Igor inspecteert een gloednieuwe auto. Hij schopt tegen de banden en controleert met een speciaal apparaatje de laklaag op de bumper. "Deze gaat mee naar Rusland", zegt de auto-importeur vastberaden. In Moskou kan hij de westerse wagen voor de dubbele prijs verkopen.

De autohandel floreert in Armenië. Op dit open veld aan de rand van hoofdstad Jerevan staan de Duitse BMW's, Amerikaanse Fords en Tsjechische Skodas in eindeloze rijen te wachten op een nieuwe eigenaar. Een Russische eigenaar, want bijna alle auto's hier zijn geïmporteerd uit het Westen en worden geëxporteerd naar Rusland.

Deze autohandelaren vertellen over hun succesvolle handel:

De Russische sancties zijn daarmee een zegen voor Armenië. Omdat directe autohandel tussen het Westen en Rusland is stilgelegd, maken handelaren gebruik van landen als Armenië, Georgië of Kazachstan als tussenpartij. Via deze zogeheten re-export worden de sancties omzeild, zonder dat het strafbaar is.

De export van westerse landen naar Armenië is explosief gestegen. In 2022 steeg de import vanuit Nederland al met 60 procent en die groei zet ook dit jaar verder door. Uit onderzoek van de NOS bleek eerder al dat vanuit Nederland met name de export van luchtpompen en compressoren naar Armenië enorm toenam.

Andere landen die eruit springen zijn Griekenland en Cyprus, waarvan de export naar Armenië in 2022 respectievelijk 15 en 19 keer zo groot werd.

Ook de autohandel groeide explosief. In deze grafieken zie je hoe de import van auto's in Armenië steeg, en tegelijkertijd de export explodeerde:

Op de automarkt in Jerevan maakt het de handelaren niet uit dat zij als loophole voor de sancties worden gebruikt. "Wij maken ons niet druk om die sancties", vertelt Mike terwijl hij met wat collega-handelaren uitrust in de schaduw. "Wij moeten geld verdienen voor onze gezinnen. Iedereen hier heeft kinderen te voeden."

De handelaren overtreden bovendien geen Armeense wet. Het land doet niet mee met de sancties tegen Rusland. Integendeel: Armenië en Rusland vormen een economische unie. "Het is daardoor heel eenvoudig voor een Rus om hiernaartoe te komen en een handeltje op te zetten", vertelt financieel analist Hovhannes Avetisyan in het zakencentrum van Jerevan.

"Zo gaat dat nou eenmaal. Mensen zien een manier om de sancties te omzeilen en daarmee veel geld te verdienen", stelt de econoom nuchter vast. "Zo werkt economie. Rusland heeft iets nodig en handelaren zorgen dat ze het krijgen." Volgens hem zijn het niet alleen de Russen die garen spinnen bij deze omzeiling van de sancties. "Het zijn de Europese bedrijven die besluiten gebruik te maken van deze route."

De kritiek dat Armenië een profiteur is van de oorlog vindt hij daarom hypocriet. "Europa sluit zelf ook gasdeals met Azerbeidzjan, terwijl dat land een dictatuur is waar mensenrechten worden geschonden, maar daar worden nu even de ogen voor gesloten omdat er een grote behoefte aan gas is."

Avetisyan denkt dat de kans klein is dat westerse landen ook sancties zullen instellen tegen Armenië. "Misschien wordt bedrijven opgedragen de export naar Armenië te controleren op eventuele doorverkoop aan Rusland, maar niet meer dan dat."

Feit is dat de re-export Armenië geen windeieren legt. Vorig jaar groeide de Armeense economie met 12,6 procent; dit jaar wordt een verdere groei van 5,5 procent verwacht. Toch houdt econoom Avetisyan zijn hoofd koel: "Het is geen duurzame economische groei. Als de oorlog voorbij is, verdampt deze handel weer."

Aan de florerende autohandel kan een einde komen. Buurland Georgië, dat tussen Rusland en Armenië ligt, nam al maatregelen. Vanaf vandaag wordt de re-export van vrijwel alle Europese auto's naar Rusland verboden. Een flinke domper voor de autohandelaren. "Ik heb al een maand geen auto verkocht", zegt een handelaar beduusd.

"Europa heeft waarschijnlijk met Georgië afgesproken om deze stap te zetten", vervolgt hij. "En wij, de normale mensen, ondervinden daar de gevolgen van."

Toch gaan de handelaren niet bij de pakken neerzitten. Regels zijn er om omzeild te worden, horen we. "We kunnen de auto's via Iran vervoeren, of via de lucht. Het wordt dan wel duurder, dus misschien dat de Russen dan minder interesse hebben."

De Russische autohandelaar Igor is ook niet bezorgd. "Mijn Russische klanten zijn bereid om te betalen. En ik vind wel een weg om de auto bij mijn klant te krijgen. Ik bedenk wel wat."

Speelgoedfabrikant Playmobil gaat een zesde van het aantal medewerkers ontslaan. Wereldwijd verdwijnen het komende jaar bijna 700 banen, waarvan 370 in Duitsland. Dat maakte het Duitse moederbedrijf Horst Brandstätter Group vandaag bekend, zo meldden diverse Duitse media.

De grote ontslagronde is volgens Horst Brandstätter Group noodzakelijk om Playmobil overeind te houden. Playmobil leed de afgelopen twee jaar verlies. Opmerkelijk genoeg begon de daling van de verkoop tijdens de coronaperiode, toen consumenten door de lockdowns juist veel meer speelgoed gingen kopen. Bij speelgoedblokjesfabrikant Lego stijgen de verkopen alleen maar.

Playmobil wijst nu naar de moeilijke economische situatie door de hoge inflatie. De arbeidsplaatsen zouden vooral via "natuurlijk verloop" moeten plaatsvinden, door personeel vervroegd met pensioen te sturen of een andere werkplek aan te bieden.

Er zijn minder blikjes op straat beland na de invoering van statiegeld erop. In zeker acht jaar is het aantal blikjes in het zwerfafval niet zo laag geweest, blijkt uit de nieuwste metingen van Rijkswaterstaat.

Demissionair staatssecretaris Heijnen van Infrastructuur en Waterstaat maakt in een rapportage aan de Tweede Kamer wel de kanttekening dat dit een eerste meting betrof. Uit verdere metingen dit jaar moet blijken of er sprake is van een eenmalige uitschieter of een trend.

In het tweede kwartaal van dit jaar, na de invoering van statiegeld op blik per 1 april, was het aantal in het zwerfafval gevonden blikjes een derde minder ten opzichte van het gemiddelde van de drie jaren ervoor. In het eerste kwartaal was er nog sprake van een kleine stijging.

Daarnaast zet de daling van plastic flesjes in het zwerfafval verder door. In de eerste helft van dit jaar werden er ruim 60 procent minder flesjes gevonden ten opzichte van dezelfde periode in 2020. Dat was het laatste jaar dat er geen statiegeld op plastic flesjes betaald hoefde te worden.

Volgens Heijnen lijkt het aantal drankenkartons in het zwerfafval stabiel te zijn. Voor deze verpakkingen geldt geen statiegeld. Ze concludeert "voorzichtig dat er geen sprake van lijkt te zijn van een verschuiving van verpakkingen met statiegeld naar verpakkingen zonder statiegeld".

In september concludeerde Zwerfinator Dirk Groot, die sinds 2016 metingen verricht naar zwerfafval, nog dat er wel degelijk sprake is van een verschuiving. Sinds de invoering van statiegeld op flesjes in 2021 belanden er volgens Groot steeds meer drankenkartons op straat omdat een aantal fabrikanten met deze verpakking statiegeld willen omzeilen.

Staatssecretaris Heijnen concludeert in de Kamerbrief dat statiegeld werkt tegen zwerfafval. Tegelijkertijd wil ze dat producenten van drankverpakkingen veel harder hun best doen om plastic flesjes en blikjes in te zamelen.

Een maand geleden uitte ze haar onvrede nadat was gebleken dat het bedrijfsleven 68 procent van de plastic flessen had ingezameld, in plaats van de wettelijk verplichte 90 procent. De Inspectie Leefomgeving en Transport eiste toen verbetering op korte termijn van het Afvalfonds, dat verantwoordelijk is voor de inzameling.

