Jongeren zetten de woningmarkt bovenaan als voornaamste onderwerp voor de campagne. Op plek twee komen de zorgen om rond te komen, in combinatie met de oplopende prijzen. Dat komt naar voren uit een representatief online onderzoek van Ipsos in opdracht van de NOS.

Het onderzoek werd gefocust op jongeren van 18 tot en met 34 jaar, dus de generatie waarvan een deel nog met blokken speelde toen Mark Rutte in 2010 voor het eerst premier werd, en een ander deel juist toen voor het eerst mocht stemmen.

Ipsos onderzocht niet alleen wat bij deze verkiezingen de belangrijkste thema's voor de jongere generatie zijn, ook wie zij na de verkiezingen het liefst in het Torentje zien en welke politici zij waarderen.

Klimaat is het derde thema bij deze groep, maar als jongeren aangeven welk onderwerp voor hen een grote rol speelt bij het kiezen van een partij, staat klimaat niet meer in de top-10. Bij de verkiezingen in 2021 was dit nog wel het geval.

Toch maken jongeren zich wel degelijk zorgen over het klimaat, zegt Sander Nieuwkerk, onderzoeker bij Ipsos. Zo blijkt uit het onderzoek dat 40 procent van hen vindt dat de klimaatverandering zich in een kritieke fase bevindt en de wereld nu moet handelen.

"Maar in deze campagne speelt het een minder grote rol dan bij de verkiezingen van 2021. En omdat niet alle partijen zich hier heel erg over uitspreken, vertaalt de zorg over het klimaat zich niet in de stemkeuze."

Geldzorgen zijn voor jongeren het doorslaggevende onderwerp om op een bepaalde partij te stemmen. "Hier zien we ook een combinatie met andere thema's. Studenten die moeite hebben om een kamer te vinden en zich ook zorgen maken om de hoge huurprijzen. Of bijvoorbeeld starters die wel een huis konden kopen, maar zich zorgen maken om de hoge energierekening", legt Nieuwkerk uit.

De jonge generatie heeft een andere voorkeur voor de nieuwe minister-president dan andere leeftijdsgroepen. Het liefst zouden zij lijsttrekker Frans Timmermans van GroenLinks-PvdA in het Torentje zien, terwijl stemmers boven de 35 juist voorkeur hebben voor Omtzigt (NSC).

Generatiebreed staat Yesilgöz van de VVD op de tweede plek. Op plek drie bij de jonge kiezer staat Wilders van de PVV, die ook de bekendste politicus onder jongeren is.

Politicoloog Roderik Rekker zegt dat het wel opvallend is dat Omtzigt het minder goed doet bij de jongeren, maar dat het hem ook niet verbaast. "Nieuwe partijen doen het over het algemeen goed bij jonge kiezers. Maar christendemocraten zijn minder populair onder jongeren en de nieuwe partij van Omtzigt heeft daar toch veel overeenkomsten mee."

De PvdA was onder jongeren ook niet populair. "GroenLinks daarentegen wel, daarom is het niet heel verrassend dat Timmermans als leider van die nieuwe combinatie goed scoort."

In het onderzoek van Ipsos krijgen lijsttrekkers van links-progressieve partijen gemiddeld een hoger cijfer van jongeren dan van de rest van Nederland. Zo scoort Jetten (D66) relatief goed onder de jonge kiezer.

Hij krijgt een 5,8 ten opzichte van een 4,8 van heel Nederland. En ook Timmermans (GroenLinks-PvdA), Ouwehand (Partij voor de Dieren), Van Baarle (Denk) en Dassen (Volt) worden door jongeren beter beoordeeld.

Jongeren stemmen meestal op andere partijen dan de oudere generatie. "Het is vaker zo dat jongeren op radicaal-progressieve partijen stemmen en minder vaak op de traditionele middenpartij. Dat komt ook doordat zij in een andere tijd politiek volwassen zijn geworden, toen al met de euro werd betaald, de samenleving multicultureel was en klimaatverandering hoger op de agenda is komen te staan", zegt Rekker.

In aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen interviewt Nieuwsuur de lijsttrekkers van de veertien grootste politieke partijen. In deze speciale verkiezingsuitzendingen ontleden we de partijen aan de hand van hun verkiezingsprogramma's en stemgedrag. Kiezers uit eigen kring komen aan bod met verwachtingen, ambities en kritiek.

Vanavond staat de hele uitzending in het teken van PVV. Wat voor een samenleving heeft de PVV voor ogen? En wat heeft de PVV tot nu toe bereikt? Lijsttrekker Geert Wilders is te gast.

PVV-leider Geert Wilders wil deelnemen aan een volgend kabinet en dan bij voorkeur niet in een gedoogconstructie. Dat zegt hij in het lijsttrekkersinterview van Nieuwsuur. Hij is bereid concessies te doen, mocht het zover komen, ook wat betreft zijn standpunten over de islam. "Er zijn belangrijkere prioriteiten."

Het kernpunt van de PVV is sinds de oprichting in 2006 onveranderd: de "islamisering" van Nederland moet worden beperkt. "Nederland is geen islamitisch land", schrijft Wilders in het voorwoord van zijn verkiezingsprogramma.

Maar volgens Wilders heeft Nederland momenteel grotere problemen dan het terugdringen van de islam. "De islam zal nooit uit ons DNA gaan, maar de prioriteit ligt nu duidelijk bij andere zaken als het gaat om de komende regeerperiode."

Wilders noemt immigratie en asiel, de gezondheidszorg en bestaanszekerheid als voorbeelden van zaken die voor hem nu belangrijker zijn dan zijn strijd tegen de islam. "Als wij dadelijk - waar ik op hoop, en waar ik eerlijk gezegd ook van uitga - aan die onderhandelingstafel komen, zullen dat onze prioriteiten zijn."

In 2018 wilde Wilders "bepaalde islamitische uitingen" nog per wet verbieden. In een initiatiefwetsvoorstel noemde hij de islam een "existentieel gevaar" dat Nederland bedreigt. In zijn verkiezingsprogramma staat nog altijd dat hij geen moskeeën en islamitische scholen wil, dat hij de koran en de islamitische hoofddoek in overheidsbouwen wil verbieden. "Zeggen wij: als dit niet gerealiseerd wordt, dan gaan we niet regeren? Het antwoord daarop is: nee, ik snap dat andere punten nu belangrijker zijn", aldus Wilders.

Dit initiatiefwetsvoorstel kreeg geen meerderheid, net als een ander voorstel uit 2019 voor een verbod op dubbele nationaliteiten van bewindspersonen. De Raad van State verklaarde beide voorstellen "onverenigbaar met de wezenlijke uitgangspunten van de democratische rechtsstaat".

Eerder sprak Nieuwsuur met Theo Krebber, een oud-partijgenoot van Wilders. Hij stapte in 2012 uit de partij. Hij noemde de islam-standpunten van de PVV toen al onrealistisch:

Wilders benadrukte in Nieuwsuur het liefst in een meerderheidscoalitie te willen regeren met centrumrechtse partijen. Hij noemde de BBB, VVD, JA21 en NSC als voorkeurspartners, "al zal ik Pieter Omtzigt nog wel moeten overtuigen".

Voor de VVD en NSC zijn de anti-rechtsstatelijke standpunten van de PVV een barrière om met die partij te regeren. Op de vraag of Wilders bereid is die punten te parkeren, zegt hij: "Dat zijn niet mijn woorden, maar dat u er heel ver naast zit, kan ik niet zeggen."

