Nog geen twee jaar geleden werden ze geïnstalleerd, vandaag nemen ze al afscheid. Zeventig Kamerleden keren na vanmiddag niet meer terug in de blauwe bankjes.

Sommigen hebben er zelf voor gekozen, zoals SP-Kamerlid Michiel van Nispen, die het na ruim 11 jaar mooi geweest vindt. Voor anderen, waaronder het grootste deel van de twintig koppen tellende NSC-fractie en voor andere kandidaten van partijen die verlies leden, is het een hard gelag.

Zoals voor GroenLinks-PvdA-Kamerlid Geert Gabriëls, die met zijn plek 19 op de lijst dacht Kamerlid te blijven. Tot de voorkeursstemmen bekend werden en hij samen met fractiegenoot Jimme Nordkamp net buiten de boot bleek te vallen. "Ja daar baal ik enorm van."

De 68-jarige NSC'er Harm Holman had de keus om te stoppen dan al wel zelf gemaakt, het verdwijnen van zijn hele fractie noemt hij bedroevend. Ook al was hij "ergens ook blij" dat het kabinet ten val kwam omdat het "echt niet meer ging".

Afscheid live bij de NOS

Het afscheid van de Kamerleden is vanaf 13.00 uur te volgen via een livestream op NOS.nl en in de NOS-app.

De meeste NSC-kamers zijn daags voor het afscheid leeg en verlaten, maar Holman is nog druk. Samen met ChristenUnie-Kamerlid Pieter Grinwis, die als nummer 2 op de lijst van zijn partij wel werd herkozen, werkt hij tot het laatst aan een initiatiefwet voor de toekomst van de landbouw. Vandaag dienen ze het voorstel in waarin staat dat een boer alleen zoveel koeien mag houden als past bij de hoeveelheid landbouwgrond die hij heeft.

De dag voor zijn vertrek uit de Kamer is hij met zijn vrouw onderweg naar Den Haag als ze om beurten vanuit de auto telefonisch hun verhaal doen. Dat het indienen van de wet nog lukt geeft "een leuk feestelijk tintje" aan een verder "allerminst feestelijk afscheid voor zijn partij", zegt Holman. Hij hoopt dat de onderhandelaars voor een nieuw kabinet serieus naar het plan kijken, want "zonder beweging in het stikstofdossier" wordt het voor het hele land "heel zwaar".

Maar het is ook wel goed om te stoppen nu, zegt Holman. Kamerlid zijn was ook topsport, volgens hem zelfs een aanslag op z'n gezondheid. Zijn vrouw beaamt dat. Na deze tropenjaren, met honderden mails en berichten per dag is het nu tijd om bij te komen. Ze hopen binnenkort samen een reis naar Zuid-Amerika te maken. Er moet nog wel wat verder worden afgeschaald: Holman staat als gedreven landbouwwoordvoerder "altijd aan". Holman zelf: "Ik leer de uitknop af en toe al wel te vinden."

Geert Gabriëls

Die uitknop had GroenLinks-PvdA-Kamerlid Geert Gabriëls nog liever helemaal niet ingedrukt. Twee jaar geleden kwam de oud-gedeputeerde uit Limburg vol ambitie en energie naar Den Haag. Het Kamerlid dat zich met waterbeleid en PFAS bezighoudt had nog veel plannen.

De teleurstelling is dan ook groot. Niet over de voorkeurstemmen want er komen "vier toppers bij", zegt hij. Maar het niet verkozen worden was volgens Gabriëls best even slikken. Toch heeft hij nog een beetje hoop. Mocht zijn partij in een kabinet komen en er Kamerleden doorschuiven is er misschien nog kans. Daarom woont hij de fractievergaderingen voorlopig nog bij.

Gabriëls zegt sinds zijn vijftiende nooit zonder werk te hebben gezeten, dus "dat wordt na vandaag toch wel even gek".

Claudia van Zanten

Ook voor BBB'er Claudia van Zanten is het de laatste dag. "Politiek is mijn passie, dus ik was liever doorgegaan. Maar het hoort er ook een beetje bij, dat weet je als je de politiek in gaat."

Ze gaat de komende tijd vooral "koffiedrinken met potentiële werkgevers" maar weet nog niet wat ze nu gaat doen. En een terugkeer ooit in de Kamer? "Je moet nooit iets uitsluiten. Ik bedoel, kijk naar de terugkeer van Mona Keijzer."

Michiel van Nispen

SP-Kamerlid Van Nispen nam de stap zelf, toch heeft hij vandaag gemengde gevoelens. Van Nispen vond het Kamerwerk eervol, maar voelde de afgelopen jaren "toenemend ongemak over het functioneren van de politiek".

Op feestjes en in sportkantines werd hij aangesproken over "de ophef die in de politiek en media hoogtij leek te vieren". Van Nispen erkent dat de politiek er de laatste jaren niet altijd in slaagde problemen goed op te lossen, maar, zegt hij, "er is ook een ander verhaal".

Zoals het extra geld voor de sociale advocatuur, het toegankelijker maken van rechtshulp in wijken, en het werk van de parlementaire enquêtecommissie die de fouten in de toeslagenaffaire verder blootlegde. Voor deze zaken zette hij zich in, daar is hij ook trots op.

Hoe pijnlijk het ook is dat de kiezer de SP de afgelopen jaren steeds minder wist te vinden, zijn idealen worden er niet minder om. Ook buiten de Kamer wil Van Nispen zich "blijven inzetten voor het versterken van democratie en rechtstaat".

Het lijkt erop dat in de volgende fase van de kabinetsformatie twee partijen met elkaar gaan praten over de inhoud. Volgens ingewijden is het een serieuze optie om nu eerst D66 en CDA bij elkaar te zetten, om te kijken waar ze elkaar kunnen vinden. Daarna kunnen andere partijen aansluiten.

D66 en het CDA zijn de grootste winnaars van de verkiezingen en sluiten elkaar niet uit als coalitiepartner. Zowel D66-leider Jetten als CDA-voorman Bontenbal zei vandaag klaar te zijn om over de inhoud te gaan praten. De hoop is dat die gesprekken de impasse kunnen doorbreken waar de formatie in lijkt te zijn beland.

Verkenner Koolmees biedt morgenavond zijn eindverslag aan Kamervoorzitter Bosma aan. Vandaag voerde hij nog afzonderlijke gesprekken met Bontenbal, Jetten en VVD-fractievoorzitter Yesilgöz. In de middag kwam ook voorzitter Vos van de Eerste Kamer bij hem langs.

Zij maakte duidelijk dat het belangrijk is om rekening te houden met de senaat. Toch hoeft het volgens haar geen probleem te zijn dat geen van de coalitievarianten die nu op tafel liggen een meerderheid heeft in de Eerste Kamer. "Dat is nu ook zo, al sinds 2020", zei ze.

'Ingewikkelde puzzel'

Koolmees noemde zijn opdracht vandaag "een interessante puzzel, maar ingewikkeld om te leggen". Dat het zo moeilijk is komt volgens hem doordat verschillende partijen blokkades opwerpen. Daarmee doelt hij op de VVD, die een coalitie met GroenLinks-PvdA uitsluit, en ook op de partijen die samenwerking met Forum voor Democratie of de PVV uitsluiten.

Hij wilde nog niet zeggen of hij erin geslaagd is de puzzel te leggen. "Het moet nog blijken of het gelukt is." De VVD wil eigenlijk alleen in een coalitie met D66, CDA en JA21, maar dat ziet D66 weer niet zitten. Volgens Jetten zijn de verschillen tussen zijn partij en die van Joost Eerdmans daarvoor te groot. Bovendien blijft die coalitie steken op 75 zetels, net geen meerderheid.

Ondanks de blokkades ziet de verkenner ook een bepaalde eensgezindheid bij de fractievoorzitters. "Ik constateer dat heel veel partijleiders zeggen dat ze snel een stabiel kabinet willen." Ook willen ze volgens hem stappen zetten op belangrijke thema's als migratie, stikstof en de woningmarkt.

Donderdag debatteert de nieuwe Tweede Kamer over de kabinetsformatie en wordt besloten wie de volgende fase moet begeleiden als verkenner of informateur. Koolmees zal dat in ieder geval niet zijn. Hij heeft zijn werkgever, NS, beloofd om na donderdag weer daar aan het werk te gaan.

Het demissionaire kabinet heeft in totaal 2,5 miljard euro verdeeld om nieuwe woonwijken beter bereikbaar te maken. Het geld is onder meer bedoeld voor wegen, fietspaden en tramlijnen in gemeentes door het hele land.

Dat het geldbedrag hiervoor vrijkwam, stond al in het hoofdlijnenakkoord van het kabinet-Schoof. De afgelopen tijd mochten gemeentes hiervoor allerlei plannen indienen en daar hebben twee ministeries, die van Infrastructuur en Volkshuisvesting, nu een keuze in gemaakt.

VeluweWaalpad en Host-city

Zo krijgt de gemeente Arnhem ruim 64 miljoen euro voor het VeluweWaalpad, dat een 'doorfietsroute' tussen Arnhem en Nijmegen moet worden. Gemeentes in de Gelderse Vallei krijgen 43 miljoen euro om fietsen tussen Ede, Rhenen, Veenendaal en Wageningen aantrekkelijker te maken.

Onder meer Barendrecht, Gorinchem, Hoorn en Westervoort krijgen geld om hun stationsgebied te verbeteren. Apeldoorn krijgt bijna 3 miljoen euro voor geluidsschermen rond Host-city, een wijk waar honderden woningen moeten komen.

Volledige plaatje

Het andere deel van het bedrag is bedoeld voor grootschalige woningbouwgebieden. Zo komt er bijvoorbeeld een half miljard euro vrij voor de de Merwedelijn, een snelle verbinding tussen station Utrecht Centraal en Nieuwegein.

Dat de projecten de bedragen krijgen toegewezen, betekent nog niet dat het zeker is dat ze er ook zullen komen. Vaak is daarvoor nog meer geld nodig en moet eerst het volledige financiële plaatje nog rondkomen.

D66 en het CDA gaan de komende drie weken praten onder leiding van informateurs Hans Wijers (D66) en Sybrand Buma (CDA). Dat moet een positieve agenda opleveren, waarna andere partijen aan kunnen sluiten. En zo belandt de formatie, zo hoopt verkenner Wouter Koolmees, niet direct in een impasse. Rob Jetten en Henri Bontenbal gaan het hebben over de vijf thema's waar rap iets aan moet gebeuren: wonen, stikstof, asiel, defensie en de economie.

D66-watcher Lars Geerts en CDA-watcher Roel Bolsius vertellen in podcast De Dag waar de twee partijen het in die thema's al wel over eens zijn. Zo tekenen zich de contouren van een kabinet met de tandem Jetten-Bontenbal af. Hoe willen zij omgaan met het uitkopen van boeren? Komen er nationale asielmaatregelen? En wat gaat er gebeuren met de hypotheekrenteaftrek?

Eerder maakten we in deze formatie afleveringen over hoe GroenLinks-PvdA samen zou kunnen werken met de VVD en welke dilemma's een coalitie tussen D66 met JA21 zouden opleveren.

Reageren? Mail dedag@nos.nl

Presentatie & montage: Marco Geijtenbeek

Redactie: Lisa Konings & Judith van de Hulsbeek

Deze aflevering van De Dag kun je hier beluisteren. Bevalt het? Vergeet je dan niet te abonneren!

Onze podcasts:

De Dag: elke werkdag 20 minuten verdieping bij één onderwerp uit het nieuws.

Lang verhaal kort: elke werkdag rond vijven één onderwerp, in 5 minuten. NOS op 3 vertelt je wat je moet weten over een actueel onderwerp om het nieuws erover beter te kunnen volgen.

Met het Oog op Morgen: elke dag een overzicht van het nieuws, een blik in de ochtendkranten en het betere journalistieke interview.

Het Beste uit het Oog: iedere zaterdag selecteert de redactie van Met het Oog op Morgen de mooiste gesprekken van de afgelopen week.

De Stemming van Vullings en De Rooy: elke vrijdag een nieuwe aflevering waarin de politieke week wordt doorgenomen. Gemaakt door de NOS en EenVandaag.

Jeugdjournaal-podcast: iedere week vindt het Jeugdjournaal antwoorden op vragen van kinderen bij het nieuws.

De Koninklijke Marechaussee gaat nog zeker tot volgend jaar zomer door met controles aan de grens met Duitsland en België. Het demissionaire kabinet wil zo voorkomen dat mensen illegaal de grens oversteken en hoopt op het "preventieve effect" dat ervan uitgaat.

Afgelopen negen maanden zijn bijna 500 mensen tegengehouden bij de grens, iets meer dan met reguliere controles het geval zou zijn geweest. Demissionair minister Van Weel (Asiel en Migratie) vindt het "voorstelbaar" dat migranten er daardoor uiteindelijk voor kiezen om naar andere landen te gaan, schrijft hij in een Kamerbrief.

Hoe veel mensen werden er in die periode gecontroleerd en hoe veel mankracht kostte dat?

Toenmalig minister Faber stelde eind vorig jaar de grenscontroles in via een tijdelijke maatregel. Ze kreeg daar toen veel kritiek op. Zo noemde een burgemeester het "symboolpolitiek", omdat er geen extra mensen voor werden vrijgespeeld.

Meerdere landen binnen de Europese Unie controleren op dit moment hun binnengrenzen, waaronder buurlanden België en Duitsland. Omdat dat tegen de afspraken binnen de Europese Unie is, moeten landen wel aantonen dat er sprake is van "een ernstige dreiging ten aanzien van de openbare orde of binnenlandse veiligheid".

Volgens Van Weel is die dreiging in Nederland er nog steeds: meer druk op de asielketens zou volgens hem "kunnen leiden tot een verhoogde dreiging voor de openbare orde". Hij wijst daarbij op het tekort aan plekken in de asielopvang.

Niet minder druk op asielopvang

Toch zullen de grenscontroles nauwelijks zorgen voor minder druk op de asielopvang, concludeerde de Algemene Rekenkamer eerder. Dat komt doordat de marechaussee geen asielzoekers mag weigeren bij de grens. De maatregel helpt volgens de rekenkamer wel om het aantal mensen dat illegaal de grens wil oversteken omlaag te brengen.

Het aantal asielzoekers dat afgelopen acht maanden ons land binnenkwam, is flink gedaald ten opzichte van vorig jaar. Ook staken er minder mensen zonder geldige papieren de Europese buitengrens over. Omdat het binnen de EU toch nog om ruim 100.000 mensen gaat, noemt Van Weel wel "de absolute druk nog steeds hoog".

Hij wil in ieder geval tot de invoering van het Europees Migratiepact aan de grenzen met België en Duitsland blijven controleren. "Uiteindelijk hopen we met invoeren daarvan dat we daadwerkelijk effectievere procedures aan de buitengrens krijgen, waarmee de grenscontroles tot het verleden zouden moeten behoren", zegt Van Weel.

De VVD komt geld tekort en denkt aan een voor liberalen opmerkelijke manier om de partijkas te spekken. In een mail wordt de leden gevraagd na te denken over een verplichte afdracht voor iedereen die namens de partij een politieke functie vervult.

Alle ministers, staatssecretarissen, Kamerleden, provinciebestuurders, burgemeesters, wethouders en raadsleden zouden 3,5 procent van hun inkomen uit zo'n functie moeten afdragen aan de partij, staat in het plan. Het partijbestuur erkent dat het een dilemma is. "Dat wat we voorstellen past eigenlijk niet binnen het liberale uitgangspunt van vrijheid en eigen verantwoordelijkheid", staat er.

Maar nood breekt wet, verklaart het hoofdbestuur de draai. De VVD heeft sinds 2021 bij Tweede Kamerverkiezingen veel zetels verloren en krijgt daardoor minder subsidie van de overheid. Tegelijkertijd wordt het voeren van campagne en het onderhouden van het partijapparaat steeds duurder.

Nieuw tekort dreigt

Er is al veel bezuinigd, zo'n 800.000 euro dit jaar, maar desondanks dreigt ook voor 2025 een tekort van bijna 1 miljoen euro. Bovendien hebben veel andere partijen al zo'n afdrachtregeling voor de eigen politici.

De bekendste is die van de SP. Het salaris van ambtsdragers van die partij wordt direct in de partijkas gestort. Kamerleden en andere volksvertegenwoordigers krijgen vervolgens een modaal inkomen overgemaakt door de partij. Dat scheelt de SP een incassoregeling en levert heel veel geld op.

Maar ook GroenLinks-PvdA, CDA en D66 verplichten hun politici om geld af te dragen aan de partij. Bij het CDA gaat het om 3 procent, bij D66 om 6 procent en bij GroenLinks-PvdA kennen ze een progressieve regeling, die kan oplopen tot 10 procent van het politieke inkomen.

Wel aftrekbaar

Als de verplichte afdracht bij de VVD doorgaat, dan gaan Tweede Kamerleden maandelijks 411,25 euro bruto betalen. Ministers zijn het duurste uit, met 511, 86 euro bruto. Omdat het om een gift aan de partij gaat, is die aftrekbaar van de belasting en komt het netto bedrag lager uit, en het is inclusief de reguliere partijcontributie.

Het voorstel komt aan de orde op een ledenvergadering op 13 december. Het bestuur hoopt op "een stevige discussie" over het 'dilemma-stuk'. Die discussie is binnen de VVD inmiddels wel losgebarsten, vooral onder lokale wethouders en raadsleden.

Op sociale media verwijzen ze naar de verkiezingsslogan van de partij: 'Rust in de portemonnee'. Dat geldt kennelijk niet voor wie actief is in de provincie of gemeente, wordt er geschamperd.

Het is ruim een week na de verkiezingen en het is doodstil op de gang bij NSC in het Kamergebouw. "Donderdagochtend gaat er een bus naar partijbureau & Pieter", is een van de tien mededelingen die op een groot wit vel gekalkt staan. Met daarbij de oproep om te helpen met het volladen van de bus. De gang moet leeg, want de hele fractie neemt komende week afscheid.

"Als het Vitesse lukt om terug te komen, dan moet het ons ook kunnen lukken", zegt NSC-leider Eddy van Hijum in september nog hoopvol. Maar terwijl de Arnhemse voetbalclub, tegen de verwachtingen in, punten sprokkelt, haalt NSC nul zetels bij de verkiezingen. Die keiharde waarheid bevestigde de Kiesraad gisteren.

Na twee tumultueuze jaren is NSC tóch een politieke steekvlam gebleken - precies wat oprichter Pieter Omtzigt wilde voorkomen. "Het streven is zoals wij dat noemen: een verantwoorde groei", schreef hij bij aanvang. Zo liep het dus niet.

Dubbeltje op z'n kant

Dat NSC überhaupt wordt opgericht is een dubbeltje op zijn kant. In aanloop naar de Kamerverkiezingen van 2023 spreekt Omtzigt - na jaren bij het CDA en een tijdje als eenpitter in de Kamer - maandenlang over zijn politieke toekomst met vertrouwelingen, onder wie zijn latere opvolgers Van Hijum en Nicolien van Vroonhoven.

Er zijn serieuze twijfels over de mogelijkheden en tijdens een lunch bij Van Vroonhoven thuis in Hilversum, is de inzet om op een fijne manier uit elkaar te gaan, vertellen betrokkenen in het boek De ruk naar rechts. Maar het loopt anders. Er zijn zoveel goede ideeën en er is momentum, het is nu of nooit. De lunch mondt uit in de oprichtingsvergadering van Nieuw Sociaal Contract.

Qua inhoud ontloopt NSC de oude partij van de oprichters, het CDA, niet veel. Wel zijn er andere accenten: goed bestuur en bestaanszekerheid. Maar tijdens de campagne blijft er onduidelijkheid over de ambitie. De partij peilt niet zelden als grootste, maar Omtzigt wil niet zeggen of hij het premierschap ambieert en wil eigenlijk niet regeren met zijn nagelnieuwe partij.

Maar dan komt de uitslag en die dwingt