Het is vanaf vandaag ook mogelijk om te videobellen met de Belastingdienst. Tijdens het videobellen kunnen mensen hulp krijgen van een medewerker bij bijvoorbeeld hun belastingaangifte.

De afgelopen twee jaar voerde de Belastingdienst 1500 test-videogesprekken met mensen van verschillende leeftijden en opleidingsniveaus. Volgens de Belastingdienst bleek uit die tests dat mensen het fijn vonden om te videobellen.

Het videobellen kan alleen op werkdagen tussen 09.00 uur en 16.30 uur, maar niet tijdens de lunch (12.00 tot 13.00 uur). Afdelingshoofd Bjorn Meijer, die zich bezighoudt met deze nieuwe dienst, zegt dat het videobelteam nu bestaat uit vier medewerkers per dag. "We beginnen kleinschalig om te kijken wat de behoefte is. Als de behoefte groeit, kunnen we verder opschalen."

Het videobellen is met name bedoeld voor mensen die echt hulp ergens bij nodig hebben, zegt Meijer, niet voor mensen die willen weten wat de status is van een aanvraag. "We helpen iemand bij het doen van aangifte bijvoorbeeld of bij het aanvragen van een toeslag of een betalingsregeling."

Als iemand een afspraak heeft gemaakt, krijgt diegene een e-mail met daarin een beveiligde link naar het videogesprek. "Het downloaden van aparte programma's is voor videobellen dus niet nodig."

Telefoongesprekken worden bij de Belastingdienst wel eens opgenomen, maar bij de videogesprekken gebeurt dat niet. De Belastingdienst staat het ook niet toe dat dit andersom gebeurt.

En mochten er gegevens of informatie onbedoeld in beeld komen, worden mensen daarop gewezen, zegt Meijer. "Als er iets gebeurt aan de andere kant van de lijn dat niet voor onze ogen is bedoeld, waarschuwen we de mensen daarvoor."

Sam Bankman Fried. Ooit was hij de 'posterboy' voor crypto, de jonge intellectuele progressieveling met de grote bos krullen die omarmd werd door Wallstreet en die beleggen in cryptomunten mainstream maakte. Morgen gaat een strafproces tegen hem van start. Het is volgens Amerikaanse media een van de grootste fraudezaken uit de financiële geschiedenis van de VS. 'SBF' wordt verdacht van megafraude met zijn cryptoplatform FTX, waarbij miljarden dollars verdwenen en verschillende cryptomunten instortte met gigantische verliezen wereldwijd tot gevolg.

In deze podcast vertelt NOS-redacteur Roeland Müller wat de opkomst en ondergang van Sam Bankman Fried gedaan heeft met het imago - en daarmee ook met de waarde - van crypto. Is de schade ooit te herstellen?

Reageren? Mail dedag@radio1.nl

Je kunt deze aflevering van De Dag hier beluisteren. Bevalt het? Vergeet je dan niet te abonneren.

Onze podcasts:

De Dag: elke werkdag twintig minuten verdieping bij één onderwerp uit het nieuws.

Met het Oog op Morgen: elke dag een overzicht van het nieuws, een blik in de ochtendkranten en het betere journalistieke interview.

Het Beste uit het Oog: iedere zaterdag selecteert de redactie van Met het Oog op Morgen de mooiste gesprekken van de afgelopen week.

De Stemming van Vullings en Van der Wulp: elke vrijdag een nieuwe aflevering waarin de politieke week wordt doorgenomen. Gemaakt door NOS en EenVandaag.

Lang verhaal kort: elke werkdag rond vijven één onderwerp, in 5 minuten. NOS op 3 vertelt je wat je moet weten over een actueel onderwerp om het nieuws erover beter te kunnen volgen.

Het salarisverschil tussen mannen en vrouwen is volgens onderzoekers de afgelopen twee jaar groter geworden. Mannen verdienen nu gemiddeld 7,4 procent meer dan vrouwen voor hetzelfde werk. Twee jaar geleden was de kloof 5 procent, stelt het Nationaal Salaris Onderzoek van carrièreplatform Intermediair en Nyenrode Business Universiteit.

Sinds die tijd heeft 70 procent van de mensen in loondienst een salarisverhoging gehad, maar mannen hebben daar meer van geprofiteerd dan vrouwen. Mannen kregen er gemiddeld 16 procent bij, vrouwen 9 procent.

Volgens Jaap van Muijen, onderzoeker van Nyenrode, ontstaat een loonkloof al snel omdat binnen dezelfde salarisschaal mannen vaak hoger starten dan vrouwen.

Ook noemt hij werkonderbreking bij vrouwen als factor. Omdat vrouwen, vaker dan mannen, een periode niet of minder werken vanwege kinderen of mantelzorg, zijn er geen of minder gesprekken over doorgroeien of salarisverhoging.

Waarom die loonkloof tussen mannen en vrouwen in de afgelopen twee jaar groter is geworden, is niet helemaal te zeggen. Van Muijen denkt dat het te maken heeft met de forse loonstijgingen van de afgelopen tijd. "Als je al iets lager bent ingeschaald als vrouw dan de man en iedereen krijgt er 10 of 14 procent bij, dan groeit die kloof. Want stel, je verdient 100 euro en je loon gaat 10 procent omhoog dan ga je er 10 euro op vooruit. Maar verdien je 150 euro dan ga je er 15 euro op vooruit."

Ook vermoedt hij dat salarisonderhandelingen een rol spelen. "Een verklaring zou kunnen zijn dat er veel onderhandeld is en dat mannen zich daarbij harder hebben opgesteld."

De onderzoeker zou niet willen dat deze uitkomsten worden gebruikt om te zeggen dat vrouwen dus harder moeten onderhandelen: "Het is echt aan de werkgevers om te laten zien hoe ze ervoor zorgen dat de lonen binnen een bedrijf of organisatie zo eerlijk mogelijk zijn verdeeld."

De loonverschillen in het onderzoek zijn verder gecorrigeerd voor verschillen tussen mannen en vrouwen wat betreft opleiding, aantal uren, leeftijd, werkervaring, soort functie, woonplaats en branche.

De loonkloof tussen mannen en vrouwen groeit zowel bij theoretisch als praktisch opgeleide werknemers. Doorgaans verdienen theoretisch opgeleiden meer dan praktisch opgeleiden.

Van Muijen wijst erop dat theoretisch opgeleide mannen vaak optimaler gebruikmaken van aanvullende arbeidsvoorwaarden. Denk aan bonussen, een auto van de zaak en andere regelingen die een gunstig effect hebben op wat iemand uiteindelijk overhoudt aan salaris.

Het onderzoek laat zien dat er bij praktisch opgeleid personeel in toenemende mate het salaris niet voldoende is om de maandelijkse kosten te dekken. Dat geldt voor 20 procent van de fulltime eenverdieners, maar ook voor 18 procent van de tweeverdieners.

Het Centraal Bureau voor de Statistiek onderzoekt ook het loonverschil tussen mannen en vrouwen. Het meest recente cijfer dat het CBS heeft, gaat over 2022. Toen was er nog altijd sprake van een daling van de loonkloof. Het zogeheten ongecorrigeerde loonverschil bedroeg toen een kleine 13 procent. Dat betekent dat het gemiddelde uurloon van vrouwen een kleine 13 procent lager is dan van mannen.

Sinds 1995 loopt het loonverschil gestaag terug met gemiddeld 0,5 procentpunt per jaar, zegt het CBS. En dat was in 2022 dus ook het geval.

Het CBS berekent ook nog iedere twee jaar het zogeheten gecorrigeerde loonverschil. Daarbij worden de uitkomsten gecorrigeerd voor verschillen tussen mannen en vrouwen in bijvoorbeeld leeftijd, onderwijsniveau, beroepsniveau en soort baan. Het meest recente cijfer daarvan is van 2020. Het loonverschil was toen in het bedrijfsleven 6 procent en bij de overheid 3 procent. Bij beide was dat verschil kleiner geworden ten opzichte van 2018, toen het 7 procent en 4 procent was.

Zo'n 3000 huishoudens in de omgeving van luchthaven Schiphol krijgen compensatie voor geluidsoverlast in een periode in 2017 tot 2019. Dat zegt het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat in antwoord op vragen van de NOS.

