Het treinabonnement waarmee mensen deze zomer goedkoper kunnen reizen, moet vanaf 21 juni tot 1 september gaan gelden. Dat is korter dan de drie maanden die in het oorspronkelijke plan stonden.

Met het abonnement kunnen mensen voor 49 euro per maand onbeperkt reizen met de trein in de daluren en weekenden. Het gaat om het abonnement 'flex dal vrij', dat normaal bij de NS bijna 128 euro per maand kost.

Het 'klimaatticket' was een grote wens van GroenLinks-PvdA. De partij hoopt dat meer mensen de trein nemen in plaats van de auto. Ook moet het, gezien de hoge brandstofprijzen, betaalbaarder worden voor mensen om deze zomer een dagje weg te gaan.

Radioactief afval

Het kabinet wil maximaal 118 miljoen euro aan het abonnement uitgeven. Dat betekent ook dat er een maximaal aantal mensen is dat er gebruik van kan maken. Of dat ook gaat gebeuren, is volgens het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat moeilijk in te schatten.

Het geld wordt gehaald uit het Mobiliteitsfonds, zo wordt er bezuinigd op onderzoek naar de berging van radioactief afval. Ook komt een deel uit het Klimaat- en energiefonds.

"Reizen met het openbaar vervoer is goed voor het tegengaan van de uitstoot", zegt minister Van Veldhoven (Klimaat). "Er zat al geld in het Klimaatfonds voor maatregelen op het gebied van treinen en schone auto's. Dus daarom past het ook bij deze toepassing."

De Eerste en Tweede Kamer moeten nog instemmen met het plan. Staatssecretaris Bertram (Infrastructuur) vraagt ze dat met spoed te doen, omdat anders 21 juni niet gehaald kan worden.

Het kabinet is ook nog bezig om een goedkoper OV-abonnement voor de lange termijn te ontwikkelen. Daarmee worden ook de resultaten van dit 'klimaatticket' meegenomen.

Minister Bart van den Brink van Asiel en Migratie gaat gemeenten die onvoldoende asielzoekers opvangen vanaf volgende week op de vingers tikken. Die gemeenten moeten aan de minister op het ministerie komen uitleggen waarom ze hun zaken niet op orde hebben.

Op dit moment halen 250 van de 342 gemeenten in Nederland de doelstelling van de spreidingswet nog niet. Dat is de wet die de verdeling van asielzoekers over het land regelt. De extra opvang van asielzoekers leidde de afgelopen weken op verschillende plaatsen tot demonstraties en rellen.

Politiek duider Arjan Noorlander:

"De uitvoering van de spreidingswet heeft geleid tot hoogoplopende discussies, ook tussen het ministerie van Asiel en Immigratie en de gemeenten. De gemeenten moeten in principe voor 1 januari voldoen aan een bij de spreidingswet vastgelegd aantal opvangplekken.

De discussie tussen ministerie en gemeenten gaat vaak over welke plekken meetellen voor het halen van de doelstellingen. Kortdurende (nood)opvang of bijvoorbeeld de opvang van Oekraïners wordt door het ministerie niet gezien als de permanente opvanglocaties die er, volgens de spreidingswet, wel moeten komen. Alleen de tijdelijke opvangplekken die na 1 januari 2027 nog open zijn worden meegeteld. In een aantal gemeenten stopt de opvang eerder.

In gesprek met het ministerie kan er, in incidentele gevallen, uiteindelijk worden afgeweken van die taakstelling, maar op dit moment zijn veruit de meeste gemeenten nog niet "klaar voor de spreidingswet". In heel Nederland zijn er voor het einde van het jaar ongeveer 40.000 extra bedden voor asielzoekers nodig.

Het ministerie beoordeelt of de gemeenten de doelstelling wel gaan halen aan de hand van de cijfers die het COA heeft over het aantal opvangplekken. Dat zijn de cijfers (van 20 mei jl.) die wij hieronder hebben gepubliceerd. Daarmee is dit ook een momentopname, gemeenten hebben nog ruim een half jaar de tijd om uiteindelijk wel aan de spreidingswet te voldoen."

In onderstaande interactieve kaart is te zien hoeveel asielzoekers gemeenten op dit moment kunnen opvangen en hoeveel ze er eventueel nog tekortkomen. Klik op je gemeente om te zien hoe het er voor staat:

In totaal voldoen 92 gemeenten nu aan de taakstelling uit de spreidingswet, die aan het eind van het jaar gehaald moet zijn. Zo moet de gemeente Westerwolde, waar aanmeldlocatie Ter Apel ligt, volgens de wet 124 asielzoekers opvangen. Maar er is daar nu al plek voor veel meer asielzoekers: 2279 bedden.

De gemeente Stadskanaal ving voor de nacht van woensdag op donderdag op het laatste moment nog mensen op voor wie geen plek was in Ter Apel. Ook Stadskanaal heeft al een veel grotere opvangcapaciteit dan strikt noodzakelijk. De gemeente moet volgens de spreidingswet vanaf volgend jaar 127 plekken beschikbaar hebben, het zijn er nu al 472.

Tekort van veertigduizend opvangplekken

Maar de meeste andere gemeenten doen nog te weinig of zelfs helemaal niks: op dit moment halen 250 gemeenten de doelstelling niet. Veel daarvan hebben nog geen enkel permanent asielcentrum. Zo moet Groningen 898 asielzoekers opvangen, maar komt nu maar net tot de helft. Er moeten nog honderden plekken bij. Tilburg moet zelfs nog 728 opvangplekken vinden.

Veel burgemeesters zeggen dat ze hun uiterste best doen en al wel noodopvangplekken beschikbaar stellen. Toch is dat volgens het ministerie in veel gevallen onvoldoende. Omdat voldoende permanente plekken in het hele land er juist voor moeten zorgen dat de vaak dure en ondermaatse noodopvang niet langer nodig is. In totaal moeten gemeenten vóór 2027 nog ruim veertigduizend opvangplekken regelen.

Aanvulling

In de eerdere versie van de interactieve kaart stond de titel: 'Opvang vluchtelingen per gemeente.' Dat moet uiteraard zijn: 'Opvang asielzoekers per gemeente.'

Twee van de asielmaatregelen die onlangs in de Eerste Kamer werden weggestemd zijn door de Tweede Kamer snel terug op de agenda gezet: het sneller terugsturen van criminele asielzoekers en het afschaffen van dwangsommen voor de IND bij te lange asielaanvraagprocedures.

Bij een debat over wetgeving over het opsluiten van asielzoekers die overlast geven werden ze toegevoegd als amendementen bij de wet.

De maatregelen waren onderdeel van eerdere wetten, maar een paar weken geleden werd één van de twee strenge asielwetten van voormalig asielminister Faber (PVV) weggestemd in de Eerste Kamer.

Daarop zei het kabinet al snel met nieuwe voorstellen te komen. Minister Van den Brink kwam daarna met een voorstel om vreemdelingen sneller ongewenst te verklaren. Vandaag voegt de Tweede Kamer daar voorstellen aan toen om overlastgevende asielzoekers sneller op te sluiten en de dwangsommen voor de IND af te schaffen.

Dwangsommen IND weg

SGP, JA21, VVD en de ChristenUnie hebben daartoe een kleine wetswijziging voorgesteld die regelt dat geen dwangsommen meer worden opgelegd als een asielprocedure te lang duurt.

GroenLinks-PvdA is tegen het verdwijnen van de dwangsommen. Kamerlid Westerveld vindt dat er op die manier geen stok achter de deur meer is om mensen te beschermen tegen een "machtige overheid".

Het strafbaar stellen van het in Nederland blijven zonder geldige papieren of van het "helpen onderduiken" van deze mensen wordt niet in de nieuwe wetten opgenomen.

De Tweede en Eerste Kamer stemden eerder wel in met het tweestatusstelsel, dat een onderscheid maakt tussen mensen die gevaar lopen vanwege hun etniciteit, geaardheid of religie, en mensen die vluchten voor oorlog en (natuur)geweld.

Binnenkort gaat ook het Europese migratiepact in werking, waarin onder meer staat dat migranten sneller naar hun land van herkomst of een ander veilig land moeten als ze geen recht hebben op verblijf in de EU.

