Een flinke laag zeepokken, algen en schelpdieren zit vastgeplakt aan de schepen die soms al maanden vastliggen voor de Straat van Hormuz. Een flinke schoonmaakbeurt is nodig om ze weer op volle snelheid te kunnen laten varen.

Naast zeemijnen en verzekeringspolissen is het zeeleven in het warme water van de Perzische Golf een bron van zorg voor rederijen en hun klanten. Want 'als het stilligt, gaat het stuk', zoals een alom bekende wetenschap in de scheepvaart luidt. Of, in de woorden van Alex Noordstrand: "Een schip moet een voorspelbaar operationeel profiel hebben om efficiënt te blijven."

De medeoprichter van het schoonmaakbedrijf Fleet Robotics doelt op de roodbruine coating op het onderste deel van schepen. Die coating, genaamd antifouling, weert de aangroei van zeeleven. Maar dat proces werkt alleen als het schip vaart, want dan slijt de hars in de coating. Door dat slijten komen biocides vrij, chemische stoffen die de aangroei verhinderen.

Operationeel profiel

"Bij het aanbrengen van de coating houden fabrikanten rekening met het operationeel profiel van het schip", legt Noordstrand uit. "Oftewel, hoe vaak vaart het en hoe vaak ligt het schip stil. Op basis daarvan maakt de coatingfabrikant de keuze voor een bepaald type coating."

Die planning raakt in de war als schepen niet varen maar stilliggen. Zoals bij de coronalockdowns en nu weer, bij de blokkade van de Straat van Hormuz. Het aangekoekte zeeleven kan in zeven weken groeien tot een dikte van twee centimeter. Een ruwe zijwand betekent dat een schip minder makkelijk door het water glijdt.

"Aangroei verhoogt het benodigde motorvermogen", zegt Noordstrand. "Sommige van onze klanten besparen na een schoonmaak 20 ton brandstof per dag."

Een tanker van een van die klanten ligt aangemeerd in de Rotterdamse haven. Ernaast een werkschip van Fleet Robotics. In de controlekamer in het werkschip geven monitoren weer hoe een schoonmaakrobot, ter grootte van een personenauto, onder water over de wand van het schip beweegt.

"Dat gaat volautomatisch", zegt Noordstrand. "Wij hebben onze installaties uitgevoerd met remote-technologie." Zo kan het dat vanuit het hoofdkantoor in Delft schoonmaakrobots over de hele wereld op afstand bestuurd kunnen worden.

De schoonmaakrobot werkt met een hogedrukspuit. Het water met de los gespoten aangroei en coatingdeeltjes wordt afgezogen en met een installatie op het werkschip gereinigd.

Wereldwijd

"Duurzaam en efficiënt", zegt Noordstrand, die het systeem tijdens z'n studie aan de TU Delft ontwikkelde, samen met een medestudent. Nu wordt het wereldwijd toegepast, aangestuurd vanuit het hoofdkantoor in Delft.

Daar komen nu ook informatieaanvragen binnen voor het reinigen van schepen die nog vastliggen in de Perzische Golf. "Rederijen en bedrijven die schepen charteren maken nu de afweging: laat ik ter plekke het schip schoonmaken door lokale duikteams of vaar ik met lagere snelheid naar de eerste haven waar de schoonmaak grondiger en sneller kan plaatsvinden."

Die afwegingen spelen dus ook een rol in welke mate "de olie weer kan gaan stromen", zoals president Trump het belooft.

Het nieuws dat er een akkoord komt tussen de VS en Iran leidt wereldwijd tot optimisme. Zowel de Amerikaanse president Trump als het Iraanse persbureau Tasnim geeft aan dat de voor de oliehandel cruciale Straat van Hormuz vrijdag al opengaat.

Dat betekent niet dat volgende week alles alweer bij het oude is. Voor de oorlog werden zo'n 20 miljoen vaten ruwe olie per dag verscheept door de straat. Mocht de handelsroute weer open gaan, dan zal de handel langzaam op gang komen, zeggen experts.

Waar zijn de mijnen?

Na het passeren van de straat duurt het weken voordat alle schepen hun bestemmingen in Europa, Azië en Noord-Amerika hebben bereikt. Maar allereerst moet worden uitgezocht of er zeemijnen liggen in het water.

"Die zouden moeten worden geruimd, wie doet dat - Amerika, Iran of Europese mijnenjagers? Dat is nog een vraagteken", zegt Lucia van Geuns, energieanalist bij HCSS. "Zolang dat niet is gebeurd, gaan gerenommeerde rederijen niet door die straat heen. En hoelang het gaat duren, geen idee, mogelijk weken. Iran weet waarschijnlijk zelf niet meer waar alle mijnen zich bevinden."

Vanwege de oorlog hebben veel scheepverzekeraars hun contracten met rederijen in de regio opgezegd. Nu moeten er nieuwe polissen worden getekend. "Voordat dat grootschalig gebeurt zijn we weer weken verder", schat Van Geuns in.

Dubbele salaris

Naar schatting liggen zo'n 500 schepen opgesloten in de Perzische golf. Op die schepen zitten zo'n 80 Nederlandse zeevarenden, schat vakbond Nautilus. "We zijn een beetje cynisch geworden", zegt voorzitter Richard Moti. "Want we hebben zo vaak gehoord dat het einde van het conflict in zicht is. Maar uiteraard, het is een sprankje hoop en we hopen dat onze leden binnenkort veilig door de straat kunnen."

Hij zegt dat alle Nederlandse zeelieden daar vrijwillig zijn. "Iedereen die het niet prettig vond om vast te zitten op een schip in de regio hebben we naar huis gebracht." Die mensen zijn vervangen door anderen, om een minimale bemensing te kunnen garanderen. "Er zijn nu ook zeelieden die daar zitten en het prima vinden. De afspraak is dat ze dubbele gage krijgen in deze bijzondere periode. Dan kunnen ze ook wat extra bijverdienen", zegt Moti.

Verwachtingen bijgesteld

Het gaat dus waarschijnlijk maanden duren voordat de export van olie en olieproducten weer in de buurt komt van het niveau van voor de oorlog. Maar de prijs aan de pomp zal zich waarschijnlijk veel sneller normaliseren. Want de prijs van echte olie wordt beïnvloed door de geschatte prijs van olie over een maand. Omdat nu wordt verwacht dat de handelsroute opengaat en meer olie vrijkomt, gaat de prijs van zogenoemde oliefutures omlaag.

"De prijs van diesel en benzine kan nu redelijk snel omlaaggaan", zegt energieanalist Hans van Cleef. "Niet omdat er meer vaten zijn bij gekomen op de markt, maar omdat er verwachtingen worden bijgesteld. Dat zorgt ervoor dat de prijs aan de pomp al daalt."

De prijs van benzine, diesel en kerosine heeft dus grotendeels te maken met vertrouwen. Zal er over een maand meer of minder olie beschikbaar zijn om al deze brandstoffen te produceren? "Er hoeft maar weinig te gebeuren of de Straat gaat weer dicht", zegt Van Cleef. "De twee landen moeten aantonen dat de stabiliteit menens is. Daar gaat langere tijd overheen."

De Nederlandse vleesindustrie belooft opnieuw dat werkomstandigheden in slachthuizen en bij vleesverwerkbedrijven zullen verbeteren. De eerste stappen daarvoor zijn al gezet, verzekert brancheorganisatie VleesNL.

In de sector werken veel arbeidsmigranten die vaak slecht worden behandeld of gehuisvest. Minister Vijlbrief van Sociale Zaken en Werkgelegenheid dreigde eerder deze maand met een uitzendverbod als de branche niet snel actie zou ondernemen. Zo'n verbod houdt in dat bedrijven geen uitzendkrachten meer mogen inhuren.

Brancheorganisatie VleesNL heeft nu een actieplan gestuurd aan Vijlbrief waarin staat dat "op alle fronten aantoonbare stappen" zijn gezet. Zo zou de sector alleen nog werken met "gecertificeerde" arbeidsbureaus, zouden medewerkers minder snel worden ontslagen en wordt geclaimd dat er minder ongelukken gebeuren op de werkvloer.

Maar vakbond FNV gelooft weinig van het verhaal van VleesNL. Zo zou van de beloofde verbeteringen nog niets te zien zijn. Arbeidsmigranten worden volgens FNV-vicevoorzitter Nine Kooiman nog altijd uitgebuit en geïntimideerd. Het aan de minister aangeboden actieplan is volgens haar "een papieren werkelijkheid" en "een gevalletje slager keurt z'n eigen vlees".

Toekomstvoorspelling?

Een van de punten in het actieplan voor de verbeteringen die doorgevoerd moesten worden in de sector gaat over het 'misbruik van ontslag op staande voet'. Bij een aantal uitzendbureaus gebeurde dat in 40 tot 80 procent van de gevallen. Volgens het plan ligt dat in juli onder de 1 procent.

VleesNL-voorzitter Manon Houben vertelt in de studio van Nieuwsuur hoe het kan dat ze dat percentage voor de toekomst kan voorspellen:

De minister heeft nog niet gereageerd op het actieplan. Dat doet hij naar verwachting over twee weken, nadat de Arbeidsinspectie een nieuw rapport uitbrengt over de vleessector.

