Het demissionaire kabinet wil het ronselen van volmachtstemmen harder aanpakken en strenger bestraffen. Minister De Jonge van Binnenlandse Zaken heeft een wetsvoorstel klaar, waarin ook het online oproepen van mensen om een volmacht af te geven strafbaar wordt. Iemand die zich schuldig maakt aan ronselen, kan een maximale straf krijgen van zes maanden cel. Nu is dat nog één maand.

De Jonge benadrukt dat het initiatief voor een volmacht altijd van de kiezer zelf moet uitgaan en dat het ronselen van stemmen in strijd is met dat uitgangspunt. Maar uit onderzoek van de Kiesraad blijkt dat het in de praktijk lastig is om het verschijnsel echt aan te pakken.

Het kabinet wil de omschrijving van ronselen meer bij de tijd brengen. Op dit moment is de wet gebaseerd op de klassieke vorm van ronselen: het huis-aan-huis en in persoon verzamelen van volmachten. Maar volgens de minister zit het risico tegenwoordig meer in oproepen via sociale media.

Die zijn vaak niet zozeer persoonlijk en stelselmatig, zoals nu in de wet staat, maar wel heel laagdrempelig en gevaarlijk voor de democratie, vindt De Jonge: "Met de aanscherping willen we het grote grijze gebied dat er nu is in een scherper zwart-wit indelen."

Het voorstel gaat nu eerst voor advies naar de Raad van State en geldt dus nog niet bij de komende Tweede Kamerverkiezingen. "Maar dit is wel een mooi moment om nog eens te onderstrepen wat wel en niet mag", zegt de minister.

Twee weken geleden noemde de Kiesraad uitspraken van Forum voor Democratie-leider Baudet onwenselijk. Die riep zijn achterban onlangs op via volmachten namens anderen te stemmen. De Kiesraad zei toen desgevraagd dat het aan het Openbaar Ministerie is om te bepalen of dat strafbaar is. Bij de verkiezingen van 2021 speelde een soortgelijke kwestie rond Baudet. Het OM vond toen dat er geen bewijs was van ronselen.

In aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen interviewt Nieuwsuur de lijsttrekkers van de veertien grootste politieke partijen. In deze speciale verkiezingsuitzendingen ontleden we de partijen aan de hand van hun verkiezingsprogramma's en stemgedrag. Kiezers uit eigen kring komen aan bod met verwachtingen, ambities en kritiek.

Vanavond staat de hele uitzending in het teken van de Partij voor de Dieren. Lijsttrekker Esther Ouwehand is te gast.

Kijk hier alle vorige interviews terug.

Van haar achterban krijgt SP-leider Lilian Marijnissen alle steun, maar de mensen daarbuiten lijkt ze minder te bereiken met haar boodschap. Haar politieke ideeën komen niet van de grond, jongeren voelen zich niet verbonden met de partij en politieke successen lijken niet te beklijven bij de kiezer. Hoe denkt Marijnissen het tij deze verkiezingen te keren?

Uit een enquête van Ipsos in opdracht van Nieuwsuur blijkt dat 70 procent van de SP-achterban Lilian Marijnissen de beste leider van de SP vindt. 26 procent antwoordde neutraal op deze vraag. Met andere woorden: de overgrote meerderheid van haar partij vindt haar in ieder geval niet óngeschikt als lijsttrekker.

Toch heeft Marijnissen sinds haar aantreden eind 2017 alleen maar electorale verliezen geleden, zowel op landelijk, regionaal als Europees niveau. En ook in de meest recente peilingen staat ze op zetelverlies. De SP heeft nu negen zetels in de Tweede Kamer, maar wordt gepeild op vijf. De SP is een relatief populaire partij bij ouderen - 14 procent van de 60-plusser stemt op de partij - maar jongere kiezers laten de partij links liggen. Slechts 4 procent van de kiezers onder de 45 stemt SP.

Toch sluit Marijnissen meeregeren niet uit, zegt ze in Nieuwsuur. Ze ziet ministersposten voor zich voor SP-leden Agnes Kant en Renske Leijten, maar denkt ook dat de post van Sociale Zaken en Volksgezondheid haarzelf "wel zouden liggen". "De gedachte dat je als politiek leider in de Tweede Kamer blijft zitten, is eigenlijk wel mijn uitgangspunt, maar je weet nooit hoe het in de formatie loopt. Er is genoeg te doen."

De SP staat van oudsher bekend als de partij die letterlijk tussen de mensen staat in de wijken en de fabrieken. Een nieuwe vorm van succesvol actievoeren lijkt de partij nog niet te hebben gevonden. Een protestactie tegen de winsten van supermarkten, een petitie om energiebedrijven te nationaliseren en een petitie om alle zorgverzekeraars op te heffen: het is een greep uit de acties van de SP in de afgelopen jaren. Maar landelijk is voor geen van deze plannen een politieke meerderheid.

Marijnissen zegt dat er in verschillende provincies wel degelijk stappen zijn gezet voor het deprivatiseren van de energiesector. Bijvoorbeeld in Limburg: "In het provinciebestuur, waar de SP in zit, is in het coalitieakkoord gekomen dat er gekeken moet worden naar de inrichting van een provinciaal energiebedrijf."

Met name grote hervormingen in de gezondheidszorg zijn al jaren een stokpaardje voor de SP. De partij wil alle commercie uit de zorg halen en een Nationaal Zorgfonds oprichten. Sinds 2016 zijn voor dat plan 250.000 handtekeningen ingezameld. In de Kamer lijkt de SP steeds tegen een muur van onhaalbaarheid op te lopen.

"Het bijzondere is: in het land is die meerderheid er wel", zegt Marijnissen. "Maar de afgelopen jaren was er een rechtse politiek die nog steeds, ondanks de mooie woorden, niet die beweging maakt naar het terugdringen van de marktwerking in de zorg."

Maar ook experts zijn niet onverdeeld enthousiast over een Nationaal Zorgfonds. "Op zich is het heel sympathiek om de zorgtaken bij de overheid neer te leggen", zegt Xander Koolman, gezondheidseconoom aan de Vrije Universiteit. "Maar een systeemwisseling is ontzettend duur. Dit kan zomaar 100 miljard euro kosten."

Marijnissen zet vraagtekens bij dit bedrag en noemt de miljardenfondsen die zijn opgetuigd voor klimaat en stikstof. "Dat geld zouden we liever inzetten om in de toekomst van die macht van zorgverzekeraars af te zijn, de zeggenschap terug te leggen waar die hoort en te voorkomen dat de zorgkosten exploderen."

Vmbo-docent Duits Erik Slotboom stemt steevast SP, maar twijfelt nu. Hij roemt het werk dat de SP, met name oud-Kamerlid Renske Leijten, heeft gedaan in de onthullingen rondom de toeslagenaffaire. Hij vraagt zich af waarom dit niet aan de SP is blijven plakken, maar wel aan Pieter Omtzigt.