We vroegen PVV-leider Wilders ook naar zijn kijk op de oorlog tussen Rusland en Oekraïne en over meebesturen in de provincie Flevoland. Bekijk hier het hele gesprek:

In de Tweede Kamer wordt door bepaalde partijen kritisch gereageerd op het kabinetsbesluit om de krimp van Schiphol op de korte termijn stil te leggen . Het kabinet wilde met die krimp volgend jaar al bereiken dat Schiphol meer aan de geluidsnormen zou gaan voldoen.

"Zondag gingen 85.000 mensen de straat op om te eisen dat de politiek de klimaatcrisis bestrijdt. Vandaag dit bericht. Totaal toondoof," zegt lijsttrekker Esther Ouwehand van de Partij voor de Dieren. Zij wil een halvering van de luchtvaart. "Geef omwonenden en de rest van Nederland een gezonde toekomst!"

Minister Harbers van Infrastructuur zegt dat er nu eenmaal veel belangen rondom Schiphol spelen waarmee het kabinet rekening moet houden. "De rechter in Nederland vond de krimp volgend jaar toelaatbaar , maar de Europese Commissie zegt nu dat we eerst de internationale procedure moeten doorlopen voordat het aantal vluchten naar beneden kan."

Ook GroenLinks-PvdA is het niet eens met het besluit. Die partij vindt dat het kabinet zwicht voor de commerciële belangen van de luchtvaartsector. "Door te buigen voor commerciële druk stelt de regering die belangen boven de gezondheid en het welzijn van omwonenden", zegt Kamerlid Habtamu de Hoop.

Harbers ontkent dat het besluit is gevallen omdat de Verenigde Staten hebben gedreigd om vluchten van KLM niet meer toe te laten in Amerika.

Harbers: "Zo ver is het niet gekomen. De VS hebben wel een eerste stap aangekondigd die KLM zou kunnen raken. Maar toen de EU aangaf dat zij ook van oordeel zijn dat het niet kan zoals wij wilden, hebben we besloten het krimpplan voor de korte termijn stop te zetten."

Jan Boomhouwer, bestuurslid van de stichting Recht op Bescherming tegen Vliegtuighinder (RBV) vindt de "powerplay" uit de VS schandalig. "Omwonenden worden hier fors op achterstand gezet, het effect op hen is desastreus", zegt hij tegen de NOS.

Volgens hem kan dit alleen gebeuren als er flink "gemopperd" is vanuit de EU en de VS. Boomhouwer: "De inkt van het besluit was allang droog en zelfs dan nog wordt de zaak teruggedraaid."

Minister Harbers werkt aan een permanente oplossing voor minder vluchten, die internationaal wel juridisch houdbaar is. "We willen geen juridische averij oplopen en ik wil het niet weer tussentijds zien stranden", aldus Harbers.

Tot die tijd wordt het teveel aan vluchten en lawaai gedoogd. Wel heeft KLM beloofd de vluchten tussen 00.00 uur en 06.00 uur te verplaatsen naar andere momenten en in de nacht hun allerstilste vliegtuigen aan te bieden.

Actiegroep Greenpeace houdt het kabinet aan zijn belofte voor de lange termijn en noemt het besluit van vandaag stuitend. Maar de kiezer heeft ook nog een stem in dit verhaal, zegt Greenpeace. "De nieuwe regering zal hard aan de slag moeten om burgers boven de luchtvaartindustrie te plaatsen. Daar kan de kiezer zich volgende week over uitspreken."

De toekomst van Schiphol komt ook terug in de klimaathoofdstukken van de verkiezingsprogramma's. Wat de verschillende partijen willen, zet Nieuwsuur op een rij in deze video:

Een initiatiefwet van PvdA en ChristenUnie om tijdelijke huurcontracten zo veel mogelijk tegen te gaan, is ook aangenomen in de Eerste Kamer. Daarmee worden vaste huurcontracten voor onbepaalde tijd weer de norm, om de rechten van huurders beter te beschermen. Wel blijven er uitzonderingen mogelijk.

Het bleef lang onzeker of er wel voldoende senatoren voor de wet van de Tweede Kamerleden Nijboer (PvdA) en Grinwis (CU) zouden stemmen. De BBB, met zestien zetels de grootste fractie in de Eerste Kamer, trok onlangs plotseling de steun voor het voorstel in. Volgens die partij moeten verhuurders en huurders vooral onderling afspraken maken over de lengte van een contract.

Ook het CDA twijfelde, maar stemde vandaag toch voor. Dat gebeurde nadat de hele Eerste Kamer een motie van het CDA had gesteund om de mogelijkheden voor verhuur van kamers door een hospita te verruimen. De christendemocraten waren bang dat de afschaffing van de tijdelijke huurcontracten een belemmering zou gaan vormen voor hospitaverhuur.

Met de steun van het CDA haalde het wetsvoorstel het: 44 van de 75 senatoren stemden voor. BBB, VVD, JA21 en FvD stemden tegen. Zij vrezen dat door de wet nog minder particulieren hun woningen willen gaan verhuren.

In 2016 werden de mogelijkheden voor tijdelijke verhuur nog verruimd, maar dat leidde niet tot meer particulier aanbod op de markt zoals de verwachting was. Tegelijkertijd ondervinden veel huurders er juist stress en onzekerheid van, omdat ze na een tijdelijk contract van twee jaar weer op straat kunnen belanden of geconfronteerd worden met een huurverhoging.

De betere huurbescherming gaat gelden voor nieuwe huurcontracten. Bestaande tijdelijke contracten mogen blijven bestaan.

Er komen ook uitzonderingen. Zo mogen verhuurders de huur opzeggen als ze naaste familie in de woning willen laten wonen of als ze er na een verblijf in het buitenland zelf weer willen gaan wonen. Ook tijdelijke verhuur aan studenten blijft mogelijk.

Of in hem een toekomstig Minister voor Sport schuilt? Gert-Jan Liefers zucht een paar keer diep als hem de vraag wordt gesteld, om op die manier stiekem wat extra bedenktijd te kopen.

Als er één kandidaat-Kamerlid is dat op basis van zijn curriculum vitae voor zo'n functie in aanmerking zou komen, dan is het wel de nummer vier op de lijst van de PartijvdSport.

Twee decennia lang was de 45-jarige oud-atleet houder van het Nederlands record op de 1.500 meter. Dit jaar werd zijn 3.32,89 uit de boeken gelopen door het aanstormende talent Niels Laros. Maar Liefers staat misschien ook wel op een kruispunt in zijn leven.

Ja, klinkt het uiteindelijk, hij zou best minister willen worden. Althans, onder één strikte voorwaarde. "Zolang ik op die positie weg kan blijven van het opportunisme, tenminste. Want opportunisme creëert alleen maar wantrouwen."

Niet dat Liefers zich iets meer dan een week voor de Tweede Kamerverkiezingen bij voorbaat rijk rekent. Hij kent zijn zeer bescheiden plek in het politieke landschap. Niet alleen is zijn PartijvdSport allesbehalve zeker van een Kamerzetel. Hij heeft ook nog eens drie personen (geen oud-topsporters) voor zich op de kandidatenlijst. "Als voormalig topsporter weet ik wat een vierde plaats waard is."

Liefers kent de positie van zijn partij: "Het zou al supergaaf zijn wanneer we één zetel behalen."

In 2014 speelde Liefers met de gedachte om een politieke partij op te richten met sport als uitgangspunt van het programma. Hij gooide links en rechts een balletje op, kwam erachter dat de PartijvdSport al bestond en sloot zich daar vervolgens bij aan.