VleesNL-voorzitter Manon Houben zegt tegen Nieuwsuur dat ze hoopt dat Vijlbrief wordt overtuigd. "Hij mag naar onze cijfers komen kijken en met ons het gesprek aangaan. Een groot deel van de bedrijven heeft het prima voor elkaar."

Duitsland pakt de misstanden in de vleessector volgens de vakbond een stuk beter aan. Zo is het daar verboden om woningen te koppelen aan arbeidscontracten. Ook geldt daar inmiddels een uitzendverbod. Bovendien is het aantal ongelukken in slachthuizen gehalveerd.

De vleessector zit niet te wachten op zo'n verbod voor de hele sector: vlees zou daar duurder van worden. Kooiman: "In Duitsland zijn mensen massaal in loondienst en eten ze nog gewoon bratwurst die betaalbaar is. Ze betalen hun werknemers fatsoenlijk en dat moet onze sector ook willen."

Ook Marian Raicu zegt dat de vleesindustrie niet verbetert. Hij werkt als bemiddelaar voor Roemeense arbeidsmigranten. "Het is niet veiliger geworden. Als je geen ervaring hebt en je wil je handen of vingers niet kwijtraken, dan kan je beter niet in de vleessector gaan werken."

In tegenstelling tot vakbond FNV is Raicu niet voor een uitzendverbod. Hij zegt dat de overheid goede uitzendbureaus juist moet helpen om op een verantwoorde manier migranten aan te trekken.

Rapport-Roemer

Oud-SP-leider Emile Roemer presenteerde in 2020 een zeer kritisch rapport over arbeidsmigratie. Ook toen al werd geconstateerd dat er "al jaren forse misstanden" zijn, niet alleen in de vleessector.

Toch veranderde sindsdien weinig: in 2024 rapporteerde de Arbeidsinspectie over duizenden uitzendkrachten die de afgelopen jaren waarschijnlijk ten onrechte op staande voet zijn ontslagen. In datzelfde jaar kwam VleesNL met een eerste versie van een actieplan om werkomstandigheden te verbeteren.

Een besparing op de lange termijn van 6,5 miljard euro, dat wil het kabinet-Jetten voor elkaar krijgen door te bezuinigen op de sociale zekerheid. De vakbonden zijn boos, maar ook de werkgevers vinden de plannen te rigoureus.

Staken moeten het kabinet op andere gedachten brengen: zolang minister Vijlbrief zijn plannen niet van tafel haalt, gaat de vakbond niet in gesprek. Toch praten werkgevers en werknemers wel degelijk door over wat er wel kan worden aangepast aan de sociale zekerheid.

Vier vragen en antwoorden over staken en polderen tegelijkertijd.

Wat staat er op het spel?

Het kabinet vindt dat het sociale stelsel te duur wordt. Daarom hebben D66, VVD en CDA afspraken gemaakt over bezuinigingen op AOW, WW en WIA. De AOW-leeftijd zou sneller omhoog moeten. De werkloosheidsuitkering (WW) wordt verkort van twee naar één jaar en het dagloon waarmee de hoogte van de arbeidsongeschiktheidsuitkering (WIA) wordt bepaald, gaat omlaag.

Onacceptabel, zeggen de vakbonden. Bij het kennismakingsgesprek met het kabinet liepen ze meteen weg. Inmiddels heeft minister Vijlbrief van Sociale Zaken een streep gezet door de snellere verhoging van de AOW-leeftijd. Wat betreft de WW en de WIA zegt hij open te staat voor alternatieve kostenbesparingen.

Werkgevers zien aanknopingspunten om verder te praten. De vakbonden niet, omdat de bezuinigingen nog wel in de begroting staan. Daarom wordt er gedemonstreerd. Eerst op maandag 22 juni, een paar uurtjes op Schiphol. Daarna volgen in die week regionale acties in zes grotere steden en in de ochtend van woensdag 24 juni wordt landelijk het openbaar vervoer platgelegd.

Wie praat nu met wie?

Tegelijkertijd gaan de gesprekken tussen vakbonden en werkgevers wel gewoon door. Zowel de vakbonden FNV, CNV en VCP als de werkgeversorganisatie blijven vaag over waar en wanneer die gesprekken gepland staan.

De sociale partners willen niet te veel lading geven aan het overleg. Ze willen zich niet in de positie laten dwingen waarbij ze verantwoordelijk worden voor het gat in de begroting van de minister, blijkt uit een rondgang.

Dat de voorzitters op dit moment niet spreken met het kabinet betekent overigens niet dat er een hoog hek tussen de polder en de politiek is opgetrokken. Afgesproken is dat het ministerie informatie en ambtelijke bijstand verstrekt als de werkgevers en werknemers daar behoefte aan hebben. Ook praten de sociale partners gewoon nog met de individuele fracties in de Tweede Kamer.

Waar praten ze dan over?

Gedeelde zorgen over de Nederlandse economie vormen een startpunt van overleg, blijk na een etentje van FNV-voorzitter Spekman en VNO-NCW-voorzitter Van Oostrom. Werkgevers maken zich zorgen over het verdienvermogen van Nederland, werknemers over wat dit betekent voor banen.

Van Oostrom zegt in meerdere interviews dat bij ontslag iemand sneller moet worden geholpen aan nieuw, passend werk. Hoewel de vakbonden vinden dat het wel meevalt met het aantal mensen in de WW lijken ze hier best over te willen praten. Ze wijzen naar polderafspraken uit 2021 over de werk-naar-werkroute die langdurige werkloosheid moet voorkomen.

Ook is eerder afgesproken dat werkgevers, na langdurig uitval door ziekte, actief moeten helpen bij reïntegreren, intern of bij een andere werkgever. Door snelle kabinetswisselingen is het plan nooit uitgewerkt. Wel staat het nu weer in het coalitieakkoord.

Ook moeten deze afspraken voorkomen dat werkgevers bij een ontslag een transitievergoeding moeten betalen. Over die transitievergoeding is nu veel te doen. Nu compenseert de overheid die vergoeding nog na twee jaar ziekte, maar dit stopt per 2027.

Werkgevers willen liever helemaal af van de transitievergoeding. Vakbond CNV heeft er begrip voor dat dit met name voor kleine bedrijven duur is en wil dat het kabinet het blijft compenseren. Daarmee lijkt het onderwerp op de agenda te staan bij de gesprekken tussen werkgevers en werknemers.

Wat doet het kabinet nu dan?

Dat werkt zelfstandig verder aan nieuwe voorstellen om de bonden nog voor de zomervakantie weer aan tafel te krijgen. Het is nog niet te zeggen of in die alternatieve plannen minder bezuinigingen staan, al heeft het kabinet wel laten doorschemeren daartoe bereid te zijn. Wel is achter de schermen te horen dat die voorstellen pas na de actiedag van 24 juni zullen komen.

Daarnaast probeert het minderheidskabinet op zijn minst een deel van de oppositie achter zijn plannen te krijgen. Om dat voor elkaar te krijgen gaan premier Jetten en minister Heinen van Financiën over anderhalve week beginnen met een ronde langs verschillende (oppositie)fracties om te vragen wat daarvoor nodig is.

Tegelijkertijd valt in Den Haag ook te horen dat er nog tijd is. De grotere bezuinigingen staan pas in de boeken voor 2028 en later. Dus ja, er is steun nodig voor de begrotingen van volgend jaar, maar een groot polderakkoord kan later ook nog.

Al scrollende door je feed kom je op de sociale media app Tiktok een hele rits aan filmpjes tegen. De ene na de andere nieuwe ketting, armband of sjaal komt voorbij. Vanaf maandag kan het zomaar zijn dat je in de app deze spullen ook direct kunt kopen, via de nieuwe zogenoemde Tiktokshop.

De nieuwe webwinkel biedt kansen voor ondernemers, maar krijgt ook kritiek omdat het impulsaankopen zou aanjagen.

Hoe dan ook zal de manier van zowel kopen als verkopen radicaal veranderen, zegt Tamar Krijgsman, retail specialist bij PWC. "Met de komst van de Tiktokshop word je via de app niet alleen meer geïnspireerd, maar wordt het je ook makkelijk gemaakt spullen te kopen waarvan je eerst nog niet wist dat die überhaupt bestonden."

Met de nieuwe functie komt onder video's, of dat nou een livestream is of een vooropname, een knop waarmee je in de app direct spullen kunt kopen en afrekenen.

Beauty en lifestyle-producten

De shop is niet nieuw. In Amerika kunnen gebruikers al meer dan twee jaar direct aankopen doen in de app en ook in buurland Duitsland is deze functie sinds vorig jaar beschikbaar. "Daar zijn ze begonnen met beautyproducten en dat werkt echt heel erg goed", zegt Krijgsman.

Dat beaamt Xandra Roukes van My Jewellery, verantwoordelijk voor de Tiktokshop binnen het bedrijf. "We hebben in het buitenland op dit soort platforms al verkocht en zien nu dat de markt steeds meer naar sociale media beweegt." Daarom is het bedrijf al volop bezig met voorbereidingen voor maandag, als ze ook in de Nederlandse Tiktokshop hun spullen gaan verkopen.