Debat asielonrust verschoven

De Kamer zou ook debatteren over de onrust in gemeenten bij de komst van azc's. De afgelopen weken vonden er op meerdere plekken rellen en ongeregeldheden plaats tijdens demonstraties tegen de opvang van asielzoekers. De VNG sprak van "vormen van terreur en intimidatie". Burgemeesters riepen de landelijke politiek op achter hen te staan en geen tegenstrijdige signalen over de spreidingswet te geven, die de verdeling van opvang over het land moet regelen.

Dit debat is door de Kamer naar dinsdag verplaatst omdat de vergaderagenda vandaag vol was en het heel laat dreigde te worden.

Hoogleraar virologie Marion Koopmans en oud-minister voor Medische Zorg Bruno Bruins zijn de eerste getuigen van parlementaire enquêtecommissie Corona. De enquêtecommissie met Kamerleden ondervraagt de twee volgende week vrijdag over het begin van de pandemie.

In totaal zijn er 51 ondervragingen gepland waarvoor 47 mensen worden opgeroepen. Sommigen worden dus twee keer gehoord, maakte voorzitter Daan de Kort bekend op een persconferentie.

Doel van de parlementaire enquête is om de besluitvorming rond het coronabeleid en -maatregelen te onderzoeken. Daarbij wil de Tweede Kamer kijken naar de rol van het kabinet, het parlement en andere betrokken instanties, adviseurs en experts.

'18 miljoen verhalen'

Tijdens de coronacrisis tussen 2020 en 2022 zijn in Nederland tienduizenden mensen overleden. Miljoenen mensen raakten besmet met het virus en maatregelen raakten iedereen. "Corona kent 18 miljoen verhalen", aldus voorzitter De Kort.

Hij benadrukt dat de commissie vooral lessen wil trekken. "De vraag is niet óf, maar wanneer er weer een pandemie plaatsvindt", zegt het Kamerlid. "Het is ons doel om beter voorbereid te zijn bij een volgende pandemie." Ook hoopt hij dat er lessen te leren zijn voor andersoortige crises als sabotage of een watersnood. "Je weet niet wat er op ons af komt."

Rutte, De Jonge, Grapperhaus

De commissie heeft nog niet de hele lijst met getuigen openbaargemaakt, maar laat wel weten dat in ieder geval de toenmalig premier Mark Rutte en oud-ministers Hugo de Jonge (Volksgezondheid) en Ferd Grapperhaus (Justitie) zijn opgeroepen. Ook Mona Keijzer is gevraagd. Zij werd ontslagen als staatssecretaris in 2021 omdat zij kritiek uitte op het coronatoegangsbewijs.

Verder heeft oud-directeur van het RIVM en voorzitter van het Outbreak Management Team, Jaap van Dissel een uitnodiging gekregen. Daarnaast zijn oud-Kamerleden Klaas Dijkhoff (VVD) en Fleur Agema (PVV) uitgenodigd, net als criticus van het coronabeleid Maurice de Hond. De complete namenlijst wordt per week bekendgemaakt.

In negen verhoorweken wil de commissies de volgende thema's aan bod laten komen:

De thema's

De laatste twee thema's komen na het zomerreces, vanaf eind augustus, aan bod.

In november 2021 besloot de Tweede Kamer tot dit zware parlementaire middel om te kijken naar ingrijpende besluiten, zoals de lockdowns, de sluiting van scholen, de avondklok, de mondkapjesplicht en het coronatoegangsbewijs.

Coronasteun aan bedrijven, waar vele miljarden euro's aan zijn uitgegeven door het kabinet, is dus geen onderdeel van het onderzoek. "Je bent beperkt in wat je kan onderzoeken", zegt De Kort daarover. "Je moet focus aanbrengen."

Minister Bruins, die volgende week wordt verhoord, maakte in februari 2020 live op tv bekend dat er iemand met corona in Nederland was:

De Onderzoeksraad voor Veiligheid trok eerder harde conclusies over het coronabeleid. Zo oordeelde de raad dat het kabinet niet voorbereid was op een pandemie en dat er volop werd geïmproviseerd.

De commissie, die de afgelopen jaren een aantal keer van samenstelling is gewisseld, bestaat uit voorzitter De Kort (VVD), ondervoorzitter Songül Mutluer (GroenLinks-PvdA), Dion Huidekooper (D66), André Poortman (CDA) en Annelotte Lammers (Groep Markuszower).

Ruim 1 miljoen documenten

De openbare verhoren zijn het sluitstuk van de onderzoeksfase. Commissieleden hebben al tientallen besloten gesprekken gevoerd met betrokkenen, ze hebben werkbezoeken afgelegd en volgens De Kort "meer dan 1 miljoen" documenten bestudeerd.

Voor sommige documenten heeft de commissie "strijd moeten leveren", zei De Kort vandaag. Er was volgens hem "een verschil van inzicht" met het kabinet over welke stukken "al dan niet gelakt" geleverd konden worden. De Raad van State moest eraan te pas komen en stelde de commissie "grotendeels" in het gelijk.

De Kort zegt tevreden te zijn met wat de commissie heeft ontvangen. Maar: "Je weet nooit wat je niet weet."

De verwachting van de commissie is het eindverslag begin 2027 af zal zijn.

Vijftiende enquête sinds WO II

Een parlementaire enquête geldt als het zwaarste middel dat het parlement kan gebruiken om een onderwerp te onderzoeken. Getuigen worden onder ede gehoord, wat betekent dat ze strafbaar zijn als ze niet de waarheid vertellen.

De corona-enquête is de vijftiende parlementaire enquête sinds de Tweede Wereldoorlog. Recente andere voorbeelden zijn onderzoeken naar de toeslagenaffaire, gaswinning in Groningen en de Fyra.

Met een lichte vertraging gaat ook Nederland over tot het invoeren van de wet die bedrijven verplicht lonen transparant te maken. Werknemers kunnen dan opvragen wat collega's in vergelijkbare functies verdienen. Het is de invoering van een EU-richtlijn die de loonkloof tussen mannen en vrouwen moet dichten.

Minister Vijlbrief van Sociale Zaken pakt de draad op van het vorige kabinet. "Ik denk dat dit de eerste belangrijke stap is", zegt hij. "Dan kun je zien: hoe verhoudt mijn salaris zich tot dat van anderen? Dat geeft werknemers, vrouwen in dit geval, meer macht."

Ook mogen werkgevers in sollicitatiegesprekken niet meer vragen wat iemand in een vorige functie verdiende. "Dan gaat een werkgever daar het salarisaanbod op baseren. Zo blijven mannen dan altijd meer verdienen. Dus dat is logisch."

Uit cijfers blijkt dat vrouwen onderbetaald krijgen per uur, zelfs als ze in dezelfde functies zitten als mannen. Bij onverklaarbare verschillen kunnen vrouwen om een eerlijker salaris vragen bij hun werkgever of de vakbond inschakelen.

Het dossier heeft een jaar stilgelegen door de val van het vorige kabinet. Het wetsvoorstel is toen wel al voorgelegd aan deskundigen en belanghebbenden. Een jaar geleden reageerden werkgeversorganisaties VNO NCW, MKB Nederland en AWVN al kritisch, maar zij onderschrijven de doelstelling wel.

De organisaties zien voor bedrijven een grote administratieve last aankomen. Zo moeten bijvoorbeeld ook secundaire arbeidsvoorwaarden in de loonberekeningen meegenomen worden, en de uren van uitzendkrachten. Veel uitzoekwerk, dat volgens de werkgevers maar deels bijdraagt aan het doel van de wet.

Daarnaast vrezen de bedrijven "onterechte shaming" en reputatieschade door verkeerde beeldvorming. Een bedrijf kan slecht uit de loonvergelijkingen komen, terwijl er misschien een uitleg of verklaring voor is. Die staat niet bij de salarisoverzichten.

Vijlbrief ziet het probleem niet zo. "Ze zijn er zelf bij. Laten we niet allemaal bang zijn voor dingen, laten we proberen de loonkloof te dichten." Hij draait er niet omheen dat het extra administratieve lasten betekent. "Ja dat is waar, dat ga ik ook niet ontkennen. Maar er moet eerlijk betaald worden."

Bedrijven met meer dan honderd werknemers hebben een rapportageverplichting. Het eerste salarisjaar waarover zij loongegevens moeten opgeven is 2027.

