Nederlandse pensioenfondsen hebben last van de oorlog in de Perzische Golf. Door de onrust daalde de dekkingsgraad van ambtenarenpensioenfonds ABP in het eerste kwartaal van dit jaar naar 119,9 procent. Eind vorig jaar stond de dekking van het grootste pensioenfonds van Nederland nog op 123,5 procent.

Dit betekent dat het pensioenfonds wat minder geld in kas heeft om nu en in de toekomst pensioenen uit te keren. Met de dekkingsgraad ruim boven de 100 staat die wel ruim in de plus.

Bestuursvoorzitter Harmen van Wijnen spreekt van "een lastig eerste kwartaal", waarbij de pijn hem vooral in de laatste maand zat. "Januari en februari waren goede beleggingsmaanden. Maar het nieuws over de oorlog in Iran leidde tot dalingen op financiële markten. Rust en veiligheid in de wereld zorgen voor betere beleggingsresultaten voor het pensioen."

Wat is de dekkingsgraad?

De dekkingsgraad van een pensioenfonds geeft aan of pensioenen van nu en in de toekomst uitbetaald kunnen worden. 100 procent betekent dat voor elke euro aan pensioenverplichtingen ook een euro in kas is. Onder de 100 betekent een tekort en meer dan 100 wil zeggen dat er genoeg geld is.

Bij een te lage dekkingsgraad moet het pensioenfonds de uitkering verlagen. Als de dekkingsgraad hoog genoeg is, kunnen de pensioenuitkeringen verhoogd worden.

Door onrust op de beurzen leed ABP een half procent verlies op alle beleggingen. Ook de dalende rente speelt een rol in het afnemen van de dekkingsgraad.

Pensioenfondsen gebruiken de rente op de financiële markten om te berekenen hoeveel geld ze in kas moeten hebben om alle pensioenen uit te keren. Als de rente hoger staat, is er minder vermogen nodig om tot een bepaald bedrag te komen. Bij een lagere rente is er dan dus meer nodig. De pensioenverplichtingen van ABP stegen naar 445 miljard euro.

Metaalfonds

Ook metaalfonds PME had in de eerste drie maanden last van de dalende koersen op de financiële markten. Het fonds voor bijna 630.000 deelnemers uit de metaal- en techindustrie behaalde met 0,3 procent nog een kleine winst. Toch daalde de dekkingsgraad van PME van 125,3 procent naar 121,5 procent.

Net als ABP moest ook PME zich indekken voor de gedaalde rente. "Door de renteafdekking in het afgelopen kwartaal verder te verhogen, voorkomen we dat de pensioenen van onze deelnemers vlak voor de overgang naar het nieuwe pensioenstelsel onnodig kwetsbaar worden voor de grillen van de wereldmarkt", zegt bestuursvoorzitter Alae Laghrich.

Nieuwe stelsel

ABP stapt begin volgend jaar over naar het nieuwe pensioenstelsel. Vanwege een regeling kon het fonds daardoor de pensioenen dit jaar flink verhogen. Daarvoor is een dekkingsgraad van minimaal 110 procent nodig. Anders is een extra verhoging dan niet mogelijk.

Vooralsnog gaat Van Wijnen er van uit dat dit lukt. Wel is de aanhoudende onrust een punt van zorg. "Op dit moment is de dekkingsgraad van 119,1 procent hoog genoeg. We houden dit goed in de gaten naar het moment van overstappen toe."

Waan van de dag

Ook PME-bestuurder Laghrich maakt zich vooralsnog geen grote zorgen. Hij benadrukt dat de financiële markten ook snel kunnen herstellen als de rust zou terugkeren in de Perzische Golf.

"Op moment van publicatie van dit bericht is onze dekkingsgraad alweer gestegen naar ongeveer 125 procent. Het laat de huidige realiteit zien, waarbij uitschieters naar boven en beneden wat vaker voorkomen. We laten ons nooit leiden door de waan van de dag, maar deze volatiliteit benadrukt wel waarom we onze reserves nu beschermen."

Fondsen die met de jaarwisseling al zijn overgestapt naar het nieuwe pensioenstelsel komen vandaag niet met hun dekkingsgraden. Pensioenfonds Metaal en Techniek (PMT) en Bpf Bouw en Pensioenfonds Zorg en Welzijn (PFZW) stellen dat hun dekkingsgraden geen grote rol meer spelen nu deelnemers individuele pensioenpotjes hebben.

Zij zeggen wel "op een later moment" met informatie te komen over hun resultaten en ontwikkelingen.

Het gaat in Nederland vaak over de problemen op het stroomnet, maar een aansluitstop zoals er op 1 juli in de regio Utrecht komt, is nieuw. Voor bedrijven en huishoudens zit een nieuwe of zwaardere aansluiting er daar voorlopig niet in. Waardoor komt het? En wat staat Nederland nog meer te wachten?

Wat betekent het dat het stroomnet vol is?

Nederland heeft geen gebrek aan stroom. Alleen lukt het niet de opgewekte stroom te transporteren naar huizen, fabrieken en andere plekken waar deze wordt gebruikt. De stroomkabels en -stations hebben niet altijd genoeg ruimte om de opgewekte stroom van A naar B te verplaatsen. Netbeheerders noemen dit 'netcongestie' en vergelijken het met files op de snelweg.

Gedurende de dag verschilt de drukte op het stroomnet, net als op de snelweg. Het grootste deel van de tijd is er genoeg ruimte, maar vooral 's ochtends en 's avonds is er een piek. Mensen gebruiken massaal stroom omdat ze koken, lampen aandoen en de vaatwasser laten draaien.

Ook hebben steeds meer Nederlanders warmtepompen, inductiekookplaten en elektrische auto's. Het stroomverbruik in Nederland is niet omhoog gegaan, maar het gebruik gebeurt wel meer in de pieken.

In de video zie je meer over de oorzaken van het overvolle net:

Wie heeft er last van het volle stroomnet?

Het stroomnet is niet overal even vol; de ene regio heeft er meer last van dan de andere. Al jaren komen bedrijven en instellingen die een zware aansluiting willen op een wachtlijst. Ze moeten wachten tot er weer plek is. Vanaf 1 juli is Utrecht de eerste regio waar alle aanvragen, groot én klein, op een wachtlijst komen.

De aansluitstop raakt ook de verduurzamingsplannen van mensen, zoals die van Utrechter Joop Oude Lohuis. "De cv-ketel is ongeveer 18 jaar oud, dus die is aan vervanging toe", vertelt hij. Het liefst zou hij een warmtepomp plaatsen, maar dat wordt met de aankondiging van gisteren een lastig verhaal.

Oude Lohuis ziet de aansluitstop als een beperking van zijn keuzevrijheid. "Heel vervelend en ook frustrerend, want ik vind verduurzaming hartstikke belangrijk."

Ook bij tuincentrum Steck aan de noordrand van Utrecht zijn er zorgen. Het bedrijf wil de bestaande stroomaansluiting uitbreiden, maar netcongestie maakt dat een stuk ingewikkelder. "Het hing al als een donkere wolk boven ons hoofd, maar het wordt sinds gisteren een stuk duidelijker, in negatieve zin", zegt eigenaar Bob Scherrenberg.

Kunnen er nog nieuwe huizen worden gebouwd?

Een aansluitstop op het stroomnet betekent slecht nieuws voor projectontwikkelaars die voor woningen nog een aansluiting moeten aanvragen. Nieuwe woningbouwprojecten kunnen niet opstarten.

De gemeente Utrecht streeft ernaar om elk jaar 3000 woningen te bouwen. Tot 2030 stonden er 24.000 woningen op de planning, maar een groot deel van die plannen dreigt dus in het water te vallen. En dit geldt alleen nog maar voor de gemeente Utrecht. De totale omvang van de problemen is nog groter.

"We weten het al langer, maar toch is het een grote teleurstelling voor iedereen die een huis zoekt", zegt Fahid Minhas. Hij is directeur van brancheorganisatie voor projectontwikkelaars Neprom.

Hij wijst op de optie om "netbewuster" te gaan bouwen. Dan houden ontwikkelaars bij de bouw rekening met de beperkte capaciteit op het net. Maar dat kost volgens Minhas veel geld en maakt huizen dus (nog) duurder.

Hoe lang gaat de aansluitstop duren?

De netbeheerders en overheid proberen op allerlei manieren ruimte te maken op het stroomnet. Door batterijen en gasgeneratoren te plaatsen kan er lokaal stroom worden geleverd tijdens pieken. Dan is er dus geen netstroom nodig. Zo kun je meer huizen en bedrijven aansluiten zonder dat het net overbelast raakt.

Ook worden mensen verleid om meer stroom te gebruiken buiten de piekmomenten. Dat kan door de instelling van apparaten te veranderen of het tarief af te laten hangen van de drukte. Verder zoeken netbeheerders meer en meer de grenzen op van het net. Dat vergroot wel de kans op storingen.

Elk halfjaar wordt in Utrecht gekeken of er genoeg ruimte is om de aansluitstop te beëindigen, maar het is niet de verwachting dat dit snel mogelijk is. Ondertussen wordt er druk gewerkt aan het bouwen en uitbreiden van hoogspanningsstations in Breukelen en Utrecht. Dat zou fors meer ruimte opleveren op het net. Maar die zijn pas op zijn vroegst in 2031 klaar.