Vanuit hun showroom in Den Bosch willen ze content maken voor Tiktok:

Bij marketingbureau GoSpooky zijn ze ook klaar voor de komst van de shop. Influencers en bedrijven kunnen straks een ruimte huren om daar te gaan livestreamen en zo producten te verkopen.

"In de livestream kunnen dan vragen worden gesteld over de spullen, en dat kan wel vier uur aan een stuk doorgaan", zegt een van de oprichters Liam Tjoa. "Onze klanten hebben veel vertrouwen in de komst van de shop, omdat met een stuk minder kliks producten kunnen worden verkocht."

Dat vormt ook een risico, blijkt uit een rapport van PWC. Tiktok kent in Nederland zo'n 7,5 miljoen gebruikers. "Als een product dat je aanprijst opeens viraal gaat, moet je daar wel aan kunnen voldoen en kunnen opschalen", aldus Krijgsman.

Dubai chocolade

We zagen dat ook gebeuren bij de Dubai chocoladerepen die in korte tijd immens populair werden. "Nederlandse ondernemers zijn voor zoiets vaak nog niet klaar."

Er klinkt ook kritiek op de komst van de nieuwe online webwinkel, want er wordt hiermee een drempel weggenomen om even rustig te kunnen nadenken voordat je iets koopt.

"Het is sowieso de hel, zo'n online omgeving. Die faciliteert impulsaankopen al heel erg", zegt hoogleraar consumentengedrag aan de Rijksuniversiteit Groningen, Bob Fennis.

In de shop worden relatief goedkope producten aangeboden. "Over dat soort producten ga je niet zitten wikken en wegen of je ze wel moet kopen. Het is bijna een soort giftige cocktail. De app surft al op impulsiviteit en als er ook geen drempels meer op de weg van jouw aankoop zitten, dan race je natuurlijk lekker door", zegt Fennis.

Schulden

Nastasia Griffioen van het kennisinstituut voor mentale gezondheid Trimbos, vreest dat mensen zich in de schulden kunnen werken door aankopen via de nieuwe functie. Met name jongeren zijn hier vatbaar voor.

Tiktok laat weten dat de shop alleen beschikbaar wordt voor gebruikers van 18 jaar en ouder, en daar ook streng op te handhaven. Zowel Griffioen als Fennis hebben daar twijfels over. "We weten allemaal hoe dat in de praktijk gaat, ik vink aan dat ik 18 ben en het is goed. Dit is echt een wassen neus", zegt Fennis.

Datzelfde geldt voor 'achteraf betalen' wat met de komst van de shop in Nederland maandag nog niet beschikbaar zal zijn. "Het gebeurt wel vaker dat er functies worden toegevoegd aan apps, zodra er minder media-aandacht voor is", zegt Griffioen.

De overname van Warner Bros. Discovery door Paramount Skydance is een stap dichterbij gekomen. Het Amerikaanse ministerie van Justitie ziet na onderzoek geen bezwaren tegen de megadeal. Volgens de mededingingsautoriteit zal de concurrentie juist toenemen, wat voordelen kan opleveren voor consumenten.

Volgens de betrokken bedrijven zal de overname consumenten toegang geven tot meer content. Maar critici, onder wie acteurs en schrijvers, zeggen dat de deal zal leiden tot ontslagen en minder nieuwe producties.

Paramount kondigde eind februari aan dat het Warner Bros. voor 110 miljard dollar koopt. Daarmee troefde het bedrijf streamingdienst Netflix af, die ook interesse had.

Warner Bros. is eigenaar van tv-zenders CNN, Eurosport en Discovery Channel. Het bedrijf is daarnaast bekend van filmreeksen als Harry Potter, The Lord of the Rings en The Matrix en behoort tot de grootste filmstudio's ter wereld. Ook is het mediabedrijf eigenaar van streamingdienst HBO Max, bekend van series als Game of Thrones.

Paramount bezit onder meer MTV en Nickelodeon en is mede-eigenaar van streamingdienst SkyShowtime. Het bedrijf is daarnaast bekend van films als Titanic, Shrek en Gladiator en van filmreeksen als Transformers, Mission: Impossible en Star Trek.

Trump

Als de overname doorgaat, komt nieuwszender CNN ook in handen van Paramount, dat geleid wordt door David Ellison. Hij is de zoon van techmiljardair Larry Ellison, die op zijn beurt weer nauwe banden heeft met president Trump.

Trump heeft CNN herhaaldelijk fel bekritiseerd vanwege de kritische berichtgeving over hem. Eind vorig jaar zei hij dat het wenselijk zou zijn als de nieuwszender zou worden verkocht aan Paramount. Eerder noemde hij de leiding van CNN corrupt en incompetent.

Hoewel de mededingingsautoriteit nu heeft aangegeven geen bezwaren te hebben, wordt de overname nog steeds onderzocht door andere toezichthouders. Zo moet de Europese Commissie de deal nog beoordelen voordat die definitief kan doorgaan. De EU wil uiterlijk begin volgende maand uitsluitsel geven.

Na één dag op de beurs is het aandeel van technologiebedrijf SpaceX flink in waarde gestegen. De slotkoers stond op 161 dollar per aandeel toen de Nasdaq vanavond om 22.00 uur Nederlandse tijd sloot.

Met de stap naar de beurs heeft het bedrijf 75 miljard dollar opgehaald bij investeerders, waarmee het verreweg de grootste beursgang ooit is. In de loop van de eerste handelsdag ging de waarde van het aandeel heen en weer, maar eindigde toch met een waardestijging van 19 procent.

De verkoop van de aandelen betekent dat oprichter Elon Musk nog rijker wordt. Sterker nog, hij is nu de eerste biljonair ter wereld en heeft met SpaceX grote ambities op het vlak van ruimteraketten, kunstmatige intelligentie en satellieten.

Optimisme op eerste dag

"Zo'n zogenoemde 'pop', dat het goed gaat op de eerste dag, komt vaker voor bij een beursgang", zegt Esther Eiling, universitair hoofddocent finance aan de UvA. Optimisme kan een grote rol spelen, zegt ze. "Als je bijvoorbeeld kijkt naar het rendement op de eerste beursdag van Apple of Microsoft, dan was dat ook hoog."

Bekijk hier hoe de handel in SpaceX-aandelen begon:

Volgens veel experts is een aandeel van SpaceX eigenlijk veel minder waard dan de introductieprijs van 135 dollar. Desondanks klom de prijs in de loop van de beursdag omhoog.

Musks potentie

"Je kunt economisch berekenen hoeveel een bedrijf waard is en hoe duur een aandeel zou moeten zijn", zegt Tanja Artiga Gonzalez, onderzoeker finance en governance aan de VU. Maar andere waardevolle onderdelen van het bedrijf zijn moeilijk te becijferen. Bijvoorbeeld wat investeerders denken van het merk, de producten of de mensen achter een bedrijf.

"Je kunt zeggen wat je wil van Musk, maar veel investeerders geloven toch in zijn potentie. En hij heeft ook eerder laten zien dat hij iets groots kan maken van een extreem idee, zoals met Tesla."

Dat het goed ging op de eerste beursdag is een signaal: veel investeerders willen mede-eigenaar worden van SpaceX. De belangstelling voor de beursgang was zo groot dat de vraag het aantal beschikbare aandelen drie keer overtrof, zeggen bronnen van zakenkrant de Financial Times.

"Als iemand me had verteld dat dit zou gebeuren, dan had ik wel gevraagd wat diegene had gerookt, want ik dacht zelf dat dit bedrijf zou falen", zei Musk vanuit Texas toen de handel van start ging op Nasdaq.

Zo werd SpaceX de grootste speler in de ruimtevaart:

De beursgang van het ruimte- en internetbedrijf betekent niet dat Musk een biljoen dollar op de bank heeft. Het gaat hier om de geschatte waarde van alle bezittingen van de Zuid-Afrikaanse zakenman. Die bestaan voor een groot deel uit aandelen in één van zijn andere bedrijven, namelijk automaker Tesla.

Als Musk echt cash-biljonair wil worden, moet hij een flink deel van zijn aandelen in SpaceX verkopen. Volgens de regels van het bedrijf mag hij dat pas over een jaar doen.

Musk heeft nu een minderheid (42 procent) van de aandelen in SpaceX, maar houdt de controle over het bedrijf. Dat komt doordat hij in het bezit is van een type aandelen die zwaarder wegen als er gestemd wordt bij aandeelhoudersvergaderingen. Daardoor kan hij ook in de toekomst bepalen welke koers het bedrijf op gaat.

Meer kunstmatige intelligentie

Volgens beursanalisten moeten we nog een paar weken wachten voordat de koers van SpaceX zich stabiliseert.

Vrijdag was door deze enorme beursgang een historische dag op techbeurs Nasdaq en die kwam op een bijzonder moment. Binnenkort betreden ook Anthropic en OpenAI de beurs. Hun kunstmatige intelligentie-programma's Claude en ChatGPT zijn de grote concurrenten van Grok, het AI-programma van SpaceX.