Liefers: "Als topsporter ben je gewend te denken in oplossingen in plaats van problemen. Grenzen zijn er om te doorbreken, niet om tegenaan te lopen."

Liefers: "Ik geloof daarnaast in sport als verbindende factor. Dat geldt niet alleen voor ons land, maar voor de gehele wereld. De sportgedachte kan veel betekenen voor de mensheid."

Waar die instelling toe kan leiden? In de wereldpolitiek is daarvan een duidelijk voorbeeld zichtbaar, al is Liefers de eerste om te erkennen dat dit niet voor zijn opvatting pleit.

"Vladimir Poetin is een product van zijn opvoeding. En hij is en blijft een judoka. Een man die onder geen enkele voorwaarde een nederlaag zal accepteren. Hij gaat door. Tot het bittere einde."

Het laat in Liefers' optiek onverlet dat sport de politiek veel goeds kan brengen. In Nederland, vooral. "Het probleem in ons land is dat de politici die de touwtjes in handen hebben aan de cognitieve kant zijn opgevoed. De voordelen van bewegen worden in ons land nauwelijks onderkend. Terwijl sport zo veel meer is dan alleen maar een beetje fysiek bezig zijn."

Waar het onder de Haagse kaasstolp aan ontbreekt zijn, zoals hij het noemt, spitsen met een neusje voor zowel de bal als het doel. "Scoren is een combinatie van cognitief en fysiek op het hoogste niveau acteren. Het een kan niet zonder het ander."

"Wetenschappelijk is aangetoond dat mensen die dagelijks bewegen tot veel betere oplossingen komen dan mensen die niet of nauwelijks uit hun stoel komen. Als we vasthouden aan de macht van mensen die zijn opgegroeid met het cognitieve, komen we geen stap verder."

Dat Nederland geen volwaardige minister van Sport heeft, toont volgens Liefers aan dat sport niet serieus wordt genomen. "Alleen wanneer de verkiezingen voor de deur staan, heeft de politiek interesse. Dan wordt de sport misbruikt door de politieke partijen."

"Ineens wil Dilan Yesilgöz op de foto met Rico Verhoeven om zichzelf te profileren. Ik snap dat hij daar achteraf vraagtekens bij heeft. Waarom? Vermoedelijk omdat hij er hetzelfde over denkt als ik."

Het wordt tijd, zegt Liefers, dat de Nederlandse politiek daadwerkelijk in actie komt. Dat dopinggebruik een plekje in het wetboek van strafrecht krijgt, bij wijze van preventieve maatregel. Dat jongeren tot 21 jaar een budget tegemoet kunnen zien om zich aan te sluiten bij een sportclub. Dat kinderen op de basisschool, net als in Groot-Brittannië, de dag beginnen met een Daily Mile, een fikse wandeling van ruim anderhalve kilometer alvorens ze de klas betreden.

Het zijn ingrepen die eigenlijk indruisen tegen zijn opvattingen. "Ik ben altijd liberaal geweest. De praktijk leert alleen dat je op gebied van sport en bewegen niet alles bij de mensen zelf kunt neerleggen."

D66-lijsttrekker Rob Jetten is kritisch op partijgenoten die tijdens of na hun politieke baan in de fossiele energiesector gaan werken. "Ik begrijp niet waarom mensen voor dit soort banen kiezen", zegt hij in Nieuwsuur. "Ik zou vooral wat anders gaan doen."

Verschillende D66'ers zijn de afgelopen tijd actief voor Element NL, de belangenvereniging van olie- en gasbedrijven. Menno Snel, voormalig D66-staatssecretaris van Financiën, was er tot voor kort bijvoorbeeld voorzitter.

Vanuit die functie pleitte hij ervoor om belastingen voor gasbedrijven tegen te houden. Snel is bovendien voorzitter van het wetenschappelijk bureau van D66.

Jetten is kritisch op dit soort carrièrekeuzes. "Individuen mogen zelf bepalen waar ze werken. Maar ik snap dat je wenkbrauwen hiervan fronsen. Het lijkt me ontzettend saai om na een mooie politieke carrière voor zo'n branchevereniging te gaan werken. Ik hoop dat als je daar al werkt, je er alles aan doet om het van binnenuit te vergroenen."

Over Snels dubbelrol zegt hij: "Je moet zorgen dat het goed gescheiden blijft."

Verder zouden huidige kabinetsleden "volledig openbaar" moeten zijn over contacten met lobby- en belanggroepen, vindt Jetten. Maar juist hierop is Nederland de afgelopen tijd aangesproken door de Europese anti-corruptiewaakhond Greco. Die merkt op dat Nederland niet genoeg doet om de transparantie te vergroten als het gaat over de invloed van lobbyisten op overheidsbeleid.

Nederland heeft nog altijd geen lobbyregister, ondanks een aangenomen Kamermotie die daarom vroeg in 2021. In zo'n register maken politici openbaar met welke lobbyisten ze spreken.

D66 stemde aanvankelijk vóór die motie. Maar het kabinet - waar D66 aan deelnam - schoof de invoering van het register vervolgens voor zich uit. Ook stemde de partij tégen toen Kamerleden Pieter Omtzigt en Laurens Dassen zelf besloten om alvast met een plan te komen. Nu zegt Jetten "zeer groot voorstander" te zijn van het register.

Jetten: "Dat was (destijds, red.) een voorstel dat wij niet goed genoeg vonden. Daarom hebben wij gezegd tegen de minister: kom nou met een uitgewerkt plan." Het demissionaire kabinet is echter nog niet met zo'n voorstel gekomen, ze wil eerst een evaluatie.

D66 kreeg samen met GroenLinks wél voor elkaar dat de Wet open overheid (WOO) werd ingevoerd, een vernieuwing van de WOB. De nieuwe wet moet burgers en journalisten makkelijker toegang geven tot overheidsdocumenten. Bovendien kwam er een speciaal adviescollege (ACOI) dat onder meer adviseert als burgers en overheid in conflict komen over informatie die niet wordt vrijgeven.

Maar het vorige kabinet, waar D66-ministers deel van uitmaakten, stond tijdens de coronacrisis toe dat het ministerie van Volksgezondheid de WOO opzijschoof. Er werden geen stukken meer verstrekt of veel te laat. Volgens Jetten was dit een uitzondering. "Duizenden ambtenaren zijn daar heel veel tijd mee kwijt. Ze kunnen het niet bijbenen op het ministerie omdat er zoveel informatieverzoeken zijn."

Het ACOI veroordeelde de handelwijze van zorgminister Ernst Kuipers (D66). Maar hij legde dat advies vervolgens naast zich neer.

De informatieverstrekking vanuit de overheid is nog steeds niet op orde, zeggen twee onderzoeksjournalisten van Follow the Money:

Eerder dit jaar verzocht Kamerlid Omtzigt de regering in een motie om rechterlijke uitspraken over het opvolgen van WOO-verzoeken na te komen. D66 stemde tegen.

Jetten zegt die motie niet te kennen, maar vindt dat "ministers en ministeries zich eraan moeten houden als de rechter je op de vingers tikt". Hij pleit voor een nieuwe wet die verder gaat dan de WOO. "Mijn ideaalwereld zou zijn dat alle overheidsinformatie standaard beschikbaar is."