Blijft het bij Utrecht?

Dit is zeker niet de enige regio die kampt met een vol stroomnet. In grote delen van Nederland komen bedrijven en instellingen die een zware aansluiting willen nu al op een wachtlijst. Vervolgens moeten ze wachten tot er weer plek is. Vanaf 1 juli gelden er nieuwe regels waarbij sommige klanten voorrang kunnen krijgen als er weer ruimte te vergeven is.

Utrecht is wel de eerste regio waar de problemen zo groot zijn dat er zelfs geen ruimte is om kleine verbruikers aan te sluiten; ook die komen straks op een wachtlijst. Netbeheerders en de overheid doen alles om te voorkomen dat deze situatie in meer regio's ontstaat, maar het is nog te vroeg om te zeggen of ze dit kunnen voorkomen.

Nederlanders maken zich zorgen over hun persoonlijke financiën en vinden dat het geen gunstige tijd is voor grote aankopen, meldt het CBS. Het consumentenvertrouwen zakte deze maand van -30 in maart naar -44 in april, "uitzonderlijk veel", zegt het statistiekbureau zelf.

Het vertrouwen is al sinds 2019 negatief. Toch betekent dat niet meteen dat mensen ook daadwerkelijk minder geld uit geven, blijkt uit data van ING. Afgelopen maand daalde het consumentenvertrouwen ook al, maar dat is niet terug te zien in de uitgaven van huishoudens.

Het consumentenvertrouwen is een getal dat uitdrukt hoe optimistisch of pessimistisch consumenten zijn over hun eigen financiën en de Nederlandse economie in zijn geheel. Een 0 betekent dat op dat moment de ene helft van de bevolking positief is, en de andere helft negatief.

Mooi weer

De brandstofprijzen zijn in maart flink gestegen, maar dat heeft mensen er niet toe aangezet om minder te gaan tanken, komt naar voren uit de cijfers van ING. Deze uitgaven worden door de bank gezien als noodzakelijk. ING zag ook dat huishoudens in dezelfde maand meer geld uitgaven aan kleding en restaurants.

"Terwijl je toch zou denken dat mensen die meer kwijt zijn aan de pomp, terughoudender zijn met dit soort uitgaven", zegt hoofdeconoom bij ING, Bert Colijn.

Het kan ook te maken hebben met het mooie weer in maart. Het was zonovergoten, droog en uitzonderlijk zacht voor de tijd van het jaar, aldus het KNMI. "Beter weer om te shoppen en uit eten te gaan, maar dat dit een rol zou kunnen spelen geeft al aan dat mensen hun uitgaven niet volledig uitstellen", zegt Colijn.

Sinds 2023 zijn huishoudens wel meer gaan sparen, blijkt uit de spaarquote, het percentage van het inkomen dat huishoudens sparen. In dat jaar lag het rond de 15 procent en op dit moment ligt het rond de 17,5 procent.

"Dat dit is gestegen geeft wel aan dat huishoudens voor de zekerheid liever een kleine buffer aanhouden, omdat ze bijvoorbeeld niet weten hoe lang de oorlog in het Midden-Oosten nog aan blijft houden", aldus Colijn.

Grotere taart

Maar omdat de meeste lonen na 2023 flink zijn gestegen, hebben consumenten ook meer te besteden. "De totale taart is voor werknemers gewoon groter geworden", zegt Colijn over de verhouding tussen inkomsten en uitgaven. "Als je een kleiner stukje van die taart uitgeeft kan het zijn dat je nog steeds wel meer uitgeeft in absolute getallen".

Toch zegt het cijfer wel iets over de turbulente tijd waarin we leven. Het CBS ziet dat de koopbereidheid van consumenten deze maand verder daalde, van -15 naar -26. Consumenten vinden het geen gunstige tijd om grote aankopen te doen.

"Het consumentenvertrouwen kan een nuttig signaal zijn in hele heftige tijden, maar zegt lang niet alles over hoe de economie ervoor staat", zegt hoogleraar Robert Dur van de Erasmus School of Economics.

Mensen lezen in de media over voorspellingen dat de hoge brandstofprijzen ook gaan zorgen voor duurdere boodschappen. "Dat draagt eraan bij dat de consument behoorlijk somber is geworden, terwijl ze het zelf niet zo slecht hoeven te hebben", zegt Dur.

Appeltje voor de dorst

Dur: "Nu is het zeker niet zo dat we elkaar allemaal in de put praten. Consumenten kiezen ervoor een appeltje voor de dorst op te bouwen om de onzekere toekomst tegemoet te gaan, maar dit gaat niet meteen tot een economische crisis leiden."

Geen reden voor paniek dus. Hij gaat zich pas zorgen maken als de werkloosheid ook stijgt, maar daar is nog geen sprake van.

Een jaar nadat de accountant van Holland Casino waarschuwde voor het voortbestaan, heeft Holland Casino toch weer winst gemaakt. Over 2025 bleef er onderaan de streep een winst van ruim 28 miljoen euro over. Een jaar eerder dreigde de casinoketen nog in acute geldnood te komen na een verlies van ruim 10 miljoen euro.

Om dit te voorkomen greep Holland Casino een jaar geleden hard in. Op het hoofdkantoor vond een grote reorganisatie plaats. Mede daardoor werkten er in 2025 195 mensen minder dan het jaar ervoor. Ook werden de panden met bijbehorende grond van de casino's in Zandvoort en Groningen verkocht. Bestuursvoorzitter Petra de Ruiter spreekt daarom in de jaarcijfers van "een bewogen jaar".

Tegelijk waarschuwt zij dat Holland Casino ondanks de winst van vorig jaar nog niet uit de problemen is. "Deze resultaten geven ons lucht, maar we zijn er nog niet", zegt zij. De Ruiter wijst naar de aangekondigde tweede verhoging van de kansspelbelasting: naar 37,8 procent. "2026 zal opnieuw vragen om focus en discipline."

Omzet

Vorig jaar kwamen er iets meer bezoekers een gokje wagen bij Holland Casino. Met 140 euro per bezoek gaven zij 8 euro meer uit dan in 2024. Dat leverde ook een iets hogere omzet op. Wel verhoogde Holland Casino vorig jaar de entreegelden en werd iets minder vaak uitgekeerd omdat voor enkele nieuwe spellen de winstkansen "gering werd verlaagd". Ook investeert het concern veel in online gokken, om de concurrentie op internet bij te benen.

Door het ingrijpen van het bestuur is de accountant nu minder pessimistisch over de toekomst. Waar de accountant vorig jaar in het jaarverslag nog waarschuwde voor dreigende liquiditeitsproblemen, geven de cijfers van 2025 "vertrouwen op duurzame voortzetting" van het bedrijf.

Ook uitzendbureau Randstad heeft last van de economische onzekerheid door geopolitieke spanningen. De omzet daalde in de eerste drie maanden van dit jaar met 3 procent en kwam uit op 5,5 miljard euro. Dit is de dertiende keer op rij dat de kwartaalomzet van Randstad lager uitvalt.

Vooral de opbrengsten in onze buurlanden België, Duitsland en Frankrijk daalden in het eerste kwartaal. In Nederland groeide de omzet wel licht, met 1 procent. Dat komt volgens het bedrijf voornamelijk door de vraag naar personeel in de zorg in Nederland. Randstad levert mede door de overname van Zorgwerk veel uitzendkrachten voor deze sector.

Bestuursvoorzitter Sander van 't Noordende spreekt toch van een "positieve start" van 2026 voor Randstad. Hij wijst naar de groei van een kleine halve procent voor het merendeel van de activiteiten van het uitzendconcern, bijvoorbeeld via de lancering van zogenoemde digitale marktplaatsen voor uitzendkrachten: "Dat geef ons vertrouwen voor het jaar".

Het bedrijf is actief in 39 landen en daarmee 's werelds grootste uitzendbureau. Toch heeft ook Randstad, net als andere uitzenders, al jaren last van tegenvallende resultaten. De vraag naar uitzendkrachten loopt al langere tijd terug, merkte Randstand vorig jaar.

De oorlog in het Midden-Oosten raakt inmiddels ook het vertrouwen van Nederlandse consumenten. Vanwege zorgen over stijgende prijzen, bijvoorbeeld aan de pomp, stellen steeds meer mensen grote aankopen uit. Dat blijkt uit nieuwe cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS).

Het CBS meet elke maand het vertrouwen van consumenten in hun financiële situatie in het komende jaar. Dit vertrouwen daalde in april hard. De daling was zelfs de grootste sinds het gekelderde consumentenvertrouwen uit 2020. Dat was tijdens de uitbraak van het coronavirus.

Gezakt naar -44

Bij een neutraal consumentenvertrouwen staat de stand van de meting van het CBS op nul. Op dat moment is de ene helft van de bevolking positief, de andere helft negatief. In januari 2000 bereikte de stemming met +36 de hoogste stand ooit. Gemiddeld lag het consumentenvertrouwen de afgelopen twintig jaar op -11.