De werkgeversorganisaties denken dat dat voor wat kleinere bedrijven te snel is, bijvoorbeeld als een bedrijf eerst nog een nieuw functiewaarderingssysteem moet invoeren. Grote bedrijven met een HR-afdeling kunnen zich beter voorbereiden en zijn daar ook al mee bezig.

Juridische procedures

Verenigingen van arbeidsrechtadvocaten waarschuwen ook voor de grote gevolgen voor bedrijven. Die moeten mogelijk sollicitatieprocedures, functiebeschrijvingen en hun hele salarisgebouw gaan herzien.

Ook kunnen zij veel informatieverzoeken van werknemers en sollicitanten te verwerken krijgen. Doen ze iets niet goed, dan kan dat leiden tot juridische procedures.

Juristen vragen zich af of de gevolgen van de wet voor bedrijven wel opwegen tegen het doel: inzicht krijgen in loonverschillen. Want als die verschillen worden geconstateerd dan zijn ze nog niet vanzelf opgelost.

"Nee, ik kan inderdaad niets afdwingen", zegt Vijlbrief. "Maar in bedrijven komt een discussie op gang. Als je bij het koffieapparaat staat en een collega zegt: 'ik krijg 10 procent meer', dan geeft dit je meer macht om er iets aan te doen."

Minister Boekholt-O'Sullivan van Wonen wil voorkomen dat de renovatie van het Binnenhof nog duurder wordt en nog langer gaat duren. Maar zekerheid kan ze niet geven, zo bleek in een debat over de renovatie van het historische complex in de binnenstad van Den Haag. "Ik ga mijn uiterste best doen", zei ze.

Het is het zoveelste debat over de uit de hand gelopen renovatie van het politieke centrum van Nederland. Vijf van de acht aanwezige politieke partijen vroegen de minister om "meer grip" op de opknapbeurt.

"De grip is volledig kwijt", constateert PVV-Kamerlid Mooiman. VVD'er Nobel benadrukte dat het om een "terugkerend onderwerp" gaat. Het CDA vroeg om een "actieve kostenbeheersing" en BBB wilde een toezegging dat "er geen enkele wijziging" meer komt.

Nauwelijks verbazing of woede

De aanleiding voor het debat is de 15de voortgangsrapportage uit april, waarin staat dat de kostenteller inmiddels op 2,79 miljard euro staat en dat de gebruikers in de zomer van 2031 weer terug moeten kunnen. Verbazing of woede over die gestegen kosten en de vertraging is er eigenlijk nauwelijks. De vraag is wat er verder gebeurt. "Is het maximum nu bereikt?", vroeg SGP-Kamerlid Flach zich af.

In 2015 besloot de politiek om het historische complex te renoveren volgens de goedkoopste en snelste variant: alle Binnenhofgebruikers moesten voor 5,5 jaar naar tijdelijke huisvesting elders in de stad. Het idee was om rond 2026 terug te zijn, en dat het kon voor 475 miljoen euro. Maar 2026 werd 2028, dat werd "later" en nu staat dus het voorjaar van 2031 in de boeken.

De renovatie is veel duurder geworden om allerlei redenen. Het complex bestaat uit veel verschillende bouwstijlen vanaf de zestiende eeuw en achter de façade bleken asbest, houtrot, schimmel, vervuilde grond, lekkages en nog meer ellende te schuilen. Boekholt-O'Sullivan zegt dat de omvang van het project eigenlijk pas duidelijk werd nadat alle gebruikers vertrokken waren. "Op het moment dat we het opentrokken, zagen we pas hoe groot de opgave was."

Gespecialiseerde bouwvakkers bleken duurder en de Tweede Kamer stelde nog allerlei aanvullende duurzaamheidseisen. Ook waren extra veiligheidseisen aanvankelijk over het hoofd gezien, waardoor de aanleg van ICT-opslag buiten het beveiligde Binnenhof een slecht idee bleek. Die opslag komt nu voor de Ridderzaal in een extra betonnen bak.

Uitstellen van onderhoud

De toon van de negen bij het debat aanwezige partijen was mild. "We moeten ook zelf in de spiegel kijken, we hebben te weinig gedaan aan onderhoud", verwoordde Kamerlid Clemminck van JA21 de medeverantwoordelijkheid van de Kamer voor het uit de hand gelopen renovatieproject. "Het is nogal een prijzige opgave", constateerde D66-Kamerlid Van Asten. "Maar we zijn in Nederland heel goed in het uitstellen van onderhoud: kijk naar onze wegen, dijken en bruggen."

Veel Kamerleden hebben ook een rondleiding gehad van het Rijksvastgoedbedrijf en zijn overtuigd geraakt van de noodzaak van het dure werk, zoals de restauratie van allerlei historische plafondschilderingen. "Acht eeuwen historie wordt klaargemaakt voor acht eeuwen toekomst", aldus CDA-Kamerlid Steen.

Ongelofelijk veel geld

Minister Boekholt-O'Sullivan is het vooral eens met de zorgen en opmerkingen uit de Kamer. Ook zij vindt het bedrag van bijna 2,7 miljard euro "ongelofelijk veel geld". Ze belooft de kosten en vertraging in de hand te houden door bijvoorbeeld meer realistische prijsafspraken te maken en geen aanvullende eisen meer te stellen. "Extra aanpassingen kunnen alleen maar als het niet anders kan", en die discipline vraagt ze ook van Kamerleden.

Verder beloofde de minister die over het Rijksvastgoed gaat Kamerleden om over nieuwe tegenslagen een aparte brief te sturen en die niet pas in een voortgangsrapportage te melden. "U wordt dan niet meer onaangenaam verrast."

Het duurt te lang voordat asielzoekers worden gescreend op terrorisme. De Immigratie- en Naturalisatiedienst zou dat eigenlijk binnen twee weken moeten doen, maar volgens de Algemene Rekenkamer duurt het gemiddeld twee jaar.

Sinds 2016 moeten alle asielzoekers en nareizigers worden gescreend. Eventuele signalen moeten binnen twee weken worden doorgegeven aan de opsporings- en inlichtingendiensten. Volgens de Rekenkamer zijn er te weinig mensen aangenomen om de screening te doen.

Daar komt bij dat asielzoekers lang moeten wachten op de beoordeling van hun asielaanvragen. Gemiddeld duurt dat 67 weken (ongeveer 17 maanden), terwijl in de oorspronkelijke wet staat dat dit 6 maanden zou moeten duren.

'Zorgelijke constatering'

"Wij vinden dat een zorgelijke constatering", zegt Pieter Duisenberg, president bij de Algemene Rekenkamer. "Toch wil ik niet meteen paniek zaaien, want er zijn veel meer signalen die binnenkomen."

Hij doelt daarbij op andere manieren waarop asielzoekers worden gecheckt op mogelijke terrorismedreiging, bijvoorbeeld als zij zich voor het eerst identificeren. Ook het Centraal Orgaan opvang Asielzoekers (COA) geeft signalen door als medewerkers denken dat een asielzoeker of nareiziger gevaarlijk kan zijn.

'Aansturing moet beter'

Toch is volgens de Rekenkamer de screening van de IND er niet voor niets. "De aansturing van de minister moet beter", vindt Duisenberg. "Dat zien we op heel veel fronten als het gaat om de uitvoering van de veiligheidsstrategie van Nederland."

Minister Van den Brink noemt in een reactie de screening "van groot belang" en laat weten met verbeteringen bezig te zijn. Met de invoering van het Europese Asiel- en Migratiepact op 12 juni is het de bedoeling dat asielzoekers sowieso eerder worden gescreend.

Gehaktdag: verantwoording afleggen

Elk jaar maakt de Rekenkamer op de derde woensdag in mei bekend waar ministeries grote steken laten vallen. Deze dag wordt officieel Verantwoordingsdag genoemd, maar in de landelijke politiek wordt ook wel gesproken van 'Gehaktdag'.

Minister Van Weel krijgt van de Algemene Rekenkamer bijvoorbeeld ook een tik op de vingers, omdat de afhandeling van rechtszaken maar niet sneller gaat.

Op Verantwoordingsdag publiceren alle ministeries ook hun jaarverslagen, waarin ze uitleggen wat ze afgelopen jaar hebben gedaan en waar ze het geld aan hebben uitgegeven. Daaruit blijkt bijvoorbeeld dat het aantal ambtenaren verder is gegroeid, terwijl het kabinet eigenlijk daarop fors wil bezuinigen.