Voormalig SP-Kamerlid Renske Leijten was, naast Pieter Omtzigt, het politieke gezicht van de toeslagenaffaire, maar nadat het kabinet in 2022 was gevallen over dit schandaal, leverde het de SP geen verkiezingswinst op. De partij verloor vijf zetels.

Marijnissen wijt dit aan bescheidenheid in haar partij. "Dat moeten we duidelijker laten vallen. Mensen denken toch: als ik op de SP stem, gaan ze er dan wel voor, of wordt het toch weer de oppositie? We hebben laten zien dat we vanuit de oppositie absoluut meerwaarde hebben, maar ook daar hebben we nog wat te winnen."

We spraken met Marijnissen ook over pijnpunten van de SP op lokaal niveau en over het betrekken van rijke linkse mensen bij de partij. Kijk hier het hele gesprek terug:

Het kabinet verwacht dat dit jaar minder asielzoekers naar Nederland komen dan tot nu toe is voorspeld. Er zijn nieuwe prognoses en volgens het 'maximale' scenario ligt het aantal rond 68.000 asielzoekers. In april was dat 76.000.

De cijfers staan in de zogenoemde Meerjaren Productie Prognose (MPP), die de NOS heeft ingezien. Demissionair staatssecretaris Van der Maat van Asielzaken presenteert de cijfers morgen in de ministerraad.

Het kabinet verwacht in 2023 op een getal tussen de 45.000 (laagste prognose) en 60.000 (middelste prognose) uit te komen. Dat is in ieder geval meer dan precies een jaar geleden werd voorspeld; daar werd uitgegaan van 50.650 asielzoekers, exclusief Oekraïners.

In het document staat ook dat de asielopvang nog steeds overvol zit. Er zijn zo'n 60.000 opvangplekken, maar zo'n 16.000 worden bezet door statushouders die eigenlijk moeten doorstromen naar een andere woning. "Het aantal asielzoekers is nog altijd hoog en de doorstroom en uitstroom blijven achter bij wat nodig is", staat in de MPP.

Hij maakt te weinig keuzes, komt met te weinig financiële onderbouwing van zijn plannen en is te conservatief. VVD-lijsttrekker Yesilgöz en GroenLinks-PvdA-lijsttrekker Timmermans openen in gesprekken met de NOS de aanval op NSC-leider Omtzigt.

Yesilgöz vindt dat Omtzigt een aantal "oerconservatieve ideeën" heeft, onder meer over de rechten van vrouwen. Timmermans mist bij Omtzigt duidelijkheid over waar hij met zijn partij heen wil. "Als je de ambitie hebt om het land te besturen moet je ook keuzes maken."

De NOS sprak Yesilgöz aanvankelijk over haar kritiek op het bezoek van SGP-leider Stoffer aan een abortuskliniek vandaag. Ze zei "klaar" te zijn met dit "oerconservatieve gedoe om vrouwen te gaan belagen voor een abortuskliniek".

Gevraagd wat ze ervan vindt dat Omtzigt deze week de SGP als optie noemde voor een coalitie over rechts, met VVD, CDA, BBB en JA21, zei Yesilgöz dat ze zich "nu en na de verkiezingen altijd zal uitspreken tegen oerconservatieve ideeën" die ze "wel bij meer partijen" ziet, "ook bij de NSC van Omtzigt".

Volgens de VVD-lijsttrekker heeft Omtzigt conservatieve ideeën over de rechten van vrouwen en gaat het over regelingen waardoor gezinnen worden gestimuleerd "dat er eentje thuisblijft".

Volgens haar kan "dit land niet terug in de tijd gaan, we moeten vooruit":

In een reactie zegt Omtzigt tegen de NOS dat hij de uitspraak "terug in de tijd" niet te rijmen vindt met zijn verkiezingsprogramma. Hij wijst erop dat zijn partij het huidige beleid rond medisch-ethische thema's bijvoorbeeld evenwichtig vindt. De NSC noemt in het verkiezingsprogramma het abortusbeleid evenwichtig, maar Omtzigt stemde wel voor een SGP-voorstel om de vijf dagen bedenktijd bij abortus te behouden.

GroenLinks-PvdA-leider Timmermans hekelt het uitblijven van duidelijke keuzes van NSC. Zo mist hij duidelijkheid over het verhogen van het minimumloon. "Wij maken de keuze om vermogenden meer te laten betalen. Dat doen we zodat we het minimumloon flink kunnen verhogen naar 16 euro. Die keuze wil Omtzigt niet maken En wat hij wel wil, weten we niet."

NSC liet het verkiezingsprogramma niet doorrekenen door het Centraal Planbureau (CPB). Er was geen tijd voor en Omtzigt heeft veel bezwaren tegen de economische modellen die het CPB gebruikt. Die opstelling kwam hem in het RTL-debat van afgelopen zondag op felle kritiek te staan van Yesilgöz. Zij vergeleek dit met "een menukaart zonder prijzen". Omtzigt suggereerde toen dat hij nog wel met een eigen overzicht zou komen van zijn keuzes, maar nam dat gisteren in het programma Dit is de Dag terug.

Timmermans noemt dat "niet sterk". "Hij heeft aan mevrouw Yesilgöz beloofd met een lijstje te komen, vervolgens komt hij toch niet met een lijstje. Hij vindt dat Omtzigt het niet gemakkelijk maakt om te beoordelen wat zijn plannen voor het land zijn.

Timmermans stelt dat iemand die wil besturen moet kunnen kiezen:

In de laatste versie van de Peilingwijzer tekent zich twee weken voor de verkiezingen een top 2 af. NSC met 25 tot 31 zetels en de VVD met 26 tot 30 zetels gaan aan kop, terwijl GroenLinks-PvdA met 21 tot 25 zetels achterblijft. De Peilingwijzer is een gewogen gemiddelde van de peilingen van I&O Research en Ipsos/EenVandaag.

Mocht Omtzigt bij de verkiezingen op 22 november de grootste worden en toch geen premier willen worden, dan moet hij er niet op rekenen dat Yesilgöz bereid is dat wel te worden. Nu laat de VVD-politica weten dat absoluut niet van plan te zijn.

"Ik heb haar ook helemaal niets gevraagd", zegt Omtzigt daarover. En op de vraag die hij bijna dagelijks krijgt of hij nu premier wil worden of niet laat hij vandaag weten dat het nog steeds zijn "stellige voorkeur" heeft om fractievoorzitter te worden. Vóór 22 november gaat hij in elk geval geen duidelijkheid geven over het premierschap.

Projectontwikkelaars en bouwers die de komende twee jaar huizen bouwen in het middensegment mogen de komende tien jaar 10 procent meer huur gaan vragen. Dat was 5 procent.

Demissionair minister De Jonge past op dit punt zijn wetsvoorstel voor huurregulering aan, de Wet Betaalbare Huur. De maximale huurprijs voor de middenhuur gaat dan van 1123 euro naar maximaal 1235 euro.