De laatste jaren is het consumentenvertrouwen chronisch laag en dat heeft volgens Frank Notten, econoom bij het CBS, verschillende oorzaken. "De coronacrisis, daarna de inval in Oekraïne, en de hoge energieprijzen. Hierdoor haalde het consumentenvertrouwen in september 2022 een historisch dieptepunt van -59."

Nu zakte het vertrouwen van -30 in maart naar -44 in april. "Dat is echt uitzonderlijk veel", zegt Notten. Het is de op een na grootste daling sinds het CBS is begonnen met het bijhouden hiervan, in april 1986.

Patroon

Het consumentenvertrouwen lijkt mee te bewegen met het geopolitieke nieuws. "Sinds Trump aan de macht is, volgt het nieuws elkaar snel op en het consumentenvertrouwen lijkt dit patroon te volgen." Bij het CBS kunnen ze niet exact aangeven waarom mensen nú negatiever zijn geworden.

"De onzekerheid rondom Groenland, de zogenoemde 'Liberation day' van Trump, de oorlog in het Midden- Oosten. Dat zijn allemaal momenten dat je het vertrouwen opeens ziet dalen", aldus Notten.

Hand op de knip

Consumenten maken zich tegenover de onderzoekers van het CBS zorgen over hun portemonnee en vinden het daarom nu geen goed moment om grote aankopen te doen. "Boodschappen heb je altijd nodig en op grotere aankopen kun je makkelijker bezuinigen", zegt Notten.

Doorgaans is een grote daling van het consumentenvertrouwen daarom een opmaat voor een stilvallende economie. Het kan ook weer snel omslaan. In coronatijd verbeterde het vertrouwen na twee maanden, onder meer door de financiële steun tijdens de lockdowns.

Lufthansa schrapt tot en met oktober 20.000 korteafstandsvluchten om brandstof te besparen. Dat komt overeen met ongeveer 40.000 ton kerosine, waarvan de prijs sinds het uitbreken van de oorlog in het Midden-Oosten is verdubbeld.

Het exacte plan wordt eind deze maand gepresenteerd, maar de eerste aanpassingen zijn al doorgevoerd. Zo zijn 120 dagelijkse Europese vluchten van dochteronderneming CityLine uit het schema gehaald.

CityLine

Het was al langer bekend dat Lufthansa CityLine in 2028 wilde opdoeken om kosten te besparen, maar dat is nu versneld gebeurd. Lufthansa meldt het opheffen van CityLine te hebben vervroegd vanwege de hoge brandstofprijzen en de lasten die het bedrijf zegt te moeten dragen als gevolg van de arbeidsconflicten.

In de laatste maanden legde het personeel van de luchtvaartmaatschappij diverse keren het werk neer. Piloten en cabinepersoneel eisten een betere pensioenregeling, een nieuwe cao en een sociaal plan voor het cabinepersoneel van CityLine.

De routes van Frankfurt naar Bydgoszcz en Rzeszów (Polen) en Stavanger (Noorwegen) zijn tijdelijk uit het vluchtschema gehaald. Verbindingen vanuit hubs van de Lufthansa Group in Zürich, Wenen, Brussel en Rome worden uitgebreid. Passagiers behouden daardoor toegang tot het wereldwijde routenetwerk, met name tot langeafstandsvluchten.

Voorraden

Vandaag kwamen de Europese ministers van Transport bijeen om plannen te bespreken om een tekort aan kerosine te voorkomen. Het Internationaal Energieagentschap waarschuwde onlangs dat Europa nog voor minder dan zes weken aan kerosine in voorraad heeft.

De Europese Commissie maakt woensdag plannen bekend om de voorraden vliegtuigbrandstof beter te monitoren en over de lidstaten te verdelen.

KLM

Ook andere luchtvaartmaatschappijen over de hele wereld proberen de hoge brandstofkosten te compenseren. Zo hebben onder meer Delta Airlines, Cathay Pacific, AirAsia X en Air New Zealand aangekondigd routes te schrappen om brandstof te besparen.

KLM schrapt de komende maand tachtig retourvluchten. Het gaat om vluchten binnen Europa waar de luchtvaartmaatschappij meerdere keren per dag op vliegt, zoals Londen en Düsseldorf.

Het is cruciaal voor de economische groei en welvaart van een land: de arbeidsproductiviteit. Die geeft aan hoeveel werk je gedaan krijgt in een uur en dus hoe efficiënt dat wordt gedaan. Vorig jaar groeide de economie met 1,8 procent en de arbeidsproductiviteit met 2,4 procent, blijkt uit nieuwe cijfers van het CBS. Het is de hoogste stijging in 20 jaar tijd.

De cijfers zijn goed nieuws, zeggen verschillende economen tegen de NOS. Al jaren roepen beleidsmakers op tot meer investeringen om productief te zijn. Toch zegt het nieuwe cijfer lang niet alles. "Sterker nog, het kan een vertekend beeld geven van hoeveel productiever we daadwerkelijk zijn geworden", aldus CBS-hoofdeconoom Peter-Hein van Mulligen.

Hoe zit dat en wat betekent het cijfer wel?

Gratis bier

"Arbeidsproductiviteit is het gratis bier van de economie", vat macro-econoom Jasper Lukkezen samen. "De arbeidsproductiviteit stijgt als je meer produceert met hetzelfde aantal mensen. Bijvoorbeeld door met machines sneller te produceren. Produceer je per gewerkt uur meer, dan stijgt die productiviteit."

Volgens hem is er bij een hogere arbeidsproductiviteit bovendien amper sprake van een trade off. "Het is niet zo dat als de arbeidsproductiviteit omhooggaat, dat ten koste gaat van iets anders. We worden er allemaal beter van."

Er zijn maar een paar jaren in de afgelopen decennia waarin we juist minder productief werden. "Hogere arbeidsproductiviteit komt vaak door technologische vooruitgang, en er is nooit sprake van technologische achteruitgang", zegt Van Mulligen.

Gronings gas

Maar een groeicijfer van 2,4 procent is vrij uitzonderlijk. Het heeft volgens economen meerdere verklaringen. Een daarvan is opvallend genoeg het dichtdraaien van de Groningse gaskraan: dat was een directe klap voor het landelijke productiviteitscijfer. Ook nog jaren later.

Dat komt doordat veel geld werd verdiend met het winnen van gas met naar verhouding weinig mensen. "Dat was dus een sector met een hoge arbeidsproductiviteit die toen wegviel", aldus Van Mulligen. Daardoor was de arbeidsproductiviteit de jaren daarna lager, en de stijging in 2025 ten opzichte van het jaar daarvoor dus extra hoog.

Daarnaast daalde het aantal uren dat we werkten afgelopen jaar met 0,6 procent. En dat verhoogt dus ook die arbeidsproductiviteit. Reden volgens het CBS: het strenger handhaven op schijnzelfstandigheid sinds 2025 door de Belastingdienst. "Het aantal zzp'ers is namelijk afgenomen, waar dat aantal voorheen juist toenam", aldus Van Mulligen.

En dat is opmerkelijk, aangezien de economie als geheel wél is gegroeid. "In tegenstelling tot de financiële en de covid-crisis. Toen zag je ook dat het aantal gewerkte uren bij zelfstandigen flink daalde."

Waarom zzp'ers nu ook minder uren hebben gewerkt is, los van die wetswijziging, volgens Van Mulligen niet duidelijk. "Het is in ieder geval niet zo dat zzp'ers hetzelfde aantal uren in loondienst zijn gaan werken."

Gebeurtenissen uit het verleden kwamen ook in 2025 tot uiting. Denk aan corona, toen bedrijven hun personeel vasthielden terwijl er minder werk was. "Een goede IT'er aanhouden terwijl je er eigenlijk geen werk voor hebt, zoiets", zegt hoofdeconoom bij ING, Bert Colijn.

"Maar dit hamsteren van personeel is er inmiddels wel uit", zegt Colijn. Doordat de lonen ook stegen werd het duur om personeel aan te houden en zijn bedrijven op zoek gegaan naar efficiëntere manieren om te werken.

Dan is het de afgelopen tijd ook veel gegaan over kunstmatige intelligentie (AI) die banen zou kunnen vervangen. Afgelopen jaren kondigden banken ontslagrondes aan, zoals ING, ABN en Triodos. Als een van de redenen hiervoor werd ook AI genoemd.

"Matige productiviteitsgroei in de IT en de bankensector geven de indruk dat kunstmatige intelligentie nog niet veel effect op de cijfers heeft", zegt Colijn. Volgens hem is AI in ieder geval niet dé reden dat onze arbeidsproductiviteit vorig jaar is toegenomen.

Hoopvol cijfer

Waar sommige sectoren erbovenuit steken, zoals de maakindustrie, lijkt het er volgens Colijn op dat er in de meeste sectoren nu efficiënter gewerkt wordt. Fabrieken zouden met nieuwe machines meer kunnen produceren met minder mensen.

Al met al is het groeicijfer een hoopvol cijfer, vindt econoom Lukkezen. Maar echt tevreden is hij pas als over een paar jaar die groei standvastig blijkt. "Ik wijt de groei nu meer aan vertekeningen dan dat we onze arbeidsproductiviteitsagenda op de rit hebben. De tijd moet uitwijzen hoe dit over een paar jaar is."