Kijk hieronder het hele interview met Jetten in Nieuwsuur:

Nederland onderzoekt hoe zieke en gewonde kinderen uit Gaza naar Nederland kunnen worden gehaald om hier "goede zorg en opvang" te krijgen. Dat heeft demissionair minister van Buitenlandse Zaken Bruins Slot gezegd na een ontmoeting met haar EU-ambtgenoten in Brussel.

Het is nog onduidelijk om hoeveel kinderen het zou kunnen gaan. Andere EU-landen hebben soortgelijke plannen. Langs diplomatieke weg wordt, via andere landen, afstemming gezocht.

Volgens Bruins Slot moet het eventueel ophalen van kinderen in goede samenwerking gaan met hulporganisaties als bijvoorbeeld het Rode Kruis en Artsen zonder Grenzen.

Bruins Slot zei dat nog niet duidelijk is om hoeveel kinderen het gaat:

Demissionair minister Kuipers van Volksgezondheid zei op X dat Nederland bereid is kinderen op te vangen als zo'n verzoek er komt. Op dit moment ligt dat er nog niet.

Als het zover komt, gaat het Landelijk Coördinatiecentrum Patiënten kijken welke ziekenhuizen plaats hebben om deze kinderen op te vangen.

De VN-organisatie Unicef zegt in een update dat door de oorlog in Gaza meer dan 4000 kinderen zijn omgekomen en 6800 kinderen gewond zijn geraakt.

In de ziekenhuizen in Gaza die nog open zijn is een gebrek aan alles om slachtoffers te helpen.

Egypte speelt een belangrijke rol bij de levering van noodhulp aan de inwoners van Gaza. Kuipers heeft vorige week bij zijn Egyptische ambtgenoot aangegeven dat Nederland klaarstaat om aanvullende hulp te leveren.

De middelen waar volgens Egypte de meeste behoefte aan is, zoals materialen voor traumachirurgie, heeft de Nederlandse overheid niet zelf op voorraad.

Het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport onderzoekt of ze elders in Nederland wel te vinden zijn. Ook andere Europese landen kijken of zij materialen hebben die Egypte nodig heeft.

Podcast De Dag heet deze dagen De Verkiezingsdag. Iedere dag spreken we met (ervarings)deskundigen over één factor van betekenis voor de uitkomst van verkiezingen. Eerder deze week ging het al over de lijsttrekker en het thuisfront, vandaag is de beurt aan: de achterban.

Gabrielle Heine is al van jongs af aan met politiek omgeven, haar moeder was raadslid voor het CDA in Heerlen. En dus was voor haar duidelijk: ik wil me ook bij het CDA aansluiten. Maar de partij heeft roerige jaren achter de rug. Hoe maak je dat vanaf de zijlijn mee? En hoe houd je dan energie over om nu in de campagne weer enthousiast flyers uit te delen?

En wat is eigenlijk 'de achterban'? Josje den Ridder is politicoloog bij het Sociaal en Cultureel Planbureau en onderzocht de aanhangers van politieke partijen. De kritiek vanuit de achterban lijkt partijen regelmatig in de weg te zitten, maar de leden vormen ook een belangrijke en goedwerkende antenne die van pas komt in verkiezingstijd.

Reageren? Mail dedag@nos.nl

Deze aflevering van De Verkiezingsdag kun je hier beluisteren. Bevalt het? Vergeet je dan niet te abonneren.

Onze podcasts:

De Dag : elke werkdag twintig minuten verdieping bij één onderwerp uit het nieuws.

Met het Oog op Morgen : elke dag een overzicht van het nieuws, een blik in de ochtendkranten en het betere journalistieke interview.

Het Beste uit het Oog : iedere zaterdag selecteert de redactie van Met het Oog op Morgen de mooiste gesprekken van de afgelopen week.

De Stemming van Vullings en Van der Wulp : elke vrijdag een nieuwe aflevering waarin de politieke week wordt doorgenomen. Gemaakt door NOS en EenVandaag.

Lang verhaal kort : elke werkdag rond vijven één onderwerp, in 5 minuten. NOS op 3 vertelt je wat je moet weten over een actueel onderwerp om het nieuws erover beter te kunnen volgen.

Komende woensdag komt voor de laatste keer STAP-budget vrij voor scholing en cursussen. Net als bij de vorige ronde is er 10 miljoen euro beschikbaar voor door het ministerie van Onderwijs erkende opleidingen.

Per 1 januari houdt de regeling op te bestaan. Met het schrappen ervan bespaart het demissionaire kabinet zo'n 200 miljoen euro. STAP kwam in de plaats van het aftrekken van studiekosten van de belasting. Dat was minder toegankelijk voor mensen met een lager inkomen, omdat zij de kosten van de opleiding niet altijd zelf konden voorschieten.

Van de regeling werd veel gebruikgemaakt. Regelmatig ontstond er een enorme wachtrij als het loket om 10.00 uur openging en was binnen een paar uur het geld op. Opleiders en het UWV zijn het er niet mee eens dat de regeling wordt opgeheven.

Maar het STAP-budget was ook veel negatief in het nieuws. Zo werd de regeling misbruikt door opleiders die cursussen aanboden over bijvoorbeeld snel rijk worden en wandelcoaching. Ook gooiden aanbieders hun lesgeld flink omhoog nadat het STAP-budget was ingevoerd.

Van het gereserveerde STAP-geld is nog 73 miljoen euro over. Begin 2024 maakt het kabinet bekend hoe dat geld besteed gaat worden.

In aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen interviewt Nieuwsuur de lijsttrekkers van de veertien grootste politieke partijen. In deze speciale verkiezingsuitzendingen ontleden we de partijen aan de hand van hun verkiezingsprogramma's en stemgedrag. Kiezers uit eigen kring komen aan bod met verwachtingen, ambities en kritiek.

Vanavond staat de hele uitzending in het teken van D66. Lijsttrekker Rob Jetten is te gast.

De lijsttrekkers van VVD, D66, PVV, SP, Partij voor de Dieren en BBB zijn het erover eens dat de woningnood aangepakt moet worden en dat overbelaste mantelzorgers en mensen met een krappe beurs veel beter geholpen moeten worden. Maar over de beste aanpak van deze problemen lopen de meningen sterk uiteen.

Dit werd duidelijk bij het tweede RTL-verkiezingsdebat, gehouden in een hotel in Amsterdam. Voor het programma hadden de lijsttrekkers van Nieuw Sociaal Contract en GroenLinks-PvdA, Omtzigt en Timmermans, afgezegd. De zes lijsttrekkers die wel aanwezig waren kregen vragen van een aantal gasten uit het publiek over wonen, zorg en de portemonnee.

Bij het eerste thema, de woningnood, zeiden alle partijen dat er meer gebouwd moest worden. D66 ziet de oplossing met name in slimmer en hoger bouwen en in iedere stad of dorp "een straatje erbij". De PVV zei dat er vooral minder migranten toegelaten moeten worden.

BBB heeft de hoop gevestigd op het beter gebruiken van de bestaande woningvoorraad, bijvoorbeeld door kantoren om te bouwen. De VVD denkt dat het schrappen van vertragende regels kan helpen en zowel de SP als de Partij voor de Dieren wil dat de overheid veel harder ingrijpt en de woningbouw niet meer aan de vrije markt overlaat.

Bij het thema zorg kwam een vrouw aan het woord die haar dementerende moeder verzorgt. Deze mantelzorg is zwaar en alle aanwezige partijen begrepen haar oproep tot hulp en een goed onderkomen in een verzorgingshuis in de buurt. De PVV, SP en BBB spraken er schande van dat er op de verzorgingshuizen is bezuinigd en willen die zo snel mogelijk terug. Een plan van de SP voor een zorgbuurthuis werd positief ontvangen.