Ontwikkelaars krijgen ook een gunstiger puntensysteem waardoor zij meer huur mogen vragen als ze hun pand hebben verduurzaamd of op andere manieren hebben verbeterd.

Het wetsvoorstel ligt nu voor advies bij de Raad van State, maar De Jonge wil daar niet op wachten met zijn wijzigingen. Hij wil de sector zo snel mogelijk duidelijkheid geven zodat zij doorgaan met investeren en het bouwen van woningen.

De Jonge wilde de wet op 1 januari laten ingaan, maar dat is niet meer haalbaar. De (nieuwe) Tweede Kamer en de Eerste Kamer moeten er nog over besluiten. Ook de huurcommissie en andere uitvoerende partijen hebben meer tijd nodig.

De streefdatum is nu 1 juli 2024. Alles is ook afhankelijk van de uitslag van de verkiezingen op 22 november, omdat de wet niet bij alle politieke partijen goed valt.

In aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen interviewt Nieuwsuur de lijsttrekkers van de veertien grootste politieke partijen. In deze speciale verkiezingsuitzendingen ontleden we de partijen aan de hand van hun verkiezingsprogramma's en stemgedrag. Kiezers uit eigen kring komen aan bod met verwachtingen, ambities en kritiek.

Vanavond staat de hele uitzending in het teken van de SP: wat heeft de partij bereikt en waar staat de partij nu? Lijsttrekker Lilian Marijnissen is te gast.

Kijk hier alle vorige interviews terug.

De Hogeschool Saxion heeft het contract van docent en voormalig kandidaat-Kamerlid van de BBB Jasper Rekers per direct opgeschort. Aanleiding daarvoor is het eerdere nieuws dat Rekers gedurende twee jaar via Twitter anoniem haatberichten verspreidde. Volgens een woordvoerder is het contract in samenspraak met de docent opgezegd.

Rekers was eerder al door de hogeschool geschorst, maar de onderwijsinstelling gaf aan nog een gesprek met het aspirant-Kamerlid aan te willen gaan. "Samen is geconstateerd dat het handelen van de docent heeft geleid tot een complexe arbeidsrelatie waardoor deze niet meer houdbaar is", laat een woordvoerder van de hogeschool aan persbureau ANP weten.

De tweets van Rekers kwamen twee weken geleden aan het licht, toen het ANP over de kwestie berichtte. Via het socialemediaplatform X verstuurde Rekers lange tijd beledigende en dreigende berichten: zo maakte hij politici online onder meer uit voor "kindermishandelaar" en "pharmahoer".

Geconfronteerd met de berichtenstroom nam de BBB afstand van Rekers' uitspraken. Het kandidaat-Kamerlid zelf liet weten dat hij zijn zetel niet in zou nemen, als hij bij de Tweede Kamerverkiezingen op 22 november verkozen zou worden.

Rekers, die ook een bedrijfsadviesbureau heeft, stond op de dertiende plaats op de kandidatenlijst van BBB. Omdat de kandidatenlijst al vaststaat, kon hij niet meer van de lijst worden gehaald.

Hij was parttime verbonden aan de hogeschool in Enschede, waar hij les gaf bij de academie School of Commerce & Entrepreneurship. Tegen het ANP zegt de onderwijsinstelling niets gemerkt te hebben van het online wangedrag van de docent.

Tijdens de pandemie stuurde Rekers vanaf het account Verzet op Links tussen eind 2020 en eind 2022 honderden tweets. Hij schold publieke figuren zoals politici en journalisten daarin onder meer uit voor fascist, vergeleek hen met nazi's en riep op tot tribunalen en opstanden.

Zo noemde hij Mark Rutte "NSB'er", zorgminister Ernst Kuipers "kindermishandelaar" en "oorlogsmisdadiger". Ook organisaties als de Gezondheidsraad, NOS en RTL Nieuws moesten het ontgelden.

Eenmaal geconfronteerd met de berichten zei hij tegen persbureau ANP spijt te hebben en zich een deel niet te kunnen herinneren.

Het kabinet moet opnieuw naar de tekentafel met het wetsvoorstel dat ervoor moet zorgen dat mensen minder hard gestraft worden als ze een fout maken bij het aanvragen van toeslagen. Dat stelt de Raad voor de rechtspraak in een kritisch advies.

Met de wet moet er een einde komen aan de hoge standaardboetes die worden opgelegd als mensen onbedoeld een fout maken. In plaats daarvan moeten ambtenaren de mogelijkheid krijgen om bijvoorbeeld te kijken naar persoonlijke omstandigheden van uitkeringsgerechtigden. In het nieuwe wetsvoorstel staat bijvoorbeeld dat ambtenaren ook een waarschuwing mogen geven als iemand een fout maakt.

Eerder dit jaar werd het wetsvoorstel door de inmiddels demissionaire ministers Van Gennip (Sociale Zaken) en Schouten (Armoedebeleid) gepresenteerd. Maar de Raad, die het kabinet adviseert over wetskwesties, oordeelt dat het voorstel onvoldoende is en wil dat het kabinet de conceptwet grondig herziet.

De belangrijkste kritiek van het adviesorgaan richt zich op de terugvordering van uitkeringen. Uitkeringsinstanties zijn verplicht om onterecht verstrekte uitkeringen terug te halen. Maar in het nieuwe wetsvoorstel, zo zegt de Raad, staat niets daarover opgenomen. "Het gaat er in zo'n wet dus ook om in wat voor termijnen je int, of wanneer kwijtschelding mag. Dat blijft nu onduidelijk", zegt Henk Naves, voorzitter van de Raad voor de rechtspraak, tegen de Volkskrant.

Het adviesorgaan wijst erop dat er wel een andere wet in de maak is die de terugvordering moet regelen. Maar de samenhang tussen die voorstellen ontbreekt. "Het grotere geheel is onvoldoende in beeld en bestaande regelgeving is uit het oog verloren", schrijft de Raad in een toelichting. Naves waarschuwt ervoor dat het nieuwe wetsvoorstel burgers zelfs verder in de financiële problemen kan brengen.

Uitgangspunt van het voorstel - voluit het concept wetsvoorstel Handhaving sociale zekerheid - is dat ambtenaren meer mogelijkheden krijgen om op te treden wanneer er problemen ontstaan bij het aanvragen van toeslagen. Zo moeten ambtenaren de mogelijkheid krijgen om af te zien van straf of een voorwaardelijke boete of een waarschuwing op kunnen leggen.

Het demissionaire kabinet kwam met de nieuwe wetgeving na het toeslagenschandaal. Daarbij werden honderden burgers gedupeerd omdat zij onterecht als fraudeur werden gezien. Eerder schreven de demissionaire ministers Van Gennip en Schouten dat het uitgangspunt van de nieuwe wet moet zijn dat iemand een uitkering aanvraagt omdat dat nodig is, niet om misbruik van het systeem te maken. "Iemand die een uitkering aanvraagt moet dus met vertrouwen worden bejegend", schreven zij eerder.