"Hoe het gaat voor SpaceX op de beurs is een voorbode voor hoe de andere twee AI-bedrijven het zullen doen", zegt Tanja Artiga Gonzalez. Als investeerders trek hebben in het AI-bedrijf van Musk zullen ze ook wel trek hebben in andere AI-bedrijven, is de analyse. "Dan kun je verwachten dat meer geld die kant opgaat en dat ze hun belangen in andere branches verkopen."

De Nederlandse economie groeit veel minder hard dan eind vorig jaar werd verwacht. Dat komt vooral door de oorlog in het Midden-Oosten en de daardoor gestegen energieprijzen, blijkt uit berekeningen van De Nederlandsche Bank (DNB). Eerder verwachtte de bank nog een groei van 1,2 procent dit jaar, dat is nu bijgesteld naar 0,8 procent.

"Door hogere energieprijzen houden consumenten de hand op knip. De economie is onzekerder. Bedrijven hebben hogere productiekosten en dan gaan ze minder produceren", zegt Bas ter Weel, directeur monetaire zaken bij DNB.

De groei komt vooral doordat de overheid veel geld blijft uitgeven. In de toekomst staat het kabinet wel voor een opgave, denkt Ter Weel. Als de economie minder hard groeit komt er minder binnen bij de overheid, terwijl er door de oorlog wel extra uitgaven zijn.

Ter Weel: "Je kan niet uitgeven wat je niet hebt. Als er extra investeringen komen, extra uitgaven, dan zal je die moeten dekken binnen de huidige kabinetsperiode." Richting de toekomst moet het kabinet er dan ook voor zorgen dat uitgaven en inkomsten beter in balans zijn, zegt hij.

Extra scenario's

De centrale bank kijkt elk halfjaar naar de stand van de Nederlandse economie, in het voor- en najaar. Naast de normale verwachting zijn in deze voorjaarsraming drie extra scenario's meegenomen - een zwaar, een ongunstig en een milder pad.

Bij de zwaarste uitkomst groeit de Nederlandse economie nog minder dan nu wordt verwacht. In die situatie houdt de oorlog rond de Perzische Golf nog langer aan en blijft de Straat van Hormuz nog langer dicht. Bij de mildere variant groeit de economie in 2028 juist iets meer dan nu wordt verwacht.

In de basis verwacht DNB tot 1,2 procent groei volgend jaar en 1,3 procent in 2028. Dan gaan ook huishoudens weer meer geld uitgeven en stijgt de verkoop naar het buitenland weer.

Inflatie afremmen

DNB verwacht dat de prijzen dit jaar harder gaan stijgen dan aanvankelijk gedacht. Dit jaar komt de inflatie uit op 2,7 procent, in plaats van de 2,4 procent die eerder verwacht werd. De inflatie komt dit jaar nog wel iets lager uit dan vorig jaar.

Om de inflatie af te remmen heeft de Europese Centrale Bank gisteren de rente met een kwart procentpunt verhoogd. Daardoor wordt geld lenen duurder. De ECB hoopt dat de prijzen van producten nu minder hard zullen oplopen.

DNB ziet in zijn berekeningen ook dat de werkloosheid de komende jaren licht toeneemt.

Er wordt al weken over gesproken: de beursgang van SpaceX. Het belooft de grootste beursgang ooit te worden.

Of de hoge verwachtingen uitkomen, moet nu blijken. Mocht het Elon Musk lukken alle aandelen te verkopen voor het bedrag dat hij voor ogen heeft, dan krijgt SpaceX een beurswaarde van zo'n 1700 miljard dollar.

Daarmee zou Musk in één klap de eerste biljonair ter wereld worden. Ook anderen kunnen veel geld verdienen.

Investeerders

De naam 'SpaceX' doet vermoeden dat beleggers alleen investeren in de ruimtevaartambities van Musk, maar ook het internetnetwerk Starlink, het sociale platform X en de Ai-chatbot Grok vallen eronder.

Al die bedrijven zijn opgestart met geld van investeerders, particulieren of bedrijven die hoopten er ooit wat aan te verdienen. Eén van hen is Antonio Gracias, een Amerikaanse zakenman die al jarenlang investeert in de bedrijven van Musk. Inmiddels is hij na Musk de grootste aandeelhouder van SpaceX. Een succesvolle beursgang levert hem waarschijnlijk miljarden op.

Bij de AI-bedrijven van Musk kwam het geld vooral van investeerders uit de Golfstaten. Het was lang onduidelijk of zij ooit nog wat van hun inleg terug zouden krijgen, maar daar zou nu wel eens verandering in kunnen komen.

De beursgang van SpaceX levert ook banken geld op. Bij elkaar ontvangen de 23 begeleidende banken zo'n 500 miljoen euro aan vergoeding. Dat geld komt vooral terecht bij de grote Amerikaanse banken Goldman Sachs en Morgan Stanley. Ook ING verdient aan de beursgang.

En dan zijn er nog de medewerkers van Musks bedrijven. Veel van hen ontvingen hun bonussen of een deel van hun salaris de afgelopen jaren in de vorm van aandelen. Die kunnen ze binnenkort waarschijnlijk met winst verkopen.

"Dat kan wel pas na een bepaalde periode, om te voorkomen dat de markt overspoelt raakt en de waarde van aandelen daalt", zegt emeritus hoogleraar Corporate Governance Leen Paape.

Paape verwacht niet dat investeerders of medewerkers daar wakker van liggen. "Zij hebben al best lang moeten wachten. Die paar maanden maken dan niet zoveel uit. En daarna kan er serieus geld verdiend worden."

Meer macht voor Musk

"Maar als SpaceX het goed doet op de beurs is Musk de winnaar", zegt Paape. "Het grootste deel van de aandelen is van hem, waardoor hij er het meeste aan overhoudt."

Dat geld kan Musk gebruiken om zijn ambities waar te maken. "Musk heeft grote ruimtevaartdromen en wil bijvoorbeeld datacentra in de ruimte te bouwen", zegt Paape. Het is maar de vraag hoe haalbaar die ambities zijn, "maar zeker is dat er veel kapitaal voor nodig is."

Naast geld levert een succesvolle beursgang Musk mogelijk ook meer macht op. "In de techwereld geldt: hoe meer geld, hoe meer je kunt bepalen", zegt Arco Timmermans, hoogleraar Public Affairs aan de Universiteit van Leiden. "Een miljardenbeursgang als deze kan alle concurrentie op achterstand zetten en Musk een soort monopolie geven. Dat is niet heel wenselijk, zeker nu we als Europa juist minder afhankelijk willen worden van Amerikaanse techbedrijven."

Doorgaans beperkt een beursgang de macht van bestuurders bij een bedrijf omdat aandeelhouders meer inspraak krijgen. "Maar ook op dat gebied doet Musk het net even anders", zegt Paape. "Na de beursgang houdt hij 85 procent van het stemrecht. En hij kan niet ontslagen worden. Zijn wil blijft dus wet. In goede én slechte tijden."

Paape vindt het zorgelijk dat dit geen rol van betekenis speelt bij de beursgang van SpaceX: "Je zou verwachten dat de Amerikaanse toezichthouder en de beurs hier wat van zouden vinden. Wat hier gebeurt zou in Nederland niet kunnen."

De Europese Centrale bank verhoogt de rente in de eurozone naar 2,25 procent. Dat is voor het eerst in bijna drie jaar tijd. Het is wel de kleinst mogelijke stijging, van een kwart procentpunt. De ECB probeert met de verhoging de inflatie in de Europese landen te bestrijden.

Die hogere inflatie komt vooral door hogere gas- en olieprijzen. Sinds het begin van het conflict in Iran zit de Straat van Hormuz zo goed als dicht, met als gevolg dat er veel minder olie op de wereldmarkt komt. Inmiddels is de zeestraat ruim honderd dagen gesloten.

Te hoge inflatie

De rente bleef aan het begin van de oorlog in het Midden-Oosten onveranderd. In maart en april zei president Christine Lagarde al rekening te houden met een hogere inflatie, maar toen besloot de ECB de rente nog stabiel te houden.

In die maanden was de inflatie in de eurozone nog 1,9 procent. Dat is opgelopen naar 3,2 procent in mei, terwijl het doel van de ECB is om de inflatie in de buurt van 2 procent te houden.

Voor heel 2026 verwacht de ECB nu dat de inflatie op 3 procent uitkomt.

Deze rentebeslissing wordt genomen door hoofden van de nationale centrale banken samen met het bestuur van de ECB. Door de rente te verhogen wordt het duurder voor bedrijven om geld te lenen. Daarmee remt de economie wat af. Het idee daarachter is dat de prijzen van producten dan minder hard oplopen.

Andere situatie

In september 2023 verhoogde de ECB voor het laatst de rente. Dat was de laatste keer na een reeks verhogingen die begon in 2022, toen de oorlog in Oekraïne uitbrak. Ook in die tijd stegen de energieprijzen sterk.