In april dit jaar maakte het ministerie bekend mensen te gaan compenseren. Het gaat om adressen waar de geluidsnormen in die periode zijn overschreden.

De afgelopen jaren was de geluidsoverlast daar hoger dan officieel is toegestaan, maar er werd niet ingegrepen. Dat deed de Inspectie Leefomgeving en Transport niet, omdat er nieuwe regels aankwamen met hogere geluidsnormen.

Omwonenden stapten in 2020 naar de rechter. Een onafhankelijke commissie oordeelde uiteindelijk dat omwonenden recht hadden op compensatie.

In april ging het ministerie er nog van uit dat het om zo'n 4600 adressen zou gaan. 1600 adressen hebben uiteindelijk geen aanvraag gedaan, zegt het ministerie. Volgens Alfred Blokhuizen van Schiphol Watch komt dat doordat veel mensen de moeite niet willen nemen. "Voor die paar tientjes. Of je verzoek wordt afgewezen. Het is een soort moeheid richting de overheid. Wat heeft het voor zin? Kijk naar de toeslagenaffaire. Dat leidt tot moeheid en wantrouwen."

Blokhuizen noemt de compensatie een fooi. De meeste vergoedingen liggen volgens het ministerie tussen de 50 en 2200 euro. "Maar dat is niet het maximum, ik weet ook van mensen die meer krijgen dan 2200", zegt Jan Boomhouwer van Stichting Recht op Bescherming tegen Vliegtuighinder. Hij woont al 40 jaar in Aalsmeer.

Hij noemt de compensatie een kleine pleister op een grote wond. "Het maakt het niet beter voor ons als bewoners. De geluidsoverlast blijft onacceptabel zoals het nu is."

Er zijn volgens het ministerie veel aanvragen gekomen van mensen die wonen buiten het gebied dat in aanmerking komt. Zo'n 2200 verzoeken zijn afgewezen. Over zo'n 300 aanvragen moet het ministerie nog een besluit nemen. Eind oktober of begin november maakt het ministerie de compensatie over. In totaal gaat het om een bedrag van 5,5 miljoen euro.

Vanaf aankomend voorjaar gaat de Inspectie Leefomgeving en Transport wel weer handhaven op de bestaande geluidsnormen. Dat betekent dat er vanaf dat moment op Schiphol ruimte is voor maximaal 460.000 vluchten per jaar. Vanaf november volgend jaar gaat dat terug naar 452.500 vluchten per jaar.

Het huidige maximumaantal vluchten ligt op 500.000, al is dat door de coronacrisis en capaciteitsproblemen de afgelopen jaren niet gehaald. De verwachting is dat Schiphol in 2023 in totaal tussen de 430.000 en 445.000 vliegbewegingen uitkomt.

Boomhouwer is voorzichtig positief over de plannen van het demissionaire kabinet om het aantal vluchten op Schiphol te laten krimpen. "Krimp is altijd beter dan groei. Maar eerst maar eens kijken of we definitieve stappen zetten naar krimp of dat er later toch weer wat bij kan. De tijd zal het leren."

Het is alsof techbedrijven gas geven, om vervolgens weer op de rem te trappen. De afgelopen anderhalve week kondigde een reeks bedrijven die groot zijn in AI (kunstmatige intelligentie) allerlei nieuwe functies aan.

Allemaal willen ze gebruikers aan zich binden. Tegelijkertijd zijn ze bang voor pr-missers, zeker nu overheden wereldwijd scherp meekijken met wat ze ontwikkelen. Een misstap kan leiden tot (nog) strengere regels. Dus starten ze voorzichtig op met de nieuwe producten.

"We rollen deze nieuwe functies langzamer uit dan normaal", zei Meta-topman Mark Zuckerberg deze week. De boodschap kwam aan het einde van een presentatie, die verder bol stond van allerlei nieuwe functies op het gebied van AI.

Dezelfde terughoudendheid was hoorbaar bij Amazon, dat vorige week een nieuwe versie van Alexa aankondigde. Dat is al enkele jaren de slimme assistent van het bedrijf, die met de komst van generatieve AI toe is aan een flinke update. Die is onderweg, maar er komt eerst een preview en alléén in de VS.

De belofte is dat de spraakassistent van Amazon straks op basis van bijvoorbeeld de opmerking 'Alexa, ik heb het koud' de verwarming hoger zet. Of dat je vraagt om lampen in de kamer in te stellen in de themakleuren van bijvoorbeeld een voetbalclub. Het idee is dat Alexa weet in welke ruimte je bent en welke kleuren passen bij die club.

Bij een demonstratie benadrukte Amazon dat Alexa, "net als een mens", een gesprek opnieuw kan oppakken zonder dat je de slimme assistent opnieuw moet aanroepen. De techgigant ziet de update als een "supermens-assistent", schrijft technologieblog The Verge, en houdt er rekening mee dat ze er op een gegeven moment geld voor gaan vragen.

Bekijk hier de demonstratie van de update van Amazons Alexa:

Het is een delicate balans. Niemand wil achteraan hobbelen bij de nieuwste ontwikkelingen. Maar vaak zit een ongeluk in een klein hoekje.

Zo moest Microsoft snel handelen toen het misging met de chatbot in zoekmachine Bing. De chatbot, die zichzelf Sydney had genoemd, probeerde een journalist van The New York Times te overtuigen zijn vrouw voor haar te verlaten. De chatbot van Snapchat, MyAI, vond het een prima plan om in het echt af te spreken. Ook dit werd snel gecorrigeerd.

OpenAI durft tot nu toe het meest in het diepe te springen en daarmee de rest uit te dagen. Al houdt het bedrijf zich ook in. Deze week lanceerde het bedrijf nieuwe functionaliteiten voor ChatGPT. De app kan, in het Engels en vooralsnog alleen voor betalende gebruikers, praten en luisteren. Het is gebaseerd op technologie die een 'AI-stem' kan creëren op basis van een paar seconden echt materiaal.

Het bedrijf zegt zich ervan bewust te zijn dat dit makkelijk misbruikt kan worden. Bijvoorbeeld om de Amerikaanse president een land de oorlog te laten verklaren. Daarom, schrijft OpenAI, is het nu alleen mogelijk om gesprekken te voeren in de app. Spotify gebruikt het daarnaast om afleveringen van podcasts te vertalen in andere talen dan die van de maker, maar wederom op heel beperkte schaal.

Ook heeft OpenAI een eerder aangekondigde update beschikbaar gesteld, waardoor ChatGPT de inhoud van foto's kan herkennen. Dit werd in maart aangekondigd, maar kwam niet meteen beschikbaar vanwege zorgen over misbruik.

Het bedrijf durft het nu wél aan, maar zegt technische maatregelen te hebben genomen "die ChatGPT's capaciteit significant begrenzen" bij het herkennen van mensen, "omdat ChatGPT niet altijd accuraat is en deze systemen de privacy van mensen moeten respecteren".

Emiel Krahmer, hoogleraar en AI-onderzoeker aan de Tilburg University, vindt de ontwikkelingen "niet zo spannend vanuit technisch perspectief". Maar de technologie komt volgens hem wel dichter bij de gebruiker.

Jelle Zuidema, universitair hoofddocent explainable AI aan de Universiteit van Amsterdam, benadrukt dat de "grote, fundamentele problemen, rondom privacy, het waarheidsgehalte en haatdragende content niet zo even in een paar maanden zijn opgelost". In zijn ogen lijken de bedrijven "een slag te slaan" voordat er allerlei regels worden opgelegd.

In tientallen gemeenten is het de afgelopen jaren een stuk makkelijker geworden om samen met familieleden in een huis of op een kavel te gaan wonen. Inwoners kunnen bijvoorbeeld zogeheten 'premantelzorgwoningen' bouwen, blijkt uit een rondgang van de NOS.

Op dit moment kan je zonder vergunning al een mantelzorgwoning bouwen, zodat een vriend of familielid van dichtbij intensieve zorg kan verlenen. Veel gemeenten vragen daarvoor wel een medische verklaring, die aantoont dat de mantelzorg echt nodig is.

Zeker 42 gemeenten gaan een stap verder door ook de bouw van premantelzorgwoningen toe te staan. Die zijn bedoeld voor mensen die in de toekomst verwachten dat ze mantelzorg nodig hebben, bijvoorbeeld over tien jaar.