Minister Van den Brink (Asiel en Migratie) vindt het "echt teleurstellend" dat gemeenten te weinig doen aan de noodopvang van asielzoekers. Hij heeft twee maanden geleden al een oproep gedaan om mee te werken, maar dat heeft "helaas onvoldoende resultaat" gehad, zegt hij.

Van den Brink reageert op het nieuws dat het te druk is in het aanmeldcentrum in Ter Apel, waardoor nu alleen de meest kwetsbare mensen nog worden toegelaten. Het gaat dan bijvoorbeeld om vrouwen met kinderen. Alleenstaande mannen moeten buiten het terrein van Ter Apel blijven.

"Zij zullen dan ergens anders moeten blijven en misschien later terugkomen", zei de minister. Waar die mensen dan moeten overnachten, weet de minister nog niet. In 2022 sliepen honderden mensen op het gras buiten bij het aanmeldcentrum.

'Dilemma voor het COA'

Van den Brink spreekt over een dilemma voor het Centraal Orgaan opvang asielzoekers (COA), dat een wettelijke taak heeft om mensen op te vangen. Maar afgesproken is dat er maximaal 2000 mensen in Ter Apel mogen verblijven. Dat aantal was nu meer dan 2300, waardoor de veiligheid binnen niet meer gegarandeerd kan worden.

Dat betekent volgens Van den Brink "dat er een paar honderd plekken tekort zijn op de korte termijn en een paar duizend op de lange termijn". Hij zal "volop in gesprek blijven gaan met gemeenten" om die plekken alsnog te regelen. "We zullen natuurlijk de komende dagen blijven zoeken naar oplossingen."

Hij zal ook vragen of gemeenten willen helpen om de duizenden statushouders die nog in azc's verblijven te huisvesten. Het gaat dan om mensen die een vergunning hebben om in Nederland te blijven, maar die niet weg kunnen uit de opvang omdat ze geen onderdak hebben.

'Onvoldoende medewerking'

Op de vraag wat de oplossing is, verwijst de minister naar zijn oproep van twee maanden geleden om solidair te zijn en mee te werken aan de spreidingswet. Hij is teleurgesteld dat daar te weinig gehoor aan is gegeven. "Je ziet natuurlijk dat er wel degelijk ook gemeenten zijn die naar voren zijn gestapt", zegt de minister die over een eerlijke verdeling van asielzoekers over het land gaat. "Maar het is onvoldoende."

Volgens Van den Brink zijn op dit moment alle opties in beeld om mensen snel noodopvang te kunnen bieden. "Het gaat dan ook om onder meer leegstaande panden, militaire kazernes en sporthallen. We zijn in gesprek, maar ik ga niets melden als het nog niet rond is."

Het was de afgelopen weken onrustig in een aantal gemeenten die opvanglocaties wilden regelen. Onder meer in IJsselstein en Loosdrecht liepen protesten uit de hand. Naar aanleiding daarvan was er eerder deze week spoedoverleg tussen het kabinet en de gemeenten.

Hoewel opeenvolgende kabinetten willen bezuinigen op de overheid, is vorig jaar het aantal rijksambtenaren opnieuw gestegen. Een plan voor de lange termijn ontbreekt, waarschuwt de Algemene Rekenkamer.

Het aantal ambtenaren bij het rijk groeit al jaren op rij, sinds 2021 zijn er bijna 30.000 bij gekomen en ook het aantal fte (voltijdsbanen) neem toe. In totaal werken er nu ruim 168.000 mensen. Het overgrote deel doet dat voor uitvoeringsorganisaties, zoals het UWV.

Het kabinet-Schoof wilde het aantal rijksambtenaren "substantieel terugbrengen" en de uitgaven met ruim 20 procent verlagen. De eerste, voorzichtige bezuiniging van vorig jaar is door ministeries nu nog incidenteel gedekt. Maar vanaf 2029 moeten zij structureel bijna 1 miljard per jaar gaan besparen.

Het kabinet-Jetten heeft daar voor komende jaren nog een extra bezuiniging bovenop aangekondigd. Volgens het coalitieakkoord moet er vanaf 2029 nog eens 1,4 miljard euro bespaard worden op een "minder omvangrijk ambtenarenapparaat".

Dweilen met de kraan open

Het ministerie van Binnenlandse Zaken geeft in het jaarverslag toe dat het onduidelijk is of dit gaat lukken. Want de overheid krijgt er juist veel taken bij komende jaren, bijvoorbeeld op het gebied van defensie.

Ook de Algemene Rekenkamer zet vraagtekens bij het streven, ook omdat ministeries niet scherp hebben hoeveel personeel nodig is om nieuwe plannen uit te voeren. "Een kleinere rijksdienst krijgen is dan dweilen met de kraan open", zegt Pieter Duisenberg, president van de Algemene Rekenkamer.

Minder externe mensen ingehuurd

Opsteker voor het kabinet is dat het voor het eerst in jaren is gelukt om de externe inhuur omlaag te brengen. De overheid heeft daar zo'n 13 procent aan uitgegeven, wel nog altijd meer dan de norm van 10 procent.

Die externe mensen hebben volgens de ministeries specialistische ICT-kennis die moeilijk te vinden is. Zij zijn bijvoorbeeld nodig voor de schadeafhandeling in Groningen en de hersteloperatie van de Toeslagenaffaire.

Het ministerie van Justitie doet nog altijd te weinig om rechtszaken sneller af te handelen, concludeert de Algemene Rekenkamer. Slachtoffers en verdachten moeten daardoor te lang wachten, wat leidt tot onzekerheid en stress.

Het ministerie heeft een verbeterplan opgesteld, maar dat is volgens de Rekenkamer niet genoeg. "De coördinatie van de minister schiet tekort", is te lezen in het jaarlijkse rapport over de prestaties van de overheid. Volgens de Rekenkamer is het een "ernstige onvolkomenheid".

Lang wachten voor jonge verdachten

Bij jeugd- en zedenzaken wordt sinds 2019 in geen enkel jaar de norm gehaald. Een jonge verdachte moet daardoor soms 1,5 jaar wachten op een vonnis van de rechter. Dan moet het uitzitten van de straf daarna nog beginnen.

Ook mensen die verdacht worden van een ernstig verkeersmisdrijf moeten vaak lang wachten. Zij zouden eigenlijk binnen een jaar voor het eerst voor een rechter moeten staan, maar dit lukt maar in 1 op de 5 gevallen.

Het Openbaar Ministerie concludeerde vorig jaar ook dat de behandeling van veel strafzaken te lang duurt.

Meer onvoldoendes

De Algemene Rekenkamer deelt niet alleen aan het ministerie van Justitie en Veiligheid een onvoldoende uit, maar ook opnieuw aan het ministerie van Defensie. Daar is de beveiliging van militaire objecten, net als vorige jaren, niet op orde.

Elk jaar maakt de Rekenkamer op de derde woensdag in mei bekend waar ministeries grote steken laten vallen. Deze dag wordt officieel Verantwoordingsdag genoemd, maar in politiek Den Haag wordt ook wel gesproken van 'Gehaktdag'.

Bij het Openbaar Ministerie gaan volgens de Rekenkamer ook nog zaken mis. Slachtoffers van misdrijven moeten op de hoogte worden gehouden van hun zaak, maar dat gebeurt te weinig. Daardoor weten ze bijvoorbeeld niet wanneer de rechtszaak plaatsvindt, of wanneer de verdachte in hun zaak is vrijgelaten.

'Grote risico's'

Bij het ministerie van Defensie ziet de Rekenkamer ook nog andere grote risico's. Vorig jaar is er 6 miljard euro meer aan defensie uitgegeven. Het ministerie omzeilt daarbij vaak de aanbestedingsprocedures, door direct met één bedrijf een contract af te sluiten.

"Zonder goede onderbouwing en zonder gelijk speelveld, in een defensiemarkt zonder fraude- en corruptiebeleid, is dat geen goed idee", waarschuwt Pieter Duisenberg, president van de Algemene Rekenkamer.

Hij is ook kritisch op defensieminister Dilan Yesilgöz. Die neemt volgens Duisenberg de kritiek van de Rekenkamer niet serieus. "Dat de verantwoordelijke minister defensief reageert en deze bevindingen niet erkent, is niet goed voor een lerende overheid", zegt hij in de Tweede Kamer.

