Het nog niet gepresenteerde verkiezingsprogramma van Denk is online toch leesbaar. Via een achterdeur op de website, die voor iedereen toegankelijk is, kan het programma worden ingezien. Er staat nog geen link op de site naar het document, maar het staat wel online.

Lijsttrekker Stephan van Baarle zegt in zijn voorwoord: "Te lang hebben wij geaccepteerd dat politici uit eigenbelang groepen mensen tegen elkaar opzetten. Er werd angst gezaaid over moslims, vluchtelingen en mensen van kleur om de schuldvraag over problemen in ons land neer te leggen bij mensen met een andere afkomst."

Van Baarle vindt de opvallende illustraties die in het verkiezingsprogramma staan verbindend en niet polariserend:

Denk bevestigt dat het gaat om het verkiezingsprogramma voor de verkiezingen van 22 november. De partij wilde het morgen presenteren met een persbericht en een video. De partij heeft gewacht met de presentatie vanwege de oorlog tussen Hamas en Israël. Die staat een feestelijke presentatie in de weg, zo liet een woordvoerder eerder aan de NOS weten.

Het programma begint met "10 doordenkers". Dat zijn standpunten die van illustraties zijn voorzien. Zo staat er bij het eerste standpunt "Moslimhaat keihard bestraffen" een afbeelding van PVV-leider Wilders achter tralies.

Op een ander plaatje staan verschillende regenboogvlaggen en lhbti+-vlaggen met daarbij kinderen met vraagtekens boven hun hoofd en de tekst "Zullen we weer gewoon doen?". De lijsttrekker van GL-PvdA Frans Timmermans draagt op een afbeelding een soort inbrekerspak met daarbij de tekst "Laat u niet bestelen".

De partij pleit ook voor de chemische castratie van pedoseksuelen, "Waarom niet?" staat er. Verder wil de partij een éénstaatoplossing onder Palestijnse vlag voor Israël en de Palestijnse gebieden.

Daarnaast wil Denk de kansengelijkheid van jongeren verbeteren, het klimaatprobleem en de wachttijden voor woningen aanpakken, de zorg betaalbaar maken, de boodschappen goedkoper en de koning belasting laten betalen.

Sheher Khan schrijft als de voorzitter namens de commissie verkiezingsprogramma : "Dit programma is het resultaat van vele gesprekken met betrokken leden, deskundigen, volksvertegenwoordigers van Denk, het wetenschappelijk instituut Statera, het maatschappelijk middenveld, collega's en uiteraard ook onze eigen Kamerleden."

Het bestuur in Nederland is "stuk" en daar moet snel iets aan veranderen, vindt Nieuw Sociaal Contract (NSC). Bij de presentatie van het verkiezingsprogramma, Tijd voor herstel, zei partijleider Pieter Omtzigt dat de huidige bestuurscultuur grote problemen heeft veroorzaakt, zoals de toeslagenaffaire en de bevingschade in Groningen.

"Het allerbelangrijkste is het herstel van de bestuurlijke ordening in Nederland", zei Omtzigt. Als daar niets aan verandert, blijven er problemen ontstaan, denkt hij. En dan blijven mensen "afhaken van de politiek en soms helemaal van de Nederlandse samenleving".

Daarom wil NSC onder meer dat er een grondwettelijk hof komt, waar mensen aan de Grondwet kunnen laten toetsen of hun rechten zijn geschonden. Verder wil hij dat er een regionaal kiesstelsel komt, net als een wet op het Rijkstoezicht. Ook moeten klokkenluiders beter worden beschermd.

Omtzigt zei in zijn toelichting hoopvol te zijn, omdat ook andere partijen beter bestuur belangrijk zeggen te vinden:

Het verkiezingsprogramma van de nieuwe partij, die het goed doet in de peilingen, telt tachtig pagina's. Na het veranderen van de bestuurscultuur is bestaanszekerheid het belangrijkste onderwerp. Daarbij gaat het onder meer om het bestrijden van voedselarmoede. NSC vindt ook dat basisvoorzieningen zoals energie en zorg voor iedereen bereikbaar moeten zijn.

Verder wil NSC dat migratie fors wordt teruggedrongen. Er moet een twee-statusstelsel komen waarbij een verschil wordt gemaakt tussen asielzoekers die hier tijdelijk komen, in verband met bijvoorbeeld een oorlog, en mensen die zich hier langere tijd willen vestigen, omdat ze worden vervolgd vanwege bijvoorbeeld hun geaardheid of hun politieke of religieuze overtuigingen.

Het migratiesaldo, oftewel het aantal nieuwkomers min het aantal mensen dat uit Nederland vertrekt, mag niet hoger zijn dan 50.000 per jaar. Het gaat dan behalve over asielzoekers ook over buitenlandse studenten en arbeidsmigranten. Het gaat om een richtgetal, zegt Omtzigt. "Als je daarbovenuit komt, moet je aanvullend beleid voeren."

Ook wil de partij ervoor zorgen dat er voldoende woningen beschikbaar zijn. Woningcorporaties moeten de komende jaren 350.000 woningen gaan bouwen. Dat zijn er meer dan het huidige kabinet wil. Ook wil de partij huurverhoging aan banden leggen en denkt NSC erover om, net als vroeger, woonwijken aan te leggen voor werknemers van bepaalde grote bedrijven.

Nieuw Sociaal Contract (NSC) wil het stikstofbeleid over een andere boeg gooien. "Met gezond verstand en oog voor alle belangen", zei Omtzigt bij de presentatie. Hij wil dat de huidige stikstofwet van tafel gaat. Daarnaast moet vooral worden gekeken naar de uitstoot (emissie) en veel minder naar waar de stikstof neerkomt (depositie). Wel moet de veestapel kleiner worden.

"Op geen enkele manier is dit allemaal te doen binnen vier jaar", zei Omtzigt. "Wat in vijftien of twintig jaar kapot is gemaakt, herstel je niet in zo'n korte tijd." Wel denkt hij dat mensen de komende jaren al wat van de veranderingen aan de bestuurscultuur gaan merken, als zijn partij het voor het zeggen krijgt.

Familieleden van Israëliërs die door Hamas zijn ontvoerd of vermoord, hebben vanochtend in Den Haag ontbeten met demissionair premier Rutte. Hij ontving hen op zijn ministerie.

Voorzitter Den Hoedt van het Familieforum voor Gijzelaars en Vermisten sprak van een warm en emotioneel gesprek. Volgens hem beloofde Rutte zijn gesprekspartners dat hij zich zal blijven inzetten voor de vermisten, niet alleen namens Nederland, maar ook in Europees verband. "Dat de gijzelaars moeten terugkomen, heeft zijn hoogste prioriteit", zei Den Hoedt.

"Het zijn mensen die uit hun huis zijn gehaald door een terreurbeweging. Die moeten terugkomen. Dat is het houvast dat we hebben, zonder enige garantie", vulde Den Hoedt aan.