De situatie is wel echt anders dan toen, zegt ECB-president Lagarde. Dat onderschrijft ING-econoom Bert Colijn. "Toen hadden we een krachtigere economie. Iedereen had lang binnen gezeten door corona en geld gespaard doordat we bijvoorbeeld niet op vakantie konden. Nu gaat het economisch niet slecht, maar ook niet geweldig. Dat de economie nu zwakker is betekent dat de ECB voorzichtiger is met renteverhogingen."

Onzekerheid

Het is volgens Colijn vooral de vraag wat de ECB hierna gaat doen. In een statement laat de ECB weten dat de vooruitzichten rond inflatie onzeker blijven. "De volle effecten van de oorlog voor de inflatie en groei op middellange termijn zullen afhangen van de intensiteit en de duur van de energieprijsschok." Volgens Lagarde blijft de ECB "per vergadering" kijken of er een extra renteverhoging nodig is.

In Nederland was de inflatie in mei 3,5 procent. Het is nog niet zeker wat deze renteverhoging gaat betekenen voor onze economie, maar mogelijk kan de spaarrente meestijgen. Een eventuele stijging is niet gekoppeld aan de ECB-rente, banken mogen de hoogte van de rente die ze uitbetalen aan spaarders zelf bepalen.

Ook in andere delen van de wereld loopt de inflatie op. Zo hebben de Verenigde Staten al maanden op rij hogere inflatie door de gestegen energieprijzen. In mei was de Amerikaanse inflatie 4,2 procent.

Huurders van corporatiewoningen zullen vanaf juli gemiddeld 3,6 procent meer kwijt zijn aan huur, dat komt neer op 23 euro. Dat blijkt uit een jaarlijks onderzoek van Aedes, de koepelorganisatie van woningcorporaties, naar de huurprijzen van 138 corporaties.

De huurstijging is daarmee minder groot dan die van vorig jaar. In 2025 gingen de huren met 5 procent omhoog. De verhoging mag niet hoger zijn dan de gemiddelde inflatie uit de afgelopen drie jaar om te voorkomen dat de huurverhogingen jaarlijks te sterk schommelen.

Wel wijst Aedes op de lonen, die vorig jaar opnieuw harder stegen dan de prijzen. Volgens de branche-organisatie is het "overgrote deel van de huurders" dit jaar daarom een kleiner deel van het inkomen kwijt aan huur dan in 2025.

Eind 2025 lag de gemiddelde huurprijs van sociale huurwoningen van corporaties op 643 euro per maand, stelt Aedes. Na de huurverhoging die per juli ingaat, wordt dat gemiddeld 666 euro. Lagere inkomens kunnen de huurkosten compenseren met huurtoeslag

Een zo groot mogelijk aanbod zo snel mogelijk bezorgen. Het online winkelen heeft hier de afgelopen jaren een enorme vlucht genomen en daarom is de Nederlandse markt interessant voor veel buitenlandse webshopbedrijven. Met als laatste toevoeging: het Chinese Joybuy. Maar er zijn twijfels of Joybuy wel een eerlijke concurrent is.

Om een serieuze Europese speler te worden wil JD.com ook het moederbedrijf van MediaMarkt overnemen. Vorig jaar deden ze al een bod, maar de Europese Commissie onderzoekt of dat mogelijk deels gefinancierd werd door de Chinese overheid.

Dit voorjaar lanceerde JD.com het dochtermerk Joybuy officieel in zes Europese landen, waaronder Nederland. De webshop belooft veel producten, van elektronica tot dagelijkse boodschappen, te bezorgen op dezelfde dag dat de klant bestelt.

'In de top 5'

JD.com is één van de grootste winkels van China. Die positie willen ze ook in Nederland bereiken. "We streven ernaar om de komende jaren een van de topspelers te zijn, laten we zeggen in de top 5", zegt Nirav Haria, countrymananger van Joybuy in Nederland.

"Als we het straks hebben over online winkels, zoals Bol, Coolblue of Amazon, zullen Nederlanders hopelijk ook zeggen: "JoyBuy." Dat is ons doel."

In China heeft JD.com te maken met flinke concurrentie. Doordat het moet concurreren met bijvoorbeeld Alibaba en het moederbedrijf van Temu staan de prijzen, en daarmee de winst, onder druk. Zo leed JD.com in het laatste kwartaal van 2025 verlies en was de winst van de laatste maanden 53% lager ten opzichte van een jaar eerder.

Overstap naar Europa

Een belangrijke reden dat JD.com de overstap naar Europa waagt is vanwege de extreem competitieve markt in China, zegt e-commerce expert voor China John Lin.

Al eerder probeerde het bedrijf het in Europa, maar dat slaagde volgens Lin maar matig. Deze keer is volgens hem anders. "In China zijn ze heel groot, de slagkracht is er nu en er is meer aandacht voor de Europese markt. JD.com zegt sterk genoeg te zijn en wil de spierballen laten zien. Dus als ze één van de grootste kunnen worden in China, dan ook wereldwijd."

Europarlementariër Dirk Gotink (NSC) had om het onderzoek naar staatssteun door China gevraagd. "We moeten niet naïef zijn. China is te groot om hun bedrijven zomaar onze markt op te laten, zonder dat we ze spelregels meegeven. Ze krijgen daar zoveel staatssteun, hun markt is zeer beschermd. Europese bedrijven worden daar niet op deze manier toegelaten. Dus we mogen daar een stuk strenger in zijn."

Het onderzoek naar de overname wordt in november afgerond. "Als die overname doorgaat kunnen we ook in Nederland serieuze concurrentie verwachten", zegt retaildeskundige van ING Dirk Mulder.

Doordat Mediamarkt veel klanten heeft in Nederland, kunnen ze met de overname volgens Lin hier wel eens een top 10-positie krijgen "Ik denk dat ze met een onbeperkt budget best ver komen, het is namelijk een gigantische, serieuze speler. Het is niet de vraag of ze ertussen komen, maar of ze de grootste worden."

Lage prijzen

Maar ook door hun eigen Chinese producten voor een zo laag mogelijke prijs af te zetten probeert JD zijn concurrenten uit te dagen. "JD.com is zelf de hele spin in het web tussen producent en consument. Wat ze goed doen is dat ze een directe verbinding zijn tussen de fabriek in China en de consument in het Westen. Daardoor kunnen ze die producten ook voor lagere prijzen aanbieden", zegt Mulder.

Bovendien heeft JD.com volgens Lin een ander groot voordeel doordat ze veel spullen die al in China worden gemaakt ook in China verkopen. "Ze staan in direct contact met Chinese merken. Ze krijgen daardoor een betere deal dan Bol of Amazon."

"Zeker wanneer we de hele klantreis verzorgen is de economische haalbaarheid altijd een vraag. Maar we zijn hier voor de lange termijn. Dus we maken ons geen zorgen over de noodzaak om morgen winst te maken", zegt Haria van Joybuy.

Daarbovenop heeft Joybuy een zogenoemde 'summer black friday' aangekondigd, waarin ze twee weken lang hun producten voor lagere prijzen aanbieden.

Concurrentie in Nederland

Toch moet Joybuy specifiek in Nederland concurreren met veel andere bedrijven. Zo staat Bol al jarenlang bovenaan de lijst van grote webwinkels. Daar kruipt Amazon de laatste jaren wat dichterbij, maar haalt Bol nog niet in. Het is dus een uitdaging voor Joybuy om ertussen te komen.

"Bol was als eerste hier, dus heeft daarmee een groot voordeel. Maar Amazon zal bang en voorbereid moeten zijn, want JD.com vormt voor hen een serieuze concurrent", zegt John Lin.

Dat China geldt als het land van goedkope producten is volgens Mulder inmiddels niet meer terecht. Volgens hem moeten Europese bedrijven daarom vooral oppassen op het gebied van elektronica. "Kijk bijvoorbeeld naar de elektrische auto's, die zien we hier steeds vaker."

Sinds de oorlog en de sluiting van de Straat van Hormuz is ongeveer 20 procent van de wereldwijde olievoorziening weggevallen. Toch zijn de olieprijzen minder hard gestegen dan veel analisten aan het begin van het conflict verwachtten. Een belangrijke reden daarvoor ligt in China.

China, jarenlang de grootste olie-importeur ter wereld, heeft zijn invoer sterk teruggeschroefd. Daardoor kunnen andere landen gemakkelijker olie inkopen en stijgen de prijzen minder hard.

Volgens het Oxford Institute for Energy Studies daalde de Chinese olie-import van 11 miljoen vaten per dag vóór de oorlog naar 9 miljoen in april. Deze maand zakt dat vermoedelijk onder de 7 miljoen.

Volgens Sun Jianan, olieanalist bij Energy Aspects, heeft die daling er deels mee te maken dat China vlak voor het uitbreken van de oorlog de inkopen juist flink opgevoerd had. "Vorig jaar importeerde het land ruim 4 procent meer dan het jaar daarvoor. Vooral in de laatste maanden importeerde China recordaantallen. Een groot deel daarvan ging de opslag in."

Strategisch risico

Dit is dan ook de reden dat China minder hoeft te importeren: het land heeft jarenlang enorme olievoorraden opgebouwd. Geen enkel land beschikt over grotere reserves. Hoewel China zelf olie produceert, werd het in de jaren 90 door de snelle economische groei, steeds afhankelijker van import van olie.