Voor de premantelzorgwoning is juist wel een vergunning nodig en geen medische verklaring. Gemeenten stellen voor die vergunning bepaalde eisen: zo moet iemand vaak de AOW-leeftijd hebben bereikt of in een gesprek met de gemeente aannemelijk kunnen maken dat er op termijn mantelzorg nodig is.

In veel gemeenten staat de premantelzorgwoning nog in de kinderschoenen: er zijn tot nu toe niet of nauwelijks vergunningen verleend. In de gemeente Peel en Maas is het relatief populair: daar zijn inmiddels dertig vergunningen uitgegeven.

"We zijn een plattelandsgemeente, met grote huizen en grote kavels, dus daarom is dit een makkelijke route", zegt wethouder Rob Wanten. "Het is altijd nog maar een druppel op een gloeiende plaat. Maar we hebben alle creativiteit nodig om überhaupt iets te doen aan die moeilijke woningmarkt."

Dankzij die vergunning van de gemeente Peel en Maas woont Joke Kremers nu in een chalet in de tuin van haar dochter:

Gemeenten staan niet alleen vaker de vergunningen voor premantelzorgwoningen toe, ook woning- of kavelsplitsing is op steeds meer plekken een optie. Uit onderzoek van Platform 31, een onafhankelijke kenniscentrum voor stedelijke ontwikkeling, blijkt dat zeker dertig gemeenten bezig zijn om ook daar soepeler mee om te gaan.

De gemeente Leudal staat bijvoorbeeld geen premantelzorgwoningen toe, maar wel weer woning- en kavelsplitsing. "Als iemand een aparte premantelzorgwoning wil, kan dat ook door de kavel te splitsen", zegt wethouder Robert Martens van Leudal, waar tot nu toe tien aanvragen voor een vergunning zijn binnengekomen.

De versoepelingen zijn een spannende stap voor gemeenten, omdat de bestemmingsplannen eigenlijk geen bouw van een tweede woning in de achtertuin toestaan. Ook een aanbouw maken om iemand zelfstandig in te laten wonen, mag op veel plekken niet.

Door iets af te wijken van de regels, slaan ze wel twee vliegen in een klap: ze geven ouderen de mogelijkheid om langer thuis te blijven wonen, zoals het ministerie van Volksgezondheid graag ziet. Daarnaast helpt het, al is het een klein beetje, tegen de woningnood.

Risico van de versoepeling is dat huizenbezitters via deze route proberen om hun huis en grond voor meer geld te verkopen. Daarom wil Peel en Maas, dat ook woning- en kavelsplitsing toestaat, goed zicht houden op wie de nieuwe inwoners van de gemeente worden.

"Bij de aanvraag moet je wel aannemelijk maken dat je een woning erop plaatst en wie erin gaat wonen", zegt Wanten. "Om speculatie voorkomen."

"Het beschermen van de woonomgeving, dus de ruimte en groen, vinden wij belangrijk. Dat draagt ook bij aan de charme van onze dorpen", zegt Martens van de gemeente Leudal.

Bij de premantelzorgwoningen is dat een mindere zorg: net als de mantelzorgwoningen moeten die weer worden weggehaald als de mantelzorg niet meer gegeven wordt. Daar heeft de familie Kremers al een plan voor.

"Als mijn moeder komt te overlijden, willen we kijken of we het chalet naar Spanje kunnen verplaatsen, om er een vakantiewoning van te maken", redeneert Nathalja Kremers hardop.

Na jaren vol vertragingen is het volgens het ministerie van Financiën gelukt om de afhandeling van de toeslagenaffaire te versnellen. Dat doet de Uitvoeringsorganisatie Herstel Toeslagen (UHT) door dossiers van ouders sneller te beoordelen en bezwaren "efficiënter" af te handelen.

Maar op het sneller afhandelen van die bezwaren is ook kritiek. Volgens de Bezwaarschriftencommissie (BAC) komt daardoor de rechtsbescherming van gedupeerde ouders in gevaar.

Op dit moment liggen er ruim 7100 bezwaarschriften bij het UHT en daar komen er per maand ongeveer 360 bij. Die bezwaren gaan langs de Bezwaarschriftencommissie (BAC). Dat is een onafhankelijke instantie die in 2021 is opgericht om te controleren of het UHT goede besluiten neemt.

Ouders die het niet eens zijn met een beslissing van het UHT kunnen tijdens een hoorzitting bij het BAC hun kant van het verhaal vertellen. De commissie geeft vervolgens advies. Tot nu toe gebeurde dat zo'n 670 keer.

Maar doordat ouders zo massaal bezwaar maken is ook voor de hoorzittingen bij het BAC een lange wachtrij ontstaan. Dat komt mede door het UHT zelf, dat bij hoorzittingen niet altijd de volledige dossiers kan aanleveren, waardoor de hoorzitting moet worden uitgesteld.

Staatssecretaris De Vries van Toeslagen kiest er nu voor om de wachtrij in te korten, door niet meer alle zaken voor de commissie te laten komen. Het gaat bijvoorbeeld om zaken waarbij volgens het UHT duidelijk is dat een bezwaarprocedure geen zin heeft.

Gevoelig ligt dat het UHT zelf gaat beslissen welke bezwaarzaken dat zijn. "Met dit voorstel dreigt de rechtsbescherming van de gedupeerde ouder het kind van de rekening te worden", schrijft voorzitter Eric Visser van het BAC in een brief aan De Vries.

"Dat lijkt mij, zeker gelet op de aard van het herstelproces en het herstel van het vertrouwen in de overheid, allerminst een wenselijk vooruitzicht."

Het UHT biedt daarnaast honderden ouders komende maanden een nieuwe manier aan om hun aanvullende schadevergoeding te berekenen. Ouders krijgen daarbij, op basis van hun verhaal, een bepaald bedrag aangeboden. Als zij daarmee akkoord gaan, wordt dat in een overeenkomst vastgelegd.

Deze nieuwe route moet een einde maken aan de lange wachtrij voor de Commissie Werkelijke Schade, die per ouder(koppel) een individuele berekening maakt van de geleden schade. Doordat ouders daarvoor allerlei bewijzen moeten aanleveren, levert dat bij veel gedupeerden frustratie op en is het een lang proces.

Nu bestaat die wachtrij nog uit zo'n 1350 ouders, terwijl de commissie dit jaar maar zo'n drie adviezen per week publiceerde. De staatssecretaris stelde deze maand een nieuwe voorzitter aan voor de Commissie Werkelijke Schade, die orde op zaken moet gaan stellen.

Doordat het UHT grote moeite heeft om alle dossiers tijdig af te handelen zijn er bij elkaar ruim 26.000 ingebrekestellingen verstuurd. Het UHT betaalde daardoor bijna 30 miljoen euro aan dwangsommen uit.

In totaal hebben zich nu 65.000 mensen aangemeld als mogelijk gedupeerde. Het ministerie verwacht dat het aantal eind 2023 op 68.000 uitkomt. Volgens het ministerie van Financiën staat het doel om voor eind 2026 alle bezwaren af te handelen ondanks alle versnellingen "onder druk".

De Franse ban op de iPhone 12 wordt opgeheven. Toezichthouder ANFR is tevreden met een update die Apple heeft gemaakt om de elektromagnetische straling die de mobiele telefoon uitzendt te verminderen. Twee weken geleden moesten alle iPhone 12's uit de winkels worden gehaald omdat de straling volgens de toezichthouder te hoog was.

Als Apple de software-update beschikbaar stelt aan gebruikers mag de telefoon in Frankrijk gewoon weer worden verkocht, meldt het Franse agentschap voor de regulering van radiofrequenties. Na een aantal tests concludeerde de ANFR dat de elektromagnetische straling na het installeren van de update onder de goedgekeurde waarde van vier watt blijft.

Uit onderzoek bleek dat de ledematen van gebruikers werden blootgesteld aan straling van 5,74 watt per kilogram.

Het onderzoek dat de Spaanse justitie is begonnen naar zangeres Shakira heeft ook een Nederlandse component: een van de brievenbusfirma's die ze zou hebben gebruikt om 6 miljoen euro aan belastingen te ontduiken, bevindt zich aan de Amsterdamse Zuidas, ontdekte Het Financieele Dagblad.