De ministers hebben nog niet gereageerd op de kritiek van de Raad voor de rechtspraak.

Twee weken voor de verkiezingen tekent zich in de Peilingwijzer een top 2 af. NSC met 25 tot 31 zetels en de VVD met 26 tot 30 zetels gaan aan kop, terwijl GroenLinks-PvdA met 21 tot 25 zetels achterblijft. De Peilingwijzer is een gewogen gemiddelde van de peilingen van I&O Research en Ipsos/EenVandaag.

Volgens Tom Louwerse, de maker van de Peilingwijzer, was er twee weken geleden nog geen duidelijk verschil tussen GroenLinks-PvdA enerzijds en de VVD en het NSC anderzijds, en is dat er nu met vijf zetels wel.

Daarbij gaan bij Ipsos/EenVandaag VVD en NSC aan kop, met 28 respectievelijk 26 zetels, en staat GroenLinks-PvdA daar duidelijk achter met 22 zetels, terwijl bij I&O Research NSC met 29 zetels drie zetels groter is dan de VVD, die weer 2 zetels groter is dan GroenLinks-PvdA.

Louwerse zegt dat de peilingen in elk geval geen Timmersmans-effect laten zien. "De combinatie GroenLinks-PvdA staat in de Peilingwijzer ongeveer net zo hoog als vóórdat de partijen besloten een gezamenlijke lijst te vormen. Ze staan al bijna het hele jaar op hetzelfde niveau."

Onderzoeker Asher van der Schelde van I&O zegt dat uit het kiezersonderzoek van zijn bureau naar voren komt dat Frans Timmermans voor de kiezers niet erg overtuigend is. Bovendien draait de campagne niet om klimaatverandering, een thema waarop GroenLinks-PvdA goed scoort.

Pieter Omtzigt doet het bij de kiezers juist goed. Zowel bij College Tour als bij het RTL-debat vonden kiezers hem blijkens onderzoek van I&O het meest overtuigend. 53 procent vond hem in het RTL-debat de beste, tegen slechts 14 procent voor Timmermans. Dilan Yesilgöz zit daar met 36 procent tussen.

Zij doet het vooral volgens haar eigen kiezers goed. Ze wordt ervaren als duidelijk en realistisch.

De partij van Omtzigt heeft volgens het I&O-onderzoek ook de meeste mogelijkheden om door te groeien. Van der Schelde vindt dat wel verrassend. "Omtzigt trekt kiezers van links en rechts, dat is moeilijk bij elkaar te houden. We hielden er rekening mee dat hij wat zou verliezen zodra zijn programma bekend werd, maar we zien juist dat veel mensen die nog geen voorkeur hadden nu ook voor hem kiezen."

Welke invloed het heeft dat Omtzigt nog niet weet of hij premier wil worden, is niet duidelijk. Daar heeft I&O geen onderzoek naar gedaan. Van der Schelde vindt dat Omtzigt dit slim aanpakt. "Stel dat hij geen premier wil worden, dan moet hij iemand aanwijzen, en dan bestaat de kans dat mensen zeggen dat het voor hen niet meer hoeft."

Een gelopen race is het nog niet. Ook GroenLinks-PvdA heeft nog groeipotentieel en kan vooral kiezers winnen die nu D66 of Volt denken te stemmen.

Het verleden heeft geleerd dat er in de laatste week nog flinke verschuivingen kunnen komen, zegt Tom Louwerse. "We hebben in Nederland een korte campagne, waardoor er op het laatst vaak nog wel wat verandert. In 2021 zag je dat D66 in de laatste week ineens omhoogging. En in 2017 liet de VVD de PVV aan het slot duidelijk achter zich."

De PVV staat nu in de Peilingwijzer op 16-20 zetels. "Na een stijging stabiliseert het zeteltal van de PVV zich rond de koers die ze vorige keer ook hadden. Een echte doorbraak blijft uit", aldus Louwerse.

BBB zakt duidelijk verder weg en staat nu op 7-11 zetels. Louwerse constateert dat NSC en BBB electorale concurrenten zijn en dat NSC die strijd nu duidelijk aan het winnen is.

De partij van Caroline van der Plas is zelfs zo ver weggezakt dat ze op min of meer gelijke hoogte staat met D66, dat op 6-10 zetels staat. Dat verschil valt binnen de foutmarge.

De Partij voor de Dieren staat op 6-8, en wordt gevolgd door de SP met 4-6 zetels, en Volt, FVD, CDA, Denk en de ChristenUnie die alle op 3-5 staan.

De SGP staat op 2-4 en JA21 is gezakt naar 0-2 zetels. BIJ1 en 50Plus staan op 0 tot 1 zetel.

Aan de teloorgang van het CDA lijkt voorlopig nog geen einde te komen. Ondanks rapport op rapport met analyses van wat er voorheen misging, weet de partij kiezers nog steeds niet te overtuigen. Maar volgens lijsttrekker Henri Bontenbal zal zijn partij "nog wel eens kunnen gaan verrassen".

"Het CDA heeft de afgelopen jaren te veel water bij de wijn gedaan." Bontenbal wil het CDA weer een duidelijk profiel geven, zegt hij in een verkiezingsgesprek bij Nieuwsuur.

De kersverse CDA-lijsttrekker erft een partij die door zijn voorganger Wopke Hoekstra nog verder in verval is gestort. Als nieuwe lijsttrekker wacht hem een zware klus. Zelf zegt hij dat het "frisser en compromislozer" zal zijn.

Het CDA, ooit een brede volkspartij, hamert op "waarden en normen" en pleit voor een "fatsoenlijk land". De komende verkiezingen zijn het zoveelste hoofdstuk waarin de partij zegt dat ze haar leven gaat beteren. Bontenbal schermt met vernieuwing en wil van het CDA ook een klimaatpartij maken. Maar gelooft de achterban dat allemaal nog?

De natuurlijke CDA-achterban komt van het platteland, en bestaat ook uit boeren. De tragiek is dat het gedachtegoed van die achterban lijkt te floreren als nooit tevoren. Maar mensen komen volgens de peilingen niet meer uit bij het CDA, maar bij nieuwkomers als NSC van Pieter Omtzigt en BBB van Caroline van der Plas. Die partijen lijken het CDA-verhaal veel beter te verkopen.

Toch vindt Bontenbal dat het CDA nog steeds "nodig is in het politeke spectrum". "Kunnen die nieuwe partijen het wel waarmaken? Wij zijn als partij geworteld, ook in lokaal bestuur."

Van de 54 zetels die de partij in de jaren 80 had, heeft het CDA er in de Tweede Kamer nu nog vijftien. Na de verkiezingen van 22 november voorspellen de peilingen dat daar slechts een handjevol van overblijft. Van de 15 huidige CDA-Kamerleden zijn er inmiddels 11 vertrokken of zullen de Haagse deur na de verkiezingen achter zich dichttrekken.

Bontenbal: "Ik vertegenwoordig een brede partij. Met een boerin op nummer 2 en mensen die uit heel Nederland komen. Ik ben de kopman van deze brede club mensen. En ik wil mijn stempel gaan drukken op het CDA-verhaal. Zodat mensen weer zien waar we voor staan."

Boer Henry Fox is zijn vertrouwen in het CDA helemaal kwijtgeraakt. Hij was 25 jaar lang lid. "Op het moment dat ze hier het erf afrijden, zijn ze het vergeten. Nooit hoorde ik iets terug. We hebben alle praatjes de afgelopen jaren al gehoord, maar het heeft ons niets opgeleverd." De melkveehouder uit Twente overweegt nu op NSC of BBB te stemmen. "CDA kiest steeds voor de natuur boven de landbouw."

Bontenbal snapt de frustratie en geeft toe dat het (demissionaire) kabinet de sector met een doelstelling tegen de muur heeft gezet. Hij wil opnieuw proberen een landbouwakkoord te sluiten. "Dit gaat over de boeren en over milieu, die komen samen in dat akkoord. De overheid is topdown dingen gaan bedenken, terwijl er in de sector genoeg ideeën zijn voor een transitie."

Ook zegt hij dat boeren twee jaar lang geen perspectief is geboden. "We hadden harder moeten duwen en schreeuwen, misschien. Het probleem is niet weg. Gaan andere partijen dan iets heel anders doen? Er is geen makkelijke weg uit deze crisis."

Op de partij van Pieter Omtzigt - NSC dat op inhoudelijk gebied een grote concurrent is - heeft Bontenbal kritiek. "NSC agendeert niet en legt geen hoopvolle agenda neer. Die partij analyseert alleen de problemen, maar biedt geen oplossing. Als het vertrouwen in de politiek laag is, moeten we zorgviuldig zijn en wantrouwen niet verder aanwakkeren."

In Nieuwsuur kreeg Bontenbal ook kritiek namens de jongeren. Niels Honkoop, tot vorig jaar CDA-raadslid in Gouda en eerder vice-voorzitter van CDA-jongeren, heeft zijn lidmaatschap opgezegd en twijfelt aan de koers van de partij. Het hameren op een fatsoenlijk Nederland is hem in het verkeerde keelgat geschoten. "Er is een reden voor mensen om cynisch naar de politiek te kijken: Groningen, de toeslagenaffaire, de woningnood. Het CDA was er altijd bij. En nu is er weer een new kid on the block die het allemaal anders gaat doen?"

Bontenbal vindt dat zijn partij eerder de koers had moeten verleggen, maar gelooft heilig dat het CDA terug kan komen. "Onze filosofie is precies wat mensen nodig hebben en natuurlijk moeten we het gaan waarmaken. Vertrouwen komt te voet en gaat te paard. Het CDA is niet dood en begraven, maar komt er weer bovenop."

Een belangrijke pijler onder het klimaatbeleid van de vorige regering zijn de afspraken met de grootste CO2-uitstoters van Nederland. Met normen en verplichtingen, maar ook met drie miljard subsidie wil de regering deze industrieën helpen te vergroenen. Een idee uit de koker van Bontenbal. Wat is daarop zijn antwoord? Bekijk hier het hele gesprek terug:

Het bestuur van de Partij voor de Dieren krijgt van de rechter gelijk in een zaak die was aangespannen door de integriteitsfunctionaris van de partij.

Die vond het onterecht dat de partij in een persbericht sprak van een onjuiste en onzorgvuldige manier van behandelen van de meldingen tegen lijsttrekker Esther Ouwehand.

Maar de rechter is het daar niet mee eens en vindt dat de partij dat wel mag zeggen, al was het beter geweest als de integriteitsfunctionaris daar vooraf van op de hoogte was gesteld.

Op 6 oktober maakte het partijbestuur bekend dat de klachten die tegen Ouwehand waren ingediend van het oude bestuur kwamen en onterecht waren. Ouwehand was door dat bestuur aan de kant gezet.

Het nieuwe bestuur concludeerde na onderzoek van de klachten en extern en juridisch advies dat Ouwehand geen integriteitsschendingen had begaan.

Nederland stuurt een marineschip richting Gaza om te kunnen helpen bij evacuaties en de toevoer van noodhulp. Demissionair minister van Defensie Ollongren heeft dat bekendgemaakt bij haar bezoek aan Cyprus. Dat EU-land wil een humanitaire zeecorridor instellen naar de Gazastrook.

"Het is nog niet zeker of het tot een inzet komt. Maar we sturen het schip alvast die kant op", zegt een woordvoerder van de Koninklijke Marine. De opties voor een humanitaire corridor worden nog afgewogen. "Als er een corridor in werking treedt dan zijn we alvast in gebied aanwezig."

Zr.Ms. Holland vertrekt waarschijnlijk halverwege deze maand naar het oostelijke deel van de Middellandse Zee. Het ruim honderd meter lange patrouilleschip doet volgens Defensie ongeveer anderhalve week over de reis. Mogelijk meert het schip aan in Cyprus, maar het kan ook op zee blijven wachten.

In de Gazastrook, waar Israël dagelijks luchtaanvallen uitvoert, woedt een humanitaire crisis. Defensie noemt de situatie zeer ernstig en wil een bijdrage leveren aan de noodhulp voor Gazanen. "Het verruimen en versnellen van de toegang tot het gebied over land heeft daarom prioriteit."

De enige toegang tot Gaza over land is via Egypte. Maar via de grensovergang bij Rafah komen maar mondjesmaat voedsel, medicijnen en water de Palestijnse enclave binnen. Cyprus, dat zo'n 350 kilometer ten noorden van Gaza ligt, wil daarom via zee noodhulp leveren.

De Cypriotische president Christodoulides presenteert morgen zijn plan voor de zeecorridor in Parijs. Daar komen EU-leiders bijeen om de humanitaire crisis te bespreken. Premier Rutte sprak vanmiddag met de Israëlische premier Netanyahu en in dat gesprek ging het ook over dit plan, zei Rutte na afloop.

Nederland is momenteel met twee C-130 transportvliegtuigen aanwezig op Cyprus. Deze toestellen kunnen mogelijk ook worden ingezet voor evacuaties of het leveren van noodhulp. Defensie benadrukt dat ook "opties door de lucht" worden overwogen.

In totaal zijn zo'n 200 Nederlandse militairen tijdelijk gestationeerd op Cyprus. Minister Ollongren bracht vandaag een bezoek aan deze eenheid.

Momenteel zijn er geen Nederlandse marineschepen in de Middellandse Zee. Er zijn wel Franse, Amerikaanse en Italiaanse schepen in het oostelijke deel vanwege de oorlog tussen Israël en Hamas.

"Er zijn al best wat grote schepen met andere capaciteiten", zegt de marinewoordvoerder. Welke rol de Holland bij aankomst krijgt, hangt af van omstandigheden.

"Patrouilleschepen zijn geschikt voor evacuaties op kleinere schaal", legt de marinewoordvoerder uit. Ze zijn volgens hem ook nuttig voor het leveren van noodhulp. De Zeeland, het zusterschip van de Holland, heeft bijvoorbeeld noodhulp geleverd in Caribisch gebied in de nasleep van orkaan Irma in 2017.

Partijen reageren verschillend op de doorrekening van de verkiezingsprogramma's door het Centraal Planbureau. Daarbij benadrukken ze vrijwel allemaal de punten waarin zij er relatief goed vanaf komen. En partijen die aan de doorrekening hebben deelgenomen, leveren kritiek op de partijen die niet hebben meegedaan.

VVD-lijsttrekker Yesilgöz noemt het 'goed' dat acht partijen hun keuzes hebben laten doorrekenen. Zij onderstreept dat de VVD investeert om de vaste lasten te laten dalen: "Ook zorgen we ervoor dat we ons land veiliger maken door te investeren in politie en defensie."

D66-voorman Jetten vindt het teleurstellend dat "virtueel de helft van de zetels in de peilingen" het programma niet heeft laten doorrekenen. Hij wijst er onder meer op dat zijn partij fors investeert in onderwijs en dat zijn partij kinderarmoede meer dan halveert.

GroenLinks-PvdA-fractievoorzitter Klaver zegt dat hij net als sommige anderen aanmerkingen heeft op de manier waarop het CPB werkt. "Maar het is toch belangrijk om de plannen door te laten rekenen. Want iedereen wordt langs dezelfde meetlat gelegd." Hij benadrukt dat GroenLinks-PvdA de klimaatambities haalt en tegelijk de bestaanszekerheid versterkt en roept NSC-leider Omtzigt op alsnog berekeningen te laten maken.

Maar NSC is niet van plan zelf nog met een nader financieel lijstje te komen, laat kandidaat-Kamerlid Van Hijum desgevraagd weten. De partij is wel bereid antwoord te geven op specifieke vragen.

Ook CDA-Kamerlid Van den Brink benadrukt dat de kiezers nu duidelijkheid hebben hoe zijn partij de rekening betaalt en welke investeringen het CDA doet. "Ook na de hele eerdere discussie over 'gratis bier' geven wij die duidelijkheid wel."

Hij wijst er onder meer op dat het CDA gezinnen meer bestaanszekerheid geeft en dat de partij fors in de regio investeert. De christendemocraten willen het minimumloon laten stijgen met de inflatie en niet extra, zoals veel andere partijen wel voorstellen.

ChristenUnie-Kamerlid Grinwis onderstreept dat bij zijn partij de armoede in Nederland het meeste daalt. "En de kosten voor arbeid bij bedrijven stijgen bij de ChristenUnie minder snel dan als we niks zouden doen."

Volt wil een radicale versimpeling van het sociaal-fiscale stelsel. "Dit laat zien dat die stelselwijziging kan en positieve effecten heeft op alle inkomensgroepen", zegt lijsttrekker Dassen.

SGP-kandidaat Flach wijst erop dat zijn partij onder meer extra geld uittrekt voor gezinnen en eenverdieners, bijvoorbeeld door kindregelingen af te schaffen en te vervangen door een "kinderbijdrage". "Daardoor dalen de armoede en de kloof tussen een- en tweeverdieners."

JA21-voorman Eerdmans benadrukt dat alle werkende Nederlanders er met de voorstellen van de partij op vooruit gaan. JA21 is volgens de berekeningen van het CPB de enige deelnemer aan de verkiezingen waarbij de armoede toeneemt. De partij bekijkt nog of op dat punt de plannen kunnen worden bijgesteld.

Er moeten meer dijken, waterkeringen en dammen worden versterkt dan werd gedacht. In 2014 werd geschat dat het tot en met 2050 om ongeveer 1500 kilometer ging, nu blijkt het te gaan om zo'n 2000 kilometer.

De operatie gaat daardoor nog eens tientallen miljarden euro extra kosten: in plaats van de eerder geschatte 12,6 miljard euro is nu mogelijk 15,7 tot 32,9 miljard nodig, schrijft demissionair minister Harbers van Infrastructuur aan de Tweede Kamer.

Onder meer door betere meetmethodes is op meer plekken duidelijk geworden dat veel dijken niet voldoen aan de strengere normen die sinds 2017 gelden.

Ook is nu scherper in beeld hoe het klimaat zich tot en met 2050 zal ontwikkelen. Onder meer droogte speelt een rol bij hoe stevig dijken blijven, en in 2050 zal het vaker droog zijn

Van de 237 beoordeelde dijktrajecten voldoet ruim een kwart (26 procent) bij lange na niet aan de huidige normen. Het gaat dan onder meer om de dijktrajecten langs de Maas in Noord-Brabant en Gelderland. Ook in Limburg zijn sommige dijken in het noorden lang niet hoog en breed genoeg.

Nederland heeft sinds het uitbreken van de oorlog tussen Israël en Hamas de levering van onderdelen voor Israëlische F-35-gevechtsvliegtuigen niet tegengehouden, ondanks waarschuwingen. Het gaat om ambtelijke waarschuwingen dat hiermee mogelijk het humanitair oorlogsrecht wordt geschonden, meldt NRC na een onderzoek hiernaar.

Israël heeft na de terreuraanslagen van Hamas op 7 oktober een bestelling geplaatst bij het F-35 European Regional Warehouse op Vliegbasis Woensdrecht, het distributiecentrum van de Verenigde Staten in Europa voor onderdelen voor de F-35. Die lading is volgens de krant al opgehaald.

De douane informeerde volgens NRC nog bij Buitenlandse Zaken of de zending aan Israël geblokkeerd moest worden vanwege de oorlog. Ondanks waarschuwingen van juristen dat er risico's waren op schendingen van het oorlogsrecht, adviseerden ambtenaren de levering door te laten gaan.

Politieke afwegingen gaven hierbij volgens de krant de doorslag. De weigering van de levering zou schade kunnen toebrengen aan zowel de relatie met Israël als die met de VS, de belangrijkste militaire bondgenoot van Israël.

Het ministerie van Buitenlandse Zaken bevestigt dat de uitvoer aan internationale partners in het F-35-programma, waaronder Israël, tot nu toe niet is ingeperkt.

Die uitvoer vindt volgens het ministerie plaats vanuit de langlopende samenwerking tussen Nederland en internationale partners, door middel van een bulkvergunning. Daardoor is niet voor iedere aanvraag een aparte vergunning nodig. Vanwege die algemene vergunning is het ministerie niet direct betrokken bij de doorvoer, laat het ministerie in een reactie weten.

Wel weigerde Nederland 29 keer een vergunning voor de uitvoer van militaire goederen naar Israël, tussen 2004 en 2020, meldt NRC. Daarbij ging het vermoedelijk om individuele leveringen en niet om de bulkvergunning voor de F-35-onderdelen.