VVD-leider Yesilgöz probeerde duidelijk te maken dat er de komende jaren te weinig personeel is om de door de vergrijzing groeiende zorgvraag op te vangen. Haar partij heeft de hoop gevestigd om "slimme technieken", dat zijn technische ondersteuningen om te zorgen dat ouderen langer thuis kunnen wonen. BBB gelooft niet echt in deze "robotisering".

Kijk hier naar een aantal fragmenten uit het debat:

Bij het laatste thema kwamen de ouders van een gezin aan het woord, die net te veel verdienen om allerlei ondersteunende toeslagen te krijgen, maar wel moeite hebben om de eindjes aan elkaar te knopen. Ook hier waren de zes lijsttrekkers eensgezind dat er iets aan deze situatie gedaan moest worden.

De VVD wil de belastingen verlagen, waardoor er netto meer overblijft. "De middeninkomens zitten in de knel", aldus Yesilgöz. BBB heeft een plan om te kijken of er over de eerste 30.000 euro geen premie of belasting betaald hoeft te worden. "Maar het is nog maar een idee", voegde Van der Plas eraan toe.

BBB, maar ook SP, wil mensen extra helpen bijvoorbeeld door de staatsschuld op te laten lopen. Zowel BBB als de SP heeft het partijprogramma niet door laten rekenen door het Centraal Planbureau, dus is niet duidelijk wat het effect van de voorgestelde plannen is. "Gratis bier dus", wierp Jetten Marijnissen voor.

Na afloop keken de lijsttrekkers tevreden terug op het debat. De twee afgemelde lijsttrekkers Omtzigt en Timmermans had niemand gemist.

Het isoleren van huizen staat hoog op de politieke agenda en is in de meeste verkiezingsprogramma's terug te vinden. Daarbij gaat het partijen niet alleen om het besparen van energie voor het klimaat.

Het is vooral de bedoeling dat burgers hun geld aan boodschappen uit kunnen geven in plaats van aan het energiebedrijf, zo is in de programma's te lezen.

Nieuw Sociaal Contract (NSC) van Pieter Omtzigt vindt dat mensen in een slecht geïsoleerd huurhuis korting moeten krijgen op de huur. Daar kunnen GroenLinks-PvdA en VVD zich ook in vinden.

De VVD vindt daarbij dat mensen die in een slecht geïsoleerd huurhuis wonen dat bij de gemeente moeten kunnen melden. Die kan dan verhuurders verplichten om de huur te verlagen tot er isolatiemaatregelen zijn genomen.

GroenLinks-PvdA wil een isolatie-offensief voor alle huizen, met voorrang voor de lage en middeninkomens. Mensen die zelf hun huis willen isoleren moeten korting krijgen op materialen.

De ChristenUnie wil 200 miljoen euro voor een Nationaal Isolatie Programma. D66 en Volt spreken van een Nationaal isolatieoffensief en een Nationaal isolatieplan met verschillende subsidiemogelijkheden.

Het CDA denkt juist dat een gemeentelijke aanpak effectiever is, wijk voor wijk met voorrang voor kwetsbare wijken. De PvdD wil de subsidies op natuurinclusieve isolatie verhogen. Bij1 wil in 2030 alle slecht geïsoleerde huurwoningen van de huurmarkt weren.

Bij de doorrekeningen van de verkiezingsprogramma's door het Centraal Planbureau en het Planbureau voor de Leefomgeving komen meer details aan het licht. ChristenUnie, D66 en GL-PvdA reserveren extra geld voor de inzet van 'fixbrigades', die kleine energiebesparende maatregelen in je huis komen aanbrengen.

VVD en Volt willen vanaf 2030 in de huursector minimaal energielabel D, D66 een jaar eerder. De ChristenUnie scherpt dit aan naar label C en GroenLinks-PvdA naar de nog iets strengere isolatiestandaard. Voor de koopsector wil de ChristenUnie een verbod op labels F en G voor 2030. Volt wil voor alle gebouwen, inclusief koopwoningen, verplicht HR++(+) glas in 2030.

NSC vindt dat het isoleren van huurwoningen moet worden bekostigd uit de opbrengst van de nationale veiling van CO2-rechten.

Meer naar de rechterkant wil bijvoorbeeld JA21 investeren in isolatie, in eerste instantie bij nieuwbouwwoningen. De lagere inkomensgroepen met vaak slecht geïsoleerde huizen wil de partij ook 'een handje helpen' zegt lijsttrekker Joost Eerdmans, "maar we moeten oppassen met de groene grabbelton van links waar iedereen uit blijft graaien."

De PVV rept in het verkiezingsprogramma helemaal niet over isolatie. "Geen miljardenverspilling aan zinloze klimaathobby's", is de strekking van het hoofdstuk over klimaat en energie. De partij van Wilders wil mensen vooral helpen door de energiebelasting en de btw op energie te verlagen.

Volgens D66-lijsttrekker Rob Jetten is het extra geld voor isolatiemaatregelen keihard nodig. "Ik zou tegen mensen zeggen: trap niet in de klimaat-kletspraat van een aantal rechtsconservatieve partijen want dan gaan we de komende jaren alleen maar vertragen in deze aanpak."

Terwijl de bombardementen op de Gazastrook doorgaan, en de ogen de afgelopen dagen vooral gericht zijn op het Al-Shifa-ziekenhuis in het Noorden van Gaza, wordt de roep om een staakt-het-vuren steeds groter.

Ook wordt de druk opgevoerd op Israël om gevechtspauzes in te lassen. Netanyahu benadrukte vandaag nogmaals dat een staakt-het-vuren alleen een optie is als alle 239 gijzelaars die nog vastzitten in Gaza worden vrijgelaten.

Vanavond te gast in de studio is Bart Wallet, hoogleraar Joodse Studies.

Vroeg of laat komt er een moment dat de oorlog in Gaza is afgelopen, maar hoe dan verder? Hoe kan er eindelijk duurzame vrede worden bereikt? Hoe realistisch is een tweestatenoplossing en wat is daarvoor nodig? Of zijn er andere alternatieven die acceptabel zijn voor zowel de Palestijnen als de Israëli's? Zoals een één staat-oplossing oplossing, een confederatie, annexatie of toch het handhaven van de status quo?

We praten erover met de Palestijnse Jonathan Kuttabb en de Israëlische Gilead Sher.

Het is erop of eronder voor een paar kleine partijen die nu in de Tweede Kamer zitten, zoals BIJ1 en BVNL. Of een partij die er even in zat en weer terug hoopt te komen, zoals 50Plus. In de peilingen staan deze partijen op 0 tot 1 zetel.

Daarom wordt er tijdens de campagne nog van alles uit de kast getrokken om de kiezer hun kant op te krijgen.

Waarvoor staat Pieter Omtzigt? Zelfs na de presentatie van zijn verkiezingsprogramma hangt die vraag nog in de lucht. Zijn belangrijkste tegenstanders bij de Tweede Kamerverkiezingen verwijten hem besluiteloosheid.

Omtzigts allereerste prioriteit, daarentegen, was al ver voor de oprichting van zijn partij Nieuw Sociaal Contract (NSC) bekend: een beter bestuur. Maar juist over zijn belangrijkste voorstel, de oprichting van een constitutioneel hof, klinkt nu kritiek.

