Hoeveel ruimte was er voor een ander perspectief op coronamaatregelen? Het was weer een centrale vraag van de enquêtecommissie deze week. Door een aantal opvallende appjes kwam er een inkijkje hoe er binnenskamers over tegenspraak werd gedacht.

Uit de verhoren ontstaat een beeld van het 'kernteam', van de ministers De Jonge, Grapperhaus en Rutte, die soms tegenover anderen stonden, ook binnen het kabinet.

Zo liet Ferd Grapperhaus zich in een appje aan De Jonge nogal laatdunkend uit over collegaminister Arie Slob van Onderwijs. Slob (ChristenUnie) was "een soepjurkje" en "een jankerd". De burgemeester van Nijmegen, Bruls, kon "de ziekte krijgen". Die van Breda, Depla, had "geen ruggengraat".

"Afreageren van frustraties", zei de oud-minister van Justitie erover. Wat Grapperhaus (CDA) betreft had het geen invloed op hoe hij hen behandelde. Ook Hugo de Jonge was niet altijd vleiend. Zo noemde hij oud-zorgminister collega Kajsa Ollongren "een bak grind in de machine van ieder besluitvormingsproces". Frustratie, zei ook hij. En: "niet erg gepast".

Niet per se laatdunkend, maar wel tekenend voor het wij/zij-gevoel van het kernteam was een eerder bekend geworden appje van Rutte aan De Jonge. "Samen met Ferd tegen de rest, heerlijk." Zoek er niet te veel achter, zei Rutte daarover.

Maar de tegenstelling werd wel gevoeld in het kabinet. Van 'de andere kant' werd een bericht van Ollongren (D66) openbaar. "Ze creëren een sfeer alsof je een landverrader bent als je tegen een avondklok bent", appte ze rond de discussie over die maatregel.

"Een verzuchting" in "the heat of the moment", verklaarde de oud-minister van Binnenlandse Zaken. Uiteindelijk stemde Ollongren "met frisse tegenzin" in met de avondklok. Ze verzekerde de commissie dat ze daarbij niet onder druk is gezet door andere kabinetsleden.

Smalle marges

Daarbij is nog aan te tekenen dat bijna alle oud-bewindspersonen die zijn verhoord aan de commissie hebben verklaard dat ze ruimte voelden om hun geluid te laten horen. Vaak was er simpelweg weinig ter discussie te stellen, zei oud-vicepremier Carola Schouten. "Er was niet een hele grote keuzevrijheid om allerlei zaken te betwisten." Niet omdat het niet mocht, maar vanwege de "smalle marges".

Net als veel getuigen voor haar wees de ChristenUnie-politicus erop dat het vooral zaak was om "het Bergamo-scenario" te voorkomen, waarmee ze doelde op de Italiaanse stad waar de ziekenhuizen volledig overliepen.

Dat perspectief beheerste de besluitvorming, zei De Jonge vandaag ook in zijn tweede verhoor. "Omdat aan het einde van de dag toch niemand meer doden voor zijn rekening zou willen nemen."

Ook op tegenspraak uit het parlement zaten ministers niet altijd te wachten. En ook daar zijn berichtjes over. "Ruk", appte De Jonge over een aankomend debat in de Eerste Kamer.

Senatoren zouden "de brandweer" hinderen in een crisis. "Ooit zullen ze hiervoor gestraft worden. In het hiernamaals of misschien wel eerder." Grapperhaus schreef bij een ander Eerste Kamerdebat dat hij "diepe minachting" had voor "deze geriatrische beunhazerij".

Uit de Tweede Kamer kwam ondertussen wel degelijk een tegengeluid, schetste voormalig SGP-leider Kees van der Staaij in zijn verhoor. Het had wel beter gekund. "Het is vaak een reflex in een crisisperiode dat de Tweede Kamer de regering veel ruimte geeft."

In verhoren vorige week met andere Kamerleden was dat ook te horen. Het Kamerwerk was in de begintijd "reactiever" en het kabinet "kreeg veel ruimte", zei oud-VVD-fractievoorzitter Klaas Dijkhoff. Pas later werd alles weer "politieker".

Toch was er ook toen nog bar weinig ruimte om bij te sturen, vond oud-PVV-Kamerlid Fleur Agema. Besluiten werden zondags in het Catshuis genomen en in 95 procent van de gevallen was dat het dan, zei ze.

Meervoudige crisis

Oud-minister Schouten betoogde dat er in het kabinet na verloop van tijd wel meer ruimte kwam voor andere afwegingen, maar misschien niet genoeg. Volgens haar hadden verschillende fases van de pandemie onderscheiden moeten worden "Past de aanpak die we hebben nog bij deze fase?", had vaker de vraag moeten zijn.

Ook een belangrijke adviseur kwam getuigen deze week. Oud-SCP-directeur Kim Putters zag al snel dat de coronacrisis "meervoudig" was, zei hij. Naast gezondheid ging het ook om de economie en de leefomgeving.

Zijn Sociaal en Cultureel Planbureau had volop gegevens over sociale en maatschappelijk gevolgen, maar het was ingewikkeld om die te vergelijken met de cijfers over besmettingen of ic-bedden. "Onze eenzaamheidscijfers zijn geen dagkoersen", zei Putters. De RIVM-cijfers waren veel harder en dus makkelijker in het gebruik.

Dat erkende De Jonge, maar hij benadrukte dat het uiteindelijk ging "over zaken van leven en dood". En die vraagstukken "wegen altijd zwaarder". De Jonge zei wel dat er sneller andere adviseurs betrokken hadden moeten worden, zoals het SCP. Maar of dat tot ander beleid had geleid, betwijfelde hij.

Dilemma's

Oud-directeur Putters schoof af en toe aan in het Catshuis, maar elke keer was "verstandiger" geweest, vond hijzelf. Putters pleit ervoor langetermijneffecten de volgende keer een "meer zichtbare plek" te geven. Het gaat dan bijvoorbeeld over leerachterstanden en mentale gezondheid.

Het kan nog steeds dat besluitvorming dan uitvalt 'in het voordeel van' het gezondheidsaspect, maar maak het dilemma in ieder geval inzichtelijk, was Putters boodschap. "De samenleving goed meenemen in de dilemma's is echt cruciaal."

De droogte is een structureel probleem en veel projecten in ons land om watertekorten tegen te gaan lopen te veel vertraging op. Dat zegt de Algemene Rekenkamer na een onderzoek van 26 projecten. De politiek zit er niet genoeg bovenop en moet dat wel gaan doen om problemen en enorme schade in de toekomst te voorkomen, vindt de controleur van het kabinet.

Driekwart van de onderzochte projecten uit het zogeheten Deltaprogramma Zoetwater liep drie jaar uit. De kosten van de projecten zelf zijn daardoor uiteindelijk 40 procent hoger, zegt de Rekenkamer.

De schade die de vertraging veroorzaakt voor boeren, tuinders, scheepvaart, industrie, de drinkwatervoorziening en de natuur, zijn niet in kaart te brengen, zegt de Rekenkamer. Maar dat die in de miljoenen zo niet miljarden loopt, is geen onrealistische verwachting als je ziet wat de droogte in eerder jaren kostte. Zo bracht de Rekenkamer in kaart dat de droogte in 2018 tussen de 0,5 en 2 miljard euro aan schade opleverde.

Gebrek aan structurele aandacht

De rekenmodellen van het KNMI laten volgens de Rekenkamer zien dat een extreem droge zomer van nu in de toekomst gemiddeld is. Door de droogte deze zomer waren er verspreid door heel Europa veel natuurbranden, ook in Nederland.

De Rekenkamer mist structurele aandacht voor het probleem bij zowel kabinet als Kamer. "Droogte is een urgent probleem, wordt de komende jaren alleen maar urgenter en gaat niet meer weg", zegt Barbara Joziasse van de Rekenkamer.

Ons land heeft een lange traditie in het bestrijden van te veel water en daar zijn normen voor. Maar die zou je ook moeten opstellen voor de tekorten aan water, vindt de Rekenkamer. Ook moeten de doelen van het Deltaprogramma duidelijker worden, want die zijn dat nu niet, zegt Joziasse.

IJsselmeer als regenton

Minister Karremans (VVD) van Infrastructuur en Waterstaat erkent de kritiek en zorgen van de Rekenkamer. Hij zegt dat er al veel in gang is gezet en sommige dingen wel goed gaan, maar dat het totaal inderdaad beter moet.

Als voorbeeld van wat wel goed ging bij de droogte deze zomer noemt hij het IJsselmeer, dat als opslag en 'regenton' functioneert. Daardoor konden boeren in het noorden van het land tijdens de droogte toch nog over voldoende water beschikken voor hun akkers en gewassen.

Maar op andere plekken ging het mis, zegt Karremans. In diverse provincies kwam een verbod om te beregenen, met alle gevolgen van dien voor boeren en tuinders. Ook werden rivieren te droog of te ondiep, waardoor de scheepvaart en industrie schade opliepen.