"Wij zijn hier om een gezicht te geven aan het persoonlijke lot", zei een van de vijf familieleden die bij het gesprek waren. Onder hen waren niet alleen Nederlanders. Ieder van de familieleden vertelde zijn persoonlijke verhaal.

Een van hen had het over een om het leven gekomen neef, die vandaag een feest had georganiseerd waar hij als dj zou optreden. "Op zijn computer stond een uitnodiging voor het feest van vandaag. En hij is vermoord."

Onder de rook van Schiphol staat een stuk grond ter grootte van twintig voetbalvelden leeg. De gemeente Amstelveen wil er graag honderden studentenwoningen bouwen, maar dat mag niet. Het stuk grond ligt direct onder de aanvliegroute van Schiphol. Regels over geluidshinder dwarsbomen de ambitieuze plannen van de gemeente.

Een tiental mensen heeft het stuk land nu bezet met tenten en houten huisjes. "Er zijn eigenlijk geen plekken om te wonen dus hebben we hier onze tent neergezet", zegt een student scheikunde, die zijn naam liever niet noemt. "Je ziet dat Nederland op alle manieren tegen zijn grenzen aanloopt. Vooral in de woningcrisis merk je dat." Volgens hem zou Schiphol moeten krimpen, dan krijg je direct meer ruimte om te bouwen.

De vliegtuigen vliegen hier op 200 meter over, maar volgens wethouder Gordon (D66) wijst een GGD-onderzoek uit dat studenten geen gezondheidsschade ervaren van de geluidsoverlast. "Studenten wonen hier tijdelijk en daarbij kunnen we de huizen goed geïsoleerd bouwen."

De gemeente wil 2500 studentenwoningen bouwen, maar het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat houdt dat tegen. Wonen op die plek zou niet gezond zijn en volgens de luchtvaartregels mag het niet. Wethouder Gordon wil dat minister Harbers een uitzondering maakt. "In de regio hebben we een tekort van 6600 studentenwoningen. We moeten meer gaan fluiten naar de geest van de wedstrijd. We regelen ons soms helemaal dicht in Nederland."

Het woningtekort is natuurlijk groter dan Amstelveen: er is een tekort van 390.000 woningen in Nederland op dit moment. Waar is er nog ruimte en hoe willen politieke partijen het tekort oplossen?

Het CDA wil dat er meer gebouwd wordt in de regio. "De regio heeft de ruimte die de Randstad niet heeft", zegt lijstrekker Bontenbal. Volgens de partij hoort daar wel bij dat je ook in de regionale infrastructuur en economie investeert. Zodat er ook banen, kinderdagverblijven en goede treinverbindingen zijn. "En elke gemeente zou de mogelijkheid moeten hebben om één straat erbij te bouwen. Als dat in elke gemeente gebeurt, kan je een flink volume eraan toevoegen."

GroenLinks/PvdA wil, net als het CDA en veel andere partijen, meer centrale regie. Volgens GroenLinks-fractieleider Klaver betekent dat dat Den Haag gaat bepalen waar gebouwd kan worden en dat de overheid weer gaat betalen voor het bouwen van huizen, in plaats van het helemaal over te laten aan de markt. Er is nog op heel veel plaatsen plek, zegt Klaver, allereerst in dorpen en steden zelf. "Daarna kun je aan de randen kijken. En als dat ook allemaal niet lukt, dan kun je kijken in gebieden waar nu nog niet gebouwd wordt."

De Rijksoverheid moet die plekken aanwijzen en keuzes maken. "We kunnen niet een enorm vliegveld hebben en een enorme bio-industrie. Je zal moeten kiezen. Dat betekent een kleinere veestapel, een kleiner Schiphol. Daarmee maken we ruimte om goed en veilig en gezond te kunnen wonen."

Nieuw Sociaal Contract (NSC) wil de provincie de touwtjes in handen geven. "Die kent de lokale en regionale situatie heel goed, dus provincies moeten een beslissende stem krijgen in het aanwijzen van locaties", zegt de nummer tien op de lijst, Merlien Welzijn.

Zij willen daarnaast ook de migratie beperken - "je kunt niet eindeloos mensen toelaten en daarvoor bouwen" - en meer duidelijkheid voor de marktpartijen. "Wat ik hoor van commerciële partijen en beleggers is dat het beleid onduidelijk is, te snel verandert, plotseling verandert. En dat is niet goed voor een investeringsbeslissing. De overheid moet voor een stabiel klimaat zorgen en dan kunnen de partijen die daarvoor bedacht zijn, de corporatiesector en marktpartijen, gewoon hun werk doen."

Volgend jaar zullen er door het blauwtongvirus veel minder schapen in Nederland zijn, verwacht demissionair minister Piet Adema van Landbouw. Hij vreest een drama voor de sector.

"De omvang van het aantal schapen zal volgend jaar enorm, dramatisch gekelderd zijn", zei hij na overleg met Europese collegaministers in Luxemburg.

Inmiddels zijn er bij 2500 schapenhouders in Nederland gevallen gemeld. "Er gaan dagelijks duizenden schapen dood in Nederland", zei Adema. "Door het virus kan er nu ook niet worden gedekt. Dat betekent dat je volgend jaar niet alleen het effect ziet van de schapen die nu doodgaan, maar ook van de lammetjes die er niet bij komen."

Na het overleg deed hij met zijn collega's uit Duitsland en België nogmaals een oproep aan de farmaceutische industrie om een vaccin te ontwikkelen.

"We hopen dat het in de winter wat minder wordt met de ziekte, maar in het voorjaar zal er ongetwijfeld een opleving zijn. Het zou mooi zijn als we voor die tijd een vaccin hebben. Hoe eerder hoe beter."

Adema verwacht in de winter een daling van het aantal besmettingen omdat de verspreiders van het virus dan minder actief zijn. Deze kleine vliegjes, knutten, gedijen niet in de kou.

Blauwtong is een ziekte die alleen voorkomt bij herkauwers, zoals schapen, runderen en geiten. Vooral bij schapen is de ziekte dodelijk. Ze krijgen hoge koorts, hun tong kan blauw kleuren, ze kwijlen en lopen kreupel. Mensen kunnen niet besmet raken.

De leider van Nieuw Sociaal Contract (NSC) Pieter Omtzigt wil nog niet zeggen met welke partijen hij eventueel een kabinet wil vormen. Bij het College Tour Verkiezingsdebat waar ook de lijsttrekkers van VVD, GroenLinks/PvdA en BBB waren uitgenodigd, wilde Omtzigt geen voorkeur uitspreken. "Ik ben met alle drie verwant, maar ik wil liever geen voorkeurscoalitie opgeven."

De nieuwe partij NSC staat hoog in de peilingen en een van de vragenstellers in de zaal van de Vrije Universiteit wilde daarom weten wat voor kabinet er komt, mocht Omtzigt die peilingen bij de Tweede Kamerverkiezingen op 22 november weten te verzilveren. "Krijgt een kabinet met NSC een links-progressief of een rechts signatuur?", wilde de student weten.