Shakira heeft het al enige tijd aan de stok met de Spaanse belastingdienst. Vorig jaar eiste het Spaanse Openbaar Ministerie acht jaar cel en een boete van 23,5 miljoen euro.

De in Spanje wonende Colombiaanse zangeres wordt ervan beschuldigd tussen 2012 en 2014 voor 14,5 miljoen euro aan inkomsten verborgen te hebben gehouden voor de belastingdienst. Shakira spreekt dit tegen, en zegt dat ze vooral op de Bahama's woonde en niet in Spanje.

Deze week kwam er een tweede aanklacht bij. Het OM uit Barcelona vond bewijs dat Shakira de Spaanse schatkist voor nog eens 6,6 miljoen euro zou hebben opgelicht.

Dit zou zijn gebeurd via een netwerk aan brievenbusfirma's, gevestigd op Malta, de Britse Maagdeneilanden, de Bahama's, Liechtenstein, Panama, Luxemburg en Nederland. Volgens het FD is het in Amsterdam gevestigde Geneurope Holding via Luxemburg terug te voeren naar Shakira.

Op 20 november moet bij de rechtbank van Barcelona het proces tegen Shakira van start gaan.

In de maand september is de inflatie verder teruggelopen. In een eerste voorlopige berekening komt het Centraal Bureau voor de Statistiek nog maar net op een positief inflatiecijfer uit, namelijk op 0,2 procent. Dat betekent dat het gemiddelde prijspeil voor september 2023 0,2 procent hoger ligt dan een jaar geleden, september 2022.

Sinds oktober 2022 daalt de inflatie, op het percentage van de maand mei na. Dat de inflatie nu terugloopt heeft vooral te maken met het feit dat brandstof ruim 38 procent goedkoper is dan een jaar geleden. Dan gaat het vooral om de prijs van gas. Dat heeft een sterke invloed op de afvlakking van de inflatie. De prijs van boodschappen ligt nog wel 10 procent hoger dan een jaar geleden.

Dat gemiddeld genomen de prijzen aanzienlijk minder hard stijgen dan een jaar geleden, lag in de lijn der verwachting: in september 2022 bereikte de inflatie een recordhoogte van 14,5 procent. Dat was toen voornamelijk het gevolg van een prijsstijging van energie.

De meest recente cijfers zijn niet een op een te vergelijken met het percentages van een jaar geleden. Sinds juni gebruikt het CBS gebruikt een nieuwe rekenmethode. Daarin wordt de prijs van nieuwe energiecontracten gedempt door de bestaande.

De nieuwe methode levert een realistischer beeld op van de gemiddelde kostenstijgingen voor elke Nederlander. Op 10 oktober publiceert het CBS het definitieve inflatiecijfer.

Juist nu het inflatiepercentage zo laag uitvalt, komen er vragen op over het wisselen van de rekenmethode. Volgens Hugo Erken, hoofdeconoom Nederland van Rabobank levert dit veel verwarring op. Als je met het de nieuwe methode de inflatie van september 2022 opnieuw zou berekenen, komt Erken uit op een inflatiecijfer 7,8 procent in plaats van 14,5.

Erken wijst erop dat er belangrijke beslissingen zijn gebaseerd zijn op te hoge inflatiepercentages. Hij noemt daarbij de invoering van het prijsplafond en de looneis van de vakbond. "Vorig jaar zagen we dat de politiek halsoverkop steunmaatregelen nam, omdat de koopkracht van huishoudens enorm zou worden uitgehold. In de praktijk viel dat nog wel mee."

Als je het prijspeil van september 2022 naar beneden zou bijstellen, zou het dit jaar juist hoger uitvallen dan nu berekend door het CBS, zegt Erken. Rabobank gaat uit van een inflatiecijfer van 7,5 procent voor september 2023. "Door het lage inflatiepercentage dat het CBS nu noemt, ontstaat onterecht het beeld dat we nu de inflatiecrisis hebben bezworen. De statistieken laten echter een ander beeld zien dan zich daadwerkelijk in de economie manifesteert."

Het lage inflatiecijfer correspondeert dus terecht niet met het wat de winkelde Nederlander ervaart. "Mensen hebben het relatief zwaar. In de praktijk hebben ze iedere maand een heel hoge rekening te betalen en dat voelen ze wel degelijk in hun portemonnee." De vertekening van het beeld zal nog aanhouden, zegt Erken. Hij verwacht dat na oktober juist de CBS-inflatiecijfers weer zullen oplopen omdat vanaf november 2022 juist energie weer goedkoper werd.

Het was niet zozeer de vraag óf, maar wanneer Meta z'n eigen chatbots met AI (kunstmatige intelligentie) zou aankondigen. Met het succes van OpenAI's ChatGPT en Googles Bard als reactie daarop, was het duidelijk dat de techgigant ook niet achter kon blijven. Het antwoord kwam gisteravond: Meta wil AI-chatbots als een rode draad door al z'n chat-apps laten lopen.

Het gaat dan om Messenger, wat ontstaan is binnen Facebook, de chatfunctie van Instagram en uiteraard WhatsApp. Die laatste app is de belangrijkste berichtendienst in Nederland en veel andere Europese landen.

Tijdens een presentatie vanaf het hoofdkantoor van Meta in Californië kondigde oprichter en topman Mark Zuckerberg aan dat er diverse vormen van chatbots naar de apps komen. In feite allemaal slimme assistenten in verschillende vormen. Om te beginnen 'Meta AI' die je vanuit alle drie de apps kunt aanroepen.

Gebruikers kunnen die bot aanroepen door @Meta AI te typen, net zoals je nu iemand kunt noemen door '@' voor de naam te zetten. De gedachte is dat die vervolgens in de chat, of dat nou een-op-een is of in een groep, je vragen kan beantwoorden. Ook kan je vragen om een afbeelding te genereren. Je kunt ook zelf een-op-een met 'Meta AI' chatten.

Daarnaast komt het bedrijf met 'AI-persoonlijkheden'. Het gaat om 28 persoonlijkheden, van een reis-expert tot een chefkok en een American Football-speler, waarvan de helft wordt 'gespeeld' door bekende personen. Denk aan TikTok-ster Charli D'Amelio (Coco, danseres), societyster Paris Hilton (Amber, detective) of voormalig NFL-speler Tom Brady (Bru, sportdebater). Zij doen dit dus niet onder hun eigen naam.

Met deze aankondigingen reageert Meta op de enorme opleving van chatbots door komst van OpenAI's ChatGPT afgelopen november. Chatbots bestaan al langer, maar die waren voorheen veel minder 'slim' en 'menselijk'. Dat is inmiddels flink verbeterd. Dusdanig dat ze menselijk kunnen overkomen, terwijl ze in feite niet meer zijn dan geavanceerde tekstgenerators die erg goed zijn in voorspellen wat de volgende woorden moeten zijn.

De AI's van Meta zullen niet feilloos zijn. Iets wat het bedrijf zelf ook zal benadrukken als gebruikers ermee aan de slag gaan. "Berichten zijn gegenereerd door AI. Sommigen zullen fout of ongepast zijn", staat als waarschuwing boven aan het chatvenster van Meta AI.

Zuckerberg kondigde ook een functionaliteit aan waarbij je razendsnel door AI afbeeldingen kunt laten genereren, dit is een voorbeeld dat hij liet zijn:

Zuckerberg kondigde integratie van de AI-assistent aan met de nieuwste versie van de slimme (zonne)bril die het bedrijf samen met RayBan heeft ontwikkeld. Het idee is dat je, met de bril op, Meta's AI-assistent vragen kunt stellen.

Meta heeft met al zijn apps een miljardenpubliek. Hoewel ChatGPT in korte tijd enorm populair is geworden, heeft het bij lange na niet de schaal die Meta wél heeft. Het betekent dat áls al deze functionaliteiten breed worden uitgerold, honderden miljoenen mensen wereldwijd ermee kunnen gaan experimenteren.

Maar, zover is het nog niet. Meta rolt al deze functies langzaam uit en begint in de VS. Want, zo zei Zuckerberg vanaf het podium, het bedrijf wil dit rustiger doen dan normaal gesproken.