De overheid zag daarin een strategisch risico. Een verstoring van de aanvoer of een geopolitiek conflict kon immers leiden tot stijgende energieprijzen en economische onrust in eigen land.

Om die kwetsbaarheid te verkleinen, begon China in de jaren 2000 met het aanleggen van strategische olievoorraden. De overheid bouwde samen met staats- en later ook commerciële bedrijven grote olieopslagen.

Vandaag de dag bestaan de reserves uit staats- en commerciële voorraden, raffinaderijen en ondergrondse opslag. Toen de olieprijs vorig jaar relatief laag lag, heeft China deze opslag zo veel mogelijk gevuld.

Geheime voorraad

Om hoeveel olie het precies gaat, is moeilijk vast te stellen. Eind 2025 werd de Chinese olievoorraad geschat op 1,3 miljard vaten. Volgens Sun is de werkelijke voorraad momenteel dicht bij de twee miljard vaten.

"De 1,3 miljard vaten zijn de vaten die zichtbaar zijn op satellietbeelden, maar een groot deel bevindt zich in moeilijk waar te nemen ondergrondse opslagplaatsen of in voorraden van commerciële partijen".

Daarnaast zou een deel van de olie afkomstig zijn uit gesanctioneerde handel, wat het nog lastiger maakt om de precieze omvang te achterhalen. Volgens analisten houdt China de omvang van de reserves bewust geheim. De voorraden gelden als strategisch middel om crises, oorlogen of blokkades op te vangen.

Minder verbruiken

China heeft niet alleen reserves opgebouwd, maar ook maatregelen genomen om het binnenlandse verbruik te beheersen. Kort na het uitbreken van de oorlog riep de overheid staats- en particuliere raffinaderijen op om de export van benzine en diesel sterk te beperken of volledig op te schorten. Alleen bepaalde leveringen, bijvoorbeeld aan Hongkong en Macau of voor internationale lucht- en scheepvaart, werden uitgezonderd.

Volgens Sun kan China met de huidige reserves raffinaderijen nog ongeveer 150 dagen op volle capaciteit laten draaien zonder nieuwe import. Tegelijkertijd verwacht hij niet dat het land de volledige voorraad zal opgebruiken voordat het opnieuw grote hoeveelheden olie gaat inkopen.

"Hoeveel olie China uit zijn reserves zal halen hangt af van politieke ontwikkelingen, zoals een mogelijke heropening van de Straat van Hormuz of diplomatieke onderhandelingen tussen de Verenigde Staten en Iran", aldus Sun. "Zodra de prijzen dalen, zal China de reserves waarschijnlijk weer zo snel mogelijk aanvullen en uitbreiden."

Een meerderheid van de vakbondsleden werkzaam bij ASML heeft ingestemd met het sociale plan voor de reorganisatie bij de chipmaker. Dat melden vakbonden FNV en De Unie.

Vorige maand werd er al een principeakkoord bereikt tussen ASML en alle betrokken vakbonden.

In het sociaal plan is onder meer afgesproken dat er tot 1 mei 2027 geen gedwongen ontslagen mogen vallen. ASML gaat eerst kijken of boventallige medewerkers ergens anders in het bedrijf kunnen werken.

Het uitstellen van een gedwongen ontslagronde kan volgens FNV honderden ontslagen schelen. "We verwachten dat het merendeel van de medewerkers van wie de baan zou verdwijnen op deze manier een nieuwe werkplek kan vinden binnen ASML", zegt FNV onderhandelaar Peter Reniers.

Succesvol jaar

Vorig jaar kondigde ASML aan 1700 banen te schrappen. Ongeveer 1400 daarvan zijn banen in Nederland.

De aankondiging was opvallend, want de chipfabrikant draaide vorig jaar het beste jaar tot nu toe. Toch is volgens het bedrijf een reorganisatie nodig, om verder te kunnen groeien.

Na de aankondiging gaven de vakbonden aan snel met het bedrijf te willen praten over een sociaal plan. Daarin staat wat een reorganisatie voor het personeel betekent en worden afspraken gemaakt over bijvoorbeeld ontslagvergoedingen en begeleiding naar nieuw werk.

Naast het uitstellen van gedwongen ontslagen zijn er ook afspraken gemaakt over transitievergoedingen en begeleiding naar ander werk.

Eerder dan verwacht dreigt er een tekort aan de hoeveelheid beschikbare elektriciteit in Nederland. Dat meldt de landelijk netbeheerder Tennet in een jaarlijks advies aan het ministerie van Economische Zaken en Klimaat. Vorig jaar was de verwachting nog dat zo'n tekort pas in 2030 zou optreden.

Nu denkt de Tennet dat dit al in 2028 kan gebeuren. "Het risico op een elektriciteitstekort neemt aanzienlijk toe," zegt Maarten Abbenhuis, operationeel directeur van Tennet. De overheid moet daarom haast maken met een subsidieregeling voor gascentrales, adviseert de netbeheerder.

Het advies heeft niets te maken met netcongestie en de druk op het elektriciteitsnet; alle kabels, transformatoren en hoogspanningsmasten in Nederland. Dit rapport gaat over de productie van elektriciteit door gas-, kolen- en kerncentrales, windmolens en zonnepanelen.

Het dreigend tekort aan elektriciteit wordt veroorzaakt door de toenemende vraag. Steeds meer bedrijven schakelen over van gas op elektriciteit. Ook particulieren rijden steeds vaker op elektriciteit in plaats van benzine en stoken hun huis warm met elektrische warmtepompen in plaats van gas.

De norm is streng in Nederland; er mag niet vaker dan vier uur per jaar een tekort aan elektriciteit ontstaan. Dat dit toch dreigt te gebeuren is het gevolg van de toenemende afhankelijkheid van elektriciteit afkomstig van zon en wind. Hierdoor worden gascentrales steeds vaker verliesgevend.

Toch is er ook in de toekomst zogenoemd 'regelbaar vermogen' nodig. Dat betekent dat er gas- of kolencentrales nodig zijn die bij een gebrek aan zon en wind voor voldoende elektriciteit zorgen. De eigenaren van die centrales worden dan betaald om klaar te staan en bij te springen als er een tekort is.

Het kabinet heeft al besloten om zo'n 'capaciteitsmechanisme' te ontwikkelen. Minister Stientje van Veldhoven van Economische Zaken en Klimaat komt naar verwachting binnenkort met de uitwerking van de plannen. Het klinkt simpel: gascentrales aanzetten bij een tekort aan elektriciteit uit zon en wind. In de praktijk ligt het iets ingewikkelder. Zo moet het systeem de vrije elektriciteitsmarkt zo min mogelijk verstoren en niet meer kosten dan strikt noodzakelijk.

Toch is haast geboden volgens de netbeheerder. "We moeten nu echt starten met capaciteitsmarkt", zegt Abbenhuis. Volgens Tennet moet dit in de winter van 2029/2030 operationeel zijn. "Dat kan als we aansluiten bij ontwikkelingen in onze buurlanden."

België heeft al een aantal jaren een capaciteitsmarkt net als het Verenigd Koninkrijk. Ook Duitsland en Denemarken ontwikkelen zo'n systeem. Leveringszekerheid van elektriciteit is voor een flink deel afhankelijk van de samenwerking met andere landen in Europa. Ook daar groeit de komende jaren het dreigende elektriciteitstekort, schrijft Tennet in het advies.

Naast het subsidiëren van gascentrales, zijn er grote batterijen nodig. Die moeten tijdelijk overtollige elektriciteit uit zon en wind opslaan en teruggeven bij een tekort. Verder pleit Tennet ervoor om niet alleen energiecentrales te betalen om 'stand by' te staan. Grote afnemers van elektriciteit zouden betaald moeten worden om minder elektriciteit af te nemen bij een tekort. Hoe meer bedrijven en particulieren financieel profiteren van het meebewegen met vraag en aanbod van elektriciteit, hoe minder groot het probleem wordt.

Tekort kan opgelost worden

Weliswaar dreigt er volgens de huidige berekeningen over een aantal jaren een tekort, de grootte van het tekort is volgens Tennet overzichtelijk. Het gaat om een beperkt aantal uren, vooral in de winter. De netbeheerder gaat ervan uit dat er genoeg mogelijkheden zijn om een tekort te voorkomen.

Mocht de capaciteitsmarkt niet op tijd operationeel zijn, kan Tennet ook individuele afspraken maken met eigenaren van gascentrales. Niet alleen moet voorkomen worden dat ergens het licht uit gaat. Een dreigend tekort kan ook voor een extreem hoge elektriciteitsprijs zorgen.

De Gasunie vindt dat de Nederlandse gasopslagen niet snel genoeg worden bijgevuld voor komende winter. Dat bevestigt het bedrijf na berichtgeving in De Telegraaf. De gasopslagen zijn op dit moment voor 19 procent gevuld. Een jaar geleden was dat rond deze tijd al meer dan 50 procent.

Ieder jaar worden die opslagen vanaf het eind van het stookseizoen, zo rond april, langzaamaan gevuld. En dan vanaf oktober, het begin van het stookseizoen, daalt die voorraad weer.

Het vullen is een verantwoordelijkheid van bedrijven en de overheid. De Gasunie stelt vast dat die mede door de hoge prijzen van nu wachten met de aankoop van gas. Volgens de Gasunie wordt dat een risico.

Koude winter overbruggen

"In oktober zouden we ongeveer op 80 procent moeten zitten", zegt Gasunie-bestuurder Hans Coenen. "Onze zorg is dat als we met dit tempo doorgaan, we dat niet gaan halen." De Gasunie zorgt voor het transport van aardgas in Nederland en beheert het pijpleidingen-netwerk.

Het vullen van de opslagen is in eerste instantie een taak van commerciële bedrijven op de aardgasmarkt, zegt Coenen. "Als marktpartijen het af laten weten, dan kan de Nederlandse staat het doen. Je wil een koude winter kunnen overbruggen. En ook als er geen gas naar Nederland komt, door welke oorzaak dan ook, dan willen we er toch warmpjes bij zitten en moeten onze industrieën kunnen draaien."

Opslagen leeg opgeleverd

Door een paar veranderingen op de gasmarkt is de voorraad op dit moment kleiner. Zo houdt het bedrijf Gasterra dit jaar op te bestaan. Gasterra verhandelde het Groningse gas en maakte daarvoor altijd gebruik van twee grote gasopslagen, in Norg (Drenthe) en Grijpskerk (Groningen). Het Groningse gasveld is gesloten en Gasterra heeft die twee gasopslagen op 1 april leeg opgeleverd.

Twee van de vier grote gasopslagen moesten dit jaar dus aan het begin van het vulseizoen leeg zijn. Daardoor daalde de totale vulgraad tot 5 procent.

Hoge gasprijs

Een andere verandering heeft met de gasprijs te maken. Die is normaliter in de winter hoger dan in de zomer. Voor marktpartijen is het dan aantrekkelijk om in de zomer gas te kopen en te bewaren in die gasopslagen om het vervolgens in de winter te verkopen.

Maar op dit moment is gas relatief duur en is het dus nog de vraag of marktpartijen winst zullen maken als ze nu kopen en later verkopen. Daarom kiezen de bedrijven ervoor om nu minder in te kopen, waardoor het vullen langzamer gaat

Overheidstaak

Vanwege het sluiten van het Groningse veld en het stoppen van Gasterra is het vullen van de opslagen nu deels een taak van de overheid. Staatsbedrijf Energiebeheer Nederland moet gas kopen en later verkopen en heeft daarvoor een bufferlening van ruim 20 miljard euro gekregen van het kabinet. Maar als EBN gas nu duur koopt en later goedkoop verkoopt dan kost dat de belastingbetaler dus geld.

Minister Stientje van Veldhoven (Klimaat en Groene Groei) zei onlangs "samen met EBN te zoeken naar de balans tussen leveringszekerheid voor volgende winter, het beperken van marktverstoring en kosten zo laag mogelijk houden."

Leveringszekerheid monitoren

De Gasunie is ook een staatsbedrijf. "Onze taak is om de leveringszekerheid te monitoren en het ministerie daarover te adviseren", zegt Coenen. "We zullen regelmatig het gesprek voeren met de minister om ervoor te zorgen dat we alles voor de komende winter goed op orde krijgen."

We zijn voor gas in de winter maar deels afhankelijk van wat er in de opslagen zit. Er wordt ook continu gas aangevoerd via schepen en pijpleidingen vanuit Noorwegen bijvoorbeeld. En het Groningenveld is dan wel dicht. Maar Nederland produceert nog wel aardgas vanuit kleinere gasvelden.

Hoewel niemand indertijd nog echt geloofde dat de aarde plat was, kon Christoffel Columbus in de vijftiende eeuw niemand overtuigen geld te investeren in zijn tocht om een westelijke vaarroute naar Indië te ontdekken. Het Spaanse koningshuis durfde het in 1492 uiteindelijk wel aan, op voorwaarde dat de onderneming direct dividend zou opleveren: goud, parels, zilver en specerijen. Niet met lege handen terugkomen, kreeg de ontdekkingsreiziger op het hart gedrukt.

Zo hardnekkig als Columbus destijds moest bedelen bij investeerders, zo massaal staan die momenteel in de rij om de ruimtereizen van Elon Musk te financieren. Zijn bedrijf SpaceX gaat vrijdag naar de beurs. Winst maakt SpaceX niet en op dividend hoeven investeerders "in de nabije toekomst" ook niet te rekenen, zo staat in de stukken voor de beursgang.

Toch verdringen beleggers elkaar wereldwijd om een aandeel in het ruimtevaartbedrijf te bemachtigen. "Kun je het je veroorloven niet in te stappen?", vat hoofd beleggingsstrategie van Rabobank Mary Pieterse-Bloem de hype samen. "Er heerst bij deze beursgang heel veel fomo, fear of missing out."

Sciencefiction

"Musk is een verkoper van dromen. En ja, een paar van die dromen heeft hij wel laten uitkomen", verwijst Joost Schmets van beleggersclub VEB naar het cv van de in Zuid-Afrika geboren ondernemer. Hij veranderde met PayPal de wereld van betalen en zette met Tesla het elektrisch rijden definitief op de kaart.

Met SpaceX verkoopt Musk nieuwe dromen, van toeristische trips naar de maan, via energieproductie in de ruimte tot mijnbouw op astroïden. De ultieme droom is permanente bewoning van de planeet Mars. "Natuurlijk is dat voor een deel pure sciencefiction", zegt Martijn Rozemuller van vermogensbeheerder VanEck. "Het is net in hoeverre je meegaat in zijn toekomstbeeld en visie."

Zo zit de VEB er ook in. "Wie altijd een recessie voorspelt, die krijgt altijd wel een keer gelijk", zegt Schmets. "Er wordt nu volop gedanst, dus waarom niet meedansen?"

Grootste beursgang ooit

Anders dan normaal bij grote beursgangen, richt SpaceX zich ook op gewone beleggers. Een groot deel van de aandelen is gereserveerd voor particulieren uit Noord-Amerika en Europa. Op sociale media valt nauwelijks te ontsnappen aan advertenties van beleggingsplatforms om via hen aandelen van SpaceX te kopen. ING, één van de banken die SpaceX bij de beursgang begeleiden, heeft zelfs een aparte pagina op de eigen website om klanten te overtuigen de portemonnee te trekken.

Die strategie lijkt te werken voor wat de grootste beursgang ooit moet worden. Al vijf dagen kunnen beleggers zich inschrijven voor aandelen, voor een prijs van 135 tot 162 dollar per stuk. Nadat de inschrijving donderdag om 12.00 uur is gesloten, wordt vrijdag bij de opening van de beurs in New York duidelijk wie er voor hoeveel geld aandelen van SpaceX krijgt.

Maar zelfs wie niet actief is in de handel in aandelen zou straks zomaar in SpaceX kunnen beleggen. Dat komt doordat de Amerikaanse technologiebeurs Nasdaq de regels versoepelde om SpaceX bij de beursgang direct toe te laten tot de lijst van veertig grootste fondsen.

Daarmee komt het ook in beleggingsproducten die specifieke beleggingsindexen volgen, zogeheten ETF's. "Vroeg of laat komt het zo ook in de portefeuille van veel passieve beleggers", stelt Pieterse-Bloem van Rabobank.

Risico

Dat lijkt nogal een risico met een zwaar verlieslijdend bedrijf met utopische toekomstplannen. "We hebben een geschiedenis van nettoverliezen en zullen in de toekomst mogelijk niet winstgevend worden", zo schrijft SpaceX nadrukkelijk in het prospectus, de documentatie rondom de beursgang.

Onder Musks concern vallen naast de SpaceX-raketten ook de satellieten van Starlink, socialemediabedrijf X (voorheen Twitter) en de kunstmatige intelligentie van Grok. Uit de stukken komt naar voren dat alleen Starlink momenteel geld oplevert.

Geen van de grote Nederlandse pensioenfondsen gaat voorlopig beleggen in SpaceX, blijkt uit een rondgang. En dat is niet alleen vanwege de onzekerheid over het wel of niet slagen van alle plannen, maar ook vanwege de onduidelijke bedrijfsstructuur.

Musk blijft alleenheerser

Alles bij SpaceX draait namelijk om Musk, valt op te maken uit de documenten. Die houdt ook na de beursgang met zo'n 85 procent van de stemmen de absolute zeggenschap over alles wat er gebeurt.

Niet alleen zegt SpaceX vermoedelijk geen opvolger te kunnen vinden als de topman onverhoopt zou overlijden, hij kan zelfs van de ene dag op de andere besluiten "andere interesses" te gaan najagen. Daarmee zou het vrijwel direct einde verhaal voor SpaceX zijn.

Naast tal van zakelijke verbanden met Musk's andere bedrijf Tesla, zijn ook de relaties met de huidige Amerikaanse regering opvallend sterk. Zelfs zozeer dat als president Trump vertrekt uit het Witte Huis, ook SpaceX de deur gewezen wordt door de overheid.