Gebeurt weinig met kritiek

De Rekenkamer wijst er in het algemeen op dat ministeries de afgelopen jaren te weinig deden met kritiek op Verantwoordingsdag. Bij een kwart van de zaken waar de Rekenkamer onvolkomenheden ziet, is er na vijf jaar nog niet genoeg verbetering te zien. "We zien een opvallend gebrek aan vooruitgang", vindt Duisenberg.

Er zijn ook dingen die juist beter gaan dan vorige jaren. De arbeidsparticipatie is bijvoorbeeld gestegen en het kabinet is volgens de Rekenkamer goed voorbereid op incidenten op het hoogspanningsnet. Ook zijn er voor de Nationale Zorgreserve 5000 mensen gevonden die in het geval van een crisis zorg kunnen leveren.

Het kabinet gaat het milieuonderzoek voor nieuwe regels voor Schiphol (opgenomen in het Luchtvaartbesluit) op onderdelen opnieuw bekijken. Dat zei Minister Karremans (VVD) in een debat met de Tweede Kamer. Om welke onderdelen het gaat is nog niet duidelijk.

Karremans werkt aan nieuwe regels voor de luchthaven die in november moeten ingaan. Ze moeten de geluidshinder voor omwonenden verminderen. Ook gaat het om regels over de veiligheid, het gebruik van start- en landingsbanen en de uitstoot van stoffen.

De vraag is of de nieuwe regels doen wat ze beogen. Een onafhankelijke commissie voor de milieueffectrapportage (MER) kwam vier dagen geleden tot de conclusie dat de nieuwe regels niet tot voldoende bescherming van omwonenden leiden.

Voor dit jaar wil het kabinet het aantal vluchten van en naar Schiphol laten groeien naar 478.000. Maar de MER-commissie zegt dat de tussendoelen voor stiller vlieger niet zijn gehaald. Andere mogelijke oplossingen om die doelen wel te behalen, zijn niet onderzocht. Dat kan bijvoorbeeld gaan om 's nachts niet vliegen, anders vliegen of minder. De commissie noemt het milieuonderzoek van het kabinet "onduidelijk en niet compleet".

Onder meer oppositiepartij GroenLinks-PvdA en coalitiepartijen CDA en D66 dringen erop aan dat het kabinet opnieuw naar de tekentafel gaat.

175.0000 omwonenden rond Schiphol ondervinden al heel lang ernstige geluidshinder van de vliegtuigen. Iedere 8 minuten hebben de dorpen rond de luchthaven heftige herrie. Bijna de gehele Kamer wil dat veranderen, maar de manier waarop leidt tot felle discussies. Te veel krimp is volgens sommige partijen schadelijk voor de economie.

Tussen de Partij voor de Dieren en Groep Markuszower kwam het meteen bij het begin van het debat al tot een flinke botsing. PvdD-Kamerlid Kostic wees erop dat sommige omwonenden doodziek zijn van alle overlast van de afgelopen zestien jaar en noemde de situatie "onhoudbaar". Voor mensen en de natuur is het beter als het aantal vluchten flink verminderd wordt, aldus Kostic.

Groep Markuszower-Kamerlid Heutink benadrukte het economische belang van de luchthaven en de duizenden banen in en om Schiphol. Voor flinke krimp pleiten is volgens hem "knettergek". Hij voegde eraan toe dat wat hem betreft de hele bijdrage van Kostic per vliegtuig naar Thailand kon worden gestuurd.

Dat Kostic over "luchtvaarbobo's sprak" was weer tegen het zere been van de VVD. Kostic op haar beurt benadrukte dat rond Schiphol al heel lang de geluidshinderregels worden overtreden en dat dat nu echt moet stoppen. "Dit kan zo echt niet, lieve mensen".

Onder meer GroenLinks-PvdA, D66 en CDA riepen de minister op "zo snel mogelijk met verbeteringen te komen" van het nieuwe luchtvaartbesluit. Ook een nachtelijke sluiting moet wat hen betreft worden overwogen.

Karremans zegde toe ernaar te kijken, maar schetste ook het dilemma. De overlast voor omwonenden moet structureel veranderen en dat beogen de nieuwe regels ook, aldus de minister. Maar in een open economie kun je niet zonder luchtvaart, zei hij ook. Het antwoord is volgens hem dan ook niet stoppen met de luchtvaart, maar verduurzamen. Karremans zei verder dat hij ook de Gezondheidsraad om advies gaat vragen.

Als het sirenesysteem, in de volksmond het luchtalarm, vanaf 2028 verdwijnt, komt daar een alternatief voor in de plaats. Dat zegt minister Van Weel van Justitie. Samen met Defensie wordt er gekeken naar de mogelijkheden voor een ander en beter alarmeringssysteem. Ook de Tweede Kamer wil dat.

Gisteren schreef Van Weel aan de Kamer dat het oude netwerk, met 4200 sirenepalen door het hele land, over twee jaar wordt gestopt omdat het verouderd is. Dan komt er ook een eind aan de maandelijkse test op de eerste maandag van de maand. NL-Alert, dat burgers via de mobiele telefoons waarschuwt voor rampen en crises, is veel effectiever.

Maar als het mobiele netwerk om wat voor reden dan ook uitvalt, dan moet er wel een alternatieve methode zijn om alarm te slaan. Hoe dat eruit gaat zien, kan Van Weel nog niet zeggen.

'Vrij dom apparaat'

"Eigenlijk is het nu een vrij dom apparaat: je drukt op een knop en er gaat een sirene af. Liever wil je de burgers veel meer gerichte informatie meegeven", zegt de minister. Gisteren schreef hij dat er nog geen geld gevonden is voor zo'n aanvullend systeem.

Maar omdat de huidige sirenes nog twee jaar in bedrijf blijven is er tijd om te zoeken naar een oplossing, benadrukt Van Weel nu. Verschillende Kamerleden reageerden al verbaasd op de brief van de minister, omdat het mobiele netwerk ook kan uitvallen en niet iedereen de beschikking heeft over een smartphone.

"Ik geloof in de robuustheid van NL-Alert", zegt Van Weel. "Maar we hebben ook iets van een alternatief nodig."

Minister Sterk van Langdurige Zorg, Jeugd en Sport praat op 8 juli met jeugdzorginstanties zoals Veilig Thuis en de Raad voor de Kinderbescherming, over een verbeterde aanpak van de bescherming van kinderen. Nog voor de zomer moet er actie worden ondernomen, zei zij in de Tweede Kamer tijdens het wekelijkse Vragenuur.

Aanleiding van de Kamervragen was de zaak van de ernstig mishandelde kinderen uit Stadskanaal. Verschillende Kamerleden waren woedend omdat opnieuw kinderen te laat uit een mishandelingssituatie zijn gehaald, ondanks allerlei meldingen bij overheidsinstanties.

Op dit moment zijn er al gesprekken met de instanties die direct bij de zaak betrokken zijn. "De Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd is bezig de feiten op een rij te krijgen", zei Sterk. "Dit mag gewoon niet gebeuren hier." Zij noemde de twee gearresteerde moeders "ziek in hun hoofd" en verzekerde de Tweede Kamer dat de kinderen nu veilig zijn.

Werkwijze verbeteren

Sterk vindt het te vroeg voor de conclusie van het landelijk meldpunt kindermishandeling Veilig Thuis, dat hen niets te verwijten valt. Ook de vraag uit de Kamer of de politiek gefaald heeft wil ze nog niet beantwoorden. Zij wil geen aannames doen voordat de inspectie verslag heeft uitgebracht.

Verder wordt nog onderzocht waarom de politie al die tijd niet op de hoogte is gesteld en wat er waar is van de klachten van medewerkers van Veilig Thuis over een onveilige werksituatie.

Vanuit de Kamer kwamen verschillende suggesties om de werkwijze te verbeteren, zoals centraal toezicht op de regio's van Veilig Thuis, en Veilig Thuis verplichten mensen die een mishandeling melden op de hoogte te houden van wat er met hun melding is gebeurd.

Moeders zitten vast

De twee gearresteerde moeders (31 en 33) zitten de komende dagen nog vast. Het Openbaar Ministerie doet strafrechtelijk onderzoek. In dossiers van de Raad voor de Kinderbescherming staat dat de twee vriendinnen hun kinderen, een meisje van zes en een jongen van zeven, ernstig hebben mishandeld.