De vrees voor fouten en misbruik is niet ver weg. Het is niet voor niks dat Meta een blog heeft geschreven om uit te leggen dat het deze stappen verantwoordelijk zet, een boodschap die met name ook gericht is aan alle politici wereldwijd die nieuwe regels willen opleggen aan AI-systemen. The Verge schrijft dat er bij Meta 6000 uur is besteed aan red teaming, waarbij wordt getest wanneer het systeem uit de bocht vliegt. Dit moet voorkomen dat dat in de praktijk gebeurt.

Want het laatste wat Meta kan gebruiken, is een pr-debacle met AI. Dat gebeurde vorig jaar al, twee weken voordat ChatGPT uitkwam. Dit keer moet het goed gaan.

Op de Amsterdamse beurs is van de grote verzekeraars NN en ASR in bijna twee dagen miljarden aan waarde in rook opgegaan. Hun aandelen kelderen na een oordeel van het gerechtshof Den Haag over aan miljoenen consumenten verkochte beleggingsverzekeringen, beter bekend als woekerpolissen. Hoewel de juridische strijd tussen claimclubs en de verzekeraars zich nog jaren verder kan voortslepen, vrezen aandeelhouders wel dat er een gepeperde rekening wacht. We zetten op een rij waar de zaak om draait.

In de jaren 90 bedachten verzekeraars het product 'beleggingsverzekering' voor consumenten die wilden sparen voor hun oude dag, een huis of iets anders. Het idee: het levert meer op dan een gewone spaarrekening. De verkochte financiële producten droegen wervende namen als 'Koersplan' en 'Vermogensplan' van Aegon, 'Flexibel Verzekerd Beleggen' van NN en 'Waerdye' van Fortis ASR.

Hoewel veel mensen het voor een spaarproduct hielden, was het feitelijk beleggen met een vaste looptijd, met verborgen hoge kosten. Hierbij lag niet alleen het risico van verliezen geheel bij de polishouder, er bleken veel en onverwacht hoge kosten aan een beleggingsverzekering verbonden. Dit viel lange tijd niet op toen de beurzen stegen. Maar toen die rond de eeuwwisseling inzakten, zagen polishouders tot hun schrik dat hun appeltje voor de dorst niet groeide maar kleiner werd. Zodoende kreeg een beleggingsverzekering de bijnaam woekerpolis.

Vanaf 1993 werden volgens de Consumentenbond in Nederland zeven miljoen woekerpolissen verkocht, met een totale waarde van 100 miljard. In een tijd waarin ook aflossingsvrije hypotheken heel populair waren omdat niemand rekening hield met dalende huizenprijzen, was ook de beleggingsverzekering onder spaarders razend populair. "Ook ik heb ooit een woekerpolis aangeschaft", zei Jeroen Dijsselbloem als minister van Financiën in 2016 eens op een congres aan de Amsterdamse Zuidas. "Er werd gezegd dat het een hartstikke mooi product was. Afgerekend met de fiscus bleef er niets van over." Klanten die ontdekten aan welk product ze vastzaten, konden het tot hun ergernis ook niet stopzetten. Dit leverde schrijnende verhalen op.

Veel polishouders stapten naar de rechter. In 2008 werd een tegemoetkomingsregeling afgesproken. Hierbij werden te hoge kosten gecompenseerd, maar tegenvallende beleggingsresultaten niet. De Autoriteit Financiële Markten (AFM) raadt gedupeerden nog altijd aan om gratis 'hersteladvies' in te winnen. Veel claimclubs lieten het er niet bij zitten en procedeerden door tegen de verzekeraars. Dat is inmiddels op een ware uitputtingsslag uitgedraaid. Dinsdag oordeelde het gerechtshof in Den Haag in zaken van Woekerpolis.nl tegen Nationale Nederlanden en Aegon dat de verzekeraars hun klanten hadden moeten waarschuwen voor alle risico's en kosten.

Dat valt nog te bezien. De claimclubs hopen met de uitspraak op zak snel over compensatie te kunnen gaan praten. Maar ondertussen kregen de aandelen van NN en ASR, dat onlangs Aegon Nederland overnam, enorme klappen op de beurs. De handel in het aandeel NN werd woensdag zelfs tijdelijk stilgelegd.

Analisten hadden berekeningen gemaakt van de kosten bij een algehele compensatie. Dit zou NN mogelijk zo'n 400 tot 500 miljoen euro gaan kosten. ASR heeft inmiddels laten weten in cassatie te gaan bij de Hoge Raad, net als NN. Dan kan de zaak nog twee jaar in beslag nemen, schetst een claimadvocaat. "Als je wilt kun je dit nog 25 jaar rekken, tot alle polishouders zijn overleden."

Dat blijft gissen. Toenmalig minister Dijsselbloem riep verzekeraars in 2016 al op om de kwestie op te lossen. "In de sector kan wel individueel gezegd worden: 'Ik heb niets fout gedaan'. Maar er is iets fout gegaan", benadrukte hij. "Dit zo snel mogelijk en ruimhartig achter ons laten is de enige weg om vertrouwen te herstellen."

Toezichthouder AFM laat in een reactie weten dat verzekeraars "doorlopend en op maat nazorg" moeten blijven bieden aan klanten met een beleggingsverzekering. De waakhond zegt verzekeraars hierover te volgen en waar nodig het gesprek met hen aan te gaan.

Vakantiebedrijf Vacansoleil is failliet. De campingaanbieder kampt met schulden en vroeg dinsdag al een uitstel van betaling aan na een mislukte overnamepoging. Ook de gestegen rente en stijgende kosten door inflatie spelen een rol.

Er zijn "ontzettend veel geïnteresseerden die op korte termijn de onderneming willen doorstarten", laat Vacansoleil weten. "Dat is hoopgevend nieuws."

Nu er faillissement is aangevraagd, kan een curator in gesprek met partijen die interesse hebben in een (gedeeltelijke) doorstart. Wat er met het bedrijf gaat gebeuren, is dus nog onzeker.

De campingaanbieder zegt jaarlijks de vakantie voor bijna een half miljoen Nederlanders te regelen in 22 landen. De vakantiegangers die al geboekt hadden via Vacansoleil zouden nog gewoon op vakantie moeten kunnen gaan. Deze reizen worden namelijk vergoed uit het garantiefonds SGR. Voor de 300 medewerkers zouden de salarissen via de uitkeringsinstantie worden geregeld.

Het bedrijf uit Eindhoven geeft aan in contact te staan met klanten die al een vakantie geboekt hebben. Voor de mensen die al zijn vertrokken, zijn er geen problemen volgens Vacansoleil. Wel zegt de aangestelde bewindvoerder dat het lastig is om alle vakantiegangers direct duidelijkheid te bieden. "Wij willen op korte termijn in beeld hebben welke mogelijkheden er zijn om helderheid te krijgen rond de vakanties die nu plaatsvinden en nog gaan plaatsvinden."

Tijdens de coronalockdowns kwam Vacansoleil, zoals veel operators en reisorganisaties, in problemen omdat alle vakanties moesten worden geannuleerd. Het bedrijf kwam die periode door dankzij NOW-steun. De woordvoerder van het bedrijf benadrukt dat vooral de schuldenlast het grote probleem is.

Niet alleen in de winkelstraat kopen we minder, ook bij de webwinkels houden we steeds meer de hand op de knip. Er werd in het eerste halfjaar van 2023 online 3 procent minder aan spullen besteed in vergelijking met dezelfde periode een jaar eerder. Dit blijkt uit onderzoek van marktonderzoeker GFK in opdracht van brancheorganisatie Thuiswinkel.org.

Dat we minder spullen kopen, komt vooral door de hoge prijzen. Vooral bij de categorieën woonartikelen, elektronica en kleding waren dalingen te zien. "Je ziet dat men bespaart door dingen niet te kopen of goedkoper te shoppen", zegt Marlene ten Ham, directeur van Thuiswinkel.org. "Als gevolg daarvan kijken consumenten meer over de grens naar een goedkoper alternatief."

De marktonderzoeker zag het aantal online aankopen in het buitenland iets stijgen, met name in China. Het bedrag waarvoor mensen iets kochten daalde er juist. "Omdat er dus goedkopere producten worden gezocht."