In zo'n nieuw opgetuigd hof zouden gekozen rechters onder meer nieuwe wetten aan de grondwet kunnen toetsen. Als zij oordelen dat een wet grondrechten schendt, kunnen ze die onverbindend verklaren. Dan 'geldt' de wet niet meer.

Volgens Omtzigt is het "een totale anomalie" dat zo'n hof nog niet bestaat, zegt hij in Nieuwsuur. "De grondwet is de enige wet waarmee je niet naar de rechter kunt."

Maar er kleven ook nadelen aan een constitutioneel hof, volgens critici. "De democratisch gelegitimeerde wetgever heeft dan niet meer het laatste woord", zegt staatsrechtpromovendus Ursus Eijkelenberg.

Eijkelenberg is teleurgesteld dat Omtzigt de nadelen niet benoemt:

Ook hoogleraren staatsrecht die Nieuwsuur spreekt zijn kritisch over de toegevoegde waarde van een nieuw hof. Ze wijzen op het risico dat het hof politiek beïnvloed raakt en niet meer volledig onafhankelijk is.

Recent onderzoek van de Universiteit van Maastricht laat zien dat dit inderdaad gebeurde in België, Duitsland en Frankrijk toen daar een constitutioneel hof werd opgericht. Deze hoven gingen zich over meer zaken uitspreken dan eigenlijk de bedoeling was. Mede daarom pleiten CDA, GL-PvdA, BBB en D66 ervoor om een grondwettelijke toets bij álle rechters neer te leggen, en niet te centreren in één hof.

Omtzigt weerspreekt de nadelen niet, maar denkt dat met bepaalde voorwaarden, zoals een beperkte zittingsduur van de rechters, te voorkomen is dat zij te veel op de stoel van de wetgever gaat zitten. "En als je wil dat een rechter over de Tweede Kamer heen kan, wil je niet dat dat de kantonrechter in Schiedam is. Dan wil je dat dat een speciaal constitutioneel hof is.

Op andere thema's krijgt Omtzigt het verwijt geen duidelijk keuzes te maken, terwijl hij zelf meer eerlijkheid en transparantie van de politiek verwacht. "We hebben in no time dit verkiezingsprogramma geschreven, dat betekent dat er ook dingen niet in staan", erkent hij.

Tegelijkertijd zegt hij bewust voorzichtig te zijn met het doen van beloftes over bijvoorbeeld het minimumloon en belastingverlagingen. "Sterker nog, op een aantal punten zeggen we in ons verkiezingsprogramma: dat zullen we niet doen. Bij ons wordt de kinderopvang niet gratis omdat we weten dat we dat niet kunnen betalen en omdat we weten dat er nu al een tekort aan kinderopvangplaatsen is."

Op veel punten vertoont het partijprogramma van NSC overeenkomsten met het CDA, zijn oude partij. Omtzigt spreekt kiezers aan over het hele politieke spectrum en zelf zegt hij niet links en niet rechts te zijn.

Maar op een aantal levensbeschouwelijke kwesties lijkt Omtzigt de conservatieve kant op te hellen. Zo stemde hij in 2022 tegen een motie om te onderzoeken welke wetswijzigingen nodig zijn om meerouderschap juridisch mogelijk te maken. Het CDA stemde daar vóór. "Misschien ben ik iets behoudender", erkent hij.

Nog altijd is Omtzigt sceptisch over meerouderschap. "Vanuit het kind geredeneerd is het logisch om maar twee ouders te hebben", zegt hij.

Dat terwijl al in 2016 een staatscommissie concludeerde dat kinderen, onder voorwaarden, maximaal vier juridische ouders moeten kunnen hebben. Wanneer bijvoorbeeld twee lhbti-stellen ervoor kiezen samen kinderen te krijgen, leidt dat nu vaak nog tot praktische problemen. "De huidige juridische situatie kan goede zorg voor kinderen in de weg staan", schreef de commissie.

Experts uit die commissie die Nieuwsuur spreekt, staan nog steeds achter die conclusie. Maar Omtzigt zegt problemen te verwachten, bijvoorbeeld met het uitkeren van toeslagen, als de overheid meerouderschap toestaat.

Verder zegt Omtzigt in zijn verkiezingsprogramma abortus en euthanasie niet te willen inperken. Maar in 2022 stemde hij nog tegen een initiatiefwet om de verplichte bedenktijd voor vrouwen die een abortus willen af te schaffen. "Ik vind abortus niet een normale medische behandeling en ik vond die bedenktijd een evenwichtig iets om na te denken of je dat wel wil. Die is afgeschaft door een Kamermeerderheid, en ik wil dat niet terugdraaien."

Over andere medisch-ethische kwesties waarover de Tweede Kamer ooit mogelijk gaat stemmen, zegt Omtzigt zijn toekomstige fractieleden vrij te laten hun "geweten" te volgen. "We hebben de afspraak gemaakt dat we daar iets relaxter in zitten dan andere politieke partijen."

Kijk hier het hele interview terug, waarin Omtzigt onder meer zegt open te staan voor een premier die nu niet op een kandidatenlijst staat:

Dat premier Rutte de politiek verlaat, wordt door velen gezien als een kans voor een nieuwe start, met een andere cultuur. Wat denken de "afscheidnemende" regeringspartijen daarvan, die vandaag op verkiezingscampagne waren?

Bij de vorige formatie gingen VVD, D66, CDA en ChristenUnie min of meer tegen heug en meug met elkaar in zee. In het 'positie Omtzigt, functie elders'-debat, kort na de verkiezingen van 2021, werden de onderlinge verhoudingen danig op de proef gesteld en met name die tussen Rutte en de overige partijleiders. Na maanden onderhandelen was er begin 2022 eindelijk een regeringsakkoord, dat door velen als een verstandshuwelijk werd beschouwd.

Het nu demissionaire kabinet had het vanaf het begin moeilijk, mede door de oorlog in Oekraïne. En op de achtergrond speelde een voortdurende discussie over migratie. In het begin van deze zomer viel het kabinet, nadat de partijen het niet eens waren geworden over beperking van de gezinshereniging.

Kort daarna werd duidelijk dat alle vier coalitiepartijen met een nieuwe lijsttrekker de verkiezingen in gaan. VVD'er Rutte, CDA'er Hoekstra en D66'er Kaag doen niet meer mee; partijleider Bikker van de ChristenUnie blijft wel, maar zij is eigenlijk ook nieuw, want bij de vorige verkiezingen was ze nog geen lijsttrekker.

Biedt deze combinatie van gebeurtenissen - en met name het vertrek van Rutte - mogelijkheden voor een nieuw begin en voor de veelbesproken nieuwe bestuurscultuur? Rutte zelf zei onlangs dat hij te lang is aangebleven en dat hij in 2021 het stokje had moeten overdragen.

Ruttes opvolger als VVD-lijsttrekker Yesilgöz antwoordde vandaag op de vraag of ze afstand neemt van dertien jaar Rutte. "Ik ben heel trots op dingen die goed zijn gegaan en ik leer van dingen die niet goed zijn gegaan. Ik gooi niks in de prullenbak, we zijn trots op wat we moeten koesteren", zei ze.

Ook Rutte zelf, die vandaag net als Yesilgöz campagne voerde voor de VVD, gebruikte het woord trots: "We hebben zo'n beetje de sterkste economie van de wereld en geen werkloosheid. Maar er zijn ook heel veel problemen die we moeten oplossen." Volgens hem is er geen sprake van een 'oude' en een 'nieuwe' VVD: "We zijn één team, met zijn allen."