"Ik ga een coalitie aan met de partijen waar ik onze ideeën het beste mee kan verwezenlijken", aldus Omtzigt, die erop hamerde dat het om de inhoud moet gaan. "En niet om de poppetjes." Het verkiezingsprogramma van zijn partij wordt aanstaande dinsdag gepresenteerd.

Na enig aandringen zei Omtzigt wel dat hij op het onderwerp 'bestaanszekerheid' het meeste verwantschap heeft met Timmermans en op migratie met de VVD.

Ook VVD-leider Yesilgöz gaf geen duidelijk antwoord over haar voorkeurscoalitie. "Ik wil vooral geen waterige compromissen sluiten", zei ze. Eerder heeft ze al aangegeven een coalitie met de PVV niet meer uit te sluiten, iets wat haar voorganger Rutte jaren wel heeft gedaan.

BBB-leider Van der Plas werd naar eigen zeggen een beetje moedeloos van de antwoorden. "Als er zoveel geluld wordt, heb ik er al helemaal geen zin meer in." Om vervolgens kort aan te geven: "Ik wil met Pieter." Timmermans herhaalde zijn standpunt dat zijn partij vooral wil dat de VVD in de oppositie gaat. "Na zoveel jaar regeren is het goed om op een ander spoor te komen, en even op het bankje te zitten."

Aan het begin van het debat werd een vraag gesteld over de visie van de lijsttrekkers op de oorlog tussen Israël en Hamas:

Verder werden door studenten vragen gesteld over onder meer kernenergie, het tekort aan studentenwoningen en de stijgende rente voor studenten uit het leenstelsel. GroenLinks/PvdA wil de rente voor de pechgeneratie bevriezen en is tegen kernenergie. "Het is niet nodig, niet haalbaar en niet betaalbaar", aldus Timmermans, die Nederland er ook te klein voor vindt. Daar zijn de andere drie partijen het absoluut niet mee eens.

Iets meer dan een maand voor de Tweede Kamerverkiezingen gaat de oorlog tussen Hamas en Israël langzamerhand meer een rol spelen in de campagne. Zo wijdde lijsttrekker Rob Jetten er vandaag op het D66-verkiezingscongres het begin van zijn speech aan en zijn VVD-collega Dilan Yesilgöz ging ook in op de kwestie bij de campagneaftrap van haar partij.

Jetten benadrukte in zijn toespraak vooral de twee kanten van het conflict. De "terreur van Hamas tegen onschuldige burgers" in Israël kwam aan bod, net als de twee miljoen Palestijnse burgers die "geen kant op kunnen in de openluchtgevangenis die Gaza heet".

De D66-leider sprak over de noodzaak van de-escalatie in Israël en Gaza. Volgens hem moet de diplomatieke druk om te komen tot een gevechtspauze worden opgevoerd. "Het is tijd voor het onderzoeken van oorlogsmisdaden. Het is tijd voor een staakt-het-vuren", zei Jetten.

Dat laatste zei Yesilgöz op haar beurt ook, weliswaar in antwoord op vragen en minder stellig. "Wat voor ons van belang is, is dat humanitaire hulp bij de mensen in Gaza kan komen. Het gaat om het creëren van ruimte voor corridors." Maar dat doet niks af, benadrukte ze, aan het recht van Israël om zich te verdedigen "binnen het internationaal recht".

De twee partijleiders, die beiden ook minister zijn, voegden zich daarmee bij het kabinetsstandpunt zoals gisteren verwoord door minister Ollongren in Nieuwsuur. De D66-minister van Defensie zei daar dat een "gevechtspauze" nodig is om een "humanitaire catastrofe in ontwikkeling" in Gaza te stoppen.

VVD-leider Yesilgöz ging ook in op de oproep van een aantal rijksambtenaren gisteren om Israël zo snel mogelijk een halt toe te roepen. Na een vraag daarover van iemand uit het publiek van de zogenoemde town hall meeting, zei ze dat ambtenaren privé een mening mogen hebben. "En die kun je met mij bespreken, maar uiteindelijk bepaalt de politieke leiding de lijn en niet andersom."

Dat standpunt deelt ze met de GroenLinks-PvdA-lijstrekker. Frans Timmermans, die binnen zijn beweging ook de gevolgen van het conflict ondervindt, zat gisteren bij talkshow Op1 om over Israël en Gaza te spreken. "Ambtenaren hebben uiteindelijk het beleid uit te voeren wat democratisch is vastgesteld", zei de voormalig buitenlandminister en diplomaat.

Het Nederlandse kabinet roept op tot een staakt-het-vuren tussen Israël en Hamas. Dat zegt demissionair minister van Defensie Kajsa Ollongren in Nieuwsuur.

De D66-minister zegt dat een "gevechtspauze" nodig is om een "humanitaire catastrofe in ontwikkeling" in Gaza te stoppen. Ze benadrukt dat Israël het recht heeft zich te verdedigen. Ook heeft ze begrip voor het Israëlische voornemen om Hamas te vernietigen. "Maar we moeten ons houden aan het humanitair oorlogsrecht. Je kan mensen niet water en voedsel ontzeggen."

Als de strijdende partijen, al dan niet tijdelijk, de wapens neerleggen, hoopt Ollongren dat hulporganisaties zoals het Rode Kruis aan het werk kunnen in de Gazastrook. Ze zegt dat ze namens het hele kabinet spreekt als ze oproept tot een staakt-het-vuren. "De humanitaire situatie vraagt om rust."

Eerder deze week maakte het demissionaire kabinet 10 miljoen euro vrij voor humanitaire hulp in Gaza. Premier Rutte riep Israël onlangs op zich aan het humanitair oorlogsrecht te houden. Rob Jetten, demissionair minister voor Klimaat en Energie, schreef afgelopen dinsdag een bericht op X, voorheen Twitter, waarin hij opriep tot een staakt-het-vuren.

Een groep rijksambtenaren vroeg de Nederlandse politiek eerder vandaag het Israëlische geweld te veroordelen. 267 ambtenaren van alle ministeries schreven in een gezamenlijke verklaring dat ze willen dat de Nederlandse regering Israël "een halt toeroept". Ze veroordelen de "gruwelijke" aanvallen van Hamas op Israëlische burgers, maar noemen tegelijkertijd de reactie van Israël in Gaza "disproportioneel" en "buitensporig".

Ook ambtenaren van de Europese Unie stelden een soortgelijke brief op. Daarin zijn ze kritisch over de "onvoorwaardelijke steun" die Commissie-voorzitter Von der Leyen uitsprak aan Israël.

Minister Ollongren kwam vandaag eerder één dag eerder dan gepland terug uit Zuid-Afrika, waar ze op staatsbezoek was samen met het koningspaar en minister Hanke Bruins Slot van Buitenlandse Zaken. De demissionaire ministers wilden sneller terug zijn in Nederland vanwege de situatie in Israël en Gaza.