Buitenlandse Zaken meldt verder dat het kabinet de precieze rol onderzoekt van het ministerie bij uitzonderingen op algemene vergunningen. Daarbij wordt gekeken of het "wenselijk en mogelijk" is om "specifieke leveringen aan extra controles te onderwerpen".

"In die besluitvorming neemt het kabinet alle beschikbare informatie mee, waaronder het Israëlische recht op zelfverdediging en de risico's op schendingen van het humanitair oorlogsrecht", aldus het ministerie van Buitenlandse Zaken.

Israël gebruikt de F-35's voor het uitvoeren van luchtaanvallen op de Gazastrook. Vorige week zei het Hoge Commissariaat voor de Mensenrechten van de Verenigde Naties na zo'n aanval op het Palestijnse vluchtelingenkamp Jabalia in de Gazastrook dat dit mogelijk buitenproportionele aanvallen zijn, die kunnen neerkomen op oorlogsmisdaden. Bij die luchtaanvallen vielen veel burgerslachtoffers.

Inmiddels zijn er ook Kamervragen over de leveringen van reserveonderdelen voor de F-35 aan Israël gesteld.

Er zijn op veel vlakken duidelijke en soms zelfs forse verschillen in de financieel-economische keuzes van de partijen. Dat blijkt uit de doorrekening die het Centraal Planbureau heeft gemaakt van acht verkiezingsprogramma's.

Alle partijen die nu in de Tweede Kamer zitten konden meedoen, maar om uiteenlopende redenen hebben maar acht van dat aanbod gebruikgemaakt: VVD, D66, GroenLinks-PvdA, CDA, ChristenUnie, Volt, JA21, en SGP. Er zijn meer partijen dan anders die niet meedoen.

Een van de argumenten om de programma's niet te laten doorrekenen, is bijvoorbeeld kritiek op de economische modellen die het CPB gebruikt. CPB-directeur Hasekamp denkt dat de relatief geringe deelname ook iets zegt over de versplintering van het politieke landschap.

Hasekamp noemt als een van de dingen die opvallen dat er veel aandacht is voor bestaanszekerheid. Bij alle partijen stijgt de koopkracht in de komende kabinetsperiode. GroenLinks-PvdA, ChristenUnie en Volt kiezen er het meest voor om de inkomensverschillen te verkleinen.

Bij het CDA en de SGP verandert de inkomensverdeling ten opzichte van al eerder genomen maatregelen (het zogenoemde 'basispad') niet wezenlijk en bij JA21 gaan de laagste inkomens er relatief wat op achteruit ten opzichte van dat basispad.

Bij de meeste partijen daalt de armoede, hoewel ook daar de mate waarin verschilt. Het is voor het eerst dat het Planbureau de gevolgen van de maatregelen voor de armoede heeft uitgerekend. Volgens de CPB-berekening verhoogt de VVD het minimumloon met 5 procent en komt het in 2028 uit op 16,72 euro per uur. Linkse partijen komen vaak rond de 18 euro uit.

Volgens het CPB verhogen alle partijen die hun programma hebben laten doorrekenen de lasten. Maar de verschillen zijn groot als wordt ingezoomd op wie de lasten betaalt. Per saldo verlagen GroenLinks-PvdA en ChristenUnie de lasten voor gezinnen het meest. De VVD, D66, JA21 en de SGP verlagen die lasten ook. En bij bijna alle partijen nemen de lasten voor bedrijven toe. Alleen Volt en in iets mindere mate JA21 verlagen die.

Bij GroenLinks-PvdA nemen zowel de overheidsbestedingen als de consumptie van huishoudens toe, waardoor de economie licht groeit. Andere partijen met een positief effect op de economische groei zijn VVD, Volt en JA21.

Het CPB benadrukt dat de doorrekening van budgettaire en economische effecten maar één aspect is van de keuzes bij verkiezingen. De doorrekening is dan ook geen stemwijzer, onderstreept het CPB.

Behalve het CPB heeft ook het Planbureau voor de Leefomgeving programma's geanalyseerd. Het gaat daarbij om de programma's van VVD, D66, ChristenUnie, GroenLinks-PvdA en Volt.

Volgens het PBL is het niet waarschijnlijk dat de plannen voldoende zijn voor een klimaatneutraal Nederland in 2040. GroenLinks-PvdA, D66 en Volt willen al in 2040 klimaatneutraliteit bereiken. Zij combineren dit met forse extra lasten voor de industrie.

Op het eerste gezicht liggen de ambities van de deelnemende partijen op het gebied van leefomgeving dicht bij elkaar, vindt het PBL. Maar ze maken wel fundamenteel andere keuzes om de doelen te halen: "Dit heeft invloed op onze dagelijkse leefomgeving en leidt vooral op termijn tot een heel ander Nederland."

Het tempo waarin de partijen uitstoot van stikstof en broeikasgassen uit de landbouw terugdringen, verschilt. Bij D66, GroenLinks-PvdA, en Volt loopt de uitstoot meer terug dan bij ChristenUnie en VVD. De veehouderij zal bij die eerste drie partijen meer krimpen dan bij VVD en ChristenUnie.

Alle deelnemende partijen investeren in een goedkoper en beter openbaar vervoer. ChristenUnie, GroenLinks-PvdA en Volt hebben hier de grootste bedragen voor gereserveerd. De VVD investeert als enige partij in een extra uitbreiding van het autowegensnelwegennet.

In aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen interviewt Nieuwsuur de lijsttrekkers van de veertien grootste politieke partijen. In deze speciale verkiezingsuitzendingen ontleden we de partijen aan de hand van hun verkiezingsprogramma's en stemgedrag. Kiezers uit eigen kring komen aan bod met verwachtingen, ambities en kritiek.

Vanavond staat de hele uitzending in het teken van het CDA, dat probeert op te krabbelen na tegenvallende verkiezingsuitslagen maar veel last heeft van concurrenten BBB en NSC. Lijsttrekker Henri Bontenbal is te gast.

Kijk hier alle vorige interviews terug.

Uitbreidingen van het lespakket, gratis maaltijden op school en meer aandacht voor het mentale welzijn van leerlingen. De politieke partij Volt heeft grootse plannen voor het onderwijs. Maar onderwijsbonden en leraren zeggen tegen Nieuwsuur dat de partij met deze plannen de échte problemen niet oplost.

Het thema onderwijs is verweven door het verkiezingsprogramma van Volt. Dat is niet voor niks, zegt lijsttrekker Laurens Dassen, want "het onderwijs is de plek waar leerlingen zichzelf ontwikkelen en hun toekomst vormgeven".

In het programma stelt Volt onder andere vijftien uitbreidingen van het lespakket en geheel nieuwe vakken voor in het primair en voortgezet onderwijs. Zo wil de partij dat er lessen komen over Europees burgerschap, over kunstmatige intelligentie en er moet een lesprogramma over ADHD en autisme komen.