D66-voorman Jetten merkt in de campagne dat veel mensen cynisch zijn over de politiek. Heeft hij er spijt van dat zijn partij twee jaar geleden weer in een kabinet met Rutte is gestapt? "D66 is een partij die verantwoordelijkheid neemt. We hebben de vorige keer 24 zetels gehaald en daar hebben we ook echt wat mee gedaan. Daar ben ik trots op, maar de politieke cultuur verander je natuurlijk niet in je eentje. Dat werk is echt nog niet af."

Ook CDA-lijstrekker Bontenbal benadrukte dat zijn partij verantwoordelijkheid heeft genomen. Volgens hem zit dat in het DNA van de partij. Maar naar eigen zeggen geldt voor Bontenbal niet dat het CDA per se weer in het kabinet moet. "Of het CDA in de coalitie of in de oppositie wil, zien we dan wel."

Zijn ChristenUnie-collega Bikker gebruikte soortgelijke woorden over verantwoordelijkheid. Over de deelname van de ChristenUnie aan Rutte IV, zei Bikker dat iedereen heeft gezien dat de partij er eigenlijk niet veel zin in had en dat het ook geen gelukkig huwelijk was. "Maar we staan nu wel op een nieuw moment. Ik zie kansen voor verbetering, zeker in Den Haag."

In aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen interviewt Nieuwsuur de lijsttrekkers van de veertien grootste politieke partijen. In deze speciale verkiezingsuitzendingen ontleden we de partijen aan de hand van hun verkiezingsprogramma's en stemgedrag. Kiezers uit eigen kring komen aan bod met verwachtingen, ambities en kritiek.

Vanavond staat de hele uitzending in het teken van Nieuw Sociaal Contract, dat samen met de VVD aan kop gaat in de peilingen. Lijsttrekker Pieter Omtzigt is te gast.

Anderhalve week voor de verkiezingen lijkt het erop dat de campagne van 2023 onder meer de geschiedenis ingaat als de campagne van de 'premiersvraag'. Pieter Omtzigt (NSC) heeft tot nu tot nog geen duidelijk antwoord gegeven. Gaat hij toch wel of echt niet voor het hoogste ambt?

Dertien jaar was Mark Rutte (VVD) de minister-president. Logisch, want zijn partij was al die tijd de grootste partij. En Rutte wilde niets liever. Hij noemde het premierschap steevast de "mooiste baan die er is".

Totdat zelfs hij er klaar mee was. Na de laatste verkiezingen, in 2021, kwam Rutte onder vuur te liggen vanwege de 'functie elders'-kwestie, die helemaal draaide om de man die nu de campagne domineert: Pieter Omtzigt, toen nog CDA'er.

Rutte speelde in die kwestie een grotere rol dan hij eerder had gezegd en mede daardoor kelderde het vertrouwen in de premier. Het was een kantelpunt, verklaarde hij later, dat ertoe leidde dat Rutte na de val van zijn vierde kabinet onverwachts aankondigde dat hij ermee stopt.

Twee weken geleden bekende Rutte dat het werk van een minister-president "echt slopend¨ is. "Je moet de hele dag aan staan, scherp zijn", ook met een jetlag of na een nachtelijke vergadering.

En dat is precies de reden waarom Pieter Omtzigt twijfelt. Na de kwestie 'functie elders' kwam hij thuis te zitten met een burn-out. En de laatste weken zegt hij herhaaldelijk dat hij ook rekening moet houden met zijn gezin. Met zijn echtgenote heeft hij de zorg voor vier kinderen.

Na de val van het kabinet heeft Omtzigt, vanwege de druk die dat met zich meebrengt, lang getwijfeld of hij überhaupt een partij zou beginnen. En toen die knoop eenmaal was doorgehakt, lag de volgende vraag alweer op tafel: wilt u premier worden?

Die is des te prangender nu zich in de Peilingwijzer een top 2 aftekent. NSC en VVD gaan aan kop, terwijl GroenLinks-PvdA enigszins achterblijft. Dat Omtzigts partij de grootste wordt, is dus niet ondenkbaar en dat zit andere partijen niet lekker.

Een tekort van 390.000 woningen. Hard gestegen huizenprijzen. Jarenlang moeten wachten op een sociale huurwoning of duur huren in de vrije sector. Zo'n beetje alle politieke partijen zijn het erover eens: er zijn grote problemen op woongebied die opgelost moeten worden. En ook kiezers vinden het een belangrijk onderwerp. Voor jongeren van 18 tot 34 jaar is de woningmarkt zelfs het belangrijkste verkiezingsthema, blijkt uit een peiling van Ipsos in opdracht van de NOS.

Eerst maar eens het woningtekort. De afgelopen jaren is dat steeds gestegen. Alleen in 2021, in de coronacrisis, daalde het tijdelijk.

Het woningtekort wordt berekend door onderzoeksbureau ABF Research en ook de rijksoverheid gebruikt dit cijfer. Maar hoe bepaal je hoe groot het tekort is? Dat doet ABF op basis van het aantal nieuwe huishoudens dat er in een jaar bij komt en het aantal huishoudens dat 25 jaar of ouder is en een woning deelt. Daarbij wordt aangenomen dat al deze huishoudens een zelfstandige woning zoeken.

Het woningtekort is het aantal woningen dat nodig is om een zelfstandige woning te geven aan alle huishoudens die nu nog samenwonen.

Er is niet alleen een landelijk cijfer van het woningtekort, maar ook per regio. De grootste tekorten zijn er in Groot-Amsterdam en Groot-Rijnmond. Er is geen enkele regio met een overschot aan woningen.

Het kleinste tekort is er in Delfzijl en omgeving, namelijk 30 woningen. Dus als je daar bij wijze van spreken één flatgebouw neerzet, heb je het regionale woningtekort opgelost.

Er staan in Nederland nu ruim 8 miljoen huizen. Het grootste aandeel daarvan zijn de meergezinswoningen: appartementen en boven- of benedenwoningen. Daarvan zijn er bijna 3 miljoen. Daarna volgen de tussenwoning, het vrijstaand huis en de hoekwoning. Hekkensluiter is de 2-onder-1-kap.

Een grote frustratie van woningzoekenden is dat je soms meer dan tien jaar moet wachten voordat je in aanmerking komt voor een sociale huurwoning. Een van de oorzaken daarvan is dat het aandeel sociale huurwoningen in het woningbestand de afgelopen tien jaar gestaag is gedaald.

Corporaties verkochten namelijk woningen en bouwden te weinig nieuwe sociale huurwoningen om dat te compenseren. Volgens corporaties kwam dat mede doordat de politiek in 2013 een speciale belasting voor corporaties invoerde, de verhuurdersheffing. Daar waren ze veel geld aan kwijt en dus konden ze minder investeren. Sinds dit jaar is die heffing weer afgeschaft.

Het aandeel koopwoningen is ongeveer gelijk gebleven. Maar het percentage vrijesectorhuurwoningen verdubbelde juist. Van zo'n 4 naar 8 procent.

Dan de huizenprijzen. Die zijn de afgelopen decennia, op een paar jaar na, vooral gestegen. 1995 was het laatste jaar dat de gemiddelde verkoopprijs nog onder een ton lag.

Tijdens de kredietcrisis, grofweg tussen 2008 en 2014, daalden de prijzen vooral. Daarna gingen ze weer omhoog. Alleen de laatste één à twee jaar maken ze weer een pas op de plaats, vooral door de gestegen hypotheekrente.