De terugloop van online aankopen was alleen te zien bij het kopen van spullen. Bestedingen aan online diensten blijven wel stijgen, met 10 procent. Hierbij gaat het bijvoorbeeld om kaartjes voor evenementen, vliegtickets of hotelovernachtingen. Het gehele aantal bestedingen steeg hierdoor juist iets tot 16,3 miljard euro, 2 procent meer dan in het eerste half jaar van 2022.

Veel faillissementen, zoals bij fysieke winkels als Big Bazar en BCC, zijn er nog niet bij de webwinkels. "Dit zien we nog niet zoals bij de stenen winkels, wel hebben we voor het eerst te maken met stabilisatie. Er komen niet veel nieuwe online shops bij." Tijdens de coronajaren namen de bestedingen bij webwinkels enorm toe. Het aantal bestedingen lag het eerste halfjaar van 2023 nog wel hoger dan voor corona in 2019.

Of de daling van bestedingen gaat doorzetten is nog de vraag. Het vierde kwartaal is een belangrijke periode voor webwinkels. "Dat zijn normaal de beste maanden voor e-commerce. Traditioneel worden producten tijdens de feestdagen voor aantrekkelijke prijzen online aangeboden en we houden ongelooflijk van koopjes." Ten Ham verwacht de komende maanden wel weer dezelfde cijfers als vorig jaar te zien.

Het stelsel van inkomensondersteuning is te onvoorspelbaar en ontoegankelijk. Dat is in een notendop een van de conclusies in het nieuwe rapport van de Commissie Sociaal Minimum. Mensen moeten weten waar ze op kunnen rekenen, met meer duidelijkheid en simpele regelingen. Het beleid is te weinig gebaseerd op een realistisch mensbeeld.

"De financiële zekerheid van een grote groep Nederlanders staat onder druk", schrijven de onderzoekers.

De Commissie Sociaal Minimum bestaat uit elf deskundigen op het gebied van sociaaleconomische, juridische en fiscale vraagstukken. Demissionair minister Schouten voor Armoedebeleid gaf de commissie op verzoek van de Tweede Kamer opdracht voor dit onderzoek. In juni kwam het eerste deel van het tweeluik uit en nu deel twee.

In dit rapport gaat de commissie meer in op beleid. Zo wordt geschetst dat de hervormingen van de verzorgingsstaat de afgelopen decennia vaak gepaard zijn gegaan met bezuinigingen, waardoor inkomenshulp steeds gerichter werd en voor een kleinere groep.

De beperktere hulp leidt volgens de commissie enerzijds tot prikkels om te gaan werken, maar tegelijk schuilt in die keuze de veronderstelling dat iedereen kán werken en in staat is verantwoordelijkheid te nemen. "In de praktijk is dat lang niet altijd het geval", schrijven de onderzoekers.

Schouten vindt het heel goed dat er opnieuw is gekeken naar het sociaal minimum en het stelsel van inkomensondersteuning. Ze zegt in een reactie dat bij het opstellen van de begroting dit jaar "nadrukkelijk is gekeken naar de adviezen van de commissie om zo een eerste stap te zetten." Dit tweede rapport moet de minister nog goed bestuderen, zegt ze. "De sociale zekerheid moet voorspelbaar en toegankelijker worden en meer uitgaan van vertrouwen in mensen."

Volgens de commissie is er een doolhof aan landelijke regelingen, lokale regelingen en private initiatieven. Huishoudens krijgen uit onwetendheid of uit angst om fouten te maken vaak niet de hulp waar ze recht op hebben . Of ze worden juist verrast door terugvorderingen omdat ze ergens geen recht op bleken te hebben.

Zoals is gebleken uit het toeslagenschandaal zijn die terugvorderingen ook niet altijd terecht. Duizenden mensen moesten jarenlang onterecht kinderopvangtoeslag (met boetes) terugbetalen omdat ze onterecht werden aangemerkt als fraudeur. Veel ouders belandden daardoor diep in de schulden. Later bleek dat zulke onterechte terugvorderingen ook speelden bij de huurtoeslag, zorgtoeslag en het kindgebondenbudget.

Dat doolhof waar de commissie over spreekt, wordt ook geïllustreerd door het nieuws van eerder dit jaar dat duizenden gezinnen onder het bestaansminimum leven doordat regelingen van de overheid tegen elkaar in werken.

De verantwoordelijkheid voor de bestaanszekerheid van mensen is steeds meer bij de gemeenten komen te liggen, ziet de commissie. Dat heeft tot gevolg dat de hulp per gemeente verschilt en het dus uitmaakt waar je woont, concludeerde ook de NOS al eerder. Dat verschil kan in de honderden euro's per maand lopen.

Het rapport maakt tevens een groot punt van de positie van kinderen, die nu te kwetsbaar is.

Veel problemen dus, maar hoe zit het met de oplossingen? Ook die zijn lastig, zeggen de onderzoekers, want het stelsel staat onder druk. Het is te complex, er liggen stapels opdrachten, er zijn verouderde systemen (bijvoorbeeld bij de Belastingdienst) en personeelstekorten (bijvoorbeeld bij uitvoeringsorganisaties). De werklast bij gemeenten is, mede door de corona- en energiecrisis, alleen maar toegenomen. Net als de geldtekorten overigens.

Het rapport kan worden gelezen als een soort samenvatting van conclusies die organisaties en ervaringsdeskundigen al langer trekken.

De armoedegrens moet omhoog, zeiden financiële noodhulpbureaus bijvoorbeeld in december. De planbureaus concludeerden eerder dat het huidige armoedebeleid juist tot méér arme mensen leidt. En zelfs het hoofd Inspectie belastingen, toeslagen en douane wil van het toeslagenstelsel af.

Tegelijkertijd lijkt armoede in Nederland minder een taboe te worden. Zo zijn er inmiddels honderden uitgiftepunten om menstruatiearmoede tegen te gaan, wordt er gratis ontbijt op scholen uitgedeeld en hebben energiecoaches het druk. Ook is de drempel voor de voedselbank verlaagd.

Maar op dit soort regelingen is ook geregeld kritiek. Zo uitte de Raad van State vorige week bij de nieuwste Miljoenennota de kritiek dat beleid te vaak is gericht op de korte termijn: "Gaan we nu 25 jaar lang armoedestijging bestrijden met korte koopkrachtmaatregelen?" Ook armoedeorganisaties vinden dat er veel "met pleisters wordt geplakt" en missen structurele oplossingen.

De vraag is wat het nieuwe kabinet gaat doen. Voor de aankomende verkiezingen wordt bestaanszekerheid in ieder geval een van de belangrijke thema's.

Vanaf komende zondag wordt er helemaal geen gas meer opgepompt uit het Groningenveld, vanwege het risico op aardbevingen. Alleen de gasvelden in de Noordzee leveren dan nog een substantiële hoeveelheid Nederlands gas. Het overgrote deel van het gas dat in Nederland wordt gebruikt, komt nu uit het buitenland.

Vanwege de oorlog in Oekraïne komt er ook geen pijpleidinggas meer uit Rusland. Nederland is daarom vooral afhankelijk van gas uit Noorwegen en vloeibaar gas (lng) uit de Verenigde Staten en het Midden-Oosten.

De totale hoeveelheid gas die Nederland importeert is groter dan de hoeveelheid die wordt gebruikt, omdat Nederland een doorvoerland is voor gas. Een deel van het gas gaat via Duitsland en België verder Europa in.

De capaciteit voor de import van vloeibaar gas uit andere werelddelen is flink uitgebreid. Zo is de Gate Terminal in Rotterdam vergroot en wordt ook de capaciteit van de nieuwe drijvende terminal in de Eemshaven verder opgeschroefd.

Vorig jaar waren er na het uitbreken van de oorlog in Oekraïne grote zorgen over de leveringszekerheid vanwege het wegvallen van Russisch gas. Deze winter staat Nederland er veel beter voor, vertelt Bart Jan Hoevers, directeur van Gasunie Transport Services: "De gasopslagen zijn bijna voor 100 procent gevuld en dat is aan het begin van de winter de beste positie die je je gegeven de omstandigheden kan wensen."