Het meisje belandde door de stelselmatige mishandeling tot twee keer toe in het ziekenhuis. In februari werd zij in kunstmatige coma gebracht vanwege ernstige ondervoeding. Het jongetje werd geslagen en in de kelder opgesloten.

De moeders werden op 14 mei gearresteerd nadat er onrust was ontstaan in de buurt en er bij hen stenen door de ramen gingen. De kinderen zijn uit huis geplaatst en verblijven in een jeugdinstelling.

De druk op Ter Apel zal volgende maand flink toenemen, vrezen betrokkenen in de asielketen. Ze zijn bang voor chaotische situaties, vooral omdat vanaf 12 juni Ter Apel het enige aanmeldcentrum in Nederland voor asielzoekers zal zijn.

Ze kunnen dan niet meer doorgestuurd worden naar Budel om daar hun aanmelding te doorlopen. Er komt namelijk een nieuw aanmeldsysteem vanwege het ingaan van het Europees migratiepact. En de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) vindt dat een dusdanig grote technische verandering, dat die voorlopig alleen in Ter Apel wordt toegepast.

Betrokkenen die de NOS spreekt, vrezen voor plaatselijke chaos tijdens de overgangsperiode naar het nieuwe systeem, waarbij iedereen dus op dezelfde plek moet zijn en er met een andere methode dan voorheen moet worden gewerkt.

Jaap Velema, de burgemeester van de gemeente waar Ter Apel onder valt, zegt dan ook: "De gemeente Westerwolde heeft zorgen over de uitvoering van het migratiepact." Hij wil het juist rustiger hebben in Ter Apel, maar voor hem is het nog onduidelijk of dat met het migratiepact gaat lukken.

Tot nu toe was het overheidsbeleid juist dat er meer aanmeldcentra nodig zijn om Ter Apel te ontlasten, want daar verblijven stelselmatig te veel asielzoekers. Het Centraal Orgaan opvang Asielzoekers (COA) onderschrijft dat beleid nog steeds, stelt het in een reactie. Het wijst op de kwetsbaarheid van concentratie op één locatie.

Het COA is duidelijk niet blij met het tijdelijk verdwijnen van de uitwijkmogelijkheid naar Budel. "Wij zijn en blijven in gesprek met het ministerie en de IND om deze locatie hiervoor te behouden", laat de dienst weten.

Er is hoop dat het migratiepact op langere termijn juist voor minder drukte zal zorgen en voor snellere asielprocedures. In het pact is geregeld dat er sneller onderscheid gemaakt wordt tussen kansrijke en kansarme asielzoekers en dat die laatste groep uitzetting moet afwachten in (half) gesloten centra. Ook mogen landen de hele asielprocedure laten uitvoeren in een veilig land buiten de EU.

Maar voor de korte termijn vrezen organisaties en ook politieke partijen voor opstartproblemen. En dat wil niemand, juist nu er zoveel maatschappelijke onrust is over de opvang van asielzoekers.

De IND zelf, de organisatie die de aanmeldprocedures regelt, is niet zo bang voor grote problemen vanaf 12 juni. In een reactie zegt de dienst dat er "meer dan voldoende" opgeschaald kan worden als er een hogere instroom is.

Volgens de IND komt het probleem van een vol Ter Apel niet door het aanmeldingsproces of de verwachte drukte door het veranderen daarvan, maar veel meer door "de (on)mogelijkheden van het COA om aanvragers elders in het land onder te brengen. Daardoor zit Ter Apel vol. En dat raakt ook het proces van de IND."

Wachtlijst

In de asielketen klinken ook veel zorgen over een andere kant van de invoering van het migratiepact. Door de nieuwe Europese regels mag de IND niet langer dan zes maanden over een aanvraag doen. Om die termijn te kunnen halen gaat de IND prioriteit geven aan nieuwe asielaanvragen. En dat is slecht nieuws voor de circa 50.000 asielzoekers van wie de aanvraag nog loopt. Zij moeten waarschijnlijk nog langer wachten op een beslissing.

"Dat heeft zeker ook impact op het welzijn van onze bewoners en de leefbaarheid in een azc", denkt het COA. "Als straks iemand sneller een besluit heeft dan iemand die al langere tijd wacht, kan dit zorgen voor onbegrip en onderlinge spanningen."

Een woordvoerder van minister Van den Brink (Asiel en Migratie) zegt in een reactie dat het gaat om een zeer ingrijpende hervorming. Nederland zou op schema liggen, maar er zijn wel aandachtspunten. "Wij zijn ons ervan bewust dat de druk op de uitvoeringsorganisaties groot is. Om de uitvoering van het migratiepact te laten slagen zal daarom volop ingezet worden om vanaf de start op 12 juni de aanvragen direct binnen de gestelde kortere termijnen te behandelen."

Volgens het departement blijft er ook inzet om de bestaande groep wachtenden te verkleinen, maar moeten er wel keuzes worden gemaakt.

Er komt vanuit het kabinet een speciale organisatie om gemeenten te ondersteunen bij het realiseren van asielopvang. Dat 'vliegend team' gaat gemeenten die bereid zijn om asielzoekers op te vangen, helpen met "meer maatwerk". Dat heeft premier Jetten gezegd na spoedoverleg tussen het kabinet en de gemeenten in het Catshuis.

Aanleiding voor het overleg was de recente onrust rond de komst van azc's in verschillende gemeenten, zoals in Loosdrecht. Namens de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) was de Utrechtse burgemeester Dijksma naar Den Haag gekomen.

"Vooral kleinere gemeenten staan vol in de wind", zei Dijksma na afloop. Daarom is afgesproken dat ze hulp van experts krijgen en ook financiële steun om de komst van asielopvang "goed te laten landen". "Zodat er ook draagvlak blijft", zei ze. Kleinere gemeenten hebben vaak helemaal geen ervaring met dit soort protesten.

'Alle perken te buiten'

"Ik heb eerder gezegd dat ik steun wilde van het kabinet en dat ministers naar voren moesten stappen. Dat hebben ze vanavond gedaan", concludeerde de voorzitter van de VNG tevreden. "We moeten voorkomen dat burgemeesters zeggen: we staan er moederziel alleen voor", zei Jetten daarover.

Volgens Jetten gaan de gewelddadige protesten van de laatste tijd "alle perken te buiten". Hij wil dat de relschoppers "keihard" aangepakt worden en heeft daarover ook contact gehad met het Openbaar Ministerie (OM). Dat is "zeer gemotiveerd" om achter de relschoppers aan te gaan, zei de premier.

Ook deed hij een oproep aan de Nederlanders: "Laten we minder tegen elkaar schreeuwen en meer luisteren naar elkaar."

Markuszower

Hij ging ook nog in op de uitspraken van fractievoorzitter Markuszower van de gelijknamige groep in de Tweede Kamer, die stelde dat Palestijnse asielzoekers met geweld moeten worden tegengehouden aan de Nederlandse grens. Vandaag noemde Markuszower die uitlatingen zelf "onhandig".

Jetten vindt dat Markuszower daarmee niet genoeg afstand neemt. Hij wil deze week nog in gesprek met hem. Als Markuszower niet steviger terugkomt van zijn woorden, dan maakt dat samenwerking "echt moeilijker", waarschuwde de premier.

Het minderheidskabinet kan in bepaalde gevallen de steun van de zeven Kamerleden van de Groep Markuszower goed gebruiken om tot meerderheden te komen.

Het kabinet heeft geen geld gevonden voor een nieuw innovatief sirenenetwerk dat kan waarschuwen bij crises en rampen. Minister Van Weel van Justitie schrijft aan de Tweede Kamer dat er daarmee in 2028 een eind komt aan het maandelijkse testen van het luchtalarm op de eerste maandag van de maand.

In 2024, toen er ook al gesproken werd over het stoppen van de testen, riep een meerderheid van de Kamer het kabinet nog op om de toekomst van het sirenenetwerk veilig te stellen. Het onderhoudscontract met de leveranciers werd daarop verlengd tot 1 januari 2028.

NL-Alert effectiever

Van Weel schrijft nu dat "uitfasering conform eerder besluit vanaf dan uitgevoerd moeten gaan worden". Al eerder constateerde het kabinet dat het systeem met 4200 alarmpalen verspreid over Nederland sterk verouderd is en lang niet iedereen bereikt.

NL-Alert, waarbij burgers gewaarschuwd worden via hun mobiele telefoon, is veel effectiever, vindt Van Weel. Het kent al jaren een stabiel bereik van zo'n 92 procent van de inwoners. Ook wordt het steeds verder doorontwikkeld.

Het kabinet en de Vereniging van Nederlandse Gemeenten komen vanavond bijeen voor spoedoverleg over de onrust rond de opvang van asielzoekers en het geweld bij protesten tegen opvanglocaties.

De VNG riep vorige week op tot zulk spoedoverleg. Onder meer in IJsselstein en Loosdrecht liepen betogingen uit de hand. In Loosdrecht werd vorige week bij protesten tegen de komst van een tijdelijke opvanglocatie brand gesticht. Agenten die het vuur wilden blussen werden bekogeld en de brandweer tegen gehouden.

Minister Van den Brink van Asiel zag de oproep van de VNG tijdens een debat in de Kamer binnenkomen en zegde toe in gesprek te gaan. Het gesprek vindt vanavond plaats. Aanwezig zijn behalve Van den Brink ook premier Jetten, minister Heerma van Binnenlandse Zaken en minister Van Weel van Justitie en Veiligheid.

Georganiseerde ontregeling

De VNG maakt zich grote zorgen en ziet dat gemeenten die verantwoordelijkheid nemen voor het mogelijk maken van opvanglocaties in toenemende mate te maken krijgen met intimidatie, bedreiging, geweld en georganiseerde ontregeling.

"Deze gemeenten zetten, op nadrukkelijk verzoek van het kabinet, stappen naar voren om noodopvang mogelijk te maken, juist vanwege het grote tekort aan opvangplaatsen", schreef de vereniging vorige week in een brief aan Jetten.

"Wat zich momenteel rond opvanglocaties afspeelt, gaat niet meer uitsluitend over asielopvang", aldus de gemeenten. "Democratisch genomen besluiten worden steeds vaker ondermijnd door intimidatie, bedreiging, geweld en ontregeling." De VNG vraagt het kabinet om steun en om samen te kijken welke aanvullende maatregelen noodzakelijk zijn om verdere escalatie te voorkomen.

Tekort aan opvangplekken

Minister Van den Brink deed eerder een klemmend beroep op gemeenten mee te helpen aan noodopvang en het uitvoeren van de spreidingswet vanwege het grote tekort aan opvangplaatsen. Hij sprak in maart van dit jaar van 4500 opvangplekken verwacht dat dat zal oplopen tot 7900 plekken.

Bij de gemeenteraadsverkiezingen in maart boekten veel partijen winst die zich verzetten tegen de komst van asielzoekerscentra en het uitvoeren van de spreidingswet. In een brief aan de Kamer wees Van den Brink erop dat die wet in stand blijft "totdat er voldoende evenwichtig over het land verdeelde opvang is".

Drukker dan normaal in Ter Apel

In het aanmeldcentrum in Ter Apel was het de afgelopen nachten nog drukker dan normaal. In het complex mogen maximaal 2000 mensen per nacht worden opgevangen, maar sinds vorige week week schommelt het aantal mensen rond de 2200.

In de nacht van zondag op maandag sliepen 2199 mensen in het aanmeldcentrum. De nacht ervoor ging het om 2234 asielzoekers. Dat was volgens persbureau ANP het hoogste aantal sinds 18 september 2024. Volgens opvanginstantie COA hebben sommige mensen op stoelen of op de grond moeten slapen.

De afgelopen nachten kon maar net worden voorkomen dat asielzoekers de nacht buiten zouden moeten doorbrengen. Bij aantallen hoger dan 2200 lukt het niet asielzoekers 's nachts fatsoenlijk op te vangen.

Doordat de opvang van asielzoekers in Nederland vastzit, stromen maar weinig mensen vanuit Ter Apel door naar andere opvangplekken in het land. Tegelijkertijd melden zich elke dag nieuwe asielzoekers bij het aanmeldcentrum.

Leger inzetten

Het kabinet heeft het geweld bij de protesten veroordeeld, maar krijgt ook het verwijt de gemeenten niet genoeg te steunen. De Doetinchemse burgemeester Boumans (VVD), vicevoorzitter van de VNG, zei in het tv-programma Buitenhof dat wat er nu in de samenleving gaande is hem doet denken aan de onrust in de periode voor de Tweede Wereldoorlog.

Wat hem betreft moet Jetten meer regie pakken en desnoods het leger inzetten, Hij noemde de opstelling van sommige politici in Den Haag die de spreidingswet hekelen "gevaarlijk". Meerdere burgemeesters wijzen erop dat het hun taak is wetten uit te voeren en dat het daarbij niet helpt als Haagse politici de wet in twijfel trekken.

Hij noemde onder meer VVD-fractievoozitter Brekelmans, die suggereerde dat gemeenten die geen asielzoekers willen opvangen daaronderuit kunnen.

Bekijk hier het interview dat Brekelmans vorige week aan de NOS gaf:

De Raad van State is kritisch op het plan van D66 en GroenLinks-PvdA om politieke partijen te kunnen uitsluiten bij verkiezingen. Het adviesorgaan vindt het "op dit moment een te vergaande beperking".

D66 en GroenLinks-PvdA willen dat politieke partijen die meedoen aan de Tweede Kamerverkiezingen een interne partijdemocratie hebben. Zo moeten ze leden hebben, die kunnen meebeslissen over de kandidatenlijst en invloed hebben op het verkiezingsprogramma.

Een nog op te richten Nederlandse autoriteit politieke partijen (Napp) zou hier op moeten toezien. Als een partij de regels niet volgt, kan die volgens het voorstel uitgesloten worden van de verkiezingen. Dat zou op dit moment alleen gelden voor de PVV: die partij heeft één lid, partijleider Geert Wilders.

Regels nog te onduidelijk

Volgens de Raad van State is in het wetsvoorstel nu nog niet helemaal duidelijk aan welke regels politieke partijen precies moeten voldoen. Daar moet wat betreft het adviesorgaan eerst beter over gediscussieerd worden, onder meer in het parlement.

Ook speelt mee dat in het wetsvoorstel staat dat politici na uitsluiting ook niet meer met een blanco lijst, zonder partijnaam, kunnen meedoen aan de verkiezingen. Dit is volgens de Raad van State "te ingrijpend", omdat het mensen het recht ontneemt om zelf verkozen te worden (passief kiesrecht).

Het adviesorgaan merkt verder op dat politieke partijen ook met deze wet nog onder de regels van de interne partijdemocratie kunnen uitkomen. Zo kan een partij de statuten zo opstellen, dat er alsnog nauwelijks mensen in aanmerking komen om lid te worden.

Verder vindt de Raad van State het niet logisch om leden elk vier jaar inspraak te geven in het partijprogramma, zoals nu in het plan van D66 en GroenLinks-PvdA staat. Beter zou het zijn om dat voor elke Tweede Kamerverkiezingen te doen.

De Tweede Kamer gaat nu verder praten over het voorstel. Daarna wordt duidelijk of de partijen de adviezen van de Raad van State overnemen.

Ruim twee jaar na de start van de parlementaire enquête corona begint eind deze maand misschien wel de spannendste fase: het verhoren van hoofdrolspelers in de coronacrisis. Komende week wordt bekendgemaakt wie als eerste moeten getuigen. In de ongeveer vijftig verhoren geven sleutelfiguren, onder wie Mark Rutte, Hugo de Jonge en Jaap van Dissel, uitleg over de ingrijpende keuzes die zij maakten.

De spanning rondom deze verhoren loopt nu al om meerdere redenen op. Zo leeft in politiek Den Haag de vraag in hoeverre er streng wordt geoordeeld over het coronabeleid. Ook is de verwachting dat de verhoren bij een deel van de bevolking oude wonden openhalen. Bovendien wordt rekening gehouden met bedreigingen aan het adres van commissieleden en mensen die verhoord worden.

Bronnen rond de enquêtecommissie melden aan Nieuwsuur dat er zichtbare en onzichtbare maatregelen zullen zijn om de verhoren veilig te laten verlopen. Dat gebeurt omdat in coronatijd meerdere politici en ambtenaren ernstig werden bedreigd. Zo kreeg zorgminister Hugo de Jonge destijds zware beveiliging voor hem en zijn gezin.

Lockdowns, de avondklok, het coronatoegangsbewijs en de situatie in verpleeghuizen: het zijn allemaal onderwerpen die voorbij zullen komen. "We willen lessen trekken voor de toekomst", zegt VVD-Kamerlid Daan de Kort, voorzitter van de parlementaire enquêtecommissie. De commissie bestaat uit vijf Kamerleden van VVD, D66, GroenLinks-PvdA, CDA en de Groep Markuszower. Twee partijen die in het verleden felle kritiek uitten op het coronabeleid, Forum voor Democratie en de PVV, trokken zich eerder terug uit de commissie.

Politieke gevolgen

De meeste hoofdrolspelers uit de coronaperiode hebben inmiddels een andere baan. Of de uitkomst van deze enquête politieke gevolgen heeft, is daarom de vraag. CDA-vicepremier en asielminister Bart van den Brink is de enige bewindspersoon die destijds een sleutelrol speelde: hij was politiek adviseur van Hugo de Jonge.

In die rol bracht Van den Brink het contact tot stand tussen Sywert van Lienden en De Jonge. Dat leidde tot de omstreden mondkapjesdeal, waarbij Van Lienden en zijn compagnons miljoenen euro's verdienden. De deal wordt niet onderzocht door de enquêtecommissie. Van den Brink heeft geen uitnodiging voor een verhoor gekregen, zo laat hij weten.

Niet voorbereid

De Onderzoeksraad voor Veiligheid trok eerder harde conclusies over het coronabeleid. Zo oordeelde de raad dat het kabinet niet voorbereid was op een pandemie. Ook werd er volop geïmproviseerd. Het kabinet had onvoldoende aandacht voor verpleeghuizen met "ernstige gevolgen" voor kwetsbare ouderen.

De enquêtecommissie kijkt voor het eerst ook naar de rol van de Tweede Kamer. De commissie onderzoekt onder meer of de Kamer kritisch genoeg was op de regering. "Het was voortdurend balanceren om als politiek eenheid uit te stralen en ondertussen toch kritisch te zijn", zegt fractievoorzitter Jesse Klaver (GroenLinks-PvdA) daarover tegen Nieuwsuur.

Te weinig kritisch debat

Verschillende oud-Kamerleden worden verhoord. Zo zijn Klaas Dijkhoff (VVD) en Fleur Agema (PVV) uitgenodigd door de commissie. Maar oud-fractievoorzitters Rob Jetten (D66), Pieter Heerma (CDA) en Gert-Jan Segers (ChristenUnie) worden niet aan de tand gevoeld. Segers trok in 2021 nog het boetekleed aan omdat hij als coalitiepartner had toegestaan dat er te weinig kritisch debat was in de Kamer.

Mona Keijzer zal wel worden verhoord. Zij was staatssecretaris en werd in 2021 door premier Rutte ontslagen omdat zij openlijk kritiek uitte op het coronatoegangsbewijs. Donderdag maakt de enquêtecommissie de volledige planning van de verhoren bekend. De verhoren duren negen weken. In 2027 presenteert commissievoorzitter De Kort zijn onderzoeksrapport.

"Maar ja, we worden omvolkt. Het is gewoon zo." In gesprek met een demonstrant in Loosdrecht sprak Kamerlid Gidi Markuszower onlangs deze woorden uit, is te zien en horen op beelden van Nieuwsuur.

Markuszower deed de uitspraak op 6 mei, toen hij in Loosdrecht meeliep tijdens een symbolische rouwstoet voor het verlies van de democratie. Ook Kamerlid Mona Keijzer was hierbij aanwezig.

Op de beelden is te horen dat Markuszower in gesprek met een demonstrant zegt: "Er komen elke week duizend mensen bij. Het houdt gewoon niet op." De demonstrant reageert: "Nederland wordt helemaal omvolkt. Dat woord mag je niet gebruiken." "Van mij wel", antwoordt Markuszower.

Het gesprek vindt plaats buiten beeld, maar een Nieuwsuur-verslaggever ter plaatse bevestigt dat die uitspraak van Markuszower komt.

Vervolgens draait de camera naar Markuszower en de man met wie hij in gesprek is. Markuszower zegt dan duidelijk: "Maar ja, we worden omvolkt. Het is gewoon zo."

Nieuwsuur legde de uitspraak later voor aan de oud-PVV'er. In een reactie zegt hij het woord omvolken nooit "in publieke uitingen" te hebben gebruikt en noemt hij het "een destructief woord". Dit is zijn volledige schriftelijke reactie:

"Dit is geen interview, maar fragmenten uit een gesprek dat ik met iemand voer. Ik hoor niet goed wie wat zegt, als u mij vraagt naar het woord omvolken; dat is een woord dat ik zelf niet proactief of graag gebruik. Ik heb dat woord in publieke uitingen nog nooit gebruikt en dat zal ik ook nooit doen, omdat het door anderen geassocieerd wordt met tijden waar niemand aan herinnerd wil worden. Derhalve vind ik het een destructief woord omdat het een discussie platslaat waar het over moet gaan: dat onze grenzen wagenwijd open staan en mensen zich daardoor vaak niet meer herkennen in hun eigen dorp, wijk of straat."

'Maximaal geweld' tegen Palestijnen

Markuszower, die zich begin dit jaar afsplitste van de PVV en nu leiding geeft aan de partij De Nederlandse Alliantie, kwam deze week al in opspraak vanwege uitspraken over Palestijnse asielzoekers. In een video van het links-activistische journalistieke platform Left Laser zegt hij dat hij Palestijnse asielzoekers aan de grens "met maximaal geweld" wil tegenhouden.

Ook zegt hij dat de Palestijnen in Gaza de vernietiging van hun gebied over zichzelf hebben afgeroepen. Mensenrechtenorganisatie The Rights Forum zegt aangifte te gaan doen vanwege deze uitspraken.

Premier Rob Jetten reageerde gisteren tegenover de NOS op de uitspraken van Markuszower over de Palestijnen. "Totaal ongepast en onbegrijpelijk dat een politicus geweld goedpraat", aldus de premier.

Politiek duider Arjan Noorlander:

"De hoop van de minderheidscoalitie is dat ze kunnen samenwerken met Markuszower's partij, die goed is voor zeven zetels in de Kamer. Met dit soort uitspraken wordt dat heel moeilijk. Dat merkte je al aan de reactie van Jetten gisteren.

We zagen de afgelopen week ook in Kamerdebatten over asiel dat de verschillende radicaal-rechtse partijen - PVV, JA21, FVD, Mona Keizer, maar ook Markuszower - stevige uitspraken hebben gedaan, gevoed door alle onrust op azc-locaties. Dat doen ze niet alleen omdat ze het eens zijn met de demonstranten, maar ook omdat ze onderling om de rechtse kiezer aan het knokken zijn. Markuszower is hierbij het verst gegaan."

Het woord 'omvolking' is een zeer beladen en omstreden term. De omvolkingstheorie draait om het idee dat door een bewuste strategie van een elite, immigranten en vooral mensen van kleur de "blanke" westerse cultuur verdringen. De AIVD noemt dit een "feitelijk onjuiste complottheorie" en waarschuwde in 2017 voor de opkomst van aanhangers ervan.

In de afgelopen jaren kwamen meerdere PVV-Kamerleden in opspraak omdat zij in het verleden het woord hadden gebruikt of ermee in verband waren gebracht. In de zomer van 2024 werd beoogd asielminister Marjolein Faber (PVV) in een hoorzitting gevraagd naar haar gebruik van de term in een Eerste Kamerdebat, vier jaar eerder.

Faber nam tijdens de hoorzitting afstand van de term. "Ik heb er geen enkele moeite mee om er volledig afstand van te nemen, en dat doe ik nu ook."

Klever en Van Dijk

Tijdens diezelfde hoorzittingen werd beoogd minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingshulp Reinette Klever dezelfde vraag gesteld. Zij werd in verband gebracht met de term omdat een Belgische politicus de theorie in 2022 verdedigde tijdens een tv-uitzending van omroep Ongehoord Nederland, waar Klever toen bestuurslid was.

Klever zag geen reden om afstand te nemen van het begrip omdat ze het zelf niet in de mond had genomen. Wel noemde ze de term een "feitelijke omschrijving van een demografische ontwikkeling".

In 2020 botste PVV-Kamerlid Emiel van Dijk met de Tweede Kamer omdat hij het woord gebruikte.