Altijd rond 04.00 uur opstaan, elke dag hetzelfde ontbijt en, uiteraard, elke ochtend mails checken op de Mac: de routines van Apple-CEO Tim Cook zijn al jaren hetzelfde, maar daar komt binnenkort misschien wel verandering in. De 65-jarige Apple-topman draagt per 1 september het stokje over aan zijn opvolger John Ternus.

Toen Cook vijftien jaar geleden begon als CEO volgde hij Steve Jobs op, een van de oprichters van het bedrijf. Waar Jobs bekendstond als creatieve geest en zichzelf presenteerde als het gezicht van Apple, was Cook meer van de cijfers. Onder zijn leiding groeide de techgigant uit tot een bedrijf met een beurswaarde van meer dan 4 biljoen dollar.

Cook werd in 1998 aangenomen bij Apple, met als belangrijkste taak het op orde brengen van de toeleveringsketen. In zijn eerste jaren stroomlijnde hij die keten. Hij verkleinde het aantal toeleveranciers en fabrikanten waar Apple mee samenwerkte en focuste op het opbouwen van een relatie met de leveranciers.

Verder investeerde hij in technologieën waarmee Apple de voorraad nauwkeurig kon bijhouden en hij bedacht een just-in-time leveringssysteem. Daarmee kreeg Apple de onderdelen die nodig waren voor producten als de iPhone binnen op het moment dat ze nodig waren, in plaats van dat er van te voren een enorme voorraad werd opgebouwd.

Toen Jobs in 2009 wegens ziekte tijdelijk een stap terug deed, viel Cook voor hem in. Dat verliep zo goed, dat hij in 2011 definitief de rol van Jobs overnam. Zes weken nadat Jobs vanwege zijn gezondheidsproblemen stopte als baas van Apple, overleed hij aan alvleesklierkanker.

Onnauwkeurigheden

Met afstand het grootste succes van Apple was de iPhone. Nog altijd is de telefoonverkoop goed voor meer dan de helft van Apple's jaaromzet. Dat succes bleek lastig te evenaren.

Cook deed meerdere pogingen om innovaties op de markt te brengen, maar dat verliep niet altijd even soepel. Al vroeg in zijn carrière moest hij excuses maken over de werking van het navigatiesysteem Apple Maps. Na de lancering in 2012 kwam er meteen veel kritiek op de onnauwkeurigheden.

Ook de Apple Vision Pro, die in 2024 gepresenteerd werd als een mixed-reality-headset, was weinig succesvol. Cook presenteerde de gadget als "het platform van de toekomst", maar consumenten bleken niet bereid er ruim 3000 dollar voor te betalen.

De afgelopen jaren kwam er vooral kritiek op het tempo waarin Apple generatieve kunstmatige intelligentie ontwikkelt en implementeert. De release van een krachtiger versie van Siri, Apple's virtuele spraakassistent, is bijvoorbeeld al meerdere keren uitgesteld. Het systeem is nog altijd grotendeels afhankelijk van technologie van Google.

Ecosysteem

Toch waren er ook successen. Zo introduceerde Cook een succesvolle lijn draagbare technologie, zoals de Apple Watch en de bekende witte oortjes, de AirPods. Ook groeide Apple's diensten als iCloud, Apple Music en Apple TV onder Cooks' leiding uit tot een belangrijke inkomstenbron. Vorig jaar was een kwart van de Apple's jaaromzet afkomstig uit die diensten. Tien jaar geleden was dat nog zo'n 11 procent.

Daarmee zette Cook in op het ontwikkelen van een groter Apple ecosysteem waarin niet alleen de hardware, maar vooral ook de software een centrale rol kreeg.

Hoewel Cook per september stopt als CEO, blijft hij wel nauw betrokken bij Apple. Als voorzitter van de raad van commissarissen is hij verantwoordelijk voor de politieke lobby. In die rol lijkt hij ook een van zijn belangrijkste taken aan te houden: die van 'Trump-fluisteraar'.

De afgelopen jaren loodste Cook Apple meerdere keren door politiek ingewikkelde situaties. Apple verplaatste een groot deel van de productie de afgelopen decennia naar China, tot onvrede van de Amerikaanse president Trump. Washington doet al langer pogingen om een deel van die productie terug te halen naar Amerika.

Het vereiste nauwkeurig balanceerwerk van Cook, die regelmatig kritiek kreeg op zijn pogingen om Trump voor zich te winnen. Onlangs raakte hij nog in opspraak omdat hij aanwezig was bij een vertoning van de documentaire Melania in het Witte Huis, op dezelfde dag dat Alex Pretti in Minneapolis door federale agenten van de grensbewakingsdienst ICE werd doodgeschoten tijdens een protest.

Uitdagingen

Voor Apple pakt de strategie van Cook tot nu toe gunstig uit. De iPhone werd tijdens Trumps eerste termijn vrijgesteld van importheffingen en ook in Trumps tweede termijn blijven smartphones deels gespaard.

De komende tijd staan Apple verschillende andere uitdagingen te wachten. Zo neemt de druk om de leeftijd van gebruikers te verifiëren voordat zij bepaalde apps kunnen downloaden toe en wordt er in de politiek regelmatig gesproken over het reguleren van AI.

"Gelukkig voor Ternus zal Cook er zijn om die taak op zich te nemen", schrijft de bekende Amerikaanse techwebsite The Verge.

Het attractiepark Rivoli in Rotterdam heeft een nieuwe eigenaar. Ondernemer Wim Beelen bracht met 6,5 miljoen euro het winnende bod uit bij een veiling.

Rivoli is een pretpark dat de poorten nooit opende. Het is al jarenlang in aanbouw. Zo staan er een reuzenrad zonder gondels en een frame voor een achtbaan.

Ondernemer Hennie van der Most nam het terrein in 2012 in erfpacht met het plan er een attractiepark neer te zetten. Dat zou naast de Euromast en de Erasmusbrug beeldbepalend moeten zijn voor de skyline van Rotterdam.

50 miljoen

Van der Most zegt meer dan 50 miljoen in het project te hebben gestoken, maar uiteindelijk kreeg hij de financiering niet rond. Een grote schuldeiser liet het park veilen. Nu moet die schuldeiser nog definitief ja zeggen tegen het eindbod van 6,5 miljoen euro.

Als dat akkoord er komt, zou de nieuwe eigenaar Wim Beelen de plannen voor een attractiepark willen voortzetten. De gemeente moet dan nog wel de erfpacht verlengen, die loopt nu tot 2030.

Het is een van de belangrijkste textielbeurzen ter wereld: Techtextil. In de gigantische hallen van het Duitse beurscomplex Messe Frankfurt gaat het komende dagen niet zozeer over hippe prints voor een nieuw modeseizoen, maar over technologische en duurzame innovaties in de textielindustrie. Vandaag opent een Nederlands paviljoen op de beurs, en dat is volgens de sector hard nodig.

In het paviljoen - in kenmerkend oranje - presenteren elf innovatieve bedrijven zich aan een verwachte 37.000 bezoekers. Hun aanwezigheid in Frankfurt is een publiek-private samenwerking en komt mede voort uit het Actie Plan Circulair Textiel en het voormalige topsectorenbeleid van de Rijksoverheid.

De gedachte is dat een meer circulaire en digitale textielindustrie kan bijdragen aan het maatschappelijk verdienvermogen van Nederland. Met andere woorden: er is geld te verdienen aan verduurzaming van de sector. Eerder deze maand werd al bekend dat het kabinet 135 miljoen euro investeert in recyclingbedrijf Reju, dat textiel recyclet tot nieuw textiel. Met de subsidie bouwt het bedrijf een fabriek op industriecomplex Chemelot in Geleen.

Groot Europees platform

Op de beurs in Frankfurt komt de hele textielketen samen, vertelt Nanette Hogervorst van brancheorganisatie Modint. "Het gaat over hoe je een textielproduct maakt: kleding, maar ook huishoudtextiel, textiel voor de autobranche of de medische wereld. Welke stoffen, garen en machines gebruik je? Dat is waar duurzame innovatie begint", zegt ze. "We willen laten zien wat Nederlandse bedrijven allemaal in huis hebben. Zij hebben nog nooit zo'n groot Europees platform gekregen."

De deelnemende bedrijven leveren stuk voor stuk producten of technologieën die textiel meer circulair moeten maken. Dat wil zeggen dat zuinig wordt omgesprongen met grondstoffen, dat die grondstoffen zoveel mogelijk hergebruikt worden en uiteindelijk gerecycled. In ons land wordt jaarlijks zeker 215 miljoen kilo kleding afgedankt, blijkt uit cijfers van het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat. Minder dan 1 procent daarvan wordt gerecycled tot nieuwe kleding.

Sokken van textielafval

In het Nederlandse paviljoen staat onder meer het bedrijf Vodde, dat afgedankt textiel inzamelt om er sokken en garens van te maken. Een andere deelnemer is Saxcell uit Enschede, dat een duurzame methode ontwikkelde om textielafval om te zetten in nieuwe vezels om kleding mee te produceren. Andere deelnemers maken bijvoorbeeld geweven QR-codes die geen verstoring opleveren in recycleprocessen of leveren digitale platforms om de herkomst van kledingstukken in kaart te brengen.