Het vullen van de gasopslagen ging niet helemaal zonder slag of stoot. De Nederlandse overheid heeft via Energie Beheer Nederland bedrijven overgehaald om ondanks de hoge gasprijzen toch gas op te slaan voor komende winter. Het kabinet trok daar deze zomer nog 210 miljoen euro extra voor uit, om zo de vullingsgraad boven de 80 procent te krijgen.

Het gas dat Nederland importeert is niet direct geschikt voor de Nederlandse gasfornuizen en cv-ketels. Het Groningenveld bevat laagcalorisch gas en het importgas is hoogcalorisch. Nederlandse huishoudens worden niet gedwongen om andere apparatuur aan te schaffen omdat de Nederlandse overheid de komende jaren helemaal van het gas af wil.

Daarom voegt de Gasunie stikstof toe aan het importgas. Hierdoor lijkt het qua samenstelling op Gronings gas en is het geschikt om te koken en huizen mee te verwarmen. De hoeveelheid gas die van stikstof moet worden voorzien is fors toegenomen. Daarom is er een nieuwe stikstoffabriek gebouwd, naast de menginstallatie in het Groningse Zuidbroek.

Ondanks problemen bij de bouw is het gelukt om de fabriek dit weekend deels operationeel te hebben, op het moment dat het Groningenveld wordt gesloten.

In principe is er genoeg gas om de winter door te komen, maar de wereldwijde gasmarkt blijft krap en is daarmee extreem gevoelig voor prijsschommelingen. Zo steeg de gasprijs in Nederland flink omdat onderhoudswerkzaamheden aan een gasinstallatie in Noorwegen langer duurden dan was voorzien.

Een dreigende staking in Australië leidde ook in Nederland onmiddellijk tot hogere gasprijzen. Die prijzen worden gevormd door vraag en aanbod op de wereldmarkt en niet door de Gasunie.

Maar de kans dat de gasprijzen nog verder stijgen, is groter dan de kans op een daling op korte termijn, denkt Hoevers van Gasunie. "Op dit moment kost het gas 2,5 tot 3 keer zo veel als we gewend waren. Op het moment dat er nieuwe tegenvallers komen, zou de prijs verder kunnen stijgen. De ruimte omlaag is relatief beperkt omdat de markt op dit moment zo krap is. Mijn verwachting is dus dat de prijs nog wel even hoog blijft."

Vanwege de goed gevulde gasvoorraden kan Nederland ook een koude winter aan. Toch kan het in theorie nog spannend worden als zo'n koude winter samenvalt met technische problemen bij de aanvoer van gas uit het buitenland.

In dat geval zou ook de discussie over het oppompen van gas uit het Groningenveld weer kunnen oplaaien. Mede onder druk van het buitenland heeft Nederland de gasputten nog niet helemaal dichtgegooid. Vanwege de krapte op de internationale gasmarkt staat het Groningenveld nog een jaar op stand-by. Er kan als het nodig is nog Gronings gas gewonnen worden.

Aan de ene kant heeft het Groningse aardgas Nederland veel geld opgeleverd, aan de andere kant drijft het mensen in Groningen tot wanhoop:

In de strijd tegen overtollige kilo's hebben veel mensen de afgelopen maanden hun hoop gevestigd op twee middelen van een Deense farmaceut, waaronder een voor diabetespatiënten. Hoewel de fabrikant zelf zegt dat de medicijnen daar niet voor bedoeld zijn, laten ze de kassa's bij het bedrijf flink rinkelen. Novo Nordisk is uitgegroeid tot de meest waardevolle farmaceut van Europa, met een marktwaarde van zo'n 400 miljard euro.

De populariteit van de middelen is aangewakkerd door onder anderen Tesla-baas Elon Musk en prominente TikTok-gebruikers. Die zeggen dat ze kilo's kwijtraakten door diabetesmedicijn Ozempic en Wegovy, dat daarvan is afgeleid maar is bedoeld voor mensen met ernstige zwaarlijvigheid.

Ozempic en Wegovy zijn in de VS, Groot-Brittannië, Noorwegen, Duitsland en Denemarken op de markt gebracht. Het diabetesmedicijn Ozempic wordt in Denemarken vergoed, het obesitasmedicijn Wegovy niet. Het gevolg was een run op Ozempic door mensen met zwaar overgewicht.

Dat leidde ertoe dat huisartsenposten een stop invoerden, omdat de vraag naar het diabetesmedicijn ten koste ging van de aandacht voor andere patiënten. Afgezien van de beperkte beschikbaarheid waarschuwen deskundigen dat afslankmedicatie niet zomaar gebruikt moet worden, zeker niet om die paar vakantiekilo's kwijt te raken.

Ondanks alle mitsen en maren leggen de medicijnen het Deense bedrijf dus geen windeieren en dat in het jaar dat de farmaceut honderd jaar bestaat. Een eeuw geleden reisde August Krogh, een Deense arts en wetenschapper, samen met zijn vrouw Marie naar de VS om daar lezingen te geven.

Marie Krogh, ook arts, had diabetes en het echtpaar maakte een tussenstop bij een onderzoeksinstituut in Canada, waar met insuline tegen diabetes werd geëxperimenteerd. Zo werd de basis gelegd voor Novo Nordisk, dat nu al honderd jaar lang insuline maakt in het Scandinavische land.

Decennialang was Novo Nordisk een gewoon bedrijf in Denemarken, totdat de farmaceut in 2018 Ozempic op de markt bracht, gevolgd door Wegovy. Dat medicijn lijkt op Ozempic, maar dan met een hogere dosis semaglutide. Dat is een nagemaakt verzadigingshormoon dat in de darmen wordt aangemaakt en er in verhoogde concentratie toe leidt dat de eetlust verdwijnt en je daardoor afvalt. Het blijkt effectief voor mensen met zwaar overgewicht.

De medicijnen zijn daardoor een goudmijn geworden voor de fabrikant. "In een klein land als Denemarken heeft Novo Nordisk extra veel impact", zegt econoom Martin Jes Iversen, vice-decaan van de Copenhagen Business School. Bijzonder bij Novo Nordisk is dat niet alleen de ontwikkeling van medicijnen en de hoofdkantoren in Denemarken gevestigd zijn, maar ook de gehele productie. "Dat is ongebruikelijk voor een grote multinational. Meestal wordt de productie naar het buitenland verhuisd."

Bovendien is er het Novofonds, de meest vermogende maatschappelijke stichting ter wereld. Het Novofonds is grootaandeelhouder van Novo Nordisk met een meerderheid aan stemmen in de aandeelhoudersvergadering.

Iversen: "Het feit dat het farmaceutisch bedrijf wordt aangestuurd door een stichting, betekent dat er stabiliteit heerst rondom het eigenaarschap en het bedrijf een langetermijnstrategie van 10 à 20 jaar kan ontwikkelen. Bovendien is via het fonds vastgelegd dat er geïnvesteerd moet worden in Deens wetenschappelijk onderzoek en ontwikkeling." Zo werd het 'verzadigingshormoon', dat de basis vormt voor het nieuwe obesitasmedicijn, ontdekt en nagemaakt op de Universiteit van Kopenhagen.

Dat hormoon helpt mensen bij afvallen, zeggen de onderzoekers, maar het zal bij sommige mensen ook veel levensplezier wegnemen:

De ontwikkeling van het nieuwe type medicijn wordt als een doorbraak beschouwd in de behandeling van obesitaspatiënten. De ontdekker van het hormoon, de Deense professor Jens Juul Holst van de Universiteit van Kopenhagen, is er blij mee. Maar hij plaatst ook een kanttekening: "We moeten ons toch gaan afvragen hoe het komt dat we allemaal zo dik worden."

De verwachting is dat concurrenten, zoals het Amerikaanse bedrijf Eli Lilly, binnen een paar jaar een goedkoper alternatief met een iets andere samenstelling op de markt brengen. Dat hoeft niet per definitie een terugval voor Novo Nordisk te betekenen: door het vermogende Novofonds zal de farmaceut vermoedelijk steeds een stap voor blijven in de ontwikkeling van nieuwe medicijnen.

Het recente succes van Novo Nordisk heeft grote, positieve gevolgen voor de Deense economie. De centrale bank voorspelde voor dit jaar een economische groei van 0,9 procent. Daarbij werd vermeld dat als de multinational er niet was geweest, er van een groei geen sprake zou zijn.