Ondertussen lopen gebruikers weg van X, het zwaar gepolariseerde platform waar de AI van Grok juist alle menselijke kennis vandaan moet halen. Grok zelf is wereldwijd voorwerp van onderzoek vanwege het verspreiden van valse informatie en andere schadelijke inhoud.

Daarmee blijft SpaceX een gok, benadrukt het bedrijf zelf ook. "Dat is altijd de moeilijke keuze met beleggen", concludeert Rozemuller van VanEck. "Had je in 1492 geld in de expeditie van Columbus willen steken of niet?"

België neemt na 77 jaar afscheid van zijn eigen benaming voor het drankje Chocomel. Om de naamgeving internationaal gelijk te trekken krijgt het chocoladedrankje voortaan ook daar de oorspronkelijke Nederlandse naam, in plaats van de Belgische variant Cécémel.

Voor de Belgische pers is de verandering groot nieuws. Cécémel wordt een icoon genoemd, "een uniek stukje Belgische geschiedenis". Op sociale media worden nostalgie en jeugdsentiment afgewisseld met verontwaardiging over rommelen met een klassieker.

Producent FrieslandCampina benadrukt dat het alleen om "andere letters op het pak" gaat. "Wij willen mensen bij elkaar brengen, over grenzen heen, en dat lukt het beste met één naam. Of je nu Frans, Engels of Nederlands spreekt, Chocomel blijft Chocomel."

Puntjes

In 1932 introduceerde babyvoedingmaker Nutricia uit Zoetermeer Chocomel als eerste lang houdbare chocolademelk. De naam was aanvankelijk Melcola, maar het Bureau voor den Industriëlen Eigendom stond dat niet toe. Het alternatief Chocomel was ook al gedeponeerd, maar daarvoor kon een concurrent uit Baarn voor 50 gulden worden afgekocht.

Nutricia zette het product als een verkwikkende "genot- en gezondheidsdrank" in de markt, "heerlijk en voedzaam". Het werd gratis uitgedeeld bij wandelmarsen en bij moeders aangeraden "als afwisseling op gewone melk aan slecht-etende kinderen".

Toen het drankje na de oorlog de grens over ging, waren er opnieuw problemen met de naam. De producent kreeg te horen dat Chocomel te veel leek op de term chocomelk. De producent besloten daarom C...c.mel op de verpakking te zetten, wat in de volksmond al snel Cécémel werd.

België werd daarmee wereldwijd de uitzondering. In Duitsland, Oostenrijk, Denemarken, het VK en zelfs Australië werd de oorspronkelijke naam zonder problemen geaccepteerd. Omdat inmiddels ook België geen bezwaar meer heeft, gaat de producent nu ook daar om.

Campagne

Een reclamecampagne moet de zuiderburen rijp maken voor de naamswijziging. BB'ers (Bekende Belgen) als regisseur Erik Van Looy, zangeres Sandra Kim, friturist Dorien Nuyts en mediapersoonlijkheid Julie Vermeire zullen aandringen op de nieuwe naam. Ook wordt de horeca gevraagd de oude mokken mee te geven aan klanten en gaat er een Chocomel-tram rijden.

Merkexperts voorspellen dat consumenten de oude naam voorlopig nog wel zullen blijven gebruiken. Zo koos de Belgische producent Lotus 6 jaar geleden voor de internationaal gebruikte naam Biscoff, maar wordt het koekje vaak nog gewoon speculoos genoemd.

Merkstrateeg Stef Verbeeck blikt zelfs nog verder terug, naar 1991: "Er zijn vandaag nog altijd koppigaards die Raider zeggen in plaats van Twix", zegt hij in De Gazet van Antwerpen. "Mensen hebben niet graag dat je morrelt aan iconen."

De groei van het aantal banen in ons land kan vertragen als de oorlog in het Midden-Oosten aanhoudt en de energieprijzen zo hoog blijven als nu. Dat heeft uitkeringsinstantie UWV berekend.

Het UWV keek voor de arbeidsmarkt tot 2028 naar een scenario waar de energieprijzen snel gaan dalen en één waar de hoge prijzen langer aanhouden. In het ongunstige geval komen er in drie jaar 75.000 minder banen dan in het gunstige geval. Er is dan nog wel groei, maar veel minder dan eerdere jaren.

Door de huidige onvoorspelbaarheid in de wereld worden bedrijven voorzichtiger, ziet Rob Witjes, hoofd arbeidsmarktinformatie en advies bij het UWV.

Krimp in sommige regio's

Sinds Israël en de VS in februari Iran aanvielen, stijgen de energieprijzen wereldwijd hard. Het heeft volgens het UWV vooral effect in de sectoren industrie, vervoer en opslag. Daar zullen minder banen zijn door de hoge energieprijzen.

Ook de uitzendbranche gaat het voelen. Witjes: "Veel mensen die via een uitzendbureau aan het werk gaan werken in sectoren als vervoer en de industrie."

De hoge energieprijzen werken ook door in de koopkracht. De hogere inflatie en lagere koopkracht hebben vervolgens effect op het aantal banen in bijvoorbeeld de horeca.

Doorstroming en ontwikkeling

Niet in elke sector vindt krimp plaats als de energieprijzen hoog blijven. Het UWV ziet dat in bijvoorbeeld de specialistische zakelijke dienstensector, zoals accountants en juridische dienstverleners, het aantal banen wel stijgt.

Dat is nu ook al het geval zegt Witjes. "Maar doordat andere sectoren minder hard groeien, zouden hier meer mensen naartoe kunnen stromen."

Er zijn meer sectoren waar het aantal vacatures zal blijven toenemen, zoals de zorg en ICT. Die sectoren voelen geen grote impact van hogere energieprijzen. Daarnaast is bekend dat de zorgvraag de komende jaren alleen maar toe gaat nemen, wat tot vraag naar arbeid zal leiden.

Ook zijn regionale verschillen te zien. Rond Amsterdam en Eindhoven zal het aantal banen het sterkst blijven groeien. In de regio's Midden-Limburg, Zeeland en Drenthe slaat bij aanhoudend hoge energieprijzen de verwachte lichte banengroei om in lichte krimp.

Als de energieprijzen weer snel dalen, dan neemt de banengroei tot 2028 weer toe. "Het is allemaal tijdelijk", zegt hoofd arbeidsmarktinformatie Witjes. "We gaan er vanuit dat in 2028 het allemaal terugveert, tenminste als dan de oorlog voorbij is."

Het UWV roept bedrijven, werkenden en werkzoekenden op nu vooral te blijven investeren. "De krapte op de arbeidsmarkt verdwijnt niet vanzelf, dus blijf je ontwikkelen", zegt Witjes.

Volgens hem gaan ontwikkelingen als kunstmatige intelligentie (AI) zorgen voor nieuwe banen, maar daar hangen wel andere competenties en opleidingen aan. "Het is van belang om bij de les te blijven. Investeren in mensen is altijd belangrijk, maar juist nu moet je alle zeilen bijzetten."

Word je overgehaald om geld over te maken naar een bankrekening van een fraudeur, dan hoef je niet te rekenen op compensatie van de bank. Dat is het oordeel van financieel klachteninstituut Kifid, nadat twee klanten van SNS-bank slachtoffer waren geworden van bankhelpdeskfraude. Zij maakten zelf 59.000 euro over naar de rekening van wat achteraf een nepbankmedewerker bleek te zijn.

De oplichter had de gedupeerden opgebeld en ervan overtuigd om een programma op hun computer te installeren waardoor hij kon meekijken in de internetomgeving van hun bank. De fraudeur kreeg de slachtoffers zover dat ze hun daglimiet verhoogden en in drie etappes geld overboekten naar zijn rekening.

Betaling geblokkeerd

Bij de eerste overboeking had de SNS-bank, tegenwoordig onderdeel van ASN-bank, de betaling nog geblokkeerd, maar op advies van de fraudeurs belden de gedupeerden met de bank: het geld was nodig voor de aankoop van een camper, vertelden zij. De bank hief daarop de blokkade op.

Het Kifid oordeelt nu dat de bank de slachtoffers niet hoeft te compenseren, omdat zijzelf hun daglimiet verhoogden en zelf drie keer geld overmaakten naar de fraudeurs. Volgens het klachteninstituut hebben de SNS-klanten daarmee ingestemd met de betaling en waren er voor de bank onvoldoende signalen dat het om oplichting ging.

De overboekingen waren daarvoor niet opvallend genoeg, en dus is de zorgplicht die elke bank heeft in deze zaak niet geschonden, aldus het Kifid. De bank weigerde de mensen schadeloos te stellen omdat zij niet onder de coulanceregeling vielen.

Grof nalatig

In april wees het Kifid er nog op dat mensen bij bankhelpdeskfraude op overtuigende wijze kunnen worden gemanipuleerd. Het instituut vond daarom dat er meer ruimte moest komen om slachtoffers hun geld terug te betalen.

Een woordvoerder van Kifid zegt nu tegen persbureau ANP dat het cruciaal is of slachtoffers van bankhelpdeskfraude zelf het geld overmaken of dat de fraudeurs dit doen. Wanneer blijkt dat iemand niet "grof nalatig" heeft gehandeld moeten banken de consument wel compenseren, vindt het Kifid.