Nederland stuurde onlangs ongeveer tweehonderd militairen naar Cyprus. Een kleinere groep mariniers is naar Libanon gegaan. Volgens Ollongren bereiden ze zich daar voor op mogelijke scenario's zoals evacuaties van ambassades. "Zodat áls het gebeurt, we er echt klaar voor zijn."

De demissionair minister van Defensie vertelt in de studio van Nieuwsuur dat ze "heel grote" zorgen heeft over verdere escalatie van de situatie in het Midden-Oosten. "Omdat het een regio is met heel veel destabiliserende factoren, zoals Iran en Hezbollah in Libanon."

De integriteitssecretaris van de Partij voor de Dieren heeft een kort geding aangespannen tegen de partij. Dat dient volgende week. Aanleiding zou de recente verklaring van het bestuur zijn waarin alle integriteitsmeldingen tegen partijleider Ouwehand ongegrond worden verklaard.

In die verklaring wordt onder meer ingegaan op het verwijt dat Ouwehand in een e-mail druk zou hebben gezet op de integriteitsmedewerker. Het bestuur wijst dat van de hand en zegt dat Ouwehand ook op dit punt correct heeft gehandeld.

De integriteitssecretaris, die in dienst is bij de partij, neemt nu dus gerechtelijke stappen. Zij en haar advocaat willen niet op de zaak ingaan. Het bestuur van de Partij laat weten alle vertrouwen te hebben in de uitkomst.

Naar aanleiding van de verklaring waarin stond dat zij geen integriteitsschendingen had begaan, liet Ouwehand twee weken geleden weten dat zij doorgaat als lijsttrekker. Ze had zich even daarvoor tijdelijk teruggetrokken omdat er negen klachten tegen haar lagen.

Het nieuwe bestuur stelt dat die allemaal afkomstig waren van het oude bestuur, waarmee Ouwehand een conflict had over de koers van de partij. Dat bestuur is opgestapt.

PVV-leider Wilders hoopt dat Pieter Omtzigt (NSC) terugkomt van zijn voornemen om niet met de PVV te regeren. "Ik hoop dat zijn standpunt zal veranderen", zei Wilders bij een aftrap van zijn verkiezingscampagne in een interview met de NOS. "Misschien gebeurt het niet nu, maar na de verkiezingen."

Omzigt heeft gezegd dat hij alleen met partijen wil regeren die "de rechtsstaat heel laten". En daar hoort in zijn ogen de PVV niet bij, zo maakte hij midden september duidelijk in het tv-programma Buitenhof.

Een dag daarvoor had Wilders aangekondigd dat de PVV graag wil meeregeren in een nieuw kabinet en dat "wat scherpe kantjes" van de asielplannen waren afgehaald. De PVV hoopt niet alleen met de VVD te kunnen regeren, maar ook met NSC van Omtzigt, die nu hoog in de peilingen staat.

Wilders gelooft niet dat Omtzigt principiële problemen met de PVV heeft. Omtzigt zit in de Raad van Europa op een PVV-zetel, benadrukt Wilders. Omtzigt heeft hem dit in 2021 gevraagd nadat hij uit het CDA was gestapt. "Ik zei: natuurlijk, beste Pieter, mag je op die zetel zitten. Hij zit er nog op de dag van vandaag en had er geen principiële bezwaren tegen."

De PVV-leider vreest dat als de NSC veel zetels haalt bij de Tweede Kamerverkiezingen op 22 november, er een kabinet komt met GroenLinks/PvdA. "Als Pieter Omtzigt diegene is die regeren met links mogelijk maakt, zal hij aan zijn kiezers wat uit te leggen hebben."

Overigens wilde Omtzigt in Buitenhof niet met zoveel woorden zeggen of hij de PVV echt uitsluit. Hij maakte vooral duidelijk dat hij er weinig zin in had om met Wilders in zee te gaan. Wilders heeft zijn woorden toch opgevat als een uitsluiting.

Een groep rijksambtenaren wil dat het Nederlandse kabinet Israël zo snel mogelijk "een halt toeroept en onschuldige burgers beschermt". "Laten we niet toekijken hoe zich een humanitaire catastrofe ontvouwt", schrijven ze.

In een oproep, die inmiddels 267 keer is ondertekend door ambtenaren van alle ministeries, veroordelen ze de "gruwelijke" aanvallen van Hamas op onschuldige Israëlische burgers. Maar ze noemen de reactie van Israël in Gaza "disproportioneel" en "buitensporig".

Nederland telt ruim 138.000 rijksambtenaren. De groep die de oproep heeft ondertekend vindt dat de ambtenaren door de houding van Nederlandse kabinet medeplichtig worden gemaakt. "Dit kunnen en willen wij niet op ons geweten hebben."

De oproep is in handen van de NOS, na berichtgeving in de De Telegraaf. De ambtenaren schrijven dat ze zich zorgen maken over de onvoorwaardelijke steun van de internationale gemeenschap, inclusief het Nederlandse kabinet, aan Israël.

Ze stellen dat Israël in het verleden vaker internationale regels heeft overtreden en VN-resoluties naast zich neer heeft gelegd en vinden dat het "excessieve geweld" onmiddellijk moet stoppen. "We hebben geen seconde te verliezen."

De ambtenaren roepen het kabinet verder op tot een "uiterste inspanning" om invloed uit te oefenen op Israël zelf, de Europese Unie, de VS en de VN Veiligheidsraad en daarvoor alle diplomatieke kanalen aan te boren. "Roep op tot de-escalatie, zorg voor dialoog, zet alles op alles om blijvende vrede te bewerkstelligen."

Naast de brief van de rijksambtenaren heeft NRC een brief in handen van ambtenaren op het ministerie van Buitenlandse Zaken. Die groep stelt onder andere dat Palestijnse burgerdoden minder scherp worden veroordeeld dan Israëlische.

Volgens de groep komt dat omdat "institutioneel racisme ons buitenlandbeleid vormgeeft". Ze willen dat Nederland inzet op de-escalatie. De brief zou door ruim 350 ambtenaren zijn ondertekend.

Ook onder ambtenaren van de Europese Unie is een brief opgesteld. Hierin bekritiseren ze onder meer de "onvoorwaardelijke steun" die Commissie-voorzitter Von der Leyen uitsprak aan Israël.

De brieven van ambtenaren zijn opvallend. "Ambtenaren zijn meestal loyaal aan hun minister", zegt hoogleraar staatsrecht Wim Voermans in Nieuws & Co op NPO Radio 1. "Dit is redelijk uniek."

Volgens Voermans is de vrijheid van meningsuiting van ambtenaren beperkt. "Ambtenaren hebben in Nederland grondrechten, maar daar is een grens getrokken in de Ambtenarenwet. Het moet zich wel goed verhouden tot je eigen functioneren en de openbare dienst mag niet gecompromitteerd worden door jouw meningsuiting."

Toch mag er veel, stelt Voermans. Hij verwijst naar de antikernwapendemonstraties in de jaren 80, waar ook medewerkers van Defensie bij aanwezig waren. "Daarvan zeggen we eigenlijk: dat moet kunnen. Het zorgt er niet voor dat defensiepersoneel niet functioneert."

Dat ligt anders voor ambtenaren van Buitenlandse Zaken die zich uitspreken tegen de houding van het kabinet in het conflict in Israël. "Als je bij Buitenlandse Zaken werkt en je zit heel dicht op de relaties tussen Nederland en Israël, dan wordt dat wel wat lastiger."

Het ministerie van Buitenlandse Zaken erkent in een schriftelijke reactie dat de discussie op de werkvloer speelt, "net als in andere organisaties". Inmiddels zijn er gesprekken geweest tussen de dagelijkse leiding van het ministerie en ambtenaren. Volgens het ministerie ging het om een open gesprek "waarin er ruimte was voor ieder om zorgen te delen". De komende tijd verwacht het ministerie vaker dit soort gesprekken te voeren.

Toch benadrukt het ministerie dat persoonlijke meningen van ambtenaren het werk niet in de weg mogen zitten. "Ambtenaren hebben natuurlijk, zoals elke burger, privé-opvattingen", schrijft het ministerie. "Hun advisering moet onafhankelijk en onpartijdig zijn in dienst van het algemeen belang."

Demissionair staatssecretaris Van der Burg heeft de veiligheidsregio's dringend gevraagd binnen een paar dagen extra opvang voor Oekraïners te regelen. Bij voorkeur moet elke regio opvang organiseren voor 200 mensen, in elk geval tot 1 januari.

Door het tekort sluit het centrale aanmeldpunt voor Oekraïense vluchtelingen bij Amsterdam Centraal tijdelijk de deuren. Vanuit daar werden vluchtelingen verdeeld over de beschikbare opvangplekken in het land. "Maar dat is nu opgedroogd. Er zijn geen opvangplekken meer", vertelt de Amsterdamse wethouder Groot Wassink. "De sluiting zou niet nodig zijn als iedere regio zijn deel van de opvangplekken zou realiseren."

Dagelijks melden zich zo'n dertig Oekraïners in Amsterdam. Die worden nu doorverwezen naar Utrecht, het enige aanmeldcentrum dat over is. Daar zijn ook slaapplekken maar die zijn inmiddels bijna allemaal bezet.

Van der Burg zei al eerder dat het aantal opvangplekken op 1 januari moet zijn opgelopen tot 97.000. De veiligheidsregio's hebben de staatssecretaris geantwoord dat ze zich ervoor willen inzetten om aan zijn verzoek van vandaag tegemoet te komen.

"Alle regio's zullen, ondanks alle ingewikkeldheden en al gepleegde inzet de komende weken nog extra aan de bak moeten", zei voorzitter Kolff van het Veiligheidsberaad. Volgens hem moeten mensen die de oorlog in Oekraïne ontvluchten op zijn minst tijdelijk opvang kunnen krijgen.

Voor Oekraïners geldt een apart opvangregime. Ze hoeven geen asiel aan te vragen en worden niet in asielzoekerscentra geplaatst.

Het bedrijf Relief Goods Alliance (RGA) van Sywert van Lienden wordt voor de rechter gedaagd door de Nederlandse Staat. De civiele procedure richt zich op de omstreden mondkapjesdeal die het bedrijf heeft gesloten met het ministerie voor Volksgezondheid tijdens de coronapandemie.

Het besluit is genomen op advies van de landsadvocaat, schrijft demissionair minister Helder voor Langdurige Zorg in een Kamerbrief. "In verband met het procesbelang van de Staat kan ik niet ingaan op de inhoud van deze dagvaarding."

Vorig jaar december werd duidelijk dat het kabinet de schade van de mondkapjesdeal zou gaan proberen terug te vorderen. Het Openbaar Ministerie is eerder een strafrechtelijk onderzoek gestart naar de mondkapjesdeal. De procedure die door de Staat wordt aangespannen staat daar los van.

Van Lienden sloot aan het begin van de coronacrisis een deal van 100 miljoen euro met de overheid voor het leveren van mondkapjes. Hij beloofde dat kosteloos te doen, maar hij en twee zakenpartners richtten kort na het sluiten van de deal een bedrijf op waarmee ze wel degelijk winst maakten. Volgens het OM gaat het om zo'n 30 miljoen euro.

In een reactie roept Van Lienden het ministerie van Volksgezondheid op om de dagvaarding openbaar te maken. Volgens hem komt de informatie daarin niet overeen met eerdere onderzoeken naar de mondkapjesdeal. "Maak het stuk openbaar en dan kan iedereen het zelf naast alle onderzoeken leggen die er zijn", zegt hij in een reactie aan de NOS.

Ook zegt hij het opmerkelijk te vinden dat het een politiek gemotiveerde dagvaarding is. "Het ministerie heeft op allerlei manieren geprobeerd om hierover iets te zeggen, dit is het zoveelste hoofdstuk."

In de Tweede Kamer worstelen sommige partijen met de oorlog tussen Israël en Hamas. Eensgezind heeft de Tweede Kamer de aanvallen van Hamas op Israël veroordeeld, maar er klinken bij veel partijen inmiddels ook groeiende zorgen over de burgerslachtoffers in Gaza en de groeiende polarisatie in Nederland.

Vandaag bleek bijvoorbeeld GroenLinks/PvdA spijt te hebben van de steun aan een SGP-motie waarin het recht op zelfverdediging van Israël tegen het geweld van Hamas wordt benadrukt. De twee samenwerkende partijen hebben een verklaring naar buiten gebracht waarin staat dat er een andere keuze had moeten worden gemaakt.

De steun kwam GroenLinks/PvdA de laatste dagen op veel kritiek te staan, met name op sociale media. "Het was nooit onze bedoeling om schendingen van het internationaal humanitair recht te bagatelliseren of er uitzonderingen op te formuleren", staat nu in de verklaring.

"Het was beter geweest als we zelf een motie hadden ingediend met onze eigen bewoordingen, en deze motie niet hadden gesteund", zegt de partijencombinatie achteraf.

Ook andere partijen worstelen met het onderwerp, dat veel emoties oproept in de samenleving en ook in de achterbannen. "Ik ben woordvoerder stikstof geweest", zegt CDA-Kamerlid Derk Boswijk. "Ik dacht dat dat een complex onderwerp was, maar dit is nog veel complexer en gevoeliger."

Wat het CDA-Kamerlid vooral stoort, is dat als hij zegt dat hij voor het recht van Israël op zelfverdediging is, hij meteen in het "hokje" gestopt wordt dat hij niet geeft om de Palestijnen. En als hij pleit voor het rekening houden met de Palestijnse bevolking, dat dat meteen wordt gezien als tegen Israël zijn. "Met dat hele hokjesdenken en polariseren moeten we stoppen. Het leidt tot niets."

Boswijk koppelt het recht op zelfverdediging aan de oproep aan Israël om proportioneel te reageren en binnen de regels van het internationaal recht. "Het is schrijnend dat het aantal burgerslachtoffers zo oploopt. Of het nou om het leven van een onschuldige Israëliër gaat of om dat van een onschuldige Palestijn, beide is even erg."

Sommige Kamerleden vrezen dat een al te duidelijke stellingname voor één van de strijdende partijen kan leiden tot grotere spanningen tussen bevolkingsgroepen in Nederland. "Het is denk ik van het grootste belang dat we opkomen voor het internationaal recht en de waardigheid van mensenlevens en dat betekent dat we luidkeels de terreur van Hamas moeten veroordelen", benadrukt D66-Kamerlid Sjoerd Sjoerdsma. "Maar we kunnen niet fluisteren of zwijgen wanneer Israël internationale schendingen begaat, en dat doen we nu wel."

Hij wil dat demissionair premier Rutte zich evenwichtiger uitlaat over het conflict. Rutte legt tot nu toe de nadruk op het recht van Israël om zich te verdedigen tegen het geweld van Hamas. "Hij moet ook zeer kritisch zijn over het feit dat Israël de Gazanen collectief straft door water, voedsel en elektriciteit te onthouden aan Gaza", zegt Sjoerdsma.

Net als GroenLinks/PvdA roept D66 op tot een staakt-het-vuren; een oproep waar CDA en BBB niets voor voelen. "Een staakt-het-vuren betekent dat je zegt: we moeten gaan onderhandelen", zegt Caroline van der Plas. "Maar Hamas is een terroristische organisatie. En je onderhandelt niet met terroristen."

Van der Plas maakt zich "heel erg veel zorgen" over de gevolgen van het conflict in Nederland. "Onder het mom van pro-Palestina demonstraties hebben we te maken met regelrechte Jodenhaat." Ze erkent het recht om te demonstreren, maar leuzen als 'From the river to the sea, Palestine wil be free' zijn volgens haar antisemitisch en strafbaar.

Stephan van Baarle, de lijsttrekker van Denk, vindt juist dat de demonstraties om de Palestijnen te steunen tot dusver waardig zijn verlopen. "Antisemitisme veroordelen wij altijd. Ik zeg ook altijd: protesteer waardig. Probeer zo veel mogelijk mensen te overtuigen dat de 75 jaar durende onderdrukking van de Palestijnen moet stoppen."

Zelf verspreidde Van Baarle een kaart van het Midden-Oosten, waarbij het huidige grondgebied van Israël, inclusief de bezette gebieden, is ingekleurd met de Palestijnse vlag. Hij ziet dat niet als provocatie. "Ons standpunt is duidelijk. Wij zijn voor een één staat-oplossing, en die staat heet wat ons betreft Palestina. Met gelijke rechten voor Joden en Palestijnen."

Komende week debatteert de Tweede Kamer opnieuw met demissionair minister-president Rutte over de situatie in het Midden-Oosten, in voorbereiding op Europees overleg over het conflict.

Bij de komende kabinetsformatie moet een verkenner worden aangesteld "met afstand tot de politiek". Die persoon, die de eerste fase van de formatie begeleidt, wordt voorgedragen door de grootste partij en moet brede steun hebben onder de fractievoorzitters in de nieuwe Kamer.

Een meerderheid van de Kamer steunt waarschijnlijk een voorstel daartoe van GroenLinks/PvdA en D66. Een voorstel van het CDA om de koning weer een rol te geven in de de kabinetsformatie kan waarschijnlijk niet op voldoende steun rekenen.

Sinds de koning niet meer bij de formatie betrokken is (sinds 2012), stelt de Kamer kort na de verkiezingen een of meer verkenners aan, die in kaart moeten brengen hoe de fractievoorzitters de uitslag interpreteren.

In 2021 was er brede kritiek op de manier waarop de verkenners Jorritsma en Ollongren hun taak uitvoerden. Zo werd Ollongren gefotografeerd met een dossier waarop te zien was "positie Omtzigt, functie elders". Een commissie die de formatie van 2021 heeft geëvalueerd, concludeerde dat de verkenners soms al bezig leken met onderhandelen, terwijl dat de taak is van de informateur. De commissie vindt dat de rol van de verkenners kleiner moet worden.

Vandaag debatteerde de Kamer uitgebreid over de vraag hoe de verkenningsfase verbeterd kan worden. Tijdens het debat kwam er geen duidelijkheid, maar achter de schermen zijn de partijen toch op een voorstel uitgekomen dat waarschijnlijk op brede steun kan rekenen,

Bijna iedereen is het erover eens dat in de vorige formaties de verschillende fases, van verkennen en onderhandelen, te veel door elkaar liepen. Daar moet een duidelijke scheiding tussen komen. Ook vindt het overgrote deel van de Kamer dat er voortaan één verkenner moet komen en niet twee.

De Raad van State adviseerde vorige week om de verkennersrol neer te leggen bij een vaste functionaris, bijvoorbeeld de vicepresident van de Raad van State. Maar de Kamer wil toch liever per formatie besluiten wie het meest geschikt is als verkenner.

In het voorstel van GroenLinks/PvdA en D66 staat ook dat er duidelijke termijnen moeten worden afgesproken waarbinnen een informateur zijn opdracht moet afronden en de Kamer moet informeren over de voortgang. Dat moet ertoe leiden dat de kabinetsformatie niet meer zo lang duurt als in 2021. Dat was met 299 dagen de langste kabinetsformatie uit de Nederlandse geschiedenis.

Tot nu toe kwamen de fractievoorzitters de dag na de verkiezingen meteen bij elkaar om een begin te maken met de formatie. Maar dat vindt een meerderheid niet verstandig.

Na de hectiek van de verkiezingscampagne is het beter om minstens één dag op adem te komen, voordat er aan een nieuw kabinet wordt gewerkt, is de redenering.

Het kabinet en de gemeenten zijn het eens geworden over één landelijk tarief voor de jeugdbescherming en de jeugdreclassering. In totaal wordt er 60 miljoen euro voor uitgetrokken. Het kabinet en de gemeenten dragen ieder de helft van dat bedrag bij, schrijft demissionair minister Weerwind voor Rechtsbescherming aan de Tweede Kamer.

Dit jaar werd al afgesproken om in de jeugdbescherming te komen tot eenduidige landelijke tarieven. Nu zijn er verschillen tussen gemeenten in de tarieven die zij betalen voor jeugdbeschermers. Daardoor zijn er per gemeente ook verschillen in de geleverde zorg aan kwetsbare kinderen en gezinnen.

Sinds 2015 zijn gemeenten verantwoordelijk voor de jeugdzorg. Zij zeggen al jaren te weinig geld te krijgen van het Rijk. Daardoor krijgen de instellingen die de jeugdbescherming uitvoeren ook te weinig geld om hun taken goed uit te voeren. Als oplossing had de Tweede Kamer al bij Weerwind aangedrongen op een landelijk tarief.

Door de problemen zijn in de jeugdzorg lange wachtlijsten ontstaan. Daardoor werken jeugdbeschermers onder grote druk en vallen velen van hen uit. In de brief schrijft Weerwind dat het landelijke tarief er onder meer voor moet zorgen dat die werkdruk omlaag gaat. Ook een project om zij-instromers aan te trekken voor de jeugdbescherming wordt verlengd.

Hoewel er overeenstemming is over één landelijk tarief, is er nog geen akkoord over stijging van de lonen van jeugdbeschermers. Gisteren stelden de vakbonden FNV, CNV en FBZ de instellingen een ultimatum, omdat de onderhandelingen voor een nieuwe cao zijn vastgelopen.

De bonden willen een loonsverhoging van 10 procent in 2024, maar de werkgevers willen niet verder gaan dan 6,7 procent. Zij vrezen dat als de tarieven die zij ontvangen ook niet meestijgen, ze de gestegen lonen niet kunnen betalen en ze uiteindelijk failliet gaan.

De bonden vinden dat de werkgevers dit ten onrechte op de schouders van de medewerkers leggen. Ze dreigen met acties als de instellingen niet voor het eind van deze maand ingaan op hun eisen.

Het demissionaire kabinet wil de overbelasting van het stroomnet aanpakken. Op veel plekken in Nederland is er geen ruimte meer voor nieuwe aansluitingen voor bedrijven en zijn er wachtlijsten ontstaan. Minister Jetten zegt dat hij vanwege de ernst van de situatie nadenkt over onorthodoxe maatregelen, zoals een verplichting voor bedrijven om in de piekuren minder stroom af te nemen.

De minister voor Klimaat en Energie noemt het goed nieuws dat bedrijven en huishoudens "in recordtempo" overstappen van gas naar meer duurzame vormen van energie. "Maar dat legt ook een enorme druk op ons stroomnet", zegt hij. "Ondanks de forse investeringen van de netbeheerders en eerdere maatregelen loopt het stroomnet op steeds meer plekken tegen de grenzen aan." Daar is het volgens hem "grotendeels vol, waarschijnlijk vol of bijna vol".

De vraag naar ruimte op het stroomnet groeit sneller dan er nieuwe verbindingen kunnen worden gemaakt, constateert Jetten. Daardoor staan er bijvoorbeeld in Gelderland inmiddels 1500 bedrijven op een wachtlijst. Zij kunnen pas een aansluiting krijgen als het netwerk is uitgebreid, wat tussen 2027 en 2029 zal gebeuren. In heel Nederland staan nu 6600 bedrijven op een wachtlijst.

Om iets aan het volle netwerk te doen, heeft de minister verschillende plannen. Zo wil hij dat er veel sneller een vergunning kan worden verleend aan een project om het stroomnet uit te breiden. Dat kan door er het label "zwaarwegend maatschappelijk belang" aan te hangen. Een wetsvoorstel daarvoor ligt nu voor advies bij de Raad van State en gaat daarna naar de Tweede Kamer.

Verder werkt hij dus aan een plan om zogeheten midden- en grootverbruikers te verplichten om op piekmomenten, bijvoorbeeld tussen 16.00 en 20.00 uur minder stroom te verbruiken, om te voorkomen dat er problemen ontstaan in de elektriciteitsvoorziening. Dat wordt nu al wel gestimuleerd, maar het werkt nog onvoldoende.

Voor huishoudens is er nog voldoende ruimte om de groeiende vraag aan te kunnen, schrijft Jetten in een brief aan de Tweede Kamer, al vreest hij wel dat in Gelderland, Utrecht en een groot deel van Flevoland over een paar jaar problemen kunnen ontstaan. Om te voorkomen dat netbeheerders daar ook vanaf 2026 geen nieuwe woningen en laadpalen meer kunnen aansluiten op het stroomnet "zet het kabinet alles op alles".

Hoe het komt dat het elektriciteitsnetwerk vol raakt, wordt uitgelegd in deze video:

Een formatie zoals na de Tweede Kamerverkiezingen van 2021, dat wil iedereen in de politiek deze keer voorkomen. Een diepe vertrouwenscrisis leidde toen tot een formatierecord van 299 dagen. De verkiezingen zijn pas over een maand, toch zijn veel politici al bezig met de periode daarna.

Sommigen pleiten zelfs voor een terugkeer van de koning in het formatieproces. Vanmiddag debatteert de Tweede Kamer om tot nieuwe spelregels en afspraken te komen.

Maar het waren in die formatie van toen natuurlijk niet de spelregels waardoor de vlam in de pan sloeg. Dat was het gevolg van politieke ontwikkelingen, verkeerde inschattingen en fouten.

Zo woedde in het CDA maandenlang een discussie over het partijleiderschap. En werd via een foto van aantekeningen van verkenner Ollongren duidelijk dat in een vroeg stadium over de positie van toenmalige CDA-Kamerlid Omtzigt was gesproken.

Over die kwestie sprak premier en VVD'er Rutte niet de waarheid. D66-partijleider Kaag sprak in het 1-aprildebat de woorden "hier scheiden onze wegen" en Segers van de ChristenUnie zei enkele dagen na het debat niet meer in een nieuw kabinet te willen met Rutte. Later gingen de partijen toch samen in een kabinet zitten onder leiding van premier Rutte.

Dat was allemaal niet gebeurd als niet zo snel na de verkiezingen al zo politiek inhoudelijk was gesproken door de verkenners, denken politici nu. Dat de spelregels duidelijker moeten, vindt ook een commissie op verzoek van de Tweede Kamer.

Ook de Raad van State wil dat en pleit voor een vaste functionaris als verkenner na Tweede Kamerverkiezingen. De eigen vicepresident wordt daarvoor gezien als een geschikte kandidaat.

CDA-Kamerlid Bart van den Brink wil juist een terugkeer van de koning in het formatieproces zoals voor 2012 gebruikelijk was. "Hij is de persoon die boven de partijen staat." Dat leidt tot een betere start van de formatie, vindt hij. "Iedereen kan dan zijn verhaal doen en vertellen hoe hij of zij de verkiezingsuitslag ziet en wat de voorkeur is voor een informateur, zonder dat dat gelijk heel partijpolitiek wordt gemaakt."

De BBB, SGP en de ChristenUnie willen dat ook, maar een meerderheid hangt af van de VVD en de PVV. De VVD neemt het voorstel serieus en geeft een oordeel na het debat. Wat de PVV wil is nog onbekend.

D66-Kamerlid Joost Sneller is tegen. Neutraliteit is met de koning volgens hem ook niet gegarandeerd. "Uit het verleden blijkt ook wel dat er af en toe wat politieke inkleuring was door het staatshoofd." En gemeenteraden tonen volgens hem dat verkenners met wat afstand tot de politiek prima werken.

Of de spelregels echt veranderen, zien we vanmiddag. De Kamer heeft in ieder geval ideeën genoeg: bijvoorbeeld jongeren meer stem geven in het formatieproces (CU), hoorzittingen met bewindspersonen (D66 en Volt), Kamerambtenaren als ondersteuning (D66) en een maximale termijn aan verschillende fases in de formatie (Omtzigt, Ja21 en Volt).

En anders blijft het bij het oude, ietwat rommelig proces. Uiteindelijk heeft dat toch nog altijd een nieuw kabinet opgeleverd.

De toeslag op plastic wegwerpbakjes en andere regels om het weggooien van plastic terug te dringen, zijn niet te handhaven, fraudegevoelig en niet goed uitvoerbaar. Dat zegt de Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT) tegen de NOS.

De inspectie kwam al tot deze conclusie nog voor de toeslag vorig jaar juni werd ingevoerd, blijkt uit de zogeheten HUF-toets. Tot voor kort was die toets niet openbaar. Ondanks het negatieve oordeel van de inspectie ging het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat toch over tot invoering. Sindsdien zijn de zorgen van de ILT niet verminderd. "Als we de regelgeving vandaag opnieuw zouden toetsen, dan zouden we een vergelijkbare conclusie trekken."

"Ondernemertje pesten"

De Tweede Kamer wil af van de toeslag. Een Kamermeerderheid steunt het voorstel van de SP om de 'plastictaks' zo snel mogelijk weer af te schaffen. Consumenten gooien de verpakkingen, ondanks de toeslag die ze moeten betalen, nog altijd weg.

De taks leidt niet tot verduurzaming bij producenten, stelt de SP. Ook de VVD, die in het kabinet akkoord ging met de maatregel, wil er nu van af. VVD-Kamerlid Erkens spreekt van "consumentje en ondernemertje pesten".

Het gaat onder meer om de plastictoeslag die per 1 juli betaald moet worden voor bijvoorbeeld koffie-to-go in een wegwerpbeker en het plastic frietbakje bij de snackbar. Doel is om de enorme hoeveelheid plastic in het zwerfafval te verminderen. Elke dag gooien we in Nederland 19 miljoen plastic bekers en voedselverpakkingen weg. Per 2026 moet dat bijna de helft minder zijn.

De inspectie toetste de regels nog voordat ze vorig jaar van kracht werden op handhaafbaarheid, uitvoerbaarheid en fraudebestendigheid. De conclusie was dat de regels zo onduidelijk en ingewikkeld zijn dat ze moeilijk of zelfs onmogelijk zijn om na te leven.

Volgens de ILT neigen de regels naar symboolwetgeving met veel negatieve gevolgen en is het beter om het gebruik van wegwerpplastic simpelweg te verbieden dan met ingewikkelde regels te ontmoedigen. De horeca en milieuorganisaties hadden eerder ook al forse kritiek.

Zo geldt er bijvoorbeeld wel een toeslag op plastic bij afhalen van eten en drinken in wegwerpverpakkingen. Maar die geldt niet als de klant ter plekke eet en drinkt.

De inspectie heeft ook kritiek dat er geen minimumbedrag is vastgesteld. Zo zijn er horecabedrijven die de toeslag in feite ontwijken door maar één cent in rekening te brengen voor een wegwerpbakje of -beker. De klant wordt daardoor niet geprikkeld een herbruikbare beker mee te nemen.

Bij supermarkten gebeurt hetzelfde. De meeste supers hanteerden aanvankelijk een toeslag van 5 cent die ten koste ging van de eigen winstmarge, en hebben die inmiddels verlaagd naar het symbolische bedrag van 1 cent.

Daarbij leidt de taks tot "een enorme last" voor alle bedrijven die de regels moeten naleven en is er kritiek op het gebrek aan voorlichting door de overheid. Zo wisten maar weinig snackbars en andere afhaalzaken vlak voor de invoering van de taks wat ze te wachten stond.

De inspectie spreekt, alles bij elkaar, van een onmogelijke taak, ook omdat op bijna een half miljoen bedrijven en instellingen toezicht moet worden gehouden. "Te groot en divers", concludeert de Inspectie.

In een reactie zegt het ministerie zich te beraden op de motie die door de Tweede Kamer is aangenomen.

Het kabinet wil vasthouden aan de toeslag op plastic. Volgens demissionair minister Jetten van Klimaat hebben ondernemers de extra inkomsten nodig om er alternatieven voor de plastic bakjes en wegwerpbekers van te betalen.

Er komt waarschijnlijk toch een nationale verbruikersbelasting op e-sigaretten. Demissionair staatssecretaris Van Ooijen van Volksgezondheid zei tot nu toe dat het kabinet wil wachten op een Europese regeling voor accijns op de bij jongeren populaire 'vapes', maar in de Tweede Kamer zei hij dat dat proces "te traag verloopt". "Ik ben het punt genaderd dat ik denk dat een nationale heffing beter is."

Omdat het kabinet demissionair is vindt hij het lastig om zelf het initiatief te nemen voor zo'n nieuwe belasting. Maar als de Tweede Kamer de opdracht geeft, zal het kabinet daar niet voor gaan liggen, zei hij op vragen van CDA-Kamerlid Anne Kuik. "Dan kan je je demissionaire bescheidenheid en terughoudendheid laten varen", aldus Van Ooien.

Kuik denkt dat er wel een meerderheid voor is. Naast het CDA willen in ieder geval ook GroenLinks/PvdA, D66, ChristenUnie en Partij voor de Dieren het gebruik van de e-sigaret duurder maken. Kuik wil zo snel mogelijk met een wijzigingsvoorstel komen om het te regelen.

Een heffing moet jongeren ontmoedigen om te beginnen met het roken van e-sigaretten met allerlei smaakjes. Uit onderzoek blijkt dat een op de vijf jongeren afgelopen jaar een elektronische sigaret heeft gebruikt. De 'vapes' zijn niet onschuldig, want er zit ook nicotine in. Het gevaar bestaat dan ook dat gebruikers makkelijker beginnen met het roken van gewone sigaretten.

Nu is vapen nog goedkoper dan het roken van sigaretten, rekende Kuik voor. Ze toonde zich ingenomen met de toezegging van Van Ooijen. Die waarschuwde wel dat het "best nog even" zal duren voordat de accijns zal zijn ingevoerd, ook als de Kamer zelf het initiatief neemt. Een zorgvuldige invoering kost enige tijd, maar het gaat waarschijnlijk wel sneller dan de Europese route. Een besluit van de Europese Commissie wordt niet eerder dan in 2025 verwacht.

Ondertussen gaat vanaf 1 januari aanstaande wel een verbod gelden op e-sigaret-smaakjes als passievrucht en stroopwafel. Alleen e-sigaretten met tabakssmaak mogen dan nog worden verkocht in tabakszaken. Door verkoop via internet gaat ook een streep. Van Ooijen erkende dat het online verkoopverbod wel moeilijk te handhaven is.