Onderwijsbonden en docenten zijn kritisch. Zij vragen zich af hoe Volt dit wil betalen en uitvoeren. De Algemene Onderwijsbond (AOb) zegt bijvoorbeeld dat de plannen er op papier mooi uitzien, maar "afleiden van de kern: het oplossen van het lerarentekort", aldus AOb-bestuurder Jelmer Evers. Volgens de recentste cijfers is er in het primair onderwijs alleen al een tekort aan 9700 fulltime leerkrachten.

Dassen zegt de zorgen te begrijpen. Hij noemt het lerarentekort "een van de grote problemen van deze tijd". "En het tekort wordt steeds groter". Om dat op te lossen wil hij de administratieve druk voor leraren verlagen. "Nu gaat nog 6,5 uur per week naar administratieve taken." Daarnaast moet het salaris omhoog en wil Volt dat de lerarenopleiding gratis wordt.

Nieuwsuur legde de onderwijsplannen van Volt voor aan twee leraren. "Het zijn hele leuke ideeën, maar zeker op de korte termijn voor ons niet haalbaar":

Volt wil ook gratis gezonde schoolmaaltijden verzorgen op alle scholen "naar Zweeds model", waarbij "de maaltijd wordt gezien als onderdeel van het schoolprogramma". Maar in Zweden hebben scholen kantines met extern personeel. Leraren zeggen tegen Nieuwsuur dat ze vrezen dat zij in hun eigen pauzes boterhammen zullen moeten smeren.

"Daar zijn externe partijen voor", zegt Dassen. "Wij zeggen: zorg dat dat wordt uitgebreid en dat ministeries daar zaken mee doen."

En ook de extra lessen, bijvoorbeeld op het gebied van digitale vaardigheid, wil Dassen deels uitbesteden. "Dan zorg je dat het voor leraren werkbaar blijft."

Hoe Volt al die externe partijen gaat betalen, is nog onduidelijk. "Dat zijn we nu aan het bekijken. We laten ons verkiezingsprogramma ook deels doorrekenen. Niet al die vijftien zaken zullen we van buitenaf kunnen inhuren. Maar voor zaken als het welzijn van leerlingen, digitale vaardigheden, zwemles en schoollunches moet je kijken naar externe partners."

Op een Algemene Ledenvergadering van Volt in september waarschuwde ook Volt-lid Jori Mur voor de werkdruk die de voorgestelde lesuitbreidingen met zich mee zouden brengen. Mur werkt in de onderwijssector en zegt, net als andere leraren en bonden: "Dit is niet wat het onderwijs nu nodig heeft".

Dassen: "Uiteindelijk wil je ook kijken: waar wil je met het onderwijs naartoe? Ik realiseer me dat niet alle punten die we willen van de een op de andere dag geregeld zijn. Maar dat wil niet zeggen dat je daar als politiek niet al over na moet denken."

Volt strijdt ook voor meer transparantie binnen de politiek over contacten met lobbyisten. Nieuwsuur vroeg Dassen naar lobbypraktijken binnen zijn eigen partij en naar zijn radicale klimaatplannen. Kijk hier het hele gesprek terug:

Als morgenochtend het Centraal Planbureau (CPB) met de traditionele doorrekening van de verkiezingsprogramma's komt, zitten daar niet de plannen bij van twee partijen die hoog staan in de peilingen. NSC van Pieter Omtzigt en BBB van Caroline van der Plas hebben hun voorstellen niet laten doorrekenen. Hetzelfde geldt voor de SP, PVV, Partij voor de Dieren, Denk en Forum voor Democratie.

Ze hebben kritiek op de manier waarop de rekenmeesters van het CPB hun werk doen. Die kritiek is er al veel langer, maar nog nooit was het aantal weigeraars zo groot. Daarmee geeft de doorrekening deze keer dus lang geen volledig beeld.

Steen des aanstoots voor de meeste weigeraars zijn de economische modellen die het CPB gebruikt om te voorspellen wat de gevolgen van plannen zullen zijn voor de schatkist en de economie. Volgens SP-leider Lilian Marijnissen zijn het "neoliberale modellen", waar de ideeën van haar partij automatisch slecht uitkomen.

Als voorbeeld noemt ze de verhoging van het minimumloon, iets wat de SP al langer bepleit. "We hebben daar jarenlang strijd over gehad met het CPB. We kwamen altijd slecht uit de doorrekening omdat dat desastreus zou zijn voor de werkgelegenheid. Nou, wij weten wel beter."

Inmiddels is het CPB daarover van mening veranderd, zegt Marijnissen. "En nu willen allerlei andere partijen ook een hoger minimumloon. Maar ondertussen zitten we wel met een enorme scheefgroei in lonen." In 2021 deed de SP, met tegenzin, nog wel mee, maar nu dus niet meer. Marijnissen: "Wij willen een ideeënstrijd voeren en geen boekhoudersdebat".

Tegelijkertijd hebben veel partijen inmiddels zo veel kennis over de CPB-modellen vergaard, dat ze heel goed weten met welke voorstellen ze goed uit de doorrekening komen. Belastingkortingen voor werkenden stimuleren mensen om te gaan werken, en dat heeft een positieve uitwerking op het CPB-oordeel. Partijen maken daar dan vervolgens weer goede sier mee.

Dat is ook de belangrijkste kritiek van NSC-lijsttrekker Pieter Omtzigt, een van de koplopers in de peilingen. Hij vindt dat het CPB werkt met een soort schijnwerkelijkheid die niets te maken heeft met de echte wereld, en die door partijen te makkelijk te manipuleren is.

Bovendien kon hij naar eigen zeggen zijn programma niet laten doorrekenen, omdat de deadline voor het inleveren van de plannen al verstreken was voordat de partij was opgericht. In het RTL-debat van afgelopen zondag kwam het hem op veel kritiek te staan. "Uw partijprogramma wordt zo een menukaart zonder prijzen", oordeelde VVD-lijsttrekker Dilan Yesilgöz.

Omtzigt zegde daarop toe dat hij binnenkort met een eigen overzicht komt van wat zijn plannen kosten en opleveren.

Dat zo veel partijen hun plannen niet laten doorrekenen, wil niet zeggen dat het ook helemaal niet gebeurt. Wim Suyker is op zijn zolderkamertje druk bezig om te kijken hoe de verschillende partijprogramma's uitpakken. Dat deed hij als econoom bij het CPB, en hij is ermee doorgegaan nu hij met pensioen is.

Zijn conclusie is dat veel programma's erg vaag zijn over de financiële en economische consequenties. "Het wemelt van onduidelijkheden. Ik zie hele lijsten van zaken waar iets aan gedaan moet worden. Maar hoe dan, en wanneer, dat staat er niet bij."

Suyker heeft ook de plannen van NSC en BBB doorgerekend. Beide laten het overheidstekort oplopen, is zijn conclusie. Omtzigt geeft zo'n 2 miljard euro meer uit dan er binnenkomt, bij Van der Plas is dat 7 miljard. En dat is een minimale schatting, want ook bij die partijen kwam hij veel vaagheid en onduidelijkheid tegen.