Dit soort innovaties worden in de sector gevierd, maar het is voor bedrijven vaak een uitdaging om ze op te schalen. Schaalgrootte is juist nodig om als bedrijf te overleven, verder te innoveren en de kledingindustrie te verduurzamen.

Vooral financiering is een probleem, zegt Meliha Kesek van Saxcell. "In de textielsector is financiering best wel lastig te vinden op het ogenblik. Bovendien duurt het in deze sector gemiddeld langer om investeringen terug te verdienen dan in andere industrieën."

In Frankfurt kijkt het bedrijf ook uit naar nieuwe, internationale klanten. "De interesse in onze techniek is enorm en merken willen graag met ons werken. Toch is het voor velen nog lastig om een ander, duurzamer materiaal in hun productieketen te introduceren."

Ook onzekere wet- en regelgeving is een probleem. Duurzaamheidsregels voor Europese bedrijven worden aangekondigd, maar vervolgens uitgesteld of afgezwakt. Voor veel organisaties reden om verduurzaming op de lange baan te schuiven. De impuls waar circulaire textielbedrijven op zaten te wachten, blijft dan uit.

Toenemende concurrentie

Door die problemen staat de positie van Nederland als koploper in circulair textiel onder druk. "We doen het echt heel goed, zeker op het gebied van inzameling, sortering en recyclingtechnologie. Maar de rest van de wereld zit ook niet stil. We moeten beter ons best doen om te laten zien wat we hebben, en inzetten op Europese samenwerking. Anders worden we door andere landen ingehaald", zegt Hogervorst.

De brancheorganisatie wil op de beurs de Nederlandse voortrekkersrol benadrukken en hoopt dat deelname de bedrijven helpt aan waardevolle contacten. "Om te kunnen groeien moeten klanten en investeerders je wel kennen, en snappen wat je doet. Daarom zijn we hier."

Als je de komende jaren van plan bent een nieuwbouwhuis te kopen, is de kans groot dat die uit de fabriek komt. Minister Boekholt-O'Sullivan van Volkshuisvesting zet in op het bouwen van deze prefab woningen als onderdeel van een reeks maatregelen voor meer woningen.

Deskundigen zijn overwegend positief over de aangekondigde maatregelen, maar vragen zich af of het echt zo snel gaat leiden tot meer ruimte op de woningmarkt.

De minister trekt voor de maatregelen bijna 300 miljoen euro uit. Zo moeten er snel meer woningen bij komen. De minister hoopt hiermee de ambitie van 100.000 woningen per jaar te halen.

'Niet één gouden oplossing'

"In deze eeuw is die ambitie van 100.000 woningen nog niet een keer gehaald, dus als je dat wel wil halen is het een kwestie van alle zeilen bijzetten", zegt Frank Wassenberg van kennisinstituut Platform31.

Wassenberg is positief dat de minister op meerdere manieren de woningcrisis wil aanpakken. Zo wil ze bijvoorbeeld een "flexibele pool" van ambtenaren en experts die gemeenten en provincies kunnen helpen met het plannen en realiseren van woningen. Ook wil de minister sommige vergunningen afschaffen. "Het is allemaal nodig en goed, want er is niet een gouden oplossing voor het woningtekort."

Daar sluit Maurice van Sante van ING Research zich bij aan. "Voor alles op de woningmarkt moet je tijd nemen en dat tekort ga je morgen niet oplossen. Maar je moet van alles proberen en ik denk dat deze maatregelen allemaal wel een beetje gaan helpen."

Ook de Vereniging van Nederlandse Gemeenten is blij dat de minister de woningnood wil aanpakken, met name als het gaat over de aanpak van de oneindige bezwaarprocedures.

Volgens Wassenberg zijn die woningen uit de fabriek nodig, omdat de bouwsector die hoge vraag aan woningen niet aan kan. "Je ziet in de bouwsector dat de druk heel hoog is. We hebben te weinig bouwvakkers, dus alles wat in een fabriek gebeurt, is mooi meegenomen."

Volgens Van Sante hebben veel bouwbedrijven daarom de afgelopen jaren ook flink ingezet op het kunnen produceren van woningen in de fabriek. Maar het is dan wel belangrijk dat die fabriek blijft draaien. "Als je een fabriek hebt wil je niet dat die leeg komt te staan wanneer je er geen opdrachten voor krijgt."

Dat herkent Marja Elsinga, hoogleraar Woonbeleid aan de TU Delft. Ze staat positief tegenover de mogelijkheden die fabrieksmatig bouwen biedt. "Ik zie heel veel mooie projecten op dit gebied en het is een efficiëntere en goedkopere manier van bouwen."

Stroperigheid

"Je zou zeggen dat het bouwen in een fabriek snel moet kunnen, maar het gaat niet eenvoudig", zegt Elsinga. "Gemeenten hebben vaak specifieke eisen voor omgevingsvergunningen wat lastig is voor fabrieksmatige woningbouwers. Bovendien duren procedures vaak lang."

"Gemeenten hebben vaak lokale eisen die afwijken van wat een fabriek produceert. Dat gaat soms over iets dikkere muren of hogere ramen", noemt Wassenberg. "Er zijn 342 gemeenten met 342 eigen eisen. Daar kun je als fabriek niet mee uit de voeten en daar moet je eigenlijk vanaf."

Dat er op dit moment dus nog weinig uit de fabrieken komt heeft er volgens Wassenberg mee te maken dat er in de voorfase nog veel vertraging is. "Door bijvoorbeeld klagende bewoners of netcongestie worden projecten maanden uitgesteld. Ik kan me voorstellen dat fabrieken willen dat dat beter geregeld wordt."

Eerder bleek dat fabrieken die huizen bouwen niet op volle kracht draaien. Startblock uit Emmeloord vroeg zelfs een paar jaar terug het faillissement aan.

Keurmerk

Om die voorfase te versnellen werkt de minister aan een wetswijzigingen waardoor vooraf gefabriceerde woningen een typegoedkeuring krijgen. Volgens Elsinga houdt dat in dat woningtypen een bepaald keurmerk krijgen dat garandeert dat het type woning, inclusief varianten daarop, van goede kwaliteit is. Ze denkt daarom ook dat het kan helpen om gemeenten meer vertrouwen te geven.

Daar sluit Van Sante zich bij aan. "Als een bepaald type huis een goedkeuringsstempel krijgt kan dat helpen om zowel het vergunningstraject als het bouwen te versnellen."

Na de zomer volgt een actieplan waarin minister Boekholt de maatregelen verder uitwerkt.

Het steunpakket waarmee het kabinet reageert op de gestegen brandstofprijzen, leidt tot gemengde reacties. Het zit vol met gerichte maatregelen voor ondernemers, maar dit is niet zonder concessies voor sommigen.

Zo zegt ondernemersorganisatie MKB-Nederland dat er goede punten in de plannen staan, maar heeft het wel moeite met hoe deze worden betaald. Structurele regelingen voor kleine en startende bedrijven worden geschrapt voor tijdelijke maatregelen.

Ook Vereniging Zelfstandigen Nederland (VZN) is kritisch op het kabinet. "Natuurlijk is het goed dat er wordt gezocht naar oplossingen om burgers en sectoren te helpen, maar de rekening wordt nu structureel neergelegd bij startende en zelfstandige ondernemers", zegt VZN-voorzitter Connie Maathuis. Zij vindt het economisch onverstandig en op termijn zelfs schadelijk.

Een halvering van de motorrijtuigenbelasting voor grijze kentekens, vaak voor kleine ondernemers met een bestelbus, is een van deze maatregelen. "Het is fijn," zegt Karin van Elten, eigenaar van glazenwasserij, "maar als ik een beetje terugreken bespaar ik daarmee vierhonderd euro in de maand, terwijl ik door de hogere brandstofprijzen nu vierduizend euro extra kwijt ben".

Voor haar glazenwasserij rijden er dagelijks tien busjes, op grijs kenteken, naar verschillende locaties in Nederland. De hoge brandstofprijzen zijn een doorn in het oog. "Het is echt aftellen de laatste dagen. We kijken van het ene loon naar het volgende loon toe en kijken of we rond kunnen blijven komen", zegt Van Elten.

De brandstofrekening voor haar werkbusjes is flink gestegen sinds het uitbreken van de oorlog in het Midden-Oosten. Ze ziet graag dat de brandstofaccijnzen worden verlaagd. "Het is gewoon belachelijk dat we hier zoveel meer betalen aan brandstof dan in België en Duitsland."

Niet voor iedereen

Het is een bewuste keuze van het kabinet om de accijns aan de pomp niet te verlagen. Die maatregel is duur voor de staatskas. Bovendien helpt het ook groepen die het geld wel kunnen missen. Het CPB concludeerde afgelopen week dat gerichte steun effectiever is. Daaraan geeft het kabinet gehoor.

Bijvoorbeeld met een extra potje voor mensen die moeilijk de energierekening kunnen betalen. En subsidies voor huurders en woningeigenaren om hun huis te verduurzamen.

"Het kabinet kiest ervoor om de kwetsbaarste huishoudens te helpen", zegt Aggie van Huisseling, econoom bij ABN Amro. "En ze proberen het mogelijk te maken voor mensen en bedrijven om te investeren in verduurzaming, om weerbaarder te worden tegen dit soort schokken in de toekomst."

Duurdere drank

Het steunpakket kost bijna een miljard euro. Het geld wordt opgehaald door te draaien aan knoppen elders in de rijksbegroting. Zo verdwijnt de startersaftrek voor beginnende ondernemers en gaat de accijns op alcohol omhoog.

Dat is een politieke keuze, constateert Van Huisseling. "Je kunt twee dingen doen: de staatsschuld laten oplopen en dat overhevelen naar toekomstige generaties. Of de samenleving de lasten laten opvangen. Het kabinet kiest voor de tweede optie."

Ondernemers zullen dus ook moeten inleveren. De startersaftrek wordt in de plannen vanaf 2027 afgeschaft en de kleinschaligheidsinvesteringsaftrek (KIA) wordt 'versoberd'. Dat levert de overheid bij elkaar structureel tweehonderd miljoen euro per jaar op.

De startersaftrek geldt voor ondernemers die in de eerste vijf jaar een extra korting kunnen krijgen op hun inkomstenbelasting. De kleinschaligheidsinvesteringsaftrek helpt ondernemers om nieuwe machines of bedrijfsauto's aan te schaffen.

Signaal

Deze maatregelen zijn weliswaar in 2023 eerder negatief geëvalueerd door het ministerie van Financiën en zouden al worden afgebouwd, zegt belastingadviseur Cor Overduin. Toch geeft het huidige kabinet hier wel een signaal mee af. "Je zegt in feite tegen ondernemers: als je wil investeren in nieuwe apparatuur dan zoek je dat zelf maar uit."

Een bakker die een nieuwe oven wil aanschaffen kan met de regeling snel duizenden euro's goedkoper uit zijn. Zijn verwachting is dat ondernemers die al nadenken over dit soort investeringen, dat nu sneller zullen doen.

Overduin zegt wel dat een beetje ondernemer zich niet laat sturen door de overheid. "We moeten ook begrijpen dat de overheid niet alles op kan lossen voor ons, daar zou ook meer begrip voor mogen zijn."

Het kabinet debatteert woensdag over de plannen met de Tweede Kamer, er is naar verwachting een meerderheid voor.

Een Nederlandse stichting die is opgericht door twee privacyorganisaties wil een massaclaim starten tegen Odido. De organisatie wil geld zien nadat de telecomprovider in februari slachtoffer is geworden van cybercriminelen. Na de inbraak plaatste de hackersgroep ShinyHunters de persoonlijke gegevens van ruim 6 miljoen klanten op het internet.

De stichting hoopt dat zoveel mogelijk mensen een rechtszaak tegen Odido zullen steunen, zegt Eliëtte Vaal, de voorzitter van Consumers United in Court (CUIC), de organisatie die naar de rechter wil stappen. Ze wil Odido dwingen een schadevergoeding te betalen.

Als je als Odido-klant ook geld wilt zien, hoef je je niet per se bij deze stichting te melden, zegt Jay Doerga van de Radboud Universiteit. Hij doet onderzoek naar massaclaims die worden gestart rond de privacywet AVG.

CUIC moet wel aantonen dat Odido-klanten daadwerkelijk achter een rechtszaak staan, zegt hij. CUIC vertegenwoordigt automatisch alle getroffen Odido-klanten, zegt stichtingvoorzitter Vaal. Je kunt als Odido-klant ook later melden als het tot een schadevergoeding komt.

Slepende rechtszaak

Wanneer is dat dan? "Het kan wel vijf, zes of zeven jaar duren, misschien zelfs langer, voordat je daadwerkelijk je geld krijgt", zegt Doerga - áls Odido een schadevergoeding moet betalen. Dat komt omdat deze rechtszaken heel lang kunnen duren.

Allereerst moet CUIC aantonen dat het spreekt namens alle Odido-klanten, zegt Doerga. Daarvoor hebben ze steunverklaringen nodig. Ook moet de stichting aantonen dat het de rechtszaak voert omdat het privacy belangrijk vindt, en niet alleen omdat uit winstbejag, legt hij uit.

"Dat lijkt me hier geen ingewikkeld punt, omdat hier twee privacyorganisaties achter zitten. Maar in zo'n rechtszaak kan dat alsnog een paar jaar duren." Pas daarna kan zo'n rechtszaak over de inhoud gaan, zegt hij. Dat gaat over de vraag of Odido de wet heeft overtreden én of er schade is geleden die vergoed moet worden.

Wet overtreden?

"Dat de wet is overtreden, is een voorwaarde om een schadevergoeding te krijgen", zegt Doerga. "Of de wet daadwerkelijk is overtreden, is in deze zaak nog helemaal niet bewezen."

CUIC zegt zelf heel stellig van wel. Volgens de stichting heeft Odido gegevens veel langer bewaard dan het zelf aangaf, terwijl het bedrijf die gegevens helemaal niet mocht bewaren, zegt CUIC-voorzitter Vaal. Ook zegt Vaal dat Odido gegevens van klanten onvoldoende heeft beveiligd.

Odido wil niet reageren op die beschuldigingen. Op dit moment doet de Autoriteit Persoonsgegevens (AP) onderzoek of Odido de privacywet AVG heeft overtreden door gegevens langer te bewaren dan van de wet mag en of persoonlijke gegevens van klanten voldoende waren beveiligd.

Er zijn dus wel aanwijzingen, maar of de wet daadwerkelijk is overtreden staat nog niet vast, zegt Doerga. "Dat is wel een voorwaarde om een schadevergoeding te krijgen. Dat moet de AP dus beoordelen. Of de stichting moet daar de rechter van overtuigen."

Gegronde vrees

Als wordt vastgesteld dat Odido de wet heeft overtreden, ontstaat de mogelijkheid dat mensen een schadevergoeding kunnen krijgen. "In dit soort zaken betekent dat dat er 'gegronde vrees' moet zijn dat jouw gegevens kunnen worden misbruikt", zegt Doerga.

Volgens hem is dat niet moeilijk aan te tonen. "De hackersgroep heeft de gegevens gestolen en op het darkweb gepubliceerd. Ook is er veel media-aandacht voor geweest. Het zou niet gek zijn als jij als Odido-klant vreest voor misbruik."

Het is onduidelijk hoeveel schadevergoeding slachtoffers kunnen ontvangen, mocht het zover komen. Wel zegt CUIC dat er maximaal 25 procent van het bedrag worden ingehouden, onder meer om de advocaatkosten te betalen.

In deze video zie je meer over de ShinyHunters, de cybercriminele groep die de Odido-gegevens heeft gestolen:

De oorlog in het Midden-Oosten kan grote gevolgen hebben voor de voedselprijzen in delen van de wereld. Hoe langer de blokkade van de Straat van Hormuz duurt, hoe groter het tekort aan kunstmest in de wereld.

Daarvoor waarschuwen instanties binnen de Verenigde Naties (VN) en het Kiel Instituut voor de Wereldeconomie. Ook kampen boeren wereldwijd met gestegen energieprijzen.

Hoewel de impact voor Nederland en een groot deel van Europa waarschijnlijk beperkt blijft, kan de voedselzekerheid in gevaar komen in landen in het mondiale Zuiden die sterk afhankelijk zijn van de import van energie en kunstmest.

Kunstmest is van groot belang bij het verbouwen van voedsel. "Kunstmest draagt bij aan ongeveer de helft van alle voedseloogsten ter wereld", zegt Doriana Milenkova, economisch onderzoeker bij de Rabobank.

Aardgas

Voor de productie van kunstmest is veel aardgas nodig. Landen rondom de Perzische Golf hebben daar veel van beschikbaar en produceren dus veel kunstmest.

Volgens Milenkova gaat normaalgesproken ruim een kwart van de wereldwijde export van kunstmestproducten door de Straat van Hormuz, maar de afgelopen tijd dus niet. Daarnaast is kunstmestproductie ook op andere plekken duurder geworden door de gestegen gasprijzen.

Het zal waarschijnlijk nog even duren voordat de tekorten doorwerken in de wereldwijde voedselprijzen. Die stegen in maart licht, blijkt uit cijfers van de Voedsel- en Landbouworganisatie van de VN. Dat komt onder meer doordat er voorlopig nog voldoende voedsel op voorraad is.

Maar als boeren weer moeten gaan zaaien, kunnen ze genoodzaakt zijn minder kunstmest te gebruiken - omdat er minder beschikbaar is of omdat het te duur is.

Als gevolg kunnen oogsten kleiner worden. Zelfs als boeren wel nog genoeg kunstmest kunnen kopen, zal de hogere prijs daarvan deels doorwerken in de voedselprijzen.

Het Wereldvoedselprogramma van de VN kwam in maart met een alarmerende boodschap. Als het conflict doorzet tot halverwege dit jaar en de olieprijs boven de 100 dollar blijft (momenteel zit de prijs er een paar dollar onder), zouden dit jaar naar schatting wereldwijd 45 miljoen meer mensen met acute honger te maken krijgen.

Kwetsbare landen

Onderzoekers verschillen van mening over hoe groot het effect van het kunstmesttekort is. Het gaat om schattingen en het is moeilijk te voorspellen hoe de wereld precies reageert. Zo verwacht de Rabobank dat voedselprijzen vooral gaan stijgen door de energiecrisis en dat het kunstmesttekort de prijs niet verder zal opdrijven.