Hoeveel geld zijn we eigenlijk kwijt aan wonen? Het Centraal Bureau voor de Statistiek onderzoekt dat iedere drie jaar, de meest recente cijfers zijn van 2021. Particuliere huurders waren het grootste deel van hun inkomen kwijt aan wonen. Huurders van een corporatiewoning zijn fors goedkoper uit. En woningeigenaren zijn procentueel het minst kwijt. Hierbij gaat het om de totale woonlasten, dus hypotheek of huur, maar ook om zaken als gemeentebelastingen en de water- en energierekening.

Dat woningeigenaren relatief goedkoop uit zijn, komt mede doordat zij sowieso vaak meer verdienen dan huurders. Want van de laagste inkomensgroep is maar 20 procent woningeigenaar, terwijl dat bij de hoogste inkomensgroep 92 procent is. Woningeigenaren profiteerden ook van een hypotheekrente die tussen 2012 en 2022 gestaag daalde.

Vergeleken met andere EU-landen zijn mensen in Nederland een relatief groot deel van het inkomen kwijt aan wonen. Het percentage dat in het plaatje hieronder wordt genoemd voor Nederland, berekend door het Europese Statistiekbureau Eurostat, is overigens lager dan in de CBS-cijfers hierboven.

Dat komt doordat Eurostat minder dingen meetelt als woonlasten. De energierekening neemt Eurostat bijvoorbeeld niet mee, terwijl het CBS dat wel doet.

Om het woningtekort op te lossen moet er vooral meer gebouwd worden, vinden bijna alle partijen. Maar hoe staat het daarmee?

In 2022 kwamen er bijna 100.000 woningen bij in Nederland. Vooral door nieuwbouw, maar ook bijvoorbeeld het ombouwen van kantoorpanden tot woningen en het splitsen van een grote woning tot twee kleinere.

Tegelijk verdwenen er bijna 20.000 woningen, onder meer door sloop en het samenvoegen van twee woningen tot een. Netto kwamen er 79.649 woningen bij, het hoogste aantal sinds 2013. Maar het is nog altijd veel minder dan recordjaar 1973; toen kwamen er netto 142.867 huizen bij.

Het demissionaire kabinet had als streven dat er tot en met 2030 900.000 woningen bij komen, wat van 2022 tot en met 2030 neerkomt op zo'n 100.000 per jaar. Dat streven is vorig jaar dus niet gehaald. En het is de vraag of het de komende paar jaar wel gaat lukken.

Want het aantal afgegeven bouwvergunningen daalt de laatste tijd juist. Dit jaar zijn het er, tot en met augustus, bijna 36.000. Tussen een afgegeven vergunning en oplevering van een huis zit zo'n twee jaar.

Nieuwsuur maakte onlangs deze video over de wooncrisis en de verschillende oplossingen die de politieke partijen daarvoor hebben:

Ooit was bij de Partij voor de Dieren het motto: 'Op je idealen sluit je geen compromissen'. Volgens lijsttrekker Esther Ouwehand staan de thema's van haar partij "inmiddels op het politieke hoofdtoneel", maar meedoen aan een coalitie met partijen die "pappen en nathouden", wil ze niet. Dat zegt ze in de verkiezingsuitzending van Nieuwsuur.

Haar voorganger, Marianne Thieme, zei in 2017: "Politieke idealen die zo zwaarwegend zijn dat ze niet ingeruild kunnen worden voor een plek aan de knoppen". Ouwehand zegt nu: "Voor de PvdD is macht nooit een doel op zich. Maar als er een echte koerswijziging mogelijk is door een coalitie van partijen die de problemen fundamenteel op kan lossen, dan doet de PvdD mee."

Bij zowel de gemeenteraadsverkiezingen als de Provinciale Statenverkiezingen won de partij. Voor het eerst zit de PvdD in aantal gemeenten al wel in een coalitie: in Groningen, Almere, Amersfoort, Arnhem, Heerlen en sinds kort in Den Haag. In Almere en Heerlen bestuurt de partij zelfs samen met de VVD.

Uit een Ipsos-peiling blijkt dat de achterban in meerderheid wil dat de partij ook landelijk gaat meebesturen. Met de stelling: "Ik heb liever dat de partij meeregeert dan in de oppositie blijft", is ruim zestig procent het eens.

In de gemeenten zag een aantal fracties "ruimte voor een groen akkoord", zegt Ouwehand. "Dat kan dan soms ook met de VVD en in uitzonderlijke gevallen, zoals in Amersfoort, ook met het CDA."

Dat Ouwehand lijsttrekker is, was in september nog maar de vraag. In de partij barstte toen een leiderschapsstrijd los waarbij het bestuur Ouwehand aan de kant zette. De reden: integriteitsmeldingen. Ouwehand trad tijdelijk terug en maakte dat tot grote verrassing van de leden bekend aan het eind van het partijcongres. Een paar uur nadat die leden met een overweldigende meerderheid van 96,3 procent voor haar hadden gestemd.

Nadat Ouwehand een advocaat had ingeschakeld werd het besluit teruggedraaid en trad het bestuur af. Het nieuwe bestuur concludeerde dat er van integriteitsschendingen door Ouwehand geen sprake was.

Het was overigens niet de eerste keer dat de partij Ouwehand probeerde te wippen. Ook in 2010 wilde het bestuur van de partij Ouwehand niet op de kandidatenlijst. "Er is discussie over de professionalisering van onze partij", zegt ze. "Dat is de rode draad van de conflicten. Uiteindelijk ben ik de voortrekker van de interne ontwikkeling, waar ook de leden zich voor hebben uitgesproken. Nu hebben we daar duidelijkheid over."

Ouwehand schreef dit jaar over de staat van haar partij: dat ze tot de "sombere conclusie" komt dat een "professionaliseringsslag cruciaal" is, maar dat die niet gemaakt wordt. En dat de partij niet aan het "basisniveau" voldoet die leden en kiezers mogen verwachten.

Nu zegt ze dat ze hard heeft moeten vechten voor een andere koers. "Ik vind dat de lokale fracties de ruimte moeten krijgen met hun eigen autonomie. Waar we heel helder hebben wat onze idealen zijn en daar voor vechten en anderen aanjagen. Die fracties in het land niet topdown vertellen dat ze niet mogen meebesturen. We moeten doorontwikkelen, daar heb ik intern voor gevochten."

Ze vindt dat de PvdD daarom ook moet loskomen van de groep mensen die de partij heeft opgericht. "Nu kunnen we gelukkig door. De stagnatie van eerder heeft helaas tot heftige uitingsvormen geleid waarbij het oude bestuur onjuist en onrechtmatig heeft gehandeld."

Maar is het conflict in de partij de wereld uit? Nico Koffeman, naar eigen zeggen de bedenker van de partij, fractievoorzitter in de Eerste Kamer en dé representant van het oude afgetreden bestuur, zit er nog. Ze wil er bij Nieuwsuur niet teveel over kwijt en heeft Koffeman na het conflict nog niet gesproken. Wel zegt ze: "We hebben beiden onze eigen rol. Overall delen we dezelfde idealen. De eerste Kamer gaat ook te werk volgens deze idealen."

Senator Nico Koffeman voert in de Eerste Kamer ook het woord over onderwerpen die soms kunnen raken aan zijn zakelijke belangen. Ouwehand vindt het belangrijk dat degene die het woord voert, daarin geen belangen heeft. "Woordvoerderschap moet je scheiden." Ze gaat er met Koffeman over praten, zegt ze. Bekijk hier het hele gesprek terug: