Het kabinet kan nog niet zeggen wanneer er concrete maatregelen komen om de economische gevolgen van de oorlog in het Midden-Oosten te verlichten. Ook een ingreep om de prijzen aan de pomp te verlagen komt er voorlopig niet.

Want, zo waarschuwde minister Heinen van Financiën in de Tweede Kamer, de wereldwijde crisis kan nog wel eens veel groter worden dan we nu denken. En dan moet er nog wel geld zijn om mensen die dan echt door de bodem zakken soelaas te bieden, maakte hij duidelijk.

Het kabinet werkt wel aan een inventarisatie van de mogelijke maatregelen. Het is de bedoeling dat die inventarisatie er is vóór de voorjaarsnota, de traditionele bijstelling van de begroting die in april komt. Dat zou kunnen betekenen dat er in mei of juni besluiten kunnen worden genomen.

Verschillende oppositiepartijen drongen juist aan op snelle actie, omdat de brandstofprijzen nu de pan uitrijzen en burgers daardoor in de problemen komen. "De Nederlander kan niet wachten", zei Kamerlid Heutink van Groep Markuszower.

Niet op korte termijn voorbij

Minister Herbert van Economische Zaken vroeg om geduld, omdat het kabinet volgens haar "goede ingrepen wil doen, gericht op wie het het meeste nodig heeft". "We bereiden ons voor op een langere crisis, waarbij pleisters plakken niet voldoende is."

Volgens minister Heinen kan de huidige werkelijkheid "nog verder verslechteren" door de oorlog. Hij sprak van de mogelijkheid van "een grote schok voor de Nederlandse economie". Zelfs als dat zwartste scenario geen werkelijkheid wordt, moet er geld overblijven om de koopkracht te ondersteunen, betoogde hij.

"Dan kunnen we niet met lege handen staan." Heinen wil daarom zeker niet te snel ingrijpen. Bovendien is de bodem van de schatkist wel in zicht. "De gratis opties zijn echt op", zei de minister.

Prijsplafond

Ondertussen zet het kabinet wel een aantal maatregelen "in de grondverf", zei minister Herbert. Het voorstel van GroenLinks-PvdA voor een prijsplafond op benzine en diesel naar Belgisch voorbeeld noemde ze "interessant". "Dat gaan we zeker meenemen in de inventarisatie."

Daarbij wordt dan ook onderzocht of zo'n plafond niet juist prijsopdrijvend werkt. Als de overheid een maximumprijs vaststelt, zou het kunnen dat pomphouders precies de prijs gaan vragen, meent het kabinet.

GroenLinks-PvdA-leider Klaver wil dat het kabinet alvast een wetsvoorstel gaat voorbereiden om snel een prijsplafond te kunnen invoeren. Maar Herbert wil dat nu nog niet, onder meer omdat de ambtenaren op haar ministerie het al erg druk hebben, zo maakte ze duidelijk.

Accijnzen omlaag

Rechtse oppositiepartijen, maar ook regeringspartij VVD, zien liever een verlaging van de accijnzen op brandstof. Zo'n lastenverlichting is veel sneller in te voeren, maar daar is nu geen meerderheid voor. Andere partijen wijzen erop dat zo'n algemene maatregel de schatkist miljarden kost. En dat die ook terechtkomt bij de hogere inkomens die het eigenlijk niet nodig hebben.

Dat laatste vindt SP-leider Dijk een slecht argument. Volgens hem hebben juist de lage inkomens veel baat bij lagere accijnzen, omdat zij procentueel veel meer van hun inkomen kwijt zijn aan brandstof.

Ondanks alle ongeduld kan de Tweede Kamer het niet eens worden over voorstellen om het minderheidskabinet te dwingen tot concrete ingrepen. Alleen voorstellen om onderzoek te doen naar bepaalde maatregelen, zoals een prijsplafond, hebben steun van een meerderheid.

Om te voorkomen dat de huidige energiecrisis uitmondt in een economische crisis met hoge inflatie, moet "iedereen een bijdrage leveren", zegt de president van De Nederlandsche Bank, Olaf Sleijpen. En dat betekent ook dat de stijging van de lonen gematigd moet blijven.

Hogere lonen kunnen leiden tot hogere prijzen, doordat bedrijven stijgende loonkosten doorberekenen. Dat betekent hogere inflatie. "Dus sociale partners moeten verstandig loonbeleid voeren. De loonontwikkeling zoals die zich op dit moment ontwikkelt, is helemaal oké", zegt Sleijpen in Nieuwsuur.

Tegen accijnsverlaging

Om dezelfde reden adviseert de DNB tegen een verlaging van de brandstofaccijns, waar een deel van de Tweede Kamer voor pleit. Als de maatregel langer blijft bestaan, pompt de overheid veel geld in de economie, wat de inflatie ook opstuwt.

Sleijpen: "Dat is een heel algemene maatregel die heel veel geld kost. Kijk naar gerichte steun als je steun wil geven."

Renteverhoging?

De DNB waarschuwde dinsdag dat de groei van de Nederlandse economie kan verdampen bij een verdere escalatie van de oorlog in het Midden-Oosten. De stijgende energieprijzen maken op termijn ook veel andere producten duurder, waardoor de inflatie flink kan groeien.

De Europese Centrale Bank kan de rente verhogen om de inflatie te beteugelen. Sleijpen: "Dan rem je de economie wat af."

Maar op dit moment kunnen centrale banken nog weinig invloed uitoefenen op de prijsveranderingen, zegt Sleijpen. "Wat we willen voorkomen is dat de hogere olie- en gasprijzen doorsijpelen in andere prijzen in de economie. Maar we hebben als banken geen grote olievelden of gasbellen die wij als het ware open kunnen zetten."

In Nieuwsuur vertelt de DNB-president ook hoe Nederland z'n economie weerbaarder kan maken tegen toekomstige crises:

Een kwartier voordat de Amerikaanse president Donald Trump vooruitgang meldde in de gesprekken met Iran en beloofde geen energie-infrastructuur aan te vallen, was er een piek in de oliehandel. Er werd voor meer dan een half miljard dollar verhandeld, op een normaal gesproken rustig moment.

De olieprijs daalde na Trumps aankondiging fors. Handelaren die op een snelle daling hadden ingezet, maakten flink veel winst.

Sommige marktanalisten vrezen dat er sprake was van handel met voorkennis. Dat is ook in de VS strafbaar.

Het vermoeden is dat de handelaren al op de hoogte waren van Trumps aankondiging doordat iemand rondom de president erover lekte. Het was niet voor het eerst dat er vlak voor een aankondiging van Trump extra veel beurstransacties waren.

De Amerikaanse financiële waakhond SEC moet de zaak tot op de bodem uitzoeken, vindt Gerben Everts, directeur van de Vereniging van Effectenbezitters. "Het was een zeer ongebruikelijk tijdstip voor die handel. Ze moeten kijken wie hierachter zaten."

Op maandagochtend om 07:04 uur, nog voordat de Amerikaanse beurzen opengingen, plaatste Trump op zijn Truth Social-platform een bericht dat Washington "zeer goede en productieve gesprekken" met Teheran had gevoerd over een "volledige en totale oplossing" voor de vijandelijkheden.

Een kwartier eerder waren er al opvallend veel orders geplaatst voor zogenoemde futures. Dat zijn contracten om olie later te kopen of verkopen tegen een prijs die je nu vastlegt. Opvallend veel handelaren gokten dat de olieprijs zou dalen.

Deze grafiek toont het aantal oliefutures dat maandagochtend per minuut werd verhandeld. De piek vóór Trumps aankondiging is te zien aan de linkerkant:

Zoveel geld inzetten op een dalende prijs, noemen experts zeer verdacht. Op dat moment waren er geen aanwijzingen dat er serieuze gesprekken plaatsvonden tussen de VS en Iran en dat de Amerikanen een militaire pauze wilden instellen.

Witte Huis ontkent

"Beleggers kunnen proberen de markt te timen. Dat is heel moeilijk en meestal lukt dat niet", zegt Everts. "Ze kunnen ook op basis van geruchten handelen, maar dat is heel risicovol. Maar als je iets zeker weet en de markt nog niet, dan is het voorkennis en dat is strafbaar."

Later die dag ontkende de Iraanse regering eventuele gesprekken met de VS en noemde deze zelfs "nepnieuws". De olieprijzen stegen daarna weer. Iran zei ook dat de VS nepnieuws gebruikt om de financiële- en oliemarkten te manipuleren.

Het Witte Huis ontkent dat er voorafgaand aan de aankondiging van Trump informatie is gelekt waar handelaren geld mee hebben verdiend. Al wakkerde Trump eerder wel vermoedens van het delen van informatie aan toen hij vorig jaar zijn tarievenoorlog begon. Trump zei toen: "Koop nu aandelen".

De volgende dag vertelde hij hoeveel geld zijn miljardairsvrienden op de aandelenmarkt hadden verdiend, nadat hij plotseling de meeste importheffingen had opgeschort:

Hoogleraar Rik Frehen van de Tilburg School of Economics and Management zegt dat handel met voorkennis moeilijk is hard te maken. "Om het echt te bewijzen, zou je in het hoofd van de belegger moeten kunnen kijken. En dat kan niet. Je zou eigenlijk aan moeten tonen dat degene die olie op dat moment kocht, iets wist wat alle andere beleggers nog niet wisten."

Nancy Pelosi

Omdat handel met voorkennis zo oneerlijk voelt, bestaat het risico dat mensen afhaken bij een bepaalde markt, zegt Frehen. "Het gevaar is dat mensen het vertrouwen in de markt verliezen, of dat er minder liquiditeit in de markt komt, omdat mensen bang zijn dat ze veel geld verliezen door de handel met voorkennis van anderen."

Overigens geldt het vermoeden van handel met voorkennis voor politici van zowel Republikeinse als Democratische zijde. "De Democratische politica Nancy Pelosi heeft bijna 200 miljoen dollar verdiend en werd beschuldigd van handel met voorkennis", zegt Frehen. Al werd ze daar niet voor veroordeeld.

Door de oorlog in het Midden-Oosten stijgen de prijzen aan de pomp de afgelopen weken vrijwel elke dag. Wie verdienen daaraan en dalen de prijzen net zo hard als brandstof weer goedkoper wordt? Vijf vragen en antwoorden.

Hoe komt de prijs aan de pomp tot stand?

Pomphouders bepalen zelf welke prijs zij vragen, zegt energiedeskundige Hans van Cleef. Die prijs wordt gebaseerd op de inkoopkosten van de brandstof en de kosten voor transport, opslag en het personeel van het tankstation. Daarbovenop komen de accijns en btw, die naar de overheid gaan. Er zit ook een deel winst voor de pomphouder bij.

"De tankprijzen stijgen nu doordat de inkoopkosten van de brandstof omhoog zijn gegaan", zegt Van Cleef. "Vooral diesel wordt snel duurder, doordat de prijs voor ongeveer de helft bestaat uit de inkoopkosten van de grondstof. Bij benzine is dat aandeel lager, zo'n 35 tot 40 procent. Daardoor gaan de benzineprijzen iets minder hard omhoog."

Maken pomphouders nu meer winst?

Kort na de aanval op Iran schoten de prijzen aan de pomp omhoog. Toen hadden de meeste pomphouders nog voorraad, die ze eerder tegen een lagere prijs hadden ingekocht. Dat roept de vraag op of tankhouders profiteren van de gestegen prijzen.

Volgens Derk Foolen van consumentencollectief UnitedConsumers valt dat wel mee. "Een voorraad brandstof is er bij een tankstation vaak binnen een dag tot een week doorheen, afhankelijk van de opslagruimte en de drukte. In die eerste dagen hebben tankhouders misschien iets meer winst gemaakt, maar dat is nu weer gestabiliseerd doordat ze duurdere voorraden moeten inkopen."

Profiteert de overheid dan van de hogere prijzen?

Op papier profiteert de overheid van hogere prijzen aan de pomp, doordat de btw berekend wordt over die prijs. In de praktijk ligt dat iets genuanceerder. Als brandstof duurder wordt, gaan mensen ook minder rijden en tanken.

Daarnaast kunnen steunmaatregelen om de hoge prijs aan de pomp te compenseren, zoals een accijnsverlaging, de overheid geld kosten. Zulke maatregelen zijn er nu nog niet, maar de druk op het kabinet neemt wel toe.

Welk effect heeft de prijsstijging op oliebedrijven?

Tijdens de energiecrisis in 2022 profiteerden vooral grote oliebedrijven als Shell en BP van de hoge olieprijs. Die bedrijven beheren overal ter wereld olievelden, waar ze olie opboren. Die verkopen ze op de wereldmarkt, waar de prijs bepaald wordt door vraag en aanbod. Wanneer er zoals nu veel minder olie uit het Midden-Oosten vervoerd kan worden, daalt het aanbod en stijgt de prijs. Daardoor maken oliebedrijven in theorie meer winst.

Daar staat tegenover dat tijdens de aanvallen op olie- en gasinstallaties rond de Perzische Golf onder meer een Shell-fabriek werd geraakt waar vloeibaar gas werd geproduceerd. Het stilleggen van die locatie en de reparatiekosten hebben mogelijk invloed op de winst die het bedrijf dit jaar maakt.

Daalt de prijs aan de pomp weer als de brandstofprijzen zakken?

De adviesprijs voor benzine en diesel is sinds het begin van de oorlog in het Midden-Oosten hoger dan daarvoor, maar de prijs schommelt wel. De olieprijs reageert heftig op uitspraken van president Trump. Zo daalde die na zijn bewering dat de oorlog snel voorbij zou zijn.

Of de prijs aan de pomp straks net zo snel daalt als dat hij steeg, is volgens de Autoriteit Consument en Markt (ACM) nog niet te zeggen. Wel bleek twee jaar geleden uit onderzoek van ACM-econoom Stef de Jong dat een prijsdaling over het algemeen vertraagd wordt ingevoerd.

"Daar zijn verschillende verklaringen voor", zegt De Jong. "Zo raakt een hogere prijs aan de pomp mensen in hun portemonnee. Daardoor gaan ze op zoek naar goedkopere tankstations en ontstaat er een soort natuurlijke concurrentie. Zodra de prijs weer daalt worden mensen minder kieskeurig. Dat geeft pomphouders de ruimte om een prijsdaling vertraagd door te voeren."

Daarnaast is het volgens De Jong mogelijk dat pomphouders elkaars prijzen in de gaten houden. "Het is verboden om onderling prijsafspraken te maken, maar mogelijk stemmen pompstations hun prijzen stilzwijgend op elkaar af." De ACM benadrukt dat de autoriteit in de gaten houdt of pomphouders geen misbruik maken van de stijgende prijzen.

Volgens UnitedConsumers nemen pomphouders in tijden van een energiecrisis graag het zekere voor het onzekere. Daardoor wordt een prijsdaling vaak minder snel doorberekend dan een prijsstijging.

Een maximumprijs aan de pomp of verlaging van de brandstofaccijns is geen verstandig plan om de pijn van de snel stijgende energieprijzen te verzachten. Dat zegt De Nederlandsche Bank (DNB) in een advies aan de politiek.

"Met het verlagen van de accijns met 10 cent maak je mensen niet superblij", zegt president Olaf Sleijpen van DNB. "En mensen zoals ik hebben dit echt niet nodig. Als je de portemonnee trekt, zorg dan dat het ook terechtkomt bij mensen die het écht nodig hebben."

In Den Haag klinkt de roep steeds luider om consumenten en bedrijven te helpen met de alsmaar stijgende prijzen van energie en brandstof door de oorlog in het Midden-Oosten. Zulke maatregelen hielpen toen de energieprijzen omhoog schoten na de Russische inval in Oekraïne in 2022.

Veel partijen zullen morgen tijdens het Tweede Kamerdebat hierover aandringen op tempo, nu andere Europese landen al iets doen tegen bijvoorbeeld de hoge prijzen aan de pomp.

Geld is er niet

DNB vraagt zich af of generieke maatregelen, zoals een maximumprijs voor benzine, nu wel zo verstandig zijn. "Zoiets verstoort vraag en aanbod", legt Sleijpen uit. "En bovendien moet men zich realiseren dat dit soort maatregelen geld kost, heel veel geld. En dat geld is er eigenlijk niet."

Oftewel: met het oplopende tekort op de overheidsbegroting komt die rekening eerder vroeger dan later terug bij dezelfde belastingbetaler die nu geholpen wordt. Ondertussen zouden de prijzen weer harder gaan stijgen als de overheid meer geld uitgeeft, voorziet Sleijpen. "Een gezonde overheidsbegroting is nu echt verstandig."

Tegelijkertijd erkent Sleijpen de roep om maatregelen. "Ik begrijp heel goed dat er mensen, zeker met een laag inkomen, nu echt wel in de problemen komen. Het is goed dat het kabinet hiernaar kijkt, maar daar gewoon wel even de tijd voor neemt. Compensatiemaatregelen moet je nu heel gericht doen. Tijdelijk, en voor mensen die het echt nodig hebben. Bijvoorbeeld door een energienoodfonds."

Sleijpen rekent voor dat de brandstofaccijns met 10 cent verminderen 1 miljard euro gaat kosten. "Dat moeten we als belastingbetaler toch ophoesten. Zo'n verlaging is dus echt niet verstandig."

Donkeroranje

Eind vorig jaar sprak Sleijpen nog over code oranje over de situatie in de wereld. Toen ging het nog over de handelsoorlog tussen de Verenigde Staten en de rest van de wereld. Na de jaarwisseling kwam daar een dreigende inval door de VS van Groenland bij. En inmiddels ontspoort de situatie in het Midden-Oosten door de Amerikaans-Israëlische aanval op Iran.

Toch houdt Sleijpen de situatie nog altijd op code oranje. "Misschien donkeroranje", zegt hij. "Over code rood zou ik pas praten bij een financieel stabiliteitsrisico."

Daarmee wijst Sleijpen op een situatie waarin een grote bank, verzekeraar of pensioenfonds in problemen zou komen. "Dat kan ook een financiële instelling buiten Nederland zijn. En dan zou een domino-effect kunnen ontstaan, als de problemen zich vertalen naar andere instellingen. Wellicht ook in Nederland. Zo ver zijn we gelukkig nog niet. Maar het risico is wel toegenomen. En dat is een zorgwekkende boodschap."

Opnieuw verlies bij DNB

De Nederlandsche Bank (DNB) zit nog steeds in de rode cijfers. De centrale bank maakte vandaag een verlies van 967 miljoen euro over 2025 bekend. Dat is het derde jaar op rij. In 2024 kwam het verlies uit op ruim 3 miljard euro.

De slechte financiën bij DNB zijn het gevolg van de steun die centrale banken tijdens de kredietcrisis. Om banken te stimuleren geld uit te lenen, werd voor hen een negatieve rente ingevoerd om geld bij de de centrale bank te stallen. Toen de rente flink werd verhoogd om de inflatie tijdens de energiecrisis tegen te gaan, moest DNB banken juist veel rente betalen.

Situatie Midden-Oosten

Nu de rente weer is gedaald neemt ook het verlies bij DNB af. Verwacht wordt dat DNB in 2028 weer winst maakt. Of dat lukt hangt af van de situatie in het Midden-Oosten. Als de prijzen hierdoor opnieuw flink stijgen, zal de ECB de rente weer verhogen om de inflatie te bestrijden. Daarmee blijft DNB langer in de rode cijfers.

President Olaf Sleijpen benadrukte bij de presentatie van de jaarcijfers dat dit niet leidt tot problemen bij DNB. "Drie jaar op rij een fors verlies is niet fijn. Maar DNB is geen reguliere bank. Mensen hoeven zich geen zorgen te maken."

DNB is eigendom van de Nederlandse Staat. Bij winst ontvangt de staatskas een deel van de winst via dividenduitkering. Die komt er pas weer als DNB winst maakt.

"Als ik klaar ben met mijn toetsweek ga ik toch dat truitje kopen", zegt Cindy terwijl ze aan het winkelen is. Ze is niet de enige jongere die zo denkt. Jezelf verwennen met kleine traktaties, zogeheten little treats, is populair onder jongeren. Dat blijkt uit onderzoek van Wijzer in geldzaken, een platform dat Nederlanders helpt met financiële keuzes.

Vrijwel alle jongeren van 16 tot 19 jaar gunnen zichzelf weleens zo'n verwennerij: zo'n 95 procent. Meer dan een derde van de jongeren doet dat zelfs (heel) vaak. Een kwart van de jongeren gunt zichzelf vaker iets omdat sparen voor grote uitgaven, zoals het kopen van een huis, voor hen onhaalbaar lijkt.

"Ik wil wel uit huis, maar de huizenmarkt lijkt zo ver weg als je een drankje gaat drinken met vriendinnen", zegt Cindy. "Misschien is dat niet zo handig, maar ja."

De Week van het geld

Het onderzoek vond plaats naar aanleiding van de Week van het geld, die vandaag is begonnen. Leerlingen in het basis- en voortgezet onderwijs en studenten op het mbo krijgen deze week gastlessen van mensen uit de financiële wereld.

Het doel is om kinderen en jongeren bewuster over geld te laten nadenken en ze te leren (online) verleidingen en reclames te doorzien. Minister van Financiën Heinen opende de week bij de hotelschool in Amersfoort.

Tom Drukker is leraar economie op het Coornhert Lyceum in Haarlem en herkent de populariteit van little treats in zijn klaslokaal. "Ik zie vooral dat veel leerlingen zichzelf na een lange dag of goede toetsuitslagen belonen met een aankoop in de kantine of op de markt."

Maar jongeren trakteren zichzelf niet alleen op snacks in de schoolkantine. Uit het onderzoek blijkt ook dat kleine online aankopen, zoals make-up of kleding, voor jongeren verleidelijk zijn.

Verleidingen

"Jongeren groeien op in een wereld vol financiële verleidingen en impulsieve koopprikkels. Ook krijgen ze online sprookjes voorgeschoteld waardoor ze een vertekend beeld kunnen krijgen van omgaan met geld." Dat zegt Renée Audier-Oranje, coördinator burgerschapsonderwijs en docent op het Albeda College Rotterdam.

Ook Cindy merkt dat. "Op mijn leeftijd weet je nog niet zo goed hoe je je geld het beste kunt besteden." Dan wordt sparen ook lastig, geeft ze toe.

Volgens economieleraar Drukker is het niet erg als jongeren zichzelf af en toe belonen, als ze maar de controle en het overzicht bewaren. Daar probeert hij zijn leerlingen mee te helpen. "In de les maken we een budgetplan en dan laat ik leerlingen bijhouden hoeveel ze uitgeven. Dan blijkt dat al die kleine aankopen bij elkaar best wel kunnen oplopen."

Daarom geeft hij zijn leerlingen een tip mee. "Maak een spaarpotje in de app van je bank waar je maandelijks een bepaald bedrag op stort en koop daar je little treats van. En op is op."

Door de oorlog in het Midden-Oosten stijgen de prijzen aan de pomp voor de vierde week op rij. Een liter benzine kost inmiddels 2,57 euro, bijna 30 cent meer dan voor de Israëlische en Amerikaanse aanvallen op Iran.

Als reactie op de oplopende prijzen verlaagden verschillende Europese landen afgelopen week de btw en accijns op brandstoffen. De Nederlandse overheid heeft dat nog niet gedaan, ondanks oproepen van verschillende Tweede Kamerleden. Hoe effectief is zo'n maatregel en wie zijn ermee geholpen?

Hoe is de situatie nu?

De prijs aan de pomp wordt voor een deel bepaald door de hoogte van de accijns, de belasting die de overheid heft op brandstoffen als benzine, diesel en lpg. De overheid verlaagde die al eerder om brandstof betaalbaar te houden. Bijvoorbeeld in 2022, toen de prijzen na de Russische inval in Oekraïne hard stegen.

De verlaging was in eerste instantie tijdelijk, maar werd drie keer verlengd. Ook nu is er nog een accijnskorting, al is die sinds begin dit jaar iets minder ruim. Zonder de korting zouden de prijzen aan de pomp per liter zo'n 11 cent hoger zijn.

Wat doen andere Europese landen?

Vorige week kondigden Spanje, Italië en Noord-Macedonië al maatregelen aan. In Spanje gaan de btw en accijns op brandstof omlaag, waardoor benzine en diesel rond de 30 tot 40 cent per liter goedkoper worden. Ook Italië verlaagt de accijns, daar wordt brandstof zo'n 25 cent goedkoper. Noord-Macedonië heeft de btw op brandstof verlaagd van 18 naar 10 procent. Vandaag kondigden ook Zweden en Griekenland aan de belasting op brandstof te verlagen. Benzine wordt in Zweden zo'n 9 cent goedkoper, in Griekenland zo'n 36 cent. In België heeft de overheid een maximale verkoopprijs op brandstoffen opgelegd.

Wat zijn de voor- en nadelen van een verlaging?

Ook in Nederland ligt het verlagen van de accijns op brandstof opnieuw op tafel, maar de meningen over de effectiviteit daarvan lopen uiteen.

"Het voordeel is dat de maatregel snel uit te voeren is en het direct merkbaar is in de portemonnee", zegt Peter Mulder, van onderzoeksinstituut TNO. "Als de accijns verlaagd wordt, is elke liter die je daarna tankt goedkoper. Dat maakt vooral verschil als je veel kilometers maakt."

Er zijn ook nadelen. "In Nederland worden de meeste autokilometers gemaakt door mensen met hogere inkomens", zegt ING-econoom Bert Colijn. "Daardoor komt het grootste deel van het belastingvoordeel bij hen terecht, terwijl deze groep een prijsstijging prima zelf kan opvangen."

Daarnaast is zo'n verlaging kostbaar voor de overheid. Eerdere verlagingen kostten de schatkist volgens Mulder zo'n 1,5 miljard euro per jaar. "Dat is best een groot bedrag, waardoor ergens anders op moet worden bespaard of het begrotingstekort loopt op", zegt Colijn.

Tegelijkertijd krijgt de overheid bij een hogere brandstofprijs ook meer btw binnen. Kun je met die extra inkomsten niet de consument compenseren? Volgens Colijn ligt dat iets genuanceerder. "Als de prijzen laag zijn, krijgt de overheid juist minder btw-inkomsten binnen. Dat wordt ook niet doorberekend aan de burger."

Daarnaast blijft Nederland door het verlagen van de accijns volgens onderzoeker Mulder op de lange termijn afhankelijk van fossiele brandstoffen. "Als de accijnzen verder verlaagd worden blijft de vraag naar fossiele brandstoffen hoog, terwijl het handiger zou zijn als die vraag juist wat afneemt."

Zijn er alternatieven?

Volgens Mulder is het daarom verstandiger om vooral huishoudens te helpen die door de hoge brandstofprijzen acuut in de problemen komen. Dat zijn vooral huishoudens met een laag inkomen, die niet zonder een auto kunnen.

"Een accijnsverlaging kan hen op de korte termijn helpen, maar het lost op de lange termijn niets op. Die groep is vooral geholpen met alternatieven, zoals elektrische auto's. Je kan mensen met een laag inkomen bijvoorbeeld een soort stadspas geven, met daarop een tegoed om elektrisch deelvervoer te gebruiken. Op die manier kan de overheid steunmaatregelen inkomensafhankelijk maken. Dat kan bij een verlaging van de accijns niet. "

In Frankrijk wordt daar al mee geëxperimenteerd. Wie een laag inkomen heeft, kan met hulp van de overheid voor zo'n 50 tot 150 euro per maand een elektrische auto leasen. "Dit soort maatregelen zijn duur, maar dat is een korting op de accijns ook", zegt Mulder. "En van dit soort alternatieve maatregelen worden mensen weerbaarder en voorkom je dat de overheid bij elke energiecrisis opnieuw moet bijspringen."

Ook ING-econoom Colijn benadrukt het belang van gerichte steunmaatregelen. "Daarbij kun je bijvoorbeeld ook denken aan subsidies om de energierekeningen van huishoudens betaalbaar te houden."

Twee of drie huishoudens achter één voordeur. Het kabinet en experts zien woningdelen en -splitsen als een snelle manier om de druk op de woningmarkt te verlichten. Gemeenten zijn daarin belangrijk om die wens te vervullen, maar vanwege eigen regels lukt het woningdelen in de ene gemeente beter dan in de andere.

Hoewel veel gemeenten zich wel bewust zijn van de voordelen van het woningdelen, staat dat in de praktijk nog in de kinderschoenen, ziet Frank Wassenberg van Platform31. Namens het kennisinstituut geeft hij gemeenten advies over de woningmarkt.

In het coalitieakkoord staat dat woningdelen en het verhuren van een woning in kamers makkelijker gemaakt moet worden. Gemeenten mogen alleen bij zwaarwegende redenen de zogeheten verkamering beperken en er komen "simpelere regels voor het splitsen van woningen."

Volgens Platform31 zouden er alleen al binnen het huidige aanbod corporatiewoningen 60.000 huizen geschikt zijn voor delen. Maar Aedes, de branchevereniging van corporaties, ziet dat die aantallen in de praktijk bij lange na niet gehaald worden. Ook particuliere verhuurders ervaren dat het splitsen flink wordt geremd.

Mismatch

Dat er wel veel woningen geschikt zijn voor het delen, heeft ermee te maken dat de woninggrootte en de huishoudgrootte niet goed aansluiten. Nederlanders leven al een lange tijd veel ruimer ten opzichte van de meeste Europese landen. Gemiddeld hebben we zo'n 53 vierkante meter per persoon, berekende het CBS.

Tegelijkertijd stijgt het aantal kleinere huishoudens fors. Het aantal mensen dat alleen woont, is in vijftig jaar ruim verdubbeld naar 3,4 miljoen, terwijl de woningvoorraad voornamelijk bestaat uit grotere eengezinswoningen.

"In grote steden zie je het potentieel vaak, daar heb je in wat oudere gebouwen gemeenschappelijke zolderruimtes waar je prima woningen van kunt maken. Dat moet je als gemeente wel toestaan", zegt Piet Eichholtz, hoogleraar vastgoedfinanciering aan de Universiteit van Maastricht.

Gemeenten zijn volgens hem aan zet om het delen of splitsen van woningen te stimuleren. "Maar ze doen daar vaak moeilijk over."

Van parkeerregels tot geluidsoverlast

Natuur & Milieu concludeerde dat gemeenten tegen hun eigen regels aanlopen. "Daardoor kiezen ze toch nog voor het handhaven van die regels om risico's te beperken", zegt Aniek Blokzijl van de organisatie.

Parkeernormen bleken de belangrijkste belemmering. Die bepalen hoeveel parkeerplaatsen er nodig zijn in een buurt. Wanneer er meerdere huishoudens in een woning komen, overschrijd je die norm. "Zonde, want zo zwart-wit is het niet: in wijken met bijvoorbeeld veel studenten, heb je dat aantal parkeerplaatsen niet nodig", zegt Blokzijl.

Daarnaast zijn gemeenten bang voor overlast. Om die reden besloot de gemeente Beverwijk vorige week de regels voor delen en splitsen juist aan te scherpen. Volgens de gemeente leidt het delen van een woning tot klachten over "geluidsoverlast, leefbaarheid en tekort aan parkeerruimte".

Grote verschillen

Volgens de Vereniging van Nederlandse Gemeenten hebben gemeenten de afgelopen jaren meer prioriteit gegeven aan nieuwbouw. Daardoor kreeg het beleid gericht op delen en splitsen minder aandacht, ook omdat er een tekort aan ambtenaren was.

Volgens de VNG verschilt het hoever gemeenten zijn. "Daarnaast vinden gemeenten het belangrijk dat zij regels kunnen blijven stellen rond woningdelen en splitsen om excessen te voorkomen, in bijvoorbeeld kwetsbare wijken waar de leefbaarheid onder druk staat door overbewoning, huisjesmelkers of een hoge druk op de openbare ruimte."

In de gemeenten Arnhem en Nijmegen zijn die verschillen te zien. Zo heeft Nijmegen al beleid versoepeld om het woningdelen te stimuleren en werkt de studentenstad aan een versoepeling van het beleid om drie kamers vergunningsvrij te verhuren.

Arnhem onderzoekt op dit moment nog of er een uitzondering mogelijk is voor woningcorporaties. "De afgelopen jaren hebben we juist extra regels opgesteld omdat we zagen dat sommige pandjesbazen er een flink verdienmodel in zagen dat leidde tot overlast en onveilige situaties in wijken. Die regels maken het echter ook lastiger om woningdelen mogelijk te maken", schrijft de gemeente.

Rol voor het Rijk

Tegelijkertijd wijzen deskundigen en verhuurders op de rol van het Rijk om het woningdelen te stimuleren. Dat geldt bijvoorbeeld voor de huurtoeslag die alleen mogelijk is bij zelfstandig wonen of bij mensen die een uitkering of AOW ontvangen. Door de kostendelersnorm krijg je als alleenwonende met een uitkering of AOW minder geld als je een woning gaat delen.

Het Rijk werkt aan regels om woningdelen makkelijker te maken. Zo onderzoekt het kabinet de effecten van een versoepeling van de kostendelersnorm en wordt er een wetswijziging gemaakt die hospitaverhuur aantrekkelijker moet maken.

Terwijl in Azië mensen niet kunnen koken of autorijden vanwege brandstoftekorten, blijft het leed van de energie-oorlog in Europa en Nederland vooralsnog beperkt tot flink hogere energieprijzen. Voor de leveringszekerheid van energie is onze afhankelijkheid van de Verenigde Staten groter dan van het Midden-Oosten.

Dat er hier nog geen tekorten ontstaan door de oorlog in het Midden-Oosten heeft alles te maken met de herkomst van de olie en het gas dat we importeren. De Straat van Hormuz is de belangrijkste vaarweg voor energie in grote delen van de wereld, maar niet voor Nederland.

Slechts een beperkt deel van de ruwe olie komt via deze zeestraat naar de haven van Rotterdam. Nederland importeerde afgelopen jaar voor 2,7 miljard euro ruwe olie uit Irak en voor 392 miljoen euro uit Saudi-Arabië. Olie uit Saudi-Arabië kan ook via de Rode Zee worden geëxporteerd en gaat niet altijd via de Straat van Hormuz.

Meeste olie-import uit VS

De meeste ruwe olie die Nederland importeert komt uit de Verenigde Staten, in 2025 voor 6,4 miljard euro. Andere belangrijke olielanden voor Nederland zijn Kazachstan (5,1 miljard euro), Noorwegen (4,3 miljard euro) en het Verenigd Koninkrijk (2,7 miljard euro).

Die olie-import is niet alleen voor eigen gebruik. Rotterdam is de grootste energiehaven van Europa. De raffinaderijen van Shell, BP en Exxon Mobil zijn via pijpleidingen verbonden met onder meer het Duitse Ruhrgebied.

Van de olieproducten die Nederland importeert komt 14 procent uit het gebied waar Iran nu aanvallen uitvoert. Het gaat om kerosine uit Koeweit, stookolie (scheepvaartbrandstof) uit Saudi-Arabië en diesel uit Qatar.

Ruim 30 procent van het gas dat in Nederland wordt gebruikt, komt in vloeibare vorm (lng) met tankers uit de Verenigde Staten. Iets minder dan een derde komt via pijpleidingen uit Noorwegen. Het overige gas komt uit andere landen en kleine gasvelden in Nederland.

Na de sluiting van het Groningenveld was Rusland de belangrijkste leverancier van gas. Sinds de boycot van Russisch gas in verband met de oorlog in Oekraïne is die rol nu overgenomen door de VS.

Boycot door VS onlogisch, niet ondenkbaar

Ook al dreigen er nu nog geen echte tekorten, de prijzen kunnen wel verder door het dak gaan. Vanwege de oorlog van de VS en Israël met Iran overstijgt de wereldwijde vraag het aanbod en is het einde van de prijsstijging nog niet in zicht. Benzine en diesel aan de pomp kunnen nog duurder worden, net als gas voor de verwarming van huizen en kerosine voor vliegtuigen.

Tankers op zee met gas, olie, benzine, diesel en kerosine varen naar de plek waar het meeste wordt geboden. Waar in Nederland mensen pijn in hun portemonnee krijgen, ontstaan er in andere delen van de wereld echte tekorten.

De enorme afhankelijkheid van energie uit de Verenigde Staten zorgt voor ongemak. De VS is Nederlands grootste olieleverancier en twee derde van al het vloeibare gas dat we importeren komt er vandaan. Deze afhankelijkheid, in combinatie met de onvoorspelbaarheid van de Amerikaanse president Trump, kunnen leiden tot een tekort aan energie. Vooral de grote hoeveelheid lng is niet makkelijk en snel te vervangen.

Financieel gezien is een Amerikaanse boycot van de lng-export naar Nederland en Europa onlogisch. De export levert de VS vele miljarden dollars op. Toch waarschuwen adviseurs van de overheid en energiedeskundigen al langer voor de risico's van onze afhankelijkheid van Amerikaanse energie.

De regering in Washington kan die afhankelijkheid gebruiken om politieke druk uit te oefenen op het kabinet in Den Haag. Bijvoorbeeld als het gaat over onze rol in de oorlog in Oekraïne, handelsconflicten, de positie van Groenland of militaire deelname aan het beschermen van tankers in de Straat van Hormuz.

Import beter verspreiden

De Gasunie, het overheidsbedrijf dat aardgas transporteert en opslaat, en de Mijnraad, een onafhankelijk adviesorgaan van het kabinet, pleiten voor het importeren van vloeibaar gas (lng) uit meer landen. Verder zijn er volgens de twee partijen meer langetermijncontracten en een grotere gasopslag nodig.

Op termijn is verduurzaming volgens de Europese Commissie de belangrijkste manier om onafhankelijk te worden. Met meer energie uit zon en wind en met kerncentrales kan Europa ontsnappen aan de grillen van landen die Europa nu olie en gas leveren. Tot die tijd zijn olie en gas nodig voor transport, de industrie en de verwarming van huizen.

Elon Musk heeft met kritische tweets over het bedrijf Twitter in 2022 opzettelijk aandeelhouders misleid. Dat oordeelt een jury in een zaak die diende in een rechtbank in de Amerikaanse staat Californië.

De Tesla-eigenaar kondigde in april 2022 aan dat hij Twitter wilde overnemen, maar was later in tweets op datzelfde sociale medium negatief over het bedrijf. Zo stelde hij onder meer dat er meer nepaccounts waren op Twitter dan het bedrijf zelf zei en dat de deal daarom "tijdelijk was opgeschort".

Volgens de aandeelhouders probeerde Musk met die uitlatingen de aandelenkoers van Twitter te laten kelderen. Op die manier zou de waarde van het bedrijf dalen. Nadat Musk zich probeerde terug te trekken, stapte Twitter naar de rechter om hem te dwingen om de afspraken na te komen. Vlak voordat de zaak voor de rechter zou komen, draaide Musk en stemde hij in met de oorspronkelijke deal en betaalde hij alsnog de afgesproken overnamesom.

Geen 'onschuldige vergissing'

De advocaten van de gedupeerde aandeelhouders noemden de tweets geen "onschuldige vergissing" of een "domme tweet", maar zorgvuldig bedachte teksten om de aandelenkoers van Twitter te laten dalen.

Dit is een van de tweets waar de rechtszaak om draaide:

De rechtszaak waarin de jury nu heeft geoordeeld duurde drie weken. Ook Elon Musk getuigde en beantwoordde ruim een dag vragen. Hij hield vol dat de leiding van Twitter had gelogen over het aantal nepaccounts. Hij zei ook dat zijn beslissing om alsnog in te stemmen met de overname tegen de oorspronkelijke prijs een enorme meevaller was voor de meeste aandeelhouders.

Maar na het versturen van de tweets daalde de waarde van een aandeel tot onder de 33 dollar en dat was ongeveer 40 procent onder Musks oorspronkelijke aankoopprijs. Die koersdaling kostte aandeelhouders die toen vanwege de onzekerheid over de overname hun aandelen verkochten wel degelijk geld.

Schadevergoeding

De jury heeft na een beraadslaging van bijna vier dagen de aandeelhouders een schadevergoeding toegekend van 3 tot 8 dollar per aandeel per dag dat ze schade leden. Dat komt volgens de advocaten neer op een totaalbedrag van ongeveer 2,1 miljard dollar aan aandelen en 500 miljoen dollar aan opties.

De eisende partij noemt de uitspraak een "belangrijke overwinning". Het geeft volgens de advocaten een belangrijke boodschap af: "Ook al ben je rijk en machtig, niemand staat boven de wet."

De advocaten van Musk hebben al hoger beroep aangekondigd en zien dit vonnis als een "hobbel op de weg" naar een "rechtvaardiging in hoger beroep".

Mocht deze uitspraak in hoger beroep in stand blijven, dan heeft Musk genoeg vermogen om de schadevergoeding te kunnen betalen. Zijn totale vermogen wordt geschat op ongeveer 814 miljard dollar, waarvan een groot deel bestaat uit Tesla-aandelen.

Musk vormde na zijn aankoop Twitter om tot X, ontsloeg 80 procent van het personeel en het platform werd een plek waar nagenoeg alles mag.

Op dit moment loopt er onder meer een Frans justitieel onderzoek naar een reeks strafbare feiten door X, waaronder het verspreiden van kinderporno en genereren van seksuele deepfakes.

En vorig jaar december kreeg X van de Europese Commissie boetes van in totaal 120 miljoen euro vanwege het overtreden van een belangrijke Europese internetwet (DSA).

De grootste en duurste machine die het Brabantse bedrijf ASML ooit heeft gemaakt, staat later dit jaar in het laboratorium van het Belgische onderzoeksinstituut imec. Deze week zijn de eerste onderdelen binnengekomen. Het bedrijf uit Veldhoven is het enige ter wereld dat dit soort machines kan maken.

Imec is de eerste Europese klant van ASML die dit type chipmachine koopt. Het apparaat kost een paar honderd miljoen euro, maar ASML wil niet zeggen hoeveel de Belgen ervoor hebben betaald. Twee jaar geleden zei het bedrijf dat een exemplaar tussen de 350 en 400 miljoen kost.

Met het apparaat kunnen chipmakers op enorm kleine schaal schakelaartjes op hun computerchips aanbrengen. Met deze machine kan dat op het niveau van 8 nanometer. Ter vergelijking: een mensenhaar is ongeveer 100.000 nanometer dik.

"We hebben het over honderden miljarden schakelaartjes op één chip", zegt imec-voorzitter Luc Van den hove. "Dat is een extreem moeilijke techniek. We moeten die schakelaars daarvoor kleiner en kleiner maken. Het voordeel is dat ze daardoor minder energie verbruiken."

ASML noemt deze categorie chipmachines High NA. Het bedrijf heeft meer dan tien jaar gewerkt aan de technologie. Het was jarenlang onduidelijk of het ASML überhaupt zou lukken om de technologie werkend te krijgen.

Inmiddels zijn de eerste High NA-machines verkocht aan chipmakers in de Verenigde Staten, Zuid-Korea en Taiwan, laat ASML weten. Chipmakers Intel, Samsung, SK Hynix en TSMC gebruiken de apparaten met name om binnen een aantal jaren de volgende generatie chips te ontwikkelen, zegt een ASML-woordvoerder.

Ook de chipmachine bij imec is bedoeld om te 'oefenen'. Zodra het apparaat klaar is voor gebruik, kunnen chipbedrijven zich bij het onderzoeksinstituut melden om ermee te werken. Zij kunnen dan niet op grote schaal chips produceren, maar bijvoorbeeld wel testen of ze een nieuwe chip met deze technologie kunnen maken.

Tientallen vrachtwagens

Het duurt waarschijnlijk een halfjaar om de machine in België op te bouwen en klaar te maken voor gebruik. De komende tijd zullen tussen de veertig en vijftig vrachtwagens van Veldhoven naar Leuven rijden om alle onderdelen bij imec te brengen.

In Veldhoven staat nog een High NA-chipmachine die klanten in de tussentijd kunnen gebruiken. Zodra de machine in Leuven klaar is, gaat ASML het apparaat in Veldhoven verkopen, onderdelen hergebruiken of verbeteren, zegt het bedrijf.

Het duurt waarschijnlijk nog een aantal jaren voordat de chips die met High NA-machines worden gemaakt terechtkomen in onze smartphones, auto's, datacenters en andere apparatuur, verwachten imec en ASML.

De kans is groot dat Unilever naast de ijsdivisie ook het onderdeel voedingsmiddelen verkoopt. Al dagen doen geruchten hierover de ronde en nu heeft Unilever de gesprekken hierover ook zelf bevestigd.

Vanmorgen kwam het levensmiddelenconcern met een verklaring, na een week van veel geruchten. Unilever laat weten een overnamebod voor de voedingsdivisie te hebben ontvangen van McCormick & Company, een Amerikaanse specerijenproducent.

McCormick & Company bestaat sinds 1889 en is groot geworden met peper en later allerlei barbecuesauzen.

Afgeslankt

Hoewel Unilever laat weten met McCormick & Company in gesprek te zijn, is het nog onzeker of de overname daadwerkelijk gaat plaatsvinden. Unilever zegt in de verklaring dat de voedingsmiddelendivisie een sterk financieel profiel heeft en gelooft dat de afdeling succesvol zal zijn als onderdeel van Unilever.

Het Brits-Nederlandse bedrijf verhuisde in 2020 van Rotterdam volledig naar Londen. Eerder verkocht het al een aantal voedingsmerken, waaronder de Vegetarische Slager, Unox, Conimex, Becel en andere margarinemerken. Ook Magnum, Ben & Jerry's en andere ijsmerken ging de deur uit.

Na een mogelijke verkoop blijven vooral merken voor huishoudelijke en persoonlijke verzorging onderdeel van de portefeuille van Unilever, zoals Andrelon, Axe en Robijn.

De oorlog in het Midden-Oosten veroorzaakt zo'n grote energiecrisis dat overheden en burgers in de rest van de wereld terughoudend moeten zijn met energiebronnen. Daarvoor waarschuwt het Internationaal Energieagentschap (IEA).

De organisatie spreekt van de "grootste verstoring ooit" op de wereldwijde oliemarkt, nu de doorvaart door de Straat van Hormuz vrijwel volledig is gestremd door Iraanse blokkades. Het IEA adviseert onder meer om thuis te werken en met het openbaar vervoer te reizen zodat er minder benzine verbruikt wordt.

Ook wordt er geadviseerd om elektrisch te koken en wordt overheden gevraagd snelheidslimieten met minimaal 10 kilometer per uur te verlagen om ook zo het brandstofverbruik omlaag te krijgen.

"Zonder een snelle oplossing zullen de gevolgen voor de energiemarkten en economieën steeds ernstiger worden", zegt Fatih Birol, uitvoerend directeur van het IEA. "Als wereldwijde energieautoriteit doet het IEA er alles aan om de stabiliteit van de energiemarkten te ondersteunen."

Rol voor industrie

Volgens het IEA is er ook een rol weggelegd voor de industrie. In landen waar de gasvoorraden onder druk staan, kunnen fabrieken mogelijk overschakelen van lpg naar alternatieve brandstoffen.

Vorige week maakte het IEA al bekend dat zijn 32 leden, waaronder Nederland, samen ruim 400 miljoen vaten olie vrijgeven uit de noodvoorraden om zo de prijsstijgingen te dempen. Het was de grootste vrijgave uit de geschiedenis van de organisatie. Vooralsnog dreigen er geen energietekorten in Nederland.

Het Internationaal Energieagentschap werd opgericht tijdens de oliecrisis van 1973. Een van de belangrijkste taken is het garanderen van energiezekerheid.

Sinds het uitbreken van de oorlog in het Midden-Oosten, drie weken geleden, zijn de energieprijzen wereldwijd enorm gestegen. De landelijke adviesprijs voor benzine (2,57 euro) en diesel (2,65 euro) staan op recordhoogten.

Liveblog

Volg de laatste ontwikkelingen rond de oorlog in het Midden-Oosten in ons liveblog.

Als de oorlog in het Midden-Oosten voortduurt, zullen huishoudens flink worden geraakt, en niet alleen aan de pomp. Ook kleding, gereedschap en eten worden op termijn duurder, hebben economen van de Rabobank berekend.

Die prijsstijgingen voelen we niet meteen, zegt Hugo Erken, hoofdeconoom bij RaboResearch. "Na drie maanden zie je de eerste effecten bij industriële producten als staal. De prijs loopt geleidelijk op, want eerst wordt transport duurder, dan spullen waar staal in zit als wasmachines en spelcomputers en uiteindelijk stijgen de lonen."

Volgens hem merken we pas een piek in de prijsstijging na 21 maanden, bijna twee jaar dus.

'Licht moet branden'

Het model van de onderzoekers van RaboResearch gaat niet verder dan die twee jaar vanwege de onzekerheid rondom de oorlog in Iran. De economen gaan uit van de olie- en gasprijzen van de afgelopen tijd, maar het is onduidelijk hoe ver die energieprijzen nog gaan stijgen.

Wat wel duidelijk is, is dat de prijs aan de pomp en de energierekening voor mensen het snelst te voelen zijn. Daarna zijn energie-intensieve producten aan de beurt. Dingen zoals vliegtickets en uitjes, zegt Erken.

"Neem een hotelovernachting. Het licht moet branden, de verwarming moet aan, er moet eten gekookt worden in het restaurant. Dat wordt allemaal duurder. En aan het eind van de rit moet het personeel ook nog meer worden betaald."

Lonen omhoog

Daar worden de effecten van de hoge energieprijzen volgens de econoom het laatst gevoeld. Diensten als de kapper, de schoonheidsspecialist en de automonteurs. "Vakbonden leggen de komende tijd waarschijnlijk een extra looneis op tafel bij CAO-overleggen."

Dat doen ze om de inkomens van werknemers te compenseren voor de hogere inflatie die we waarschijnlijk krijgen door de hoge energieprijzen. "Die hogere lonen moeten betaald worden door de werkgever en dat komt weer op het bordje van de consument terecht in de vorm van producten die duurder worden."

Lang aanhouden

De onderzoekers van RaboResearch verwachten dat de energieschok waar we nu het begin van voelen, langere tijd gaat aanhouden. Datzelfde zagen we volgens Erken ook in de energiecrisis van 2022, toen de oorlog in Oekraïne begon. Toen was de gasprijs overigens wel een stuk hoger dan nu.

Econoom Jan-Paul van de Kerke van het onderzoeksbureau van ABN AMRO verwacht ook dat producten duurder gaan worden. Hij houdt net als Erken de economische gevolgen van de oorlog in het Midden-Oosten in de gaten.

Volgens Van de Kerke kan Nederland sneller de gevolgen voelen van de hoge energieprijzen dan andere Europese landen. Onze inflatie ligt iets hoger dan in de rest van de eurolanden. Daarnaast is Nederland volgens hem de vorige energieschok van 2022 nog aan het verteren. "Het meest waarschijnlijke scenario is dat de inflatie in ons land richting de 3 procent gaat." Dat percentage ligt nu rond de 2,4 procent.

Erken verwacht wel dat de energieprijzen, net als na verloop van tijd in de Oekraïne-oorlog, langzaam weer normaliseren.

Uw verhaal

De NOS is bezig met een vervolgverhaal over de impact van de stijgende energieprijzen. Loopt uw energiecontract binnenkort af en/of bent u van plan vanwege de stijgende prijzen versneld te verduurzamen? Dan komen we graag met u in contact voor een reportage op radio en tv via economie@nos.nl.

Al jarenlang proberen overheden in Europa, waaronder Nederland, energie-intensieve bedrijven te helpen. Die overheidssteun helpt ze om mee te kunnen blijven doen op de wereldmarkt, maar zorgen er tegelijk ook voor dat de uitstoot van broeikasgassen omhoog gaat. Dat publiceren vandaag het Centraal Planbureau (CPB) en het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) in een onderzoek naar de effectiviteit van verschillende steunmaatregelen.

Het gaat om bedrijven in zogenoemde energie-intensieve sectoren. Bij zulke bedrijven kost het productieproces veel energie, zoals het maken van staal en chemische producten.

In Europa wordt er veel geïnvesteerd om de concurrentiepositie van deze branche overeind te houden, terwijl de sector bezig is met verduurzaming. Groen staal uit Europa kost bijvoorbeeld veel meer dan ander staal van buiten de Europese Unie. Ook hebben andere landen vaak minder strenge regels.

Lagere energiekosten

De planbureaus keken naar vier vormen van ondersteuning. Een productiesubsidie, lagere energiebelastingen, lagere elektriciteitskosten en subsidies voor CO2-verminderingstechnologie.

De eerste drie subsidies zorgen ervoor dat de concurrentiepositie van bedrijven verbetert, waardoor ze meer gaan produceren. Alleen de CO2-subsidie voor schone technologie zorgt nauwelijks voor een betere positie op de wereldmarkt.

Het grootste effect is te merken bij een verlaging van energiekosten. Dat kan bijvoorbeeld door de energiebelasting op elektriciteit te verlagen of bedrijven die veel elektriciteit verbruiken korting te geven.

De onderzoekers plaatsen daarbij wel de kanttekening dat meer vraag naar energie ook betekent dat er meer ruimte moet komen op het elektriciteitsnet. En dat is in Nederland op veel plekken te vol, voor zowel bedrijven als huishoudens.

Klimaatdoelen

Het verlagen van de energiekosten helpt de bedrijfsvoering, maar volgens de planbureaus zorgt deze steun wel voor meer uitstoot.

En dat helpt de klimaatdoelen die ons land zich heeft gesteld niet. Als Nederland de klimaatdoelstellingen wil halen is het volgens het CPB en PBL belangrijk om, naast het verlagen van de elektriciteitskosten, ook te investeren in subsidies voor verduurzaming.

Daarnaast is het volgens de onderzoekers belangrijk dat de Europese landen meer samenwerken bij het versterken van de concurrentiepositie van de industrie en het verlagen van de uitstoot, om te voorkomen dat "lidstaten in een onderlinge subsidieoorlog terechtkomen".

Discussie in Europa

Het is de sowieso de vraag of die verbeterde Europese samenwerking er de komende jaren komt. Landen als Polen, Italië en Oostenrijk willen juist een afzwakking van een bestaand systeem om de uitstoot terug te brengen.

In dat systeem zijn er rechten te koop voor bedrijven die broeikasgassen uitstoten. Die rechten worden de komende jaren afgebouwd, waardoor er steeds minder te krijgen zijn. Bedrijven moeten zo wel op zoek naar groenere alternatieven voor de productie, is het idee. Zo moet de uitstoot in Europa naar nul gaan.

Bedrijven zijn ook al bezig met vergroening, maar daardoor zijn hun producten een stuk duurder dan in landen waar goedkoop en vuil wordt geproduceerd. Grote Europese industrielanden zien hun concurrentiepositie daardoor verslechteren en pleiten nu voor versoepeling.

Ondanks de oorlog in het Midden-Oosten en de daardoor stijgende energieprijzen in Europa, komt er geen wijziging in de Europese rente. De rente blijft onveranderd op 2 procent staan, zegt Christine Lagarde, president van de Europese Centrale Bank. Wel verwacht de bank dat de oorlog leidt tot minder economische groei en een iets hogere inflatie dan eerder gedacht.

Op dit moment ligt de inflatie in de Eurozone met 1,9 procent dicht bij het streefgetal van 2 procent. Daarom kiest de centrale bank er voor nu nog geen actie te ondernemen.

Maar de oorlog in het Midden-Oosten en de stijgende prijzen voor energie betekenen wel dat de inflatie voor de komende jaren naar boven is bijgesteld. Voor heel 2026 verwacht de ECB dat de inflatie uitkomt op 2,6 procent. In de jaren daarna zakt het weer richting de 2 procent.

Geen vaste route

Tegelijkertijd is de verwachting voor economische groei door de bank naar beneden bijgesteld. Hoe langer de oorlog aanhoudt en de gas- en olieprijzen blijven doorstijgen, hoe meer impact op de inflatie. De ECB houdt de situatie goed in de gaten, zegt Lagarde.

Elke zes weken heeft de centrale bank een bijeenkomst om te bepalen wat er met de rente gaat gebeuren. Volgens Lagarde is er geen vaste route uitgestippeld wat de ECB gaat doen.

Als de oorlog langer en intenser is dan waar de ECB nu van uitgaat, kan de inflatie volgens Lagarde boven de nu voorspelde 2,6 procent uitkomen. In dat scenario stijgen de grondstofprijzen nog meer dan nu. Maar ook bij die mogelijkheid hangt het ervanaf hoelang de oorlog doorgaat en of er nog meer effecten ontstaan, zoals bijvoorbeeld een verstoring in de wereldwijde toeleverketens.

Er kan zich ook een situatie voordoen dat de oorlog minder heftig en korter is dan we verwachten, schetst Lagarde.

Rente verhogen in tijden van crisis

In een persconferentie gaf Lagarde uitleg over de rentebeslissing van de ECB. Daarin werd haar gevraagd of de ECB nu anders gaat reageren dan bij de vorige energiecrisis, in 2022. Toen begon de oorlog in Oekraïne en gingen de energieprijzen en inflatie voor huishoudens en bedrijven door het dak. In Nederland kwam de inflatie dat jaar gemiddeld uit op 10 procent.

Lagarde reageerde dat die situatie anders is dan deze oorlog. De inflatie lag aan het begin van de Oekraïne-oorlog op 6 procent, nu staat de economie er volgens haar beter voor. "In die vier jaar hebben we veel geleerd en onze strategie aangepast. We letter beter op risico's en zorgen dat we zo goed mogelijk geïnformeerd zijn. In 2022 hadden mensen ook al lang niet meer te maken gehad met hoge inflatie. Nu zit het verser in het geheugen."

De president van de ECB bleef bij haar punt dat de centrale bank de situatie in de gaten blijft houden: "Ik kan geen tijdlijn geven, maar we ondernemen actie waar nodig".

De huidige energiecrisis onderstreept volgens Lagarde wel dat Europa zich weg moet bewegen van het gebruik van fossiele brandstoffen.

De aanvallen op de olie- en gasinstallaties rond de Perzische Golf hebben grote gevolgen voor de betrokken landen. De reparatie kan jaren duren. Qatar ziet een aanzienlijk deel van de gasexport voor komende jaren verdwijnen en Irak kampt nu al met problemen met de elektriciteitsopwekking doordat de export uit Iran wegviel.

In Europa zijn de gevolgen vandaag vooral te merken in de vorm van hogere olie- en gasprijzen.

Israël bombardeerde gisteren het grote Iraanse gasveld South Pars, Iran sloeg terug met aanvallen op een gasfabriek in Qatar en een olieraffinaderij in Kuwait.

De twee landen delen samen South-Pars het grootste gasveld ter wereld:

Staatsbedrijf QatarEnergy spreekt vandaag van "aanzienlijke schade die is aangericht". Het gaat onder meer om een Shell-fabriek op het terrein. Het geraakte fabrieksterrein is een van de belangrijkste productielocaties van vloeibaar gas (LNG) ter wereld. Bovendien zou er dit jaar een uitbreiding komen die de productie nog eens groter zou maken.

Jaren omzetverliers

Maar de aanvallen maken alles anders. "Zelfs in mijn wildste dromen had ik zo'n aanval op Qatar niet verwacht, zeker niet van een ander islamitisch land tijdens de ramadan", zegt de topman van QatarEnergy tegen Reuters.

Het kost volgens de topman zo'n drie tot vijf jaar om geraakte locaties weer te repareren. In die tijd zal Qatar zo'n 17 procent van zijn LNG-export verliezen.

Onder meer langdurige contracten met Italië, België, Korea en China kan het staatsbedrijf niet nakomen. Het omzetverlies schat de topman op 20 miljard dollar.

Gevolgen in Europa

De Europese prijs voor gas schoot niet alleen omhoog voor leveringen op de korte termijn, maar ook voor leveringen voor pas over een jaar. Het laat zien dat ook handelaren op de langere termijn hoge prijzen verwachten.

Toch zijn de gasproblemen voor Europa nog te overzien. Qatar levert zo'n 20 procent van alle LNG ter wereld, maar een groot deel daarvan gaat naar Azië. Nederland haalt zijn LNG met name uit de Verenigde Staten, en krijgt bovendien gas uit Noorwegen via pijpleidingen.

Ook vergeleken met de gascrisis van 2022, als gevolg van de sancties tegen Rusland, vallen de prijsstijgingen hier nog enigszins mee. De prijs voor Europees gas lag op de piek in september 2022 vijf keer zo hoog als nu.

Prijzen 'niet door het dak'

Voor de meeste Nederlanders heeft de oorlog rond de Perzische Golf weinig invloed op de eigen energiekosten. Zes op de tien consumenten hebben een vast contract bij hun gas- en stroomleverancier. Die tarieven veranderen pas als hun contracten verlopen, en dat kan nog jaren duren.

Minder dan een op de tien huishoudens heeft een dynamisch energiecontract. Dat houdt in dat de prijs van stroom en/of gas elke dag verandert. De afgelopen dagen is de groothandelsprijs van gas omhoog gegaan. Dat geeft hogere dagprijzen voor Nederlanders met een dynamisch contract, ziet vergelijkingssite Independer. Maar toch valt het mee.

"Lekker is anders, maar de prijzen zijn niet door het dak", zegt energie-expert Pim Holstvoogd. Vanochtend betaalden mensen met een dynamisch contract rond 1,38 euro per kuub gas, zag de site. "Het is aan de hoge kant, maar komt niet in de buurt van de energiecrisis van 2022."

De consumentenprijzen stijgen minder dan hij had verwacht, zegt Holstvoogd. Dat komt deels doordat Nederlands steeds meer energie opwekt met zon en wind. Daardoor is er ook minder gas nodig voor de opwekking van stroom.

Iran

In Iran en Irak zijn de gevolgen op dit moment veel groter. Waar de aanvallen op het terrein in Qatar invloed hebben op de wereldprijzen, zorgen de aanvallen op het Iraanse South Pars-veld vooral lokaal voor problemen.

Het gasveld in de Perzische Golf staat is het grootste gasveld ter wereld, en wordt gedeeld door Iran en Qatar. Het Iraanse gas gaat vooral naar Iran zelf en buurland Irak. Het wordt daar bijvoorbeeld gebruikt voor het opwekken van elektriciteit, voor het verwarmen van huizen en voor de industrie van het gesanctioneerde Iran.

Iraanse installaties op dit cruciale veld zijn tijdelijk uitgeschakeld om branden te blussen. Iran stopte als gevolg met de uitvoer naar Irak. Dat zorgde direct voor veel minder stroomopwekking daar.

In tabakszaken die steun krijgen van fabrikant Philip Morris wordt tegen de regels in verhitte tabak aangeprezen als minder schadelijk alternatief voor sigaretten. Dat heeft het journalistieke platform Pointer vastgesteld na het undercover bezoeken van de winkels.

De tabakszaken suggereren volgens Pointer allemaal dat verhitte tabak beter is voor de gezondheid dan sigaretten of vapes. Zo wordt het product minder schadelijk genoemd, maar ook beter, schoner en zelfs gezonder. Medewerkers zouden hebben gezegd dat je er fitter van wordt of er een betere conditie van krijgt, conclusies die volgens experts niet kloppen.

Philip Morris heeft grote invloed op tabakszaken en medewerkers. Zo financiert het bedrijf een deel van de inrichting of verbouwing van de winkel. Ook krijgt winkelpersoneel trainingen over de voordelen van verhitte tabak, bleek twee jaar geleden al uit onderzoek van Distrifood.

De Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) deed eerder onderzoek naar de verboden gezondheidsclaims en legde Philip Morris een boete op.

Verhitte tabak

Het verhitten van tabak is een manier om tabak te gebruiken. In tegenstelling tot bij roken, wordt tabak niet verbrand maar verhit in een verwarmingselement. Daardoor verdampen schadelijke stoffen als nicotine.

Volgens het RIVM krijgt de gebruiker minder kankerverwekkende stoffen binnen dan bij roken, maar neemt het gezondheidsrisico niet af. Ook een kleine hoeveelheid kan kanker veroorzaken. Daarnaast bevat de rook van verhitte tabak juist een grotere hoeveelheid van sommige schadelijke stoffen dan bij het roken van een sigaret.

Het aantal tabakszaken in Nederland zit in de lift sinds de verkoop van sigaretten in supermarkten in 2024 is verboden. Pointer heeft handmatig onderzoek gedaan en telde in 2021 246 tabakszaken. Vorig jaar was dat gestegen naar 494. De meeste zaken zitten naast of in de buurt van een supermarkt.

Door de gezondheidsclaims overtreden de zaken de regels. In de rook- en tabakswet staat dat er geen positief verband met gezondheid mag worden gelegd. Ook mag over een product niet worden gezegd dat het minder schadelijk is voor de gezondheid.

Aan de wet houden

Philip Morris wil bij Pointer niet reageren op de beschuldigingen, omdat de uitspraken van medewerkers niet geverifieerd kunnen worden en het niet is toegestaan om in de winkels te filmen. Wel zegt het bedrijf te willen streven naar een wereld zonder sigaretten. Ook vindt de tabaksfabrikant dat Nederland meer moet doen aan voorlichting aan rokers.

In een reactie aan de NOS laat Philip Morris weten zich altijd aan de wet te houden en zich in te zetten voor de ontwikkeling van rookvrije producten. De fabrikant zegt dat het eerdergenoemde onderzoek van onder meer het RIVM aantoont dat wetenschappelijke onderbouwde rookvrije producten minder schadelijk zijn dan doorgaan met roken. Het RIVM schrijft dat elk tabaksproduct ongezond is bij langdurig gebruik.

Philip Morris zegt samen te werken met een zorgvuldig geselecteerde groep tabakswinkels die voldoet aan de wettelijke eisen en dezelfde rookvrije visie ondersteunt als het bedrijf.

Jumbo is weer begonnen met het verkopen van vers vlees met korting. Dat bevestigt een woordvoerder van de supermarktketen aan de NOS. Twee jaar geleden stopte Jumbo juist met zulke aanbiedingen, om bij te dragen aan de transitie naar plantaardig voedsel.

De supermarktketen nam de maatregel destijds naar eigen zeggen om "marktbreed een beweging op gang te brengen". Dat is niet gelukt, zegt de woordvoerder. "Helaas zijn andere supermarkten vooralsnog niet gevolgd, waardoor de verkoop van vlees enkel verschuift tussen supermarkten."

Jumbo is zelf wel minder vlees gaan verkopen, waardoor het volgens de woordvoerder miljoenen euro's is misgelopen. Daardoor voelt de supermarktketen zich gedwongen om vlees weer in de aanbieding te doen.

Wakker Dier

Twee jaar geleden sprak dierenwelzijnsorganisatie Wakker Dier nog over de "moed" die Jumbo toonde. "De supermarkt laat zien dat plantaardige, gezonde voeding echt een topprioriteit is", zei een woordvoerder toen.

Wakker Dier is nu niet meteen bereikbaar voor een reactie. Jumbo laat wel weten dat het al contact heeft gehad met de organisatie.

Er gaan nog altijd mondjesmaat schepen door de 'afgesloten' Straat van Hormuz, de enige zeeverbinding tussen de Perzische Golf en de rest van de wereld. Iran dreigt schepen in die smalle zeestraat aan te vallen als ze erdoorheen varen.

Voordat de oorlog tussen Iran en de VS en Israël begon, gingen er dagelijks gemiddeld zo'n 20 miljoen vaten olie door dat stuk zee. Dat is zo'n 20 procent van wat we wereldwijd dagelijks verbruiken. Nu gaan er dagelijks nog rond de 2 miljoen vaten door de Straat van Hormuz, schat databedrijf Kpler. Dat volgt met dochterbedrijf MarineTraffic wereldwijd de bewegingen van schepen.

Voor de oorlog kostte olie zo'n 70 dollar per vat. Sindsdien is de prijs hard gestegen; vandaag kost een vat zo'n 110 dollar. Dat is een stijging van zo'n 57 procent.

'Dramatisch minder'

"Normaliter zagen we dagelijks zo'n 110 tot 130 schepen de Straat van Hormuz in- of uitvaren", zegt Naveen Das van Kpler tegen de NOS. "De afgelopen dagen zijn dat er maximaal zo'n vier of vijf. Dat is dramatisch veel minder."

De schepen die er doorheen gaan, vervoeren volgens Das vooral Iraanse olie. Soms lijkt Iran ook toestemming te geven voor de vaart van schepen met olie of gas uit andere Golfstaten. "We zien dat er overleg is met landen als Turkije, Irak, Pakistan en India om de doorvaart van sommige schepen te regelen."

Onconventionele routes

Das schat dat er dagelijks zo'n 1 miljoen tot 1,5 miljoen vaten Iraanse olie door de straat gaan en zo'n 500.000 vaten niet-Iraanse olie. "We zien dat deze schepen ook onconventionele routes nemen. Ze gaan dicht langs de Iraanse kust. Wellicht zodat de Iraniërs ze in de gaten kunnen houden, maar wellicht ook omdat er verderop in de straat mogelijk mijnen zijn neergelegd. Het is een verraderlijke zee."

Een voorbeeld is de Pakistaanse olietanker Karachi. Die had olie opgehaald in de Verenigde Arabische Emiraten, voer een paar dagen geleden dicht langs Iran en komt vandaag aan in Pakistan.

Das denkt dat Iran niet veel meer buitenlandse oliedoorvoer zal toestaan dan nu. "Het zal blijven bij dit beperkte aantal dagelijkse passages. Want een grote groei past niet bij de strategie van Iran. Hoe meer schepen er zullen varen, hoe lager de energieprijzen. Met de hoge prijzen wil Iran juist druk uitoefenen op de VS."

De uitvoer van Iraanse olie ligt volgens Das op ongeveer hetzelfde niveau als voor de oorlog. Amerika heeft al jaren geleden sancties ingesteld tegen Iran; landen mogen van de VS geen Iraanse olie kopen. Alleen trekt China zich daar weinig van aan, bijna alle Iraanse olie gaat dan ook naar China.

Schaduwvloot

"De schepen die deze olie vervoeren noemen we de schaduwvloot", zegt Das. "Zij kunnen de Iraanse vlag voeren, maar ook die van andere landen en ze opereren buiten de conventionele markt." Het wordt wel steeds moeilijker om nog zicht te houden op deze schepen, zegt hij. "Ze blokkeren steeds vaker hun transponder of vervalsen hun signalen."

Niemand weet hoelang Iran de doorvoer van olie nog blijft bemoeilijken. "Maar als deze situatie nog maanden zo blijft, dan zullen de olieprijzen nog veel verder oplopen en er zal wereldwijd een olietekort ontstaan", zegt Das.

"Europa en Nederland hebben daarbij wel een betere uitgangspositie dan sommige landen in Azië. Hier hebben we grotere voorraden van olieproducten als benzine, diesel en kerosine. Daarnaast zijn we ook minder afhankelijk van olie uit het Midden-Oosten."

Podcast De Dag: varen door een onveilige Straat van Hormuz

Wat is ervoor nodig om veilig door de zee-engte tussen Iran en Oman te varen? Bart Gonnissen was jarenlang stuurman van olietankers in de straat van Hormuz, ook in gevaarlijke periodes, en vertelt daarover in podcast De Dag. Ook John Wayne, kapitein ter zee buiten dienst, komt aan het woord. Hij heeft tanks helpen beschermen in de Straat van Hormuz.