Het Duitse Kiel Instituut beschouwt het kunstmesttekort wel als ingrijpende factor, waarbij de hele keten - van energie naar kunstmest tot voedsel - wordt verstoord. Onderzoekers van het instituut berekenden hoe groot de impact kan zijn als de Straat van Hormuz ongeveer een jaar gesloten blijft. Daarbij wordt geen rekening gehouden met eventuele maatregelen die landen zouden kunnen nemen.

Ze schatten dat voedselprijzen in Zambia met zo'n 30 procent kunnen gaan stijgen in een jaar tijd. Ook Zuid-Aziatische landen, zoals India en Pakistan, kunnen te maken krijgen met stijgingen van meer dan 10 procent.

In deze grafieken zie je wat er zou gebeuren met de voedselprijzen als de Straat van Hormuz ongeveer een jaar gesloten blijft:

Ook bij een eventuele heropening van de zeestraat is een deel van de schade al gedaan, benadrukt Julian Hinz, een van de onderzoekers van het Kiel Instituut.

Dat ziet Rabobank-onderzoeker Milenkova ook. "Als de Straat van Hormuz weer volledig open is, duurt het zeker nog twee maanden voordat de handel terug is op normaal niveau", zegt ze. "Sinds de wapenstilstand is er nog geen één schip met kunstmest doorheen gevaren."

Bloomberg meldde afgelopen week dat de VN wacht op toestemming om een doorgang in de Straat van Hormuz te creëren om kunstmest door te laten. Het is onduidelijk hoe het daar nu mee staat.

Het kunstmesttekort raakt allerlei landen, waaronder India en Australië:

Correspondent Zuid-Azië Devi Boerema:

"In Zuid-Azië heerst er veel wantrouwen onder de boeren, omdat ze merken dat de kunstmestprijzen stijgen en de voorraden slinken. Het zaaiseizoen begint in een groot deel van de regio in juni en juli en minder kunstmest betekent minder oogst. Dat kan uiteindelijk tot hogere prijzen en zelfs voedseltekorten leiden.

Landen in de regio nemen maatregelen om de voedselzekerheid te beschermen. Zo heeft de Sri Lankaanse regering besloten om kunstmest te rantsoeneren en prijscontroles in te stellen. Toch hebben boeren ook daar nu al te maken met minder voorraad."

Correspondent Australië Meike Wijers:

"Het kunstmesttekort heeft de kwetsbaarheid van de Australische agrarische industrie blootgelegd. Er wordt gesproken van een tikkende tijdbom onder de voedselzekerheid van Australiërs. Nu al leidt het tot hogere prijzen in de supermarkt. Tel daar de gestegen brandstofprijzen bij op, en je hebt de ingrediënten voor een mogelijke recessie.

Daarom is premier Albanese de afgelopen dagen op bliksembezoek in verschillende Aziatische landen. Hij hoopt hier nieuwe deals te sluiten om de levering van kunstmest en brandstof veilig te stellen. Alleen zijn die landen weer afhankelijk van olie uit het Midden-Oosten. Dus een echte oplossing is voorlopig niet in zicht."

Klachteninstituut Kifid krijgt steeds meer klachten binnen over financiële dienstverleners. Dat komt grotendeels doordat mensen zich laten adviseren door chatbots, die ze aanraadt om hulp te vragen bij het Kifid, zegt directeur Eveline Ruinaard.

Wie niet tevreden is met een bank, verzekeraar of hypotheekverstrekker kan aankloppen bij het Kifid. Dat deden ruim 7800 mensen vorig jaar, 1800 meer dan een jaar daarvoor. Dat er veel mensen via chatbots bij het Kifid uitkomen, merken ze aan de manier waarop de klachten geformuleerd zijn.

Het Kifid vindt het prima dat mensen gebruikmaken van kunstmatige intelligentie om een klacht op papier te zetten. Maar een goed geformuleerde brief betekent niet dat de consument inhoudelijk goed zit.

Veel fouten

ChatGPT en andere AI-diensten maken veel inhoudelijke fouten, zegt Ruinaard. "Het kost ons vervolgens veel tijd om aan mensen uit te leggen dat de informatie die een AI-programma verzamelt niet altijd klopt. Daarom wil ik mensen oproepen: realiseer u dat deze programma's de waarheid niet in pacht hebben."

Vorig jaar heeft het Kifid bijna 3200 klachten behandeld en afgerond. De meeste (38 procent) gingen over schadeverzekeraars. Mensen vonden bijvoorbeeld dat ze te weinig vergoed kregen.

De klachtencommissie bemiddelt tussen consumenten en bedrijven die financiële diensten verlenen, om zo tot een oplossing te komen. Als de partijen er niet uitkomen, kan het Kifid een uitspraak doen. Als een bedrijf zich daar niet aan houdt, kan het Kifid in het uiterste geval een melding maken bij de Autoriteit Financiële Markten.

Bedrijven maken zich grote zorgen over de gestegen brandstofprijzen, blijkt uit een enquête van werkgeversorganisatie AWVN onder zijn leden. Tegelijk vrezen veel werkgevers dat een hogere kilometervergoeding in combinatie met een verhoging van de lonen tot een sterke kostenverhoging leidt.

Bedrijven zouden wel bereid zijn de kilometervergoeding te verhogen, als het kabinet besluit om de belastingvrije vergoeding te verhogen van 23 naar 25 cent. De meeste werkgevers geven nu vanwege deze grens een kilometervergoeding van 23 cent.

"Werkgevers zijn aan het kijken wie er het hardst getroffen worden door deze crisis en of er geen alternatieven zijn, zoals thuiswerken of met ov naar werk komen", zegt Anne Megens, directeur beleid en advies bij de AWVN. "Voor die groep zijn ze bereid de portemonnee te trekken, maar dus niet zomaar voor iedereen."

Verdelen van de pijn

Uit de rondvraag komt verder naar voren dat werkgevers vooral niet als enige willen opdraaien voor de gestegen brandstofkosten. Zij willen dat de lasten verdeeld worden over het bedrijfsleven, de overheid en werknemers.

"Ook bedrijven worden heel hard geraakt door de hogere brandstofprijzen. Niet overal zijn de bedrijfseconomische omstandigheden zo dat die vergoeding omhooggaat zonder dat dit iets betekent voor de loonruimte", zegt AWVN-directeur Megens.

Regionale verschillen

De pijn wordt bijvoorbeeld gevoeld bij een aantal bedrijven in de schoonmaaksector. Vooral schoonmaakbedrijven buiten de Randstad, die klanten hebben op afgelegen plekken, merken de gevolgen van de gestegen brandstofprijzen in hun portemonnee. Buiten de Randstad is het openbaar vervoer vaak minder makkelijk voor handen.

"We hebben leden die klanten hebben in een groot gebied en bijvoorbeeld vakantiehuisjes schoonmaken. Die kunnen de kosten niet zomaar doorrekenen naar hun klanten, maar ook niet vergoeden aan hun personeel", zegt Paul Fok, voorzitter van de branchevereniging voor schoonmaakbedrijven SIEV.

"Die bedrijven zitten wel met de handen in het haar, want als het te duur wordt voor hun personeel om naar werk te komen dan zien ze het aantal ziekmeldingen toenemen." Volgens Fok kampen veel schoonmaakbedrijven niet alleen met hogere brandstofkosten, ook de schoonmaakspullen zijn duurder geworden. Bovendien wordt er op dit moment in de sector onderhandeld over een nieuwe cao. De huidige loopt eind juni af.

De overheid heeft vorig jaar 2,6 miljard euro aan tabaksaccijns ontvangen, meldt het Centraal Bureau voor de Statistiek. Dat is 15 procent minder dan in 2024.

Tabaksaccijns wordt geheven op sigaretten, rooktabak zoals shag en pijptabak, en sigaren. De regering heeft in het Nationaal Preventieakkoord afgesproken om die accijns stapsgewijs te verhogen, om zo het gebruik van tabak terug te dringen.

Door die verhogingen is de accijns op sigaretten sinds 2020 verdubbeld. Voor rooktabak is de belasting verdrievoudigd.

Inkopen in het buitenland

Toch heeft die accijnsverhoging niet geleid tot hogere inkomsten. Volgens het CBS komt dat doordat minder mensen zijn gaan roken en rokers vaker sigaretten kopen in het buitenland.

In 2015 gaf 1 op de 4 mensen van 12 jaar of ouder aan soms te roken. Vorig jaar daalde dat naar ongeveer 1 op de 6. Vooral het aandeel mensen dat dagelijks rookt neemt af, van 18 procent in 2015 naar 12 procent in 2025. Het gebruik van vapes is niet meegenomen in deze cijfers.

Om de hoge tabaksprijzen in Nederland te omzeilen kopen rokers regelmatig sigaretten en shag in het buitenland, bleek uit eerder onderzoek van het RIVM.

In 2024 zei zo'n 12 procent van de rokers van 18 jaar of ouder tabaksproducten vaak of altijd in het buitenland te kopen. In 2020 was dat 5 procent. Buitenlandse aankopen leveren de Nederlandse overheid geen inkomsten op.

Het landelijk crisisplan olie treedt vandaag in werking. Het kabinet vindt dat nodig vanwege brandstoftekorten als gevolg van de Iran-oorlog.

Vooralsnog gaat het om fase 1 van het crisisplan en dat heeft geen directe gevolgen voor burgers. Maar volgende fases brengen opvallende mogelijke maatregelen met zich mee: autoloze zondagen, 80 rijden op de snelweg en een verbod op thuisbezorgdiensten.

De eerste fase houdt in dat de overheid zich voorbereidt op het scenario dat de olieproblemen verergeren. Ambtenaren moeten meer in gesprek met sectoren die veel brandstof verbruiken, zoals de transportbranche en de landbouw. Ook wordt extra gemonitord hoe groot de (internationale) brandstofvoorraad is.

Dat klinkt als open deuren, toch is het volgens ING-econoom Rico Luman goed dat het kabinet dit doet. "De voorraad loopt terug en het Midden-Oosten levert niet meer. Dan moet je alternatieven vinden. Dat is niet makkelijk want de hele wereld is op zoek."

Het landelijk crisisplan olie stamt uit 2023, toen er een energiecrisis was als gevolg van de Oekraïne-oorlog en de afbouw van Russische olie. "Toen hebben ambtenaren een hele lijst maatregelen opgesomd waar de politiek in principe gewoon uit kan kiezen", zegt econoom Mathijs Bouman.

Thuiswerken serieuze optie

Veel van die maatregelen gaan over benzine- en dieselgebruik beperken. Denk aan openbaar vervoer stimuleren of thuiswerken aanmoedigen. Dat laatste ziet ook de Europese Commissie als serieuze optie: zij adviseert bedrijven nu al minimaal één vaste thuiswerkdag in te stellen.

Een andere opvallende optie: bezorgdiensten verbieden die op diesel rijden. "Dat je dus gewoon zelf naar je restaurant moet fietsen", zegt Bouman. "In plaats van dat je een brommertje naar je huis laat komen."

Dit soort maatregelen zijn een druppel op een gloeiende plaat, denkt Luman. Wat volgens hem veel meer helpt is de maximumsnelheid op snelwegen verlagen naar 100 of zelfs 80 kilometer per uur. "Dat scheelt heel veel brandstof."

Net als autoloze zondag. De laatste dateert uit 1974. Maar Luman denkt niet dat Nederlanders daar opnieuw voor te porren zijn. "De wereld is wel wat veranderd sinds de jaren 70."

De kans lijkt vooralsnog niet groot dat dit soort verregaande maatregelen op korte termijn nodig zijn. Toch is het volgens de economen goed dat alle opties op papier staan.

Het crisisplan biedt ook de mogelijkheid een exportverbod voor fossiele brandstoffen in te stellen. Verder kunnen fabrieken die veel brandstof verbruiken een productieverbod krijgen. Dat kan volgens Bouman op basis van de Wet beschikbaarheid goederen uit 1952. Vorig jaar werd die wet voor het eerst gebruikt toen het kabinet ingreep bij chipfabrikant Nexperia.

De oorlog in Iran leidt tot de "grootste ontwrichting van de oliemarkt in de geschiedenis", aldus het International Energieagentschap. Vooralsnog is het einde van de crisis niet in zicht. Daarom komt het kabinet-Jetten vandaag met maatregelen om de pijn van prijsstijgingen aan de pomp te verzachten.

Haagse bronnen meldden eerder al dat het gaat om een hogere onbelaste reiskostenvergoeding voor werknemers, korting op wegenbelasting voor bestelbusjes van ondernemers en heropening van een noodfonds dat arme huishoudens helpt energierekeningen te betalen.

'Accijns verlagen beetje populistisch'

De verwachting is dat het kabinet er tot teleurstelling van enkele oppositiepartijen opnieuw niet voor kiest brandstofaccijnzen te verlagen. Duitsland doet dat wel - met 17 cent per liter - net als Spanje, Italië, Zweden en Griekenland.

Maar zo'n maatregel is een beetje populistisch, vindt Luman. "Het doet het goed bij het publiek. Maar het is een ongericht plan: uit onderzoek weten we dat de hoogste inkomens de meeste kilometers maken. En het kost al snel miljarden."

Het Nederlandse beleid kan hem juist bekoren. Niet alleen heeft hij vertrouwen in het crisisplan, ook kan hij zich vinden in de maatregelen die het kabinet vandaag voorstelt. "Er is veel commentaar dat het allemaal te lang duurt. Maar als econoom ben ik tevreden dat ze even hebben gewacht. Dit is goed doordacht."

Het is op z'n zachtst gezegd een opmerkelijke vraag. Kan AI (kunstmatige intelligentie) een 'kind van God' zijn? Het Amerikaanse AI-bedrijf Anthropic wilde die vraag bespreken met religieuze leiders.

Volgens de krant The Washington Post zaten ontwikkelaars van het bedrijf samen met vijftien christelijke kerkleiders twee dagen bijeen om te praten over het morele kompas van kunstmatige intelligentie. De bijeenkomst past in het plaatje dat Anthropic van zichzelf wil schetsen. 'Verantwoord' is een veelvoorkomend woord in de persberichten.

Maar hoe verantwoord is Anthropic nu echt?

"Het bedrijf positioneert zich als AI-veilig en tegelijkertijd is het de grootste versneller die telkens de nieuwe modellen naar buiten gooit. Het is een rare spagaat waar Anthropic zich in bevindt", legt AI-deskundige Paul Verhagen van het Den Haag Centrum voor Strategische Studies uit.

Stromingen

Om te begrijpen hoe Anthropic in het AI-landschap staat, moet je kijken naar de verschillende stromingen in de Amerikaanse techregio Silicon Valley. Dat zijn er grofweg twee: het zogenoemde effectief altruïsme en de AI-versnellers.

De eerste groep wil de wereld zo effectief mogelijk verbeteren en AI daarvoor inzetten. Tegelijkertijd maakt de groep zich zorgen dat AI zich ook tegen mensen kan keren. De extremen geloven zelfs dat AI de mensheid gaat uitroeien.

De andere groep, de AI-versnellers, gelooft dat AI de mensheid kan helpen. De extremen verwachten dat AI mensen vrijwel volledig kan vervangen. De wereld zou beter af zijn met meer AI en minder mensen, vinden ze.

Morele discussie

Anthropic lijkt zich te scharen onder die eerste groep. AI moet op "verantwoorde wijze" gebruikt worden. Uit die morele discussie ontstond Anthropic ook. Oprichter Dario Amodei werkte bij OpenAI, maar vertrok vanwege zijn zorgen over de ethische koers van het bedrijf. In 2021 richtte hij daarom samen met zijn zus Anthropic op.

Tot grote onvrede van zijn oude compagnon Sam Altman van OpenAI. De twee zijn als water en vuur. De onderlinge verhoudingen zijn er met de jaren niet beter op geworden: tijdens een conferentie in India begin dit jaar weigerden ze elkaar de hand te schudden.

In dat concurrerende landschap, waar enorm veel geld in omgaat, wordt de strijd steeds heviger. "Ze steken elkaar steeds aan. Zo van: 'Als de echte slechteriken het willen doen, dan doen wij het maar op de nette manier'", legt Verhagen uit.

Anthropic profileerde zich in die concurrentiestrijd als 'anders' toen het bedrijf een deal sloot met het Amerikaanse ministerie van Defensie. Voor 200 miljoen dollar leverde het AI-software aan het Pentagon. Alleen toen het ministerie een carte blanche wilde, gaf Anthropic tegengas. Die wilde als voorwaarde opnemen dat het model niet gebruikt wordt voor wapens en massa-controlesystemen waar geen mens meer aan te pas komt. In de rechtbank wordt dat gevecht beslecht.

Krachtig

Vorige week gooide Anthropic opnieuw hoge ogen met de lancering van een AI-model dat vooral sterk is op het gebied van cyberveiligheid. Het model zou zo krachtig zijn dat Anthropic het nog niet wil vrijgeven voor het grote publiek, omdat het ook misbruikt kan worden door criminelen om mee te hacken.

Het laat de spagaat van Anthropic weer zien: het bedrijf wil enerzijds voorzichtigheid uitstralen, anderzijds sluit het wel een deal met Defensie en maakt het een naar eigen zeggen zeer sterk AI-model dat te gevaarlijk is om te lanceren.

Volgens Jeroen van den Hoven, hoogleraar ethiek en techniek aan de TU Delft, moet je met "een stevige dosis scepsis en achterdocht" naar het bedrijf kijken. Het is namelijk ook een marketingtechniek van Anthropic om zich anders te positioneren dan anderen. Toch geeft Van den Hoven het bedrijf het voordeel van de twijfel.

"Als je dit soort standpunten inneemt, verplicht je je tot dingen en ben je daar als bedrijf ook op af te rekenen. Laten we deze mensen niet de hemel in prijzen om hun moraliteit. Dat er nog steeds veel ruimte is om te bewegen, begrijpen we allemaal. Maar je hebt minder ruimte dan OpenAI. Bij die mensen is het: zoals de wind waait, waait m'n jasje", vindt Van den Hoven.