Veel regels

Dat waterprojecten vertraagd zijn, komt onder meer door ingewikkelde bezwaarprocedures, stikstof- en PFAS-regels, erfgoedkwesties en soms personeelsgebrek, schetst zowel de Rekenkamer als minister. De minister moet meer vaart achter projecten proberen te krijgen en de kostenraming moet realistischer, zegt de Rekenkamer.

Karremans erkent dat. Hij wil kijken of beroeps- en bezwaarprocedures versimpeld kunnen worden omwille van het water. En hij zegt de urgentie wel degelijk te voelen. "Ik wil dat projecten in uitvoering gaan. We moeten nu doorpakken voor volgende zomer."

Binnen een paar dagen wordt duidelijk of omroep Ongehoord Nederland (ON) in het publieke bestel mag blijven. Minister Letschert (Media) laat weten dat ze "snel" een beslissing gaat nemen die ze eerst met de leiding van de omroep wil delen. Na het weekend maakt ze haar besluit openbaar.

Haagse bronnen zeggen dat het vrijwel zeker is dat de minister zal beslissen dat de omroep zijn licentie kwijtraakt en niet meer mag uitzenden via de publieke zenders. Eerder nog zei Letschert dat ze later deze maand een besluit zou nemen.

Vandaag liet het Commissariaat voor de Media weten dat de rechtse omroep niet meer voldoet aan de wettelijke eisen om onderdeel uit te maken van het publieke omroepbestel. "Dit is een nieuwe, zwaarwegende ontwikkeling", zegt Letschert daarvan.

Hitler-uitzending 'kantelpunt'

Ongehoord Nederland staat al langer onder verscherpt toezicht van het Commissariaat. Momenteel ligt de omroep onder vuur vanwege een uitzending waarin een fragment van Adolf Hitler werd getoond. Toenmalig hoofdredacteur Joost Niemöller en presentator Raisa Blommestijn spreken in de uitzending begrip uit voor Hitlers uitspraken.

Het Commissariaat noemde die ontwikkeling vandaag "een kantelpunt". De minister kan van haar bevoegdheid gebruikmaken om Ongehoord Nederland uit het bestel te halen, zo stelde de toezichthouder.

Ook in de Tweede Kamer vindt een meerderheid dat Ongehoord Nederland niet meer in het bestel zou moeten zitten.

Zeldzame stap

Het is hoogst ongebruikelijk dat een omroep om deze reden verdwijnt uit het bestel. In het verleden stapte Veronica zelf uit het bestel om commercieel verder te gaan. In 2010 verdween Llink als publieke omroep na een negatief oordeel over de toegevoegde waarde van de programma's en financiële problemen.

Bij Ongehoord Nederland zijn met regelmaat politici van Forum voor Democratie te gast. De partij noemt in een reactie het aanstaande besluit "wonderlijk hypocriet". Forum vindt dat door andere omroepen "dagelijks de meest verwerpelijke dingen" uitgezonden worden. "De minister dient zich ofwel met alle vormen van politieke partijdigheid te bemoeien of zich afzijdig te houden", aldus Forum voor Democratie.

Minister Letschert van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) kan de erkenning van omroep Ongehoord Nederland intrekken. Dat schrijft het Commissariaat voor de Media in een brief aan de minister.

Aanleiding is de laatste rel rondom de omroep. In een online uitzending toonden toen nog ON-hoofdredacteur Joost Niemöller en gezicht van de omroep Raisa Blommestijn eind juli begrip voor uitspraken van Hitler over de zogenaamde gevaren van globalisme. Hierbij werd een fragment getoond waarin 'Juden' werd geroepen.

Voor de toezichthouder is de maat hiermee vol. "Deze uitzending past in een patroon van het niet waarborgen van journalistieke kwaliteitseisen door ON", schrijft het Commissariaat, dat spreekt van een kantelpunt. "Wij hebben er geen vertrouwen meer in dat ON in staat is om de bedrijfsvoering op orde te krijgen en duurzaam aan de publieke mediaopdracht te voldoen."

De minister laat weten binnenkort met een besluit te komen over de toekomst van de ON. "Ik heb de Kamer toegezegd hen op korte termijn, ruim voor het debat van 24 september, te informeren over mijn afweging."

'Het domme fragment'

Peter Vlemmix, directeur van Ongehoord Nederland, ontkent niet "dat er de afgelopen jaren wel wat gebeurd is bij ON". Vlemmix laat weten dat ook meerdere keren met het Commissariaat voor de Media te hebben besproken.

"Maar zie ik in deze reactie niks terug over de aantoonbare verbeteringen van het laatste jaar waarvan ook het Commissariaat en OCW op de hoogte zijn." Welke verbeteringen hij bedoelt, verduidelijkt hij niet.

"Op de directe aanleiding van deze brief nu - het domme fragment in een online video van ON op 31 juli - is gehandeld", zegt Vlemmix. De video staat niet meer online en de betreffende hoofdredacteur, Joost Niemöller, werkt er niet meer. "Maar die misser wordt nu genomen als ultieme aanleiding om mogelijk onze licentie in te trekken."

"De strijd" om ON te laten blijven bestaan gaat "onverminderd door", besluit Vlemmix.

Vaker op de vingers getikt

De omroep staat al langere tijd onder verscherpt toezicht. De omroep kreeg al boetes opgelegd vanwege de schijn van belangenverstrengeling en het niet naleven van het eigen redactiestatuut. Ook kreeg ON vorig jaar een last onder dwangsom opgelegd omdat de omroep niet alle informatie deelde waarmee de uitgaven gecontroleerd konden worden.

Mediaminister Letschert zei eerder dat ze enkel een vergunning van een omroep kan intrekken als er twee sancties liggen van het Commissariaat. Deze liggen er, bevestigt de toezichthouder nu. "We moeten constateren dat ON als omroep structureel in gebreke blijft in de naleving van wet- en regelgeving, de rechtmatige besteding van publiek geld en journalistieke kwaliteitsnormen."

Kort na de ophef rondom het Hitler-fragment stapte Niemöller op als hoofdredacteur bij ON, al werd in een verklaring de bewuste uitzending niet genoemd. Omroepdirecteur Vlemmix had het over "een verschil van inzicht over de inhoudelijke koers en recente programmering".

Meerdere politieke partijen dringen al langer aan op een vertrek van ON uit het publieke bestel. Ook het kabinet meldde vorige week al te zullen onderzoeken welke juridische mogelijkheden er zijn om de omroep van de buis te halen.

De gortdroge zomer heeft laten zien hoe urgent het is om de Nederlandse natuur te herstellen, stelt een groep van negen natuurorganisaties. Zij zijn ontevreden met de plannen die minister Van Essen in Europa heeft ingediend voor natuurherstel, omdat in het zogeheten 'Ontwerp-Natuurplan' geen grote keuzes zijn gemaakt. De Tweede Kamer debatteert vandaag over het plan.

Het gaat om een verplichting die voortkomt uit de fel bediscussieerde Europese Natuurherstelwet. De Europese natuur gaat al langere tijd achteruit en in 2024 is de herstelwet aangenomen. Doel is dat minimaal 30 procent van de Europese natuur in 2030 is hersteld. In 2050 moet 90 procent zijn hersteld.

Concreet moeten bijvoorbeeld in de hele EU drie miljard extra bomen worden geplant, moet het aantal bestuivende insecten vanaf 2030 weer toenemen in plaats van achteruitgaan, moet de bodem in veengebieden natter worden en moeten er vanaf 2030 meer bomen in steden komen.

Deadlines

Lidstaten moesten uiterlijk 1 september een plan inleveren dat beschrijft hoe ze de doelen willen bereiken. Vervolgens komt er feedback van de Europese Commissie en andere organisaties. Het kabinet moet de definitieve versie van de plannen vervolgens op 1 september 2027 inleveren.

Concrete plannen voor het natuurherstel dat in Nederland in 2030 nodig is, zijn nog in ontwikkeling. In het plan dat minister Van Essen vorige week instuurde, is volgens een woordvoerder gekeken wat de verplichtingen vanuit de EU zijn voor 2030. Zowel de landelijke overheid als de provincies zijn bezig met natuurherstel. In het uiteindelijke plan moet nog concreter worden gemaakt hoe de extra opgave uit Europa wordt ingevuld, zegt de woordvoerder.

Te laat

Dat frustreert de natuurorganisaties. "Op basis van dit plan is het moeilijk te zeggen of we de doelen gaan halen. Bovendien weet de minister niet hoeveel geld hij moet reserveren", zegt Judy Koppenjan, strategisch adviseur Nederlandse natuur van het Wereld Natuur Fonds.

"Om een goed gesprek met de maatschappij en Kamer te kunnen voeren, zijn concrete voorstellen nodig", schrijven de negen natuurorganisaties. Ze willen dat de minister uiterlijk 1 november duidelijk maakt op welke plekken hij welke maatregelen neemt en hoe die gefinancierd worden.

Droge zomer

Natuur herstellen levert ook winst op in droge zomers, meent Koppenjan. "In veenweidegebieden wordt het waterpeil bijvoorbeeld kunstmatig laag gehouden, zodat tractoren niet te ver weg zakken. In droge zomers leidt dat lage waterpeil tot bodemdaling, watertekort en schade aan de natuur. Zo'n gebied natter maken, zorgt ervoor dat de natuur en de bodem beter tegen droogte kunnen en het beperkt bodemdaling."

Boerenbelangenorganisatie LTO stelt dat de uitwerking van de wet grote gevolgen kan hebben voor boeren en tuinders. Zij roept de Kamer op om vandaag nog geen onomkeerbare stappen te zetten en wil dat het definitieve natuurplan opnieuw aan de Kamer wordt voorgelegd voor het wordt vastgesteld.

Het debat waarin de natuurherstelplannen worden besproken, begint om 11.15 uur.

De nieuwe fusiepartij Progressief Nederland wil zowel rood als groen zijn. Maar in Europa moet de partij een keuze maken. Sluit Pro zich aan bij de sociaaldemocratische familie of kiest de partij voor de Groenen? De acht Europarlementariërs zijn verdeeld: de vier voormalig GroenLinksers willen aansluiten bij de Groenen, de vier ex-PvdA'ers bij de sociaaldemocraten.

De Europarlementariërs spreken zich vandaag openlijk uit over de netelige kwestie. "Het is een heel lastige situatie voor onze Europarlementariërs", laat een woordvoerder namens de fractie weten. "Ze opereren vanuit één Pro-fractie in twee politieke groepen. Ze willen het liefst bij de twee families blijven en verbinden. Maar als ze moeten kiezen, willen de Groenen bij de Groenen en de sociaaldemocraten bij de sociaaldemocraten."

De vier 'groene' Europarlementariërs van Pro motiveerden vandaag via LinkedIn hun voorkeur voor de Europese Groene Partij (EGP). Zo schrijft Tineke Strik: "Ik kies de partij die het dichtst bij de waarden van Pro staat. Wetenschappelijke analyses laten zien dat dit de Groenen zijn."

Het partijbestuur stelde een tweekoppige commissie in om advies uit te brengen. Oud-PvdA'er Mariëtte Hamer en oud-GroenLinkser Nel van Dijk adviseerden Pro om zich aan te sluiten bij de sociaaldemocraten. De partijtop heeft dat advies overgenomen. De leden van Pro krijgen deze maand via een referendum het laatste woord.

Twee Europese families

De Europese partijen waaruit Pro kan kiezen, hebben ieder een eigen fractie in het Europees Parlement. De sociaaldemocraten zijn met 135 zetels de op een na grootste fractie. De Groenen zijn met 53 zetels de zesde fractie.

Hoewel de twee politieke families op veel punten dicht bij elkaar liggen, zijn er ook duidelijke verschillen.

De Groenen leggen meer nadruk op klimaat en milieu, terwijl de sociaaldemocraten sterker focussen op werk, inkomensverdeling en sociale zekerheid. Ook op landbouwgebied zijn er verschillen: de Groenen leggen meer nadruk op natuur en dierenwelzijn, terwijl de sociaaldemocraten meer oog hebben voor de positie van boeren.

Pro-lid Judith Sargentini (voormalig GroenLinks) pleit tegenover Nieuwsuur voor aansluiting bij de Groenen: "We hebben de hele zomer bosbranden gezien, klimaat is hét onderwerp van nu." Partijgenoot en oud-PvdA'er Paul Tang denkt daar anders over: "Het is ongelukkig dat we moeten kiezen. Alleen nu we moeten kiezen, kies dan voor de grote sociaaldemocratische fractie. Want daar heb je de meeste impact."

Inspiratie voor Europa

De partijtop van Pro hoopt dat de Nederlandse samenwerking ook Europees gezien als inspiratie kan dienen om de twee fracties samen te laten gaan. Binnen andere Europese lidstaten bestaan daar echter grote bezwaren tegen.

Het referendum loopt van 18 tot en met 25 september. Hoewel de uitslag de helft van de Europese Pro-fractie zal teleurstellen, zal die waarschijnlijk niet tot grote verdeeldheid leiden onder de acht Pro-Europarlementariërs. "Ze beseffen ook dat ze na dit referendum als een fractie door blijven gaan, dus ze willen de verhoudingen graag goed houden", aldus de woordvoerder van de partij.

Tot de verkiezingen van 2029 kunnen de Europarlementariërs van Pro in beide fracties actief blijven. Daarna wordt dat naar verwachting lastiger.

Nederland mag nog steeds geen asielzoekers terugsturen naar Italië. De rechtbank in Den Haag oordeelt dat ondanks het nieuwe migratiepact van de Europese Unie Nederland de leefomstandigheden van teruggestuurde asielzoekers in Italië niet kan garanderen.

Volgens de rechtbank heeft minister Van den Brink van Asiel en Migratie niet goed genoeg kunnen aantonen dat opvanglocaties in Italië sinds het ingaan van het migratiepact zijn verbeterd. De uitspraak werd gedaan in een zaak die een Russische asielzoeker had aangespannen; Nederland wil hem terugsturen naar Italië.

De Tweede Kamer, die in april met grote meerderheid instemde met het Europese migratiepact, roept Van den Brink en de Europese Unie op tot actie. "Dit ondermijnt het hele asielbeleid", zegt JA21-Kamerlid Boomsma. "De minister moet Italië aanspreken en zeggen: doe wat je beloofd hebt." Ook de EU-commissaris Asielzaken moet Italië aanspreken, zegt D66-Kamerlid Van Asten.

Niet genoeg opvangplekken

Na jarenlange onderhandelingen trad in juni het Europese asiel- en migratiepact in werking met als doel om het aantal migranten dat illegaal de EU binnenkomt omlaag te brengen. Ook moet er meer controle komen over mensen die naar Europa komen en werd onder meer afgesproken dat EU-landen doorreizigers terugsturen naar het land van aankomst.

De Raad van State kwam in 2023 met een verbod op het terugsturen van asielzoekers naar Italië, omdat het land kampt met een tekort aan opvangplekken en asielzoekers daardoor op straat kunnen belanden. In juni dit jaar deed Italië aan Nederland de toezegging dat de opvang voor asielzoekers weer voldeed en Italië de internationale verplichtingen zou nakomen.

Volgens minister Van den Brink heeft de Italiaanse minister van Binnenlandse Zaken hem in een gesprek toegezegd dat de Italiaanse autoriteiten nieuwe opvangvoorzieningen creëren voor asielzoekers die worden overgedragen. De bewindsman zegt daarom dat Nederland weer asielzoekers kan overdragen.

Argumentatie onvoldoende

De rechtbank vindt de argumentatie van de minister en het terugvallen op beloften onvoldoende. Ook heeft de Russische man overtuigend bewijs aangeleverd dat de problemen rond de opvang in Italië nog niet zijn verbeterd en ook nog niet worden opgelost.

De rechtbank wijst erop dat het migratiepact nog maar zeer kort van kracht is en dat omstandigheden in Italië kunnen verbeteren. Daarop hopen ook de Kamerleden. "Het is pas op 12 juni ingegaan", zegt Van Asten (D66). "Dus aan de slag, en dan komt dit voor elkaar."

Boomsma van JA21 wil ondertussen ook iets doen aan de juridische ruimte binnen het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens. "Deze uitspraak is gebaseerd op het folterverdrag dat in 1950 is afgesproken om martelingen tegen te gaan. En dan mag je op basis daarvan nu niet een migrant naar Italië sturen. We hebben een nieuw protocol nodig."

Minister Van den Brink wil eerst de uitspraak bestuderen en komt later met een inhoudelijke reactie.

Staatssecretaris Erkens is geschokt door beelden van de manier waarop een aantal konijnenhouderijen met hun dieren omgaat. Dat schrijft hij in antwoord op Kamervragen van D66 en de Partij voor de Dieren.

Erkens reageert op undercoverbeelden die Animal Rights heeft gemaakt op zestien Nederlandse bedrijven, die levende vleeskonijnen exporteren naar slachthuizen in België. Te zien is dat ze aan oren, vacht, poten of kop worden opgetild en en in grote aantallen in transportkratten en in winkelwagentjes worden gegooid, waar ze in verdrukking kunnen komen. Zieke dieren worden soms doodgeslagen op de grond.

"Wat te zien is op de beelden is verschrikkelijk", zegt Erkens, "en het gaat me aan het hart. Zo omgaan met dieren keur ik ten zeerste af en is onaanvaardbaar."

Hij voegt daaraan toe dat "sommigen zich kennelijk vrij voelen om op deze manier met dieren om te gaan als er geen toezichthouder in de buurt is. Dat is verontrustend en onbegrijpelijk."

Strafrechtelijke vervolging

Volgens de staatssecretaris heeft de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) een grote hoeveelheid recente beelden ontvangen, die nu onder meer op authenticiteit worden onderzocht. Als daaruit blijkt dat er inderdaad sprake is van dierenmishandeling, zullen de bedrijven strafrechtelijk worden vervolgd.

Daarop vooruitlopend zegt Erkens alvast dat "de beelden die de NVWA tot nu toe heeft bekeken, wijzen op structurele en ernstige overtredingen in het omgaan met dieren." Hij wil de Kamer voor het einde van dit jaar informeren over eventuele vervolgstappen van zijn kant.

Er wordt ondertussen al toezicht ingericht "op het vangen en laden" van konijnen, schrijft hij. Dat deel van het proces bleef tot nu toe vaak buiten beeld, omdat inspecties vooral gericht waren op de huisvesting van de vleeskonijnen.

Minister Van Weel van Justitie zegt dat het geweld van gisteren in Overasselt iets is wat Nederland niet eerder in deze vorm heeft gezien. "Dat je hier hordes hebt van tientallen jongeren die gewapend door de straten van het dorp gaan, en ook meteen het vuur openen op de politie, dat is ongekend en nieuw", zegt Van Weel vanuit Curaçao tegen de NOS.

In Overasselt liep gisternacht een grote groep gemaskerde mannen over straat, een deel van hen met zware vuurwapens. Voor de woning van een man die met drugshandel in verband wordt gebracht, schoot een van hen een beveiliger dood. Later werd ook geschoten op de politie. Twee agenten raakten zwaargewond, een van hen was enige tijd in levensgevaar.

Van Weel wilde niet ingaan op wie er mogelijk achter het geweld zit. Hij sprak wel van "een vermoedelijk criminele afrekening" en internationale bendes. De 34 mensen die de politie gisteren heeft opgepakt, komen in ieder geval uit Nederland, België, Frankrijk en Algerije. "Het zijn drugskartels, maffia. Die opereren over onze grenzen heen."

Narcostaat?

Van Weel vindt niet dat Nederland een zogeheten narcostaat is, een land waar drugshandel ruim baan heeft. Hij erkent wel dat criminele organisaties zoals die van Ridouan Taghi of Jos L. hun oorsprong hebben in Nederland en hebben geprofiteerd van logistieke en financiële voorzieningen. "Zij hebben ervoor gezorgd dat gewortelde, georganiseerde misdaad in Nederland zit."

De naam van Jos L. viel gisteren in meerdere media als mogelijke betrokkene bij het geweld in Overasselt. Het Openbaar Ministerie wil gedurende het onderzoek niets zeggen over opdrachtgevers of verbanden.

Het onderzoek in de Gelderse plaats gaat vandaag verder. De dreiging voor inwoners is volgens de politie voorbij; de oproep om binnen te blijven is gisteravond laat ingetrokken.

Een overzicht van de gebeurtenissen van gisteren:

Het blijft nog langer onduidelijk hoe er vanaf 2028 belasting geheven gaat worden op spaargeld, beleggingen en vastgoed. Coalitiepartijen VVD, D66 en CDA hebben de afgelopen weken stevig gediscussieerd over hoe het verder moet met box 3, maar kunnen het niet eens worden. Ze willen daarom het huidige wetsvoorstel, dat in de Eerste Kamer ligt, vooruit schuiven, blijkt uit de uitgelekte Prinsjesdag-stukken.

Vanaf 2028 zou er een nieuw systeem van belastingheffing in werking treden, waarbij mensen over hun daadwerkelijke rendement belasting gaan betalen. Als de wet nu vertraging oploopt, is de kans groot dat 2028 niet meer wordt gehaald.

In dat geval blijft de huidige vorm van belastingheffing intact. Omdat de Belastingdienst daarin met een fictief rendement rekent, is dat gunstig voor mensen die hogere winsten maken. Zij betalen in dit systeem minder belasting. De schatkist krijgt daardoor wel ruim 2 miljard euro per jaar minder binnen dan gepland.

Grote weerstand

Het plan voor 2028, waar de coalitie dus vanaf wil, is om mensen jaarlijks belasting te laten betalen over het rendement op spaargeld en beleggingen. Dat betekent dat beleggers ook belasting moeten betalen als de winst nog 'vastzit' in aandelen. Dit plan stuit op grote weerstand bij veel partijen en is de reden dat voor de zomer de stemming over het wetsvoorstel in de Eerste Kamer werd uitgesteld.

Staatssecretaris Eerenberg (Financiën, D66) kreeg van de Eerste Kamer de tijd om voor Prinsjesdag met nieuwe voorstellen te komen om aan de kritiek tegemoet te komen, maar de coalitie kan het over geen van die voorstellen eens worden. Daarom wil het kabinet dat de Eerste Kamer er voorlopig niet over stemt.

Fundamentele discussie over belasting over vermogen

De discussie rond box 3 gaat ook over een fundamentele discussie: wat is een eerlijke manier van belasting heffen over vermogen?

Partijen als Pro en D66 zeiden de afgelopen jaren vooral te voelen voor een vermogensaanwasbelasting. Dat betekent dat je elk jaar betaalt over de winst die je hebt gemaakt, ook als die winst nog 'vastzit' in bijvoorbeeld aandelen. Het nadeel is dat mensen jaarlijks belasting moeten betalen over geld dat ze nog niet in handen hebben.

Om die reden zijn partijen als VVD, CDA, PVV, JA21 en BBB voor een volledige vermogenswinstbelasting, waarbij je alleen belasting betaalt op het moment dat je bijvoorbeeld je aandelen of cryptomunten verkoopt. Nadeel van die methode is dat belastingbetalers de verkoop eindeloos kunnen uitstellen om belasting te ontwijken.

De verwachting is dat een meerderheid daarmee akkoord gaat. Te horen is dat coalitiepartijen nu toch in één keer willen toewerken naar een volledige vermogenswinstbelasting. Hoe die er precies uit moet komen te zien, is nog onduidelijk. De coalitie wil dat samen met vakbonden en werkgeversorganisaties bepalen.

Volledige winstbelasting

Tot nu toe werd een volledige winstbelasting door opeenvolgende bewindslieden tegengehouden, omdat het ook grote nadelen heeft. Zo kan die pas, onder andere vanwege de beperkte ict-capaciteit bij de Belastingdienst, in 2032 worden ingevoerd.

Daarnaast is het ook een kostbare weg: ambtenaren van het ministerie van Financiën hebben berekend dat de schatkist daardoor in totaal 22 miljard euro minder binnenkrijgt dan gepland. Hoe die tegenvaller betaald zouden moeten worden, is niet duidelijk.

De politiek steggelt al jaren over hoe er in box 3 belasting moet worden geheven. In de Tweede Kamer was een meerderheid voor het huidige wetsvoorstel, dat nu dus door de coalitiepartijen vooruit wordt geschoven. Ook D66, VVD en CDA stemden toen voor, maar VVD en CDA dreigen nu in de Eerste Kamer tegen te stemmen.

Het kabinet draait de voorgenomen bezuinigingen op de sociale zekerheid grotendeels terug en het eigen risico in de zorg gaat een jaar later pas omhoog. Dat staat in het akkoord dat de coalitiepartijen en het kabinet gisteren hebben gesloten over de begroting, bevestigen ingewijden na berichtgeving van RTL Nieuws.

Om de koopkracht te herstellen, wordt er 1,5 miljard euro uitgetrokken. Tegelijkertijd gaat de belasting voor hoge inkomens met 750 miljoen euro omhoog.

Na dagenlange onderhandelingen bereikten de coalitie en het minderheidskabinet gisteren op de valreep een akkoord over de begroting voor de komende jaren. Premier Jetten zei dat er in de plannen voldoende handreikingen zouden zitten voor oppositiepartijen om de begroting te steunen. Zonder die steun is er geen meerderheid.

Wat we tot nu toe weten uit het akkoord:

Met het grotendeels schrappen van de bezuinigingen op de uitkeringen willen coalitiepartijen D66, VVD en CDA vooral Pro tegemoetkomen. Die partij kan het minderheidskabinet zowel in de Tweede als in de Eerste Kamer dichter bij een meerderheid brengen.

Ook de aangekondigde bezuiniging op de AOW van 2,8 miljard euro gaat definitief niet door, blijkt uit de stukken die RTL in handen heeft. En er gaat drie jaar lang meer geld naar ontwikkelingssamenwerking, ook een belangrijke wens van Pro.

Korting op benzineaccijns

Om rechtse oppositiepartijen als JA21 en de SGP tegemoet te komen, is het kabinet bereid de korting op de benzineaccijnzen nog een jaar langer in stand te houden. Voor het onderhoud van wegen en bruggen trekt de coalitie 1,5 miljard extra uit. Er is daarvoor de komende jaren een tekort van 80 miljard euro.

Ook komt er vier miljard euro vrij om innovaties in het bedrijfsleven te stimuleren. Gratis vaccinatie tegen gordelroos is een handreiking aan 50Plus en de belasting die reizigers betalen op langeafstandsvluchten wordt verlaagd.

Niet helemaal duidelijk is hoe alle handreikingen aan de oppositie betaald moeten gaan worden. De belasting die iedereen betaalt op drinkwater gaat met tien cent per kubieke meter omhoog. Dat kost een gemiddeld huishouden ongeveer tien euro per jaar, maar samen met de verhoging van de belasting voor hoge inkomens levert dat onvoldoende op om alles te dekken. Waarschijnlijk zal later duidelijk worden waar het kabinet nog wil snijden om de maatregelen te betalen.

Oppositie staat niet te juichen

Pro-leider Klaver ziet in de uitgelekte plannen geen echte handreikingen richting zijn partij en is allerminst tevreden. "Ik zie nog steeds miljardenbezuinigingen staan. Miljonairs krijgen er nog steeds miljarden bij. Het is een politiek compromis en het helpt de gewone mensen in Nederland niet vooruit."

JA21 leider Eerdmans ziet wel wat punten terug die zijn partij heeft ingebracht, maar die worden volgens hem volledig teniet gedaan door de lastenverzwaringen die er komen. Het lekken geeft volgens hem aan "in welke soap we weer zijn beland". JA21 steunt het verzoek van Pro, BBB, SP en Volt om de stukken nu openbaar te maken.

Gidi Markuszower, voorheen van de PVV en nu van de afgesplitste Groep Markuszower, ziet dat de coalitie wel "aan wat knopjes draait", maar hij maakt zich "grote zorgen over de economie van ons land op lange termijn".

Volgens PVV-leider Wilders is dit compromis "totaal niet waar Nederland op zit te wachten". De miljarden die naar Europa, Oekraïne en ontwikkelingssamenwerking gaan moeten wat hem betreft naar het verlagen van de prijzen van boodschappen, zorg en benzine.

De ChristenUnie vraagt zich af waar alles van wordt betaald. 50Plus noemt het extra geld om meer ouderen gratis te vaccineren tegen gordelroos positief, maar vindt dat er nog veel onduidelijk blijft.

Acties gaan door

De vakbonden vinden dat het kabinet onvoldoende beweegt. De geplande acties in de komende twee weken gaan daarom door. Het gaat om een OV-staking en tal van andere acties van onder andere havenmedewerkers, ambtenaren en uitkeringsgerechtigden.

"Aan ons ultimatum is niet voldaan", zegt FNV-voorzitter Hans Spekman. De vakbonden eisten dat de complete bezuiniging op de sociale zekerheid van tafel zou gaan. "We zien dat het kabinet beweegt en dat laat zien dat actievoeren zin heeft."

Ook het CNV is nog niet tevreden, zegt voorzitter Hans van den Heuvel. "De WW wordt nog steeds gehalveerd en arbeidsongeschikten stevig gekort. Dat is en blijft onacceptabel."

Het kabinet wijst vijf nieuwe plekken in Nederland aan waar tot en met 2035 versneld 30.000 woningen moeten komen. Het gaat om grootschalige bouwlocaties in Deventer, Haarlem, Leeuwarden, Maastricht en Weert.

Die locaties krijgen ondersteuning van het Rijk, schrijft minister Boekholt-O'Sullivan in een brief aan de Tweede Kamer. "Door meer en sneller vergunningen af te geven, kan de schop eerder de grond in."

Er komt geen extra geld om de woningen bereikbaar te maken. "Er is expliciet gekeken naar locaties waar geen aanvullende middelen nodig zijn" voor bijvoorbeeld de infrastructuur.

Onlangs werd duidelijk dat de bouw op vier grootschalige woningbouwlocaties die het vorige kabinet aanwees, niet kan beginnen. Er is namelijk geen geld om wegen en spoorwegen aan te leggen.

Bij de vijf nieuwe plekken is "getoetst op water en bodem, netcongestie, stikstof, drinkwater en bedrijvigheid", verzekert de minister voor Wonen.

De vijf nieuwe locaties komen boven op 21 andere 'grootschalige woningbouwlocaties' die eerder zijn aanwezen. De bedoeling is dat de landelijke overheid daar bijspringt om woningbouw te helpen.

Later nog vijf plekken

Later dit jaar wijst de D66-minister nog eens vijf plekken aan. De inzet van dit kabinet is om versneld en langjarig 100.000 woningen per jaar te realiseren.

Een deel van de ruimte waar straks huizen moeten staan, is nu nog bestemd voor bedrijven. Boekholt-O'Sullivan wil met die gemeenten "nadere afspraken" maken om nieuwe ruimte voor bedrijven te vinden.

VVD-Kamerlid Renate den Hollander legt een nevenfunctie neer na vragen van de NOS over mogelijke belangenverstrengeling. Den Hollander was bestuurder bij een belangenvereniging van dierenartsen en gebruikte als Kamerlid teksten die gelijk waren aan die van de vereniging.

Ze was al Kamerlid toen ze toetrad tot het bestuur van de Belangenvereniging Practici Werkgevers (BPW). Daarvoor was ze al gewoon lid van de BPW, omdat ze voor haar politieke loopbaan een carrière als dierenarts had.

Kort voordat ze plaatsnam in het bestuur voerde Den Hollander in de Tweede Kamer het woord over dierenartsen. Ze hield toen vrijwel hetzelfde verhaal als die belangenvereniging. Ze gebruikte zelfs dezelfde voorbeelden.

Kritiek op dierenartsen

De vereniging voor dierenartsen wilde reageren op een rapport waar de Autoriteit Consument en Markt aan werkte. Die waakhond bleek zeer kritisch op dierenartsen. De strekking van de ACM: consumenten moeten veel beter beschermd worden tegen hoge prijzen en onnodige behandelingen bij dierenartsen. Bedrijven en organisaties mochten op dat rapport reageren, de BPW wilde dat ook en BPW-lid Den Hollander dacht mee over die reactie.

In januari sprak Den Hollander in de Tweede Kamer over het ACM-rapport. Het concept-rapport was toen enkele weken openbaar. De politica zei dat de VVD niet alle kritiek op de dierenartsen deelt. Ze wees erop dat personeel van dierenartsen een goede beloning moet krijgen, gaf verklaringen voor de stijgende kosten en richtte zich weinig op maatregelen tegen dierenartsen maar focuste liever op ander beleid. Ze opperde bijvoorbeeld dat mensen zich moeten verzekeren tegen hoge kosten. Ook zou beter fokbeleid helpen.

Opvallende overeenkomsten

Opvallend is dat haar verhaal in de Kamer dezelfde strekking heeft als het verhaal dat de BPW eerder als reactie op het rapport stuurde. Zelfs de voorbeelden en argumentatie zijn letterlijk hetzelfde. Zo benadrukken het Kamerlid én de belangenvereniging allebei dat dierenartsen ook ondernemers zijn, vergelijkbaar met de bakker op de hoek of een garagebedrijf. Het woordgebruik is op meer punten identiek.

Anderhalve maand nadat Den Hollander in de Tweede Kamer een bijna identiek verhaal hield als de BPW, werd ze daar bestuurder met een vergoeding van duizend euro per jaar. Tijdens haar Kamerlidmaatschap begon ze dus met een extra nevenfunctie.

Belangenverstrengeling?

VVD-Kamerlid Den Hollander reageert schriftelijk op vragen van de NOS. "Dat nu blijkt dat er overeenkomsten zijn met een inbreng die ik later als Kamerlid heb geleverd en dat u hier terecht vragen over stelt, heeft mij doen inzien dat mijn lidmaatschap van het bestuur van BPW in de toekomst zou kunnen leiden tot (schijn van) belangenverstrengeling", schrijft ze. "Zodoende heb ik mij per direct teruggetrokken uit dit bestuur."

Tijdens het genoemde debat had Den Hollander al een andere nevenfunctie, als lid van de Raad van Afgevaardigden van de Koninklijke Nederlandse Maatschappij voor Diergeneeskunde. Die beroepsorganisatie heeft eveneens gereageerd op het ACM-rapport en inhoudelijk komt die reactie ook voor een groot deel overeen met het verhaal dat Den Hollander in de Kamer hield.

Ook in dat verhaal komt terug dat dierenartsen ondernemingen zijn en ook daar wordt veel gekeken naar wat diereneigenaren beter kunnen doen waarmee weggestuurd lijkt te worden van een al te strenge aanpak van dierenartsen. Den Hollander verklaart dat ze het lidmaatschap bij die beroepsvereniging in mei al heeft beëindigd.

"We hebben geen begroting gemaakt voor drie partijen, maar voor tien partijen." Met die woorden deed minister Heinen van Financiën een oproep aan de oppositiepartijen om de plannen van het kabinet te steunen.

Het minderheidskabinet rekent op brede steun van zowel linkse als rechtse oppositiepartijen. "Ik heb er alle vertrouwen in dat we hele mooie dingen kunnen doen voor het land en daar steun voor kunnen krijgen", zegt premier Jetten.

Wat die hele mooie dingen zijn, krijgen zowel de burgers als die oppositiepartijen pas met Prinsjesdag te horen, maar Jetten en Heinen willen in hun toelichting vooral uitstralen dat er voor de oppositie voldoende te halen valt.

"Dit is niet het einde, maar een aanbod aan het parlement", zegt Jetten over het akkoord dat vandaag na dagenlange onderhandelingen in de coalitie werd bereikt.

Dat het zo'n lange bevalling was kwam volgens de premier vooral doordat er meer denk- en rekenwerk nodig was dan gedacht. "Nou ja, en af en toe was er ook een beetje wrijving", geeft hij toe. "De discussie was soms stevig." Maar er is volgens hem nooit een crisissfeer ontstaan waarin de coalitie dreigde te vallen.

VVD-leider Yesilgöz stelt op X dat er een begroting ligt "waarmee Nederland vooruit kan". "De VVD staat daarbij altijd voor lagere lasten, ruimte voor economische groei en een overheid die minder uitgeeft." Ook CDA-voorman Bontenbal is tevreden. "Mijn inzet is geweest om tot een goede handreiking aan de oppositie te komen. Ik denk dat dat gelukt is."

Pro: bang dat probleem wordt uitgesteld

Toch zijn de eerste berichten daarover niet echt hoopgevend voor de coalitie. Pro-leider Klaver vertelde bij Eva dat hij na zijn laatste gesprek met het kabinet, vorige week maandag, niets meer heeft gehoord van Jetten. Hij weet niet wat er nu in de begroting staat, maar maakt zich zorgen dat er "weer niet gekozen is" en is bang "dat het probleem is uitgesteld".

Pro wil vooral dat de voorgenomen bezuinigingen op de sociale zekerheid en de zorg geschrapt worden. Rechtse oppositiepartijen vinden dat het kabinet iets moet doen aan de in hun ogen hoge belasting op particulier vermogen in box 3.

Coalitie en kabinet zijn er nu uit, maar om een meerderheid voor de Miljoenennota te krijgen, moet er de komende tijd dus nog wel gesproken worden met oppositiepartijen. Een uiterst ongelukkige volgorde, vindt partijleider Stoffer van de SGP, want de begroting gaat nu voor advies naar de Raad van State, terwijl nog niet duidelijk is of er voldoende steun voor is.

"De Troonrede lijkt daarmee al op voorhand achterhaald", schrijft Stoffer op X. "D66, VVD en CDA kiezen hiermee voor een hoogst onzekere toekomst. Niet alleen voor zichzelf en voor het kabinet, maar voor heel Nederland."

Elco Brinkman, die op 78-jarige leeftijd overleed, gaat de geschiedenis in als de man onder wie het CDA zijn vanzelfsprekende machtspositie verloor. Met Brinkman als lijsttrekker ging het CDA bij de verkiezingen van 1994 van 54 naar 34 zetels, waarna hij ook de formatie verloor en het CDA voor het eerst in zijn bestaan in de oppositie belandde.

Die uitkomst was zeker niet voorzien toen premier en CDA-leider Lubbers Brinkman aanwees als zijn opvolger. Brinkman gold toen als een wonderboy en een moderne christendemocraat met wie het CDA klaar zou zijn voor de 21ste eeuw. Het ging mis doordat Brinkman een rechtse koers uitzette die hem in conflict bracht met Lubbers en die een groot deel van de kiezers van de partij vervreemdde.

Brinkman overleed na een kort ziekbed, zo maakte zijn familie bekend:

Brinkman groeide op in het streng-christelijke Hardinxveld-Giessendam in de Alblasserwaard, waar zijn gereformeerde vader burgemeester was. De zoon gold al vroeg als veelbelovend en ambitieus. Nadat hij zijn studies politicologie en staatsrecht had afgerond, ging hij werken bij het ministerie van Binnenlandse Zaken, waar hij snel opklom. Onder minister en VVD-leider Hans Wiegel werd hij directeur-generaal, de op een na hoogste functie op het ministerie.

Brinkman was in 1975 als een van de eersten direct lid geworden van het CDA, toen nog een samenwerkingsverband van de katholieke KVP, de gereformeerde ARP en de hervormde CHU. Tegen Wiegel gaf hij onverbloemd blijk van zijn politieke ambitie. Toen Wiegel vroeg wat hij wilde bereiken, zei hij: "Jouw stoel".

Die ambitie om minister te worden, werd al snel vervuld. Wiegel had grote waardering voor zijn jonge topambtenaar en beval hem aan bij CDA-leider Lubbers, die de pas 34-jarige Brinkman in 1982 in zijn eerste kabinet minister van Welzijn, Volksgezondheid en Cultuur maakte. Hij gold direct als 'de kroonprins' van Lubbers: als iemand zo vroeg werd geroepen tot het ministerschap, dan moest hij wel heel goed zijn.

Energieke doener

Brinkman kwam bekend te staan als een energieke doener, die met zijn strakke pakken en goed verzorgde uiterlijk prima paste in de moderne tijd, maar werd tegelijk ook - in linkse kring, dat wel - gezien als een kleinburgerlijke moralist, die terugverlangde naar de jaren vijftig, toen respect voor gezagsdragers nog vanzelfsprekend was.

Hij werd mikpunt van hoon en spot toen hij in 1985 de PC Hooftprijs weigerde toe te kennen aan Hugo Brandt Corstius. De reden was dat de omstreden auteur als columnist op de voorpagina van de Volkskrant (onder het pseudoniem Stoker) geregeld ministers en andere groepen en personen grof beledigde; zo had hij minister van Financiën Ruding 'de Eichmann van deze tijd' genoemd.

Critici van Brinkman zeiden dat de vrijheid van meningsuiting juist ook het recht inhield om te beledigen en om onwelgevallige standpunten in te nemen. Achteraf is het mogelijk begrip voor Brinkman te hebben. De voordracht was duidelijk ook bedoeld om te provoceren, en de minister had toen nog de ruimte van de voordracht af te wijken.

Kroonprins

De affaire verhinderde niet dat Brinkman ook in het tweede kabinet-Lubbers minister van WVC werd en toen Lubbers in 1989 zijn derde kabinet vormde fractievoorzitter van het CDA in de Tweede Kamer.

Kort daarna wees Lubbers Brinkman als zijn opvolger aan. In het kerstnummer van Elsevier zei Lubbers dat hij er "uit oogpunt van gezondheid en democratie" toch ooit mee zou moeten stoppen. Dat was geen probleem, vervolgde de premier, want er stond al een kroonprins klaar: Elco Brinkman. In 1992 en 1993 herhaalde hij dat nog eens. Van inspraak van de achterban was in die jaren geen sprake.

Brinkman-shuffle

Het ging echter mis met de kroonprins. Allereerst ging het niet goed met zijn imago. Brinkman was geen onknappe en ook geen onaardige man, maar had met zijn priemende ogen en zijn nasale, doordringende stemgeluid ook een koude uitstraling.

Op advies van zijn persoonlijk voorlichter Frits Wester begon hij zich een stijl aan te meten die hem een beter imago en zelfs een zekere sterallure moest geven.

Daarbij hoorde dat hij speechte uit het hoofd en niet van achter een spreekgestoelte, maar heen en weer lopend, iets wat bekend kwam te staan als de 'Brinkman-shuffle'.

Het was opvallend, maar werkte niet echt, ook omdat achter de vlotte moderne man toch ook altijd iets van de gereformeerde jongen uit de provincie zichtbaar bleef.

Ernstiger, en uiteindelijk fataal, was dat hij zich begon af te zetten tegen de koers van het derde kabinet-Lubbers, waarin het CDA met de PvdA regeerde. Hij verweet het kabinet voortdurend stroperigheid en gebrek aan daadkracht en bepleitte een harde rechtse, neoliberale koers.

Hij deed dat bijvoorbeeld toen hij in 1992, wederom op advies van Wester, vergezeld door de halve parlementaire pers naar Texel toog en daar zei dat het afgelopen moest zijn met het slappe beleid van 'pappen en nathouden'. "Het speelkwartier is voorbij", zei de jonge man tegen de veel oudere premier; een frase die Wester hem had ingefluisterd.

Bijna een jaar later sloot Brinkman een akkoord met oppositiepartij VVD over een harde ingreep in de WAO, maar Lubbers, die Brinkman zijn gang had laten gaan om coalitiegenoot PvdA onder druk te zetten, trof het met een veto. Brinkman legde zich erbij neer, wat van links tot rechts tot honende commentaren in de pers leidde. Het beeld was dat Brinkman zich door Lubbers als een jongen had laten wegzetten en als het erop aankwam niet hard genoeg was voor de absolute top.

Hoewel Lubbers inmiddels al heel wat minder enthousiast was over zijn beoogde opvolger, werd deze kort daarna, ruim een jaar voor de verkiezingen, aangewezen als lijsttrekker.

Historische verkiezingsnederlaag

In de verkiezingscampagne oogde Brinkman uiterst gespannen en uit peilingen bleek dat het vertrouwen in hem bijzonder laag was. Zijn harde toon over de uitkeringen viel al langer slecht bij een deel van de CDA-achterban. Nu zei hij ook nog eens dat ook de AOW moest worden bevroren.

Volgens zijn toenmalige financieel woordvoerder Gerrit Terpstra had Brinkman intern gepleit de AOW niet te bevriezen, maar te verhogen. Hoge uitkeringen zouden mensen niet stimuleren aan het werk te gaan, maar dat gold niet voor de AOW, was zijn redenering. Binnen het CDA verloor hij echter het pleit, waarna hij de schuld kreeg van een standpunt dat hij tegen wil en dank innam, aldus Terpstra.

De nekslag kwam vijf dagen voor de verkiezingen toen Lubbers zei dat hij niet op de nummer 1 van de CDA-lijst zou gaan stemmen, Elco Brinkman, maar op de nummer 3, Ernst Hirsch Ballin. "Dat vindt Elco vast niet erg."

Het CDA verloor op 3 mei 1994 20 zetels en de PvdA werd de grootste partij. In de formatie zette Brinkman zichzelf buitenspel door zich nog rechtser op te stellen dan VVD-leider Frits Bolkestein. Het gevolg was dat het CDA voor het eerst in de oppositie kwam en PvdA en VVD samen met D66 'paars' vormden, onder leiding van PvdA-premier Kok.

Brinkman was na zijn politieke carrière onder meer voorzitter van Bouwend Nederland en bestuursvoorzitter van het Algemeen Burgerlijk Pensioenfonds. Steevast stond hij hoog op de lijstjes van de invloedrijkste Nederlanders.

In 1998 werd de ziekte non-hodgkin bij hem geconstateerd. Hij herstelde hiervan, maar in 2002 werd opnieuw kanker vastgesteld, ditmaal aan zijn speekselklieren. Opnieuw krabbelde hij op.

Zelfreflectie

In 2011 maakte hij een comeback in politiek Den Haag. Het CDA vroeg hem om fractievoorzitter in de Eerste Kamer te worden, wat hij bleef tot 2019.

In dat jaar publiceerde hij ook zijn memoires. In 500 pagina's schreef hij dat hij 45 jaar lang zijn "billen blauw had vergaderd", maar veel zelfreflectie toonde hij in dit vrijwel onleesbare boek niet. Over het dramatische jaar 1994 had hij weinig te melden, al suggereerde hij dat hij zich in de steek gelaten had gevoeld door Lubbers en dat hij had geleden. Maar op zijn eigen rol in het drama ging hij niet in.

Alles bijeen vat het oordeel dat Bolkestein aan het begin van het voor Brinkman dramatische jaar 1994 over hem gaf, de tragiek goed samen. Gevraagd of de VVD onder CDA-premier Brinkman zou kunnen werken, zei Bolkestein: "Ik heb hem leren kennen als een aardige man, maar ook als iemand die niet hard genoeg is om politiek leider te zijn."

De drie coalitiepartijen die onderhandelen over de begroting voor volgend jaar hebben op de valreep een akkoord bereikt. Dat zeggen bronnen in Den Haag. Sinds 18.00 uur zijn de ministers van het kabinet bijeen voor een overleg over Prinsjesdag. Daar wordt het bereikte akkoord besproken. "Er zit voor ieder wat wils in", zeggen ingewijden.

Het kabinetsoverleg werd vandaag verschillende keren uitgesteld, omdat D66, VVD en CDA er nog niet uit waren, maar nu gaat het definitief door. Het ministerie van Financiën laat weten dat premier Jetten (D66) en minister van Financiën Heinen (VVD) na afloop de pers te woord staan.

De drie partijen waren al het hele weekend en een stuk zondagnacht met elkaar in overleg, en ook vanmorgen vanaf 09.00 uur. Ingewijden meldden eerder vanmiddag al dat betrokkenen hoopvol waren over een akkoord.

De tijd dringt, want eigenlijk moeten de plannen vandaag nog naar de Raad van State, die er advies over moet geven voordat ze op Prinsjesdag naar buiten komen.

'Goede handreiking naar oppositie'

Volgens CDA-leider Bontenbal was het doel om tot "een goede handreiking naar de oppositie" te komen. "Ik denk dat dat gelukt is." Om tot meerderheden voor de kabinetsplannen te komen, heeft het kabinet de steun van oppositiepartijen nodig.

Bontenbal erkent dat het allemaal wel erg lang duurde voordat de partijen het eens werden. "Die kritiek begrijp ik." Het ging volgens hem soms moeizaam. "Maar er is niet geschreeuwd, niet gevloekt of met deuren gesmeten."

Ook minister Van Weel van Justitie toont zich ontevreden over het hele proces. Hij hoopt niet dat het de onderlinge verhoudingen tussen de coalitiepartijen te veel heeft geschaad. "Maar het is voor de uitstraling van de politiek niet fraai." Volgens zijn collega Aartsen van Werk en Participatie is het vinden van overeenstemming "complexer gebleken dan we dachten".

Onduidelijk

Welke inhoudelijke overeenstemming er is bereikt is onduidelijk, en het is ook niet zeker dat daar vanavond veel over bekendgemaakt wordt. Doorgaans worden die plannen pas met Prinsjesdag bekendgemaakt. Maar het kan ook zijn dat het minderheidskabinet na alle onrust over de begroting wel iets over de inhoud prijsgeeft.

De afgelopen twee weken onderhandelden de partijen van het minderheidskabinet eerst met oppositiepartijen om steun te krijgen voor een begroting. Dat verliep moeizaam en daarbij kwam voldoende steun van de oppositie nergens in zicht, waardoor de begroting zonder meerderheid in de Tweede Kamer wordt ingediend. Oppositiepartijen zeiden dat het kabinet geen keuzes maakte en te veel voor zich uit bleef schuiven.

Interne verschillen

Gaandeweg werd vorige week steeds duidelijker dat de interne verschillen tussen de drie coalitiepartijen ook een probleem vormden. Vooral over de belasting op particulier vermogen (box 3) en sociale zekerheid werden ze het niet eens.

Te horen was steeds dat D66 en CDA niet willen dat de begroting te veel naar rechts leunt, om zo steun van Pro te krijgen. Pro is in de Tweede en Eerste Kamer de grootste oppositiepartij en daarmee nodig voor meerderheden. Pro wil de bezuinigingen van zes miljard euro op de sociale zekerheid van tafel en wil dat hogere inkomens meer belast worden.

De VVD is daar niet voor en vreest ook dat toezeggingen op dat vlak de verhoudingen met JA21 en SGP op het spel zetten. Met die partijen kan de coalitie in de Tweede Kamer ook een meerderheid 'over rechts' vormen, iets wat de VVD graag wil. In de Eerste Kamer is er met deze partijen geen meerderheid.

Oud-minister en voormalig CDA-leider Elco Brinkman is op 78-jarige leeftijd overleden na een kort ziekbed. Dat heeft zijn familie bekendgemaakt. Hij overleed in zijn woonplaats Leiden. Het is niet bekendgemaakt waaraan Brinkman leed.

Brinkman maakte op jonge leeftijd al carrière in politiek Den Haag. Hij begon in 1975 als 'gewone' medewerker op het ministerie van Binnenlandse Zaken en was daar vijf jaar later directeur-generaal.

Hij werd in 1982 op 34-jarige leeftijd minister van Welzijn, Volksgezondheid en Cultuur, voor de kabinetten Lubbers I en II. Die rol vervulde hij zeven jaar lang. Als minister pleitte Brinkman voor een "zorgzame samenleving". Hij vond dat burgers te afhankelijk waren geworden van de verzorgingsstaat en meer voor elkaar moesten klaarstaan.

Brinkman werd in 1988 fractievoorzitter van het CDA. Die partij was destijds nog oppermachtig in de Nederlandse politiek.

Bekijk hier een overzicht van zijn carrière:

In 1994 werd hij politiek leider en lijsttrekker van de partij. Alles wees erop dat hij de nieuwe premier zou worden, de opvolger van Ruud Lubbers, die hem zelf als 'troonopvolger' had omarmd.

De kersverse CDA-lijsttrekker ging op de moderne toer. Hij speechte uit het hoofd en niet meer vanachter een spreekgestoelte. Hij liep heen en weer over het podium. Dat was niet eerder vertoond in de Nederlandse politiek. Mensen spraken al snel over de 'Brinkman-shuffle'.

De campagne werd een drama, toen zijn voorganger Lubbers pal voor de verkiezingen zijn handen van Brinkman aftrok. Hij zei publiekelijk dat hij niet op de lijsttrekker ging stemmen, maar op de nummer 3 van de CDA-lijst: Ernst Hirsch Ballin.

Ziekte

Het CDA leed in 1994 een monsterverlies van twintig zetels bij de verkiezingen en Brinkman verliet het Haagse toneel via de zijdeur. Hij werd een invloedrijk bestuurder, onder meer als voorzitter van Bouwend Nederland (tot 2013) en als voorzitter van het bestuur van het Algemeen Burgerlijk Pensioenfonds.

In 1998 werd de ziekte non-hodgkin bij Brinkman geconstateerd. Hij herstelde hiervan, maar in 2002 werd opnieuw kanker vastgesteld, ditmaal aan zijn speekselklieren. Ook hiervan herstelde hij. Een week na zijn laatste chemokuur verscheen hij als voorzitter van Bouwend Nederland voor de parlementaire enquêtecommissie Bouwnijverheid in 2002.

Jaren later, in 2011, maakte hij een comeback als politicus in Den Haag. Het CDA vroeg hem om fractievoorzitter in de Eerste Kamer te worden. In dagblad Trouw zei hij in 2016 dat hij dat "ook wel een vorm van eerherstel" vond na het drama van bijna twintig jaar eerder.

CDA-leider Henri Bontenbal zegt in een reactie op het overlijden van Brinkman dat hij "verantwoordelijkheid nam wanneer daar een beroep op werd gedaan. Vol toewijding, loyaal en veerkrachtig zette hij zich in voor Nederland".

De spanning bij de gesprekken over de begroting van het minderheidskabinet loopt op: coalitiepartijen D66, VVD en CDA hebben opnieuw een deadline gemist en verschoven. Om 18.00 uur vindt nu de zogenoemde begrotingsraad plaats. Dat zou eerst 11.00 uur zijn en daarna 13.00 uur, maar de partijen zijn er nog altijd niet uit.

Vanmorgen begonnen de drie partijen van het minderheidskabinet na een korte nacht weer met onderhandelen over de begroting van volgend jaar. De drie spraken gisteren de hele dag tot na 01.00 uur met elkaar, maar kwamen er niet uit. VVD-partijleider en minister van Defensie Yesilgöz heeft vanmiddag een afspraak staan die ze belangrijk vindt en door laat gaan: een gesprek met directe collega's van gesneuvelde militairen.

De tijd dringt voor partijleiders Jetten (D66), Yesilgöz (VVD) en Bontenbal (CDA). De stukken van de begroting moeten officieel uiterlijk vandaag naar de Raad van State.

Het opstellen van de begroting verloopt de afgelopen weken moeizaam. Het lukte de coalitie niet om deals te sluiten met oppositiepartijen, waardoor de begroting nu zonder meerderheid in de Tweede Kamer wordt ingediend.

Maar de coalitiepartijen zijn het zelf ook nog niet eens over hoe de begroting eruit moet zien. Vooral over de vermogensrendementsheffing (box 3) en sociale zekerheid worden ze het niet eens.

Grootste oppositiepartij

Te horen is dat D66 en CDA willen voorkomen dat de begroting te veel naar rechts leunt, om zo de steun van Pro te krijgen. Pro is in de Tweede en Eerste Kamer de grootste oppositiepartij en kan daarmee doorslaggevend zijn voor meerderheden. De partij wil dat de bezuiniging op de sociale zekerheid van ruim 6 miljard euro van tafel gaat en vindt dat vermogenden juist meer belast moeten worden.

De VVD kijkt daar inhoudelijk anders naar en is ook bang dat tegemoetkomingen aan 'links' de goede verhoudingen met partijen als JA21 en SGP op het spel zetten. De coalitie kan in de Tweede Kamer ook 'over rechts gaan' met steun van die twee partijen, maar komt dan zetels tekort in de Eerste Kamer.

Vannacht was achter de schermen te horen dat de onderhandelingen vastzitten. Tot aan de deadline (of eroverheen) onderhandelen gebeurt vaker in politiek Den Haag. Het is voor partijen ook een manier om andere partijen onder druk te zetten en zo voordeel te krijgen.

Wat er gebeurt als ze er vandaag helemaal niet uitkomen, is niet duidelijk.

Podcast De Dag

In podcast De Dag praat Elisabeth Steinz met politiek verslaggever Nynke de Zoeten over de onderhandelingen. Daarin reconstrueert De Zoeten hoe deze eerste vuurproef van het kabinet zo uit de rails kon lopen. De aflevering luister je via NPO Luister en alle andere podcastapps.

Coalitiepartijen D66, VVD en CDA hebben, na onderhandelingen die tot na middernacht duurden, nog geen akkoord bereikt over de begroting van volgend jaar. De onderhandelaars van de drie partijen praten deze ochtend om 09.00 uur verder.

Te horen is dat de onderhandelingen op dit moment vastzitten, maar de coalitiepartijen willen wel uitstralen dat ze alleen nog maar de puntjes op de i moeten zetten. De extra begrotingsraad, waarin het gehele kabinet de begroting moet goedkeuren, volgt om die reden al twee uur later om 11.00 uur.

Strakke deadline

Het kabinet moet zich dan ook houden aan een strakke deadline. De plannen moeten uiterlijk in de nacht van maandag op dinsdag klaar zijn, omdat de Raad van State nog tijd nodig heeft om ze te beoordelen voordat het Prinsjesdag (15 september) is.

Het tot op het laatste moment onderhandelen gebeurt vaker in politiek Den Haag. Het is voor partijen ook een manier om andere partijen onder druk te zetten en zo voordeel te krijgen.

Op het ministerie van Financiën is te zien dat politiek leiders Jetten (D66), Yesilgöz (VVD) en Bontenbal (CDA) zich terugtrekken om samen te overleggen.

Vicepremier en defensieminister Yesilgöz (VVD) liet zondagmiddag de pers in ieder geval nog weten dat het "prima" ging aan de onderhandelingstafel. Zij verwachtte toen nog dat de onderhandelingen niet tot diep in de nacht zouden duren.

Moeizame onderhandelingen

Het opstellen van de begroting verloopt tot nu toe moeizaam. Het lukte de coalitie afgelopen weken niet om deals te sluiten met oppositiepartijen, waardoor de begroting nu zonder meerderheid in de Tweede Kamer wordt ingediend. Premier Jetten zei dat er later per aparte begroting van een ministerie meerderheden gezocht kunnen worden.

Maar de coalitiepartijen van het minderheidskabinet zijn het zelf ook nog niet eens over hoe de begroting eruit moet zien. Sinds zondag 10.00 uur waren ze daarover aan het vergaderen. Vooral over de vermogensrendementsheffing (box 3) en sociale zekerheid worden de partijen het niet eens.

Te horen is dat D66 en CDA willen voorkomen dat de begroting te veel naar rechts leunt, om zo de steun van Pro te houden. Maar de VVD is bang om met tegemoetkomingen aan 'links' de goede verhoudingen met rechtse partijen als JA21 en SGP op het spel te zetten.

De fractievoorzitter van Pro in de Eerste Kamer, Paul Rosenmöller, is niet opnieuw verkiesbaar. Als zijn termijn erop zit, na de Eerste Kamerverkiezingen eind mei, stapt Rosenmöller (70) uit de politiek.

"Het moment is daar om het stokje over te dragen. Althans, over negen maanden", laat hij weten. "Want tot dan blijf ik opereren zoals ik in de afgelopen ruim zeven jaar in de senaat deed, vanuit verantwoordelijkheidsbesef."

Rosenmöllers politieke loopbaan begon in 1989; toen kwam hij namens GroenLinks in de Tweede Kamer. Daar bleef hij tot 2003, vanaf 1994 als fractievoorzitter. Femke Halsema volgde hem destijds op.

'Gedreven en gezaghebbend'

Na zijn vertrek maakte hij televisieprogramma's voor de IKON. Later werd hij voorzitter van de VO-raad, de koepel van scholen in het voortgezet onderwijs.

Zeven jaar geleden werd Rosenmöller fractievoorzitter van GroenLinks in de Eerste Kamer. Daarna werd hij leider van de gezamenlijke GL-PvdA-fractie.

Pro-leider Klaver noemt Rosenmöller in een reactie op zijn aangekondigde vertrek "gedreven en gezaghebbend". "Hij heeft zijn stempel gedrukt op de Nederlandse politiek en een belangrijke bijdrage geleverd aan eerst GroenLinks en daarna aan het ontstaan van Progressief Nederland."