijfde van de toonbankbetalingen met de smartphone verricht, in 2020 was dit nog geen tiende.

Tijdens de coronapandemie brak de vrees uit dat cash volledig zou verdwijnen, maar dat lijkt vooralsnog niet uit te komen. Het aantal contante betalingen staat al drie jaar stabiel op zo'n 20 procent, blijkt uit cijfers van De Nederlandsche Bank (DNB) en Betaalvereniging Nederland.

DNB constateerde dit jaar wel dat cash in steeds meer winkels niet meer geaccepteerd wordt. Of de consument daar blij mee is valt te betwijfelen. Pinnen en zelfscankassa's zijn populair, ziet Albert Heijn-directeur Van Egmond, maar uit ander DNB-onderzoek blijkt dat 90 procent van de Nederlanders het belangrijk vindt dat je contant kunt blijven betalen.

Ook lijkt er voor klanten voorlopig een grens met betaalinnovaties. Zo probeerde Albert Heijn in 2019 eens een supermarkt zonder kassa uit. Daar is de stekker weer uitgetrokken, reageert Van Egmond. "We blijven nadenken hoe we betalen makkelijker, simpeler en leuker kunnen maken. Maar het is aan de klant hoe hij dit wil doen. We zien een enorme groei met zelfscankassa's, maar het verschilt per klant en per dag of klanten daar of bij een gewone kassa willen staan."

Ook ING benadrukt dat er "weinig discussie is" dat je met contant geld kunt blijven betalen. Maar hoe de toekomst eruit ziet durft Jacobs niet te voorspellen. "We konden 35 jaar geleden ook niet bedenken dat we nu met onze mobiele telefoon betalen."

Bij Betaalvereniging Nederland verwijst directeur Gijs Boudewijn naar mogelijke Europese wetgeving, die het accepteren van contant geld in winkels zou verplichten. "Hoe de wereld er over twintig jaar uitziet met een digitale euro, de Metaverse en quantumcomputers? Joost mag het weten. De technologie biedt veel kansen met nieuwe betaaltechnieken, maar ook risico's. Het zou mij daarom niets verbazen als er over twintig jaar nog steeds bankbiljetten gebruikt worden."

De Nederlandse overheid moet zich niet alleen richten op initiatieven voor een duurzamere economie, maar ook meer doen tegen de 'wegwerpmaatschappij'. Dat concludeert de Raad voor de leefomgeving en infrastructuur (Rli), een adviesorgaan van de overheid, in een nieuw rapport, niet toevallig gepubliceerd op koopjesfestijn Black Friday.

In Nederland en de rest van de wereld wordt volgens het rapport steeds meer afval gecreëerd. Die toename zou niet alleen komen doordat er meer wordt geconsumeerd, maar ook door het gebruik van goedkope, niet-duurzame goederen. Vooral sinds het jaar 2000 is de hoeveelheid producten die worden verkocht en al snel weer worden weggegooid sterk gegroeid.

De wegwerpmaatschappij wordt volgens de raad gekenmerkt door 'fast fashion', 'fast furniture' en bepaalde elektronica. Het gaat dan om producten van lage kwaliteit met een vaak korte levensduur. Die kunnen leiden tot milieuvervuiling, gezondheidsproblemen, CO2-uitstoot, uitputting van natuurlijke grondstoffen en uitbuiting van arbeidskrachten.

Veel producenten kiezen er volgens de Rli voor om de kosten van negatieve milieu- en gezondheidseffecten niet door te berekenen in de productprijzen. Ook krijgen producten een steeds kortere levensduur door keuzes in materiaalgebruik en productiemethoden. In sommige gevallen zou dat zelfs een bewuste strategie zijn, zodat producten sneller vervangen moeten worden. Dat is dan weer goed voor de omzet van bedrijven.

Verder wordt er volgens het de raad bij het ontwerp van veel producten geen rekening gehouden met de afdankfase: hoe een product moet worden ingezameld en vernietigd, of juist kan worden hergebruikt of gerecycled. Consumenten zouden niet altijd beschikken over informatie die ze in staat stelt om in winkels een verantwoorde keuze te maken.

Zo is de hoeveelheid afgedankte kleding in Nederland in de afgelopen 25 jaar ruimschoots verdubbeld: van ongeveer 8 naar 15 kilo per inwoner per jaar. 'Fast fashion' is de afgelopen decennia gemeengoed geworden. Wereldwijd is het aantal keren dat een kledingstuk wordt gedragen in vijftien jaar tijd met 36 procent gedaald. Dat betekent dat kleding steeds sneller wordt weggegooid.

In het rapport wordt ook gesproken over het minder bekende 'fast furniture'. Hiermee doelt men op de groeiende industrie van goedkopere en vaak trendgevoelige meubels, die veelal worden gemaakt van laagwaardig materiaal en (fossiele) kunststoffen. Inmiddels is 60 procent van de in Nederland verkochte meubels fast furniture, blijkt uit het rapport.

De raad zegt dat fast furniture bijvoorbeeld te koop is bij winkels als IKEA, Kwantum, Leen Bakker en Trendhopper. Fast furniture zou een sterke impact hebben gehad op Europese meubelindustrie, die vroeger juist gericht was op het maken van hoogwaardige producten. Het rapport wijst erop dat deze trend van goedkoop geproduceerde meubels, veelal gemaakt in Zuidoost-Azië, een grote ecologische voetafdruk heeft.

De bestedingen van huishoudens aan woninginrichting en decoratie zijn in de periode tussen 2000 en 2022 met 228 procent toegenomen. Ook de hoeveelheid afgedankte meubels nam sterk toe. Dat komt voornamelijk omdat fast furniture een kortere levensduur heeft.

Fast furniture is volgens de raad een blinde vlek in Nederland en de EU als het gaat om duurzaamheidsmaatregelen. De raad pleit voor het afdwingen van duurzame productieprocessen en het streven naar eerlijke productprijzen. Dat zou onder meer bereikt kunnen worden door de voorgestelde Europese regels hierover in te voeren in Nederland.

Ook dringt de raad aan op meer hergebruik en reparatie van product, door middel van een strengere en beter gereguleerde 'uitgebreide producentenverantwoordelijkheid' (UPV). Dat betekent dat bedrijven zelf verantwoordelijk worden voor inzameling, sortering, hergebruik en recycling van de producten die ze gemaakt hebben.

Er is al een UPV van kracht voor sommige producten, zoals elektrische apparaten en batterijen. Eerder dit jaar ging ook een UPV gelden voor textiel .

Verder zouden consumenten ondersteund moeten worden bij het maken van bewuste keuzes en beschermd moeten worden tegen valse duurzaamheidsclaims .

Het moet voor sekswerkers makkelijker worden een zakelijke rekening te openen. Dat is de uitkomst na een serie rondetafelgesprekken tussen vertegenwoordigers van sekswerkers, banken, de Nederlandse Vereniging van Banken (NVB) en toezichthouder De Nederlandsche Bank (DNB).

Het was voor deze groep praktisch onmogelijk van een bank gebruik te maken, ook al is sekswerk sinds 2000 geliberaliseerd in Nederland. Een goede boekhouding, inschrijving bij de Kamer van Koophandel en een aangifte voor inkomstenbelasting moeten nu voldoende zijn om een zakelijke rekening te krijgen.

"Dit is een grote erkenning voor de branche", zegt Irina Hornstra van de Sekswerk Alliantie Destigmatisering. "We worden nu eindelijk behandeld als ondernemers en kunnen op een normale manier zakendoen." Ook anti-witwasexpert van de NVB Helène Erftemeijer noemt het een belangrijke stap: "Zonder bankrekening kan je niet goed deelnemen aan de samenleving."

Sekswerkers werken vaak als zzp'er. Uit eerder onderzoek van KRO-NRCV-programma Pointer bleek dat sekswerkers en exploitanten bij vrijwel geen enkele Nederlandse bank een hypotheek of zakelijke rekening konden krijgen.

Dat kwam doordat mensenhandel en uitbuiting een 'gronddelict van witwassen' zijn. "Dat zijn misdrijven waar geld mee wordt verdiend dat moet worden witgewassen", legt Erftemeijer uit. Banken durfden zich niet te branden aan sectoren waar een verhoogd risico is op mensenhandel en uitbuiting, zoals sekswerk.

Strenge anti-witwasregels maakten banken nóg strenger, vanwege de hoeveelheid cash die er in de branche rondgaat. Banken kunnen niet goed zien waar dat geld vandaan komt. Sinds de invoering van de Wet ter voorkoming van witwassen en financieren van terrorisme (Wwft) controleert toezichthouder DNB banken streng op hun poortwachtfunctie. Doen ze dat niet goed dan kunnen boetes van (honderden) miljoenen volgen. Dat gebeurde bijvoorbeeld bij ING , Rabobank en ABN Amro .

"Eigenlijk speelt deze problematiek al decennia", zegt Hornstra. "Het opheffen van het bordeelverbod in 2000 had het voor sekswerkers beter moeten maken, maar het bleef steevast een 'nee' bij banken."

De sector is binnen de bankenwereld niet zo bekend en tegelijkertijd zijn er volgens Hornstra veel vooroordelen. "Het woord 'seks' in je bedrijfs- of organisatienaam kon er al voor zorgen dat een bankrekening werd geweigerd." Hornstra werkt momenteel als sekswerker, en eerder als adviseur van obligatiehandelaren op Wall Street. Ze spreekt daarom naar eigen zeggen de taal van bankiers en speelde een belangrijke rol in dit proces.

Erftemeijer van de NVB erkent dat er een drempel was. "Er was veel onwetendheid van onze kant. Door echt met elkaar en met de toezichthouder om tafel te zitten, zijn we van onze koudwatervrees af."

Hornstra kon banken uitleggen waarom er zoveel cash in de branche is (vanwege de privacy), wat de zakelijke profielen van sekswerkers zijn en wat de problematiek rond mensenhandel en uitbuiting is.

Voor de problemen met mensenhandel werd ook een oplossing gevonden. Hornstra: "Banken waren bang dat ze daarop moesten controleren vanwege hun poortwachtersfunctie. Nu is er expliciet opgenomen dat banken daar niet verantwoordelijk voor zijn, alleen bij heel duidelijke signalen. De banken weten nu ook welke hulporganisaties ze moeten inschakelen."

Wendy en Eve vertellen wat deze uitkomst voor hen betekent:

Hornstra richt zich nu op trainingen bij banken. "Implementatie is cruciaal." Uit een rondgang langs de banken blijkt dat het nog te vroeg is om te zeggen die gaan doen, maar er wordt in het algemeen positief gereageerd.

ABN Amro gaat samen met de sector sessies organiseren om medewerkers beter te informeren. "We keken te veel naar de risico's, de toezichthouder keek vooral of banken voldeden aan de vinkjes. We zijn blij dat DNB hierin meegaat."

ING zegt zich beter te kunnen richten op daadwerkelijke risico's. "in plaats van veel tijd kwijt te zijn aan formele controles en administratief werk." De Volksbank omarmt deze ontwikkeling.

Over een half jaar gaan de betrokken partijen evalueren. Hornstra vindt het wel jammer dat ongedocumenteerde migranten-sekswerkers nog buiten de boot vallen. "Hoe meer sekswerk genormaliseerd wordt, hoe veiliger het wordt."

Steeds meer Nederlandse bedrijven willen geen reclame meer maken op platform X. Zo heeft kansspelorganisatie Nederlandse Loterij B.V. besloten voorlopig niet meer op het platform te adverteren.

X kwam vorige week in het nieuws vanwege een rapport van Media Matters, een non-profitorganisatie die Amerikaanse bedrijven controleert op haatzaaien. In dat rapport staat onder andere dat de advertenties van grote bedrijven op X regelmatig afgebeeld worden naast antisemitische en neonazistische berichten.

Als reactie besloten grote bedrijven als IBM en Comcast zich terug te trekken als adverteerder, evenals Apple en de Europese Commissie. X-eigenaar Elon Musk lag toen al onder vuur vanwege een antisemitische tweet die hij had onderschreven.

Musk heeft inmiddels Media Matters aangeklaagd, maar dat weerhoudt Nederlandse bedrijven er niet van om ook terughoudend te zijn met adverteren op het platform. De Nederlandse Loterij wil voorlopig niet adverteren, omdat het bedrijf niet geassocieerd wil worden met gevoelige onderwerpen. Het gaat vooralsnog om een pauze, of het bedrijf nog terugkomt op X kan een woordvoerder nog niet zeggen.

De Nederlandse Loterij is niet het eerste bedrijf dat maatregelen treft. Volgens persbureau ANP is webwinkel Bol.com al gestopt met adverteren toen X werd overgenomen door Musk. De webshop wil zijn merk niet langer verbinden aan X, omdat het platform te weinig doet om de berichten te filteren. Het laatste bericht van Bol.com op het platform dateert van juli dit jaar.

VodafoneZiggo gebruikt 'safety controls' om te monitoren of de advertenties die ze plaatsen niet getoond worden bij haatdragende berichten. Het bedrijf zegt nog in beraad te zijn over de geschiktheid van X voor advertenties.

Om te voorkomen dat Sinterklaasavond nog spannender wordt dan normaal, zet PostNL dit jaar opnieuw extra mensen en middelen in om alle cadeaus op tijd te bezorgen. De post- en pakketbezorger zegt dit jaar extra vroeg te hebben opgeschaald om vanaf Black Friday tot en met Kerst te voorkomen dat post te laat arriveert.

Zo plant PostNL voor de feestmaand 1500 extra bezorgritten in en worden 300 extra vrachtwagens ingezet om alle zendingen te bezorgen, vertelt directeur e-commerce & operations Greg Camoenié in gesprek met de NOS. "Ook hebben we op zondag 26 november een extra bezorgdag ingepland. Ook de mensen van het hoofdkantoor komen werken op de operatie."

Dat laatste is volgens Camoenié een traditie bij het postbedrijf, dat jaarlijks tijdens de feestmaand naar eigen zeggen bijna twee keer zo veel pakketten bezorgt dan 1,1 miljoen op een normale dag. Die stukken worden gewoonlijk met gemiddeld 4500 ritten per dag bezorgd, vanaf de Black Friday-week zijn dat er zo'n 6000.

Drie jaar geleden kon PostNL tijdens de coronaperiode de feestpost zelfs niet aan . Door een recorddrukte stopte het bedrijf enige tijd met het ophalen van pakketten bij webwinkels. Omdat veel consumenten hun cadeaus ook laat bestelden slibde het bezorgsysteem bij PostNL gewoonweg dicht.

Uit die chaotische maand werden wel lessen getrokken. Een jaar geleden kwam rond Kerstmis nog 4,6 procent van de pakketjes te laat aan bij de klant. Dat was in 2021 met 8,7 procent nog bijna twee keer zo veel.

Door de recessie is de feestmaand van 2023 moeilijker te voorspellen dan vorig jaar, denkt PostNL. "De consument is wat voorzichter in zijn besteding", zegt Camoenié. "Ook zijn er deze zomer al minder bestellingen dan vorig jaar. Daarom krijgen we deze feestmaand een wat steilere piek." Wel stelt Camoenié "enkele procenten" meer pakketten te gaan bezorgen dan vorig jaar.

Om de eindejaarsdrukte voor te zijn, heeft PostNL al in de zomer extra personeel aangenomen. "We hebben duizend extra mensen aangenomen, die ook volgend jaar bij ons blijven." Angst dat het misgaat heeft Camoenié niet: "Gezien de voorbereiding slaap ik erg goed. Ik heb er veel vertrouwen in."

PostNL vraagt consumenten wel om tijdig hun bestellingen te doen. "Geef ons de gelegenheid om pakketjes op tijd te bezorgen. Bestel minimaal een aantal dagen van tevoren."

Voor veel Nederlanders stijgt per januari de energierekening vanwege een hogere gasprijs. Twee van de drie grote energiebedrijven zijn begonnen met het informeren van hun klanten over de nieuwe variabele tarieven vanaf 1 januari 2024. De stijging wordt veroorzaakt door onrust op de internationale gasmarkt en een verhoging van de belasting op gas.

Voor 1 miljoen klanten van Essent gaat de gasprijs voor variabele contracten omhoog van 1,3271 euro naar 1,4494 euro per kubieke meter. Bij Vattenfall stijgt de prijs van 1,2975 naar 1,5030 euro per kubieke meter gas.

Meer dan de helft van de prijsstijging wordt volgens Vattenfall veroorzaakt door de hogere belasting op gas. Zonder deze verhoging zou de kubieke meterprijs "ruim onder het prijsplafond van de overheid zijn gebleven," aldus een woordvoerder van Vattenfall.

De overheid verhoogt de gasbelasting en verlaagt de elektriciteitsbelasting om daarmee de overstap van gas naar elektrisch verwarmen te stimuleren. Niet uitgesloten is dat door de verkiezingsoverwinningen van de PVV en NSC, de verhoging van de belasting op gas weer ter discussie komt te staan. De Eerste Kamer moet de verhoging van de belasting op gas nog goedkeuren in december.

Begin dit jaar stelde de overheid het prijsplafond in voor gas en elektriciteit, Hiermee moesten huishoudens beschermd worden tegen extreme energieprijzen. Voor gas betekende dat een maximumtarief van 1,45 euro per kubieke meter tot een verbruik van 1200 kubieke meter.

Komend jaar is er geen prijsplafond meer en zijn huishoudens weer overgeleverd aan de grillen van de markt. Essent houdt de gasprijs bewust net onder die 1,45 euro per kubieke meter.

Waar de prijs van gas stijgt, daalt die van elektriciteit een beetje. Bij Essent gaat de prijs van het variabele tarief van 0,3904 naar 0,3851 euro en bij Vattenfall van 0,3463 naar 0,3394 euro. Beide energiebedrijven blijven met de elektriciteitsprijs onder het prijsplafond dat de overheid afgelopen jaar hanteerde. Die was voor elektriciteit tot 2900 kilowattuur vastgesteld op 0,40 euro per kilowattuur.

Of mensen volgend jaar meer gaan betalen en hoeveel, hangt af van hun contract en de hoeveelheid gas en elektriciteit die ze verbruiken. De eerder genoemde tarieven gelden voor de contracten met een variabel tarief. Dat zijn er in Nederland nu zo'n vier miljoen.

Steeds meer mensen stappen over op een vast contract. In maart waren dat nog zo'n twee miljoen mensen, inmiddels zijn het er al drie miljoen en het aantal blijft stijgen.

De mensen met een vast contract hebben langdurig de prijs van gas en elektriciteit vastgelegd. Toch kunnen ook zij te maken krijgen met een hogere energierekening vanwege de belastingverhoging op gas, verwacht ook commercieel directeur Boudewijn den Herder van Essent.

"De energiebelasting op gas neemt verder toe en de netbeheerkosten zullen met zo'n 100 euro per jaar stijgen. De betaalbaarheid van de energierekening staat daardoor nog steeds onder druk."

Uit onderzoek van Essent blijkt dat bijna een kwart van de mensen zich nog niet realiseert dat vanaf 1 januari het prijsplafond verdwijnt. 6 procent van de mensen heeft op dit moment nog een variabel contract dat boven het prijsplafond ligt, constateerde eerder deze maand de Autoriteit Consument en Markt (ACM). De toezichthouder waarschuwde dat er inmiddels voldoende goedkopere alternatieven zijn. Sommige mensen lijken door onoplettendheid dief van hun eigen portemonnee te zijn.

Op een parkeerplaats aan de rand van de wijk Wippolder in Delft is plek voor vier deelauto's. Slechts één is er meegenomen rond spitstijd, de andere drie staan nog ongebruikt geparkeerd.

Het illustreert hoe gemeenten in hun zoektocht om de parkeerdruk te verminderen inzetten op het delen van vervoersmiddelen, de zogenoemde deelmobiliteit, maar dat er op dit vlak tegelijk nog genoeg te winnen valt.

Een aanzienlijk deel van de 25 grootste gemeenten in Nederland kampt met parkeerdruk, zo bleek uit een rondgang van de NOS. Onder meer Delft, Zwolle, Haarlem, Arnhem, Groningen en Utrecht hebben deelvervoer als oplossing voor de problematiek op de tekentafel liggen.

In Nederland zijn er al meerdere zogenoemde hubs, oftewel plekken waar meerdere vormen van deelmobiliteit worden aangeboden. Dat kan, zoals in Zwolle, gaan om een plek om een auto te parkeren om vervolgens verder te reizen met het openbaar vervoer. Of het loopt uiteen van een kleine plek voor deelauto's, zoals die in Delft, tot een groot overstappunt in het Drentse Borger.

Deelmobiliteit is een breed begrip; er vallen auto's onder, maar ook bijvoorbeeld deelbakfietsen en scooters. Zo'n breed palet is ook nodig om een hub te laten slagen, zegt Niels van Oort, universitair hoofddocent Public Transport aan de TU Delft.

Als er meer vormen van deelvervoer zijn, stimuleert dat volgens Van Oort ook het gedrag van mensen om er meer gebruik van te maken. Ook het toevoegen van andere voorzieningen zoals een pakketpunt zou goed zijn om de reistijd van mensen in te korten.

Volgens de deelmobiliteitsdeskundige zit er met name groei in het gebruik van de deelauto. Van Oort: "Deelmobiliteit is niet voor iedereen, het is onderdeel van een totale mix van onze mobiliteit. Op sommige plekken en tijden werkt het beter dan andere, dat is heel contextafhankelijk."

Er staan nog veel meer hubs gepland bij gemeenten, onder meer aan randen van woonwijken. Volgens Van Oort houden sommige vastgoedontwikkelaars hier zelfs rekening mee als ze bezig zijn met nieuwbouw.

Veel ruimte voor een eigen auto is er bij nieuwbouw voor inwoners van de wijk soms niet. Zo willen gemeentes als Tilburg, Breda, Nijmegen en Dordrecht bij nieuwbouwprojecten dat "de parkeerbehoefte op eigen terrein wordt opgelost."

Ook in Nijmegen is dat het geval. Als er geen mogelijkheid tot parkeren is op eigen terrein, dan "komt men ook niet in aanmerking voor een parkeervergunning op straat of een abonnement in een openbare garage", aldus de gemeente.

Van Oort ziet ook dat er nog uitdagingen zijn, vooral op het vlak om mensen te overtuigen om geen eigen auto meer te hebben. Volgens Van Oort is deelmobiliteit soms "nog best veel gedoe".

Er zijn bijvoorbeeld veel verschillende aanbieder, met allemaal een eigen app waar soms een creditcard aan gekoppeld moet worden. De optie tot deelvervoer zou volgens de universitair hoofddocent vooral vanzelfsprekender moeten worden, met veel meer gemak. "Er moeten volwaardige alternatieven zijn", zegt hij.

Toch kan deelvervoer zeker een alternatief voor de auto zijn. "Maar dan moeten mensen wel kunnen vertrouwen op de beschikbaarheid", zegt Van Oort. Met andere woorden: als er wordt gezegd dat er op een plek nog een aantal deelfietsen of -auto's staat, moeten die auto of fiets er ook echt staan.

Naast de zogeheten hubs zetten gemeenten in op nog meer plannen om de parkeerdruk te verminderen. Een daarvan is mensen simpelweg (meer) laten betalen voor een parkeerplek.

Leeuwarden kiest juist voor een soort beloningsstrategie: parkeergarages zijn in de stad goedkoper dan parkeren op straat. Breda kiest er net als Amsterdam voor om bewoners met een vergunning richting parkeergarages te sturen.

In het merendeel van de grootste 25 gemeenten zijn de gebieden voor betaald parkeren in het afgelopen jaar uitgebreid, zoals bijvoorbeeld in Rotterdam en Eindhoven.

Andere gemeenten hebben een stop op het aantal parkeervergunningen voor bijvoorbeeld de binnenstad of kiezen er juist voor wél parkeervergunningen toe te wijzen, maar daar een maximum aan te stellen.

Bewoners en bedrijven mogen in de meeste steden, zoals in Enschede en Maastricht, maximaal één vergunning hebben, afhankelijk van de drukte in het gebied waar ze willen parkeren.

De Rabobank krijgt een boete van 26,6 miljoen euro van de Europese Commissie omdat de bank samen met Deutsche Bank een kartel vormde op de markt voor obligaties.

Tussen 2006 en 2016 was er contact tussen beurshandelaren van Rabobank in Londen en Deutsche Bank in Frankfurt. Ze deelden gevoelige informatie over de handel in sommige staatsobligaties en obligaties van andere instellingen, zoals de Europese Investeringsbank en regionale overheden.

Obligaties zijn verhandelbare leningen aan overheden en bedrijven. Via e-mail en chatberichten coördineerden de handelaren de prijzen en koop- en verkoopstrategie.

Deutsche Bank maakte van het kartel kenbaar bij de Europese Commissie en ontloopt daarom een boete van 156 miljoen euro. Rabobank zegt in een reactie medewerking te hebben verleend aan het onderzoek en teleurgesteld te zijn door de uitkomst. De bank zegt dat een beperkt aantal personen aan het kartel heeft meegedaan en overweegt in beroep te gaan tegen de uitspraak.

Vliegtickets, abonnementen, elektronica, maar ook medicijnen en botox-behandelingen met korting. Steeds meer winkels doen mee met de koopjesdag Black Friday en dit strekt zich over steeds meer dagen uit.

In de aanloop naar vrijdag wordt er online aanmerkelijk meer gekocht dan gebruikelijk. De afgelopen twee dagen zijn er bijna 9 miljoen aankopen online gedaan met betaalplatform iDeal, anderhalf miljoen meer dan normaal.

Winkelketens proberen steeds vroeger klanten te lokken en beginnen dagen of weken voor Black Friday al met hun aanbiedingen. "Black Friday is geen dag meer, geen week, maar eerder anderhalve week of twee weken", zegt Eric van Ballegoie van technologiesite Tweakers.

Hij houdt deze weken alle aanbiedingen van elektronica in winkels bij. "Winkeliers maken elkaar gek, ze hopen dat je als consument niet te lang wacht en de euro bij hun uitgeeft en niet bij een ander."

Al meer dan tien jaar komen ketens in Nederland eind november met aanbiedingen rond Black Friday. Het fenomeen komt uit Amerika, waarbij traditioneel de dag na Thanksgiving het seizoen van de kerstinkopen begint. Daar stunten ketens zodanig met de prijzen dat consumenten met duw- en trekwerk proberen om de beste koopjes binnen te halen.

Dat soort taferelen zie je niet in Nederland, zeker niet nu winkels al dagenlang met prijzen stunten. Uit cijfers van iDeal blijkt dat er volop wordt gekocht. Maandag werden er 4,65 miljoen aankopen online via het platform gedaan en dinsdag 4,1 miljoen. Op een normale dag zijn dat er zo'n 3,6 miljoen. Hoeveel geld er is uitgegeven, is niet bekend.

Het betaalplatform verwacht een nieuw record aan transacties in de Black Friday-periode.

De Autoriteit Consument & Markt ziet dat er te veel winkels zijn die nepaanbiedingen op hun site hebben staan. De toezichthouder wil dat aanpakken, al zijn er voor zover bekend nog geen boetes uitgedeeld.

"Er zijn een hoop winkels die roepen dat ze allerlei aanbiedingen hebben, maar waarbij dat niet zo is", zegt Tweakers-redacteur Eric Van Ballegoie. "Wij houden prijsdalingen bij en er zijn zeker producten die significant in prijs dalen deze weken. Maar de meeste goede aanbiedingen hebben we eind vorige week al online zien komen."

Sam Altman keert terug naar OpenAI, hij wordt weer de topman. Daarmee lijkt de toekomst van de maker van chatbot ChatGPT veiliggesteld. Die was de afgelopen dagen onzeker geworden als gevolg van een interne opstand onder medewerkers.

Alles wijst erop dat de druk op het bestuur, dat Altman vrijdag om nog onduidelijke redenen ontsloeg, te hoog werd. Altmans ontslag was het begin van een dagenlange chaos, met als hoogtepunten zijn vertrek naar Microsoft en de daarop volgende dreiging dat vrijwel alle medewerkers zouden meegaan.

Verschillende Amerikaanse media melden dat er een onafhankelijk onderzoek komt naar Altmans handelen, zijn ontslag en de crisis die daarop volgde.

In een bericht op X zegt Altman dat hij van OpenAI houdt en dat alles wat hij "heeft gedaan de afgelopen dagen ten dienste was van het team en de gezamenlijke missie". Ook zijn vertrouweling en tot vrijdag president bij OpenAI, Greg Brockman, heeft zijn terugkeer aangekondigd en wil meteen weer aan de slag.

Altmans terugkeer betekent dat het bestuur dat hem ontslagen heeft, vrijwel voltallig opstapt. Er komt in eerste instantie een tijdelijk bestuur met één huidig bestuurslid. Daar worden Bret Taylor (voormalig co-CEO van Salesforce) en Larry Summers (Amerikaanse oud-minister van Financiën) aan toegevoegd.

Zij zullen vervolgens een nieuw bestuur aanstellen van maximaal negen leden. In eerste instantie zit Altman er niet in, dat zou onderdeel zijn geweest van de afspraken. Er wordt tegelijkertijd rekening mee gehouden dat hij wel een zetel zal willen, zij het op langere termijn. Hetzelfde geldt voor Microsoft.

De techgigant is voor 49 procent aandeelhouder van de commerciële tak van OpenAI en heeft miljarden geïnvesteerd, maar had tot deze crisis beperkte invloed. Microsoft is Altmans belangrijkst bondgenoot. Boven de commerciële tak zit een non-profitorganisatie, het bestuur daarvan neemt uiteindelijk alle besluiten. Dat bestuur gaat nu op de schop.

Hoewel de toekomst van OpenAI dus is veiliggesteld, dient de de vraag zich aan hoe het bedrijf nu verdergaat. Doen alsof deze crisis niet heeft plaatsgevonden, lijkt ondenkbaar. Wat dit betekent voor de koers en de veelbesproken interne richtingenstrijd, zijn vragen die boven de markt hangen, maar die lastig zijn te beantwoorden.

Ten slotte is het nog altijd onduidelijk waarom het bestuur Altman heeft weggestuurd. Het bestuur verweet hem met name gebrekkige communicatie, maar iemand dan op staande voet ontslaan is een enorme stap.

Dat er sinds vrijdag geen details meer bekend zijn gemaakt - zelfs niet aan de tijdelijke CEO - is een aanwijzing dat het bestuur de situatie volledig heeft onderschat.

Rondje na rondje rijden in de hoop dat iemand net wegrijdt, ver van huis je auto neerzetten, in de meeste grote steden in Nederland zijn er te weinig parkeerplekken. Uit een rondgang van de NOS bij de grootste 25 gemeenten blijkt dat ze nagenoeg allemaal kampen met een groeiende parkeerdruk.

De parkeerproblemen spelen in voor de hand liggende steden als Rotterdam, Amsterdam en Utrecht. Maar ook gemeenten als Dordrecht, Leeuwarden, Tilburg en Eindhoven hebben er mee te maken.

Er komen ook steeds meer auto's bij. Volgens het CBS waren er op 1 januari van dit jaar bijna 9 miljoen personenauto's in Nederland, de afgelopen vier jaar zijn er ruim nieuwe 400.000 auto's bij gekomen. Het grootste deel van die miljoenen auto's staat op naam van een particulier, de rest is van een bedrijf.

Brancheorganisatie BOVAG verwacht dat er volgend jaar nog eens 360.000 nieuwe voertuigen geregistreerd zullen worden, tegelijk worden er ook elk jaar auto's gesloopt en geëxporteerd.

Maar voor al die auto's is niet vanzelfsprekend plek. En dat is ook niet gek, zegt planoloog Jeroen Niemans. "De ruimte is schaars, zeker in steden. Je kan iedere vierkante meter maar één keer gebruiken. Kies je dan voor parkeerplaats, groen, woningen of een plek voor fietsen? Dat is altijd een lastige keuze."

Om de druk tegen te gaan kiezen veel van de 25 grootste gemeenten voor uitbreiding van de gebieden met betaald parkeren (ook in buitenwijken), of voor verhoging van de parkeertarieven. Maar dat leidt op andere plekken in de gemeente vaak dan weer voor een zogenoemd waterbedeffect, zoals in Rotterdam.

Dat effect betekent dat de invoering van betaald parkeren in de ene wijk leidt tot het uitbreiden van betaald parkeren in naastgelegen wijken. Volgens Rotterdam worden meldingen van parkeeroverlast vooral gedaan door bewoners die net buiten een gebied met betaald parkeren wonen. "Zij ervaren overlast van geparkeerde voertuigen die feitelijk thuishoren in het naastgelegen gebied waar wél betaald parkeren van kracht is."

Het waterbedeffect wil de gemeente Amersfoort voorkomen door overal betaald parkeren in te voeren. Nu is nog een klein deel van de stad betaald parkeren, vooral in het centrum. Sommige inwoners zijn het niet met de gemeenteraad eens. Tijdens de Tweede Kamerverkiezingen mogen zij hun stem laten horen over het parkeerbeleid via een referendum.

Naast het betaald parkeren geven veel gemeenten ook geen tweede parkeervergunningen (meer) uit, zoals Utrecht en Tilburg. Gemeenten als Breda en Amsterdam sluizen bezoekers en bewoners in sommige wijken door naar parkeergarages, als alternatief voor parkeren voor de deur.

Volgens planoloog Niemans ligt een deel van de oplossing in deelmobiliteit: onder meer auto's, fietsen en bakfietsen die gedeeld kunnen worden door bewoners van een wijk. Maar dat moet dan wel uitvoerbaar zijn. Een wijk in Utrecht is daar volgens hem geschikter voor dan een dorp in Limburg. In het eerste geval is het station vlak bij en zijn er veel deelauto's beschikbaar. Deelmobiliteit is ook makkelijker uitvoerbaar in nieuwbouwwijken dan in wijken uit de jaren 60 en 70, die vaak ingericht zijn op de auto.

Niemans: "Maatregelen tegen parkeerdruk kunnen niet los staan van het bieden van alternatieven. Dus als je minder parkeerplaatsen wil, en inwoners wil bewegen tot minder auto's moet je een alternatief bieden." Volgens hem is het "vooral een puzzel als je nieuwe woningen toevoegt in de bestaande stad".

De bagageafhandelaren op Schiphol zijn bereid om hun personeel flink hogere lonen te betalen. In minder dan twee jaar tijd kunnen de werknemers er gemiddeld 33 procent op vooruit gaan. Dat blijkt uit het onderhandelingsresultaat dat vakbond FNV bekendmaakte.

Als de leden van de vakbond akkoord gaan stijgen de lonen al op 1 januari met gemiddeld 19 procent. Een jaar later komt daar nog een loonsverhoging bovenop. Wie voltijds werkt, krijgt er dan in twee stappen minimaal 350 euro bruto per maand bij.

Het rommelde afgelopen jaren flink op Schiphol. Vanwege slechte werkomstandigheden legde het bagagepersoneel meermaals het werk neer. Dat leidde vorig jaar tot de eerste cao in de sector. Daarna volgde een chaotische meivakantie, onder meer door een tekort aan bagagepersoneel. In de onderhandelingen die daarop volgden kreeg het personeel een zomerbonus.

Toch hing de schaduw van nieuwe acties ook dit jaar bijna voortdurend boven de luchthaven. Vanwege de sterke inflatie eiste de vakbond opnieuw een forse loonsverhogingen voor het ( soms te ) zware werk. Begin deze maand troffen de werkgevers en de vakbond elkaar daarom opnieuw aan de onderhandelingstafel.

Over de uitkomst kunnen de leden van de vakbond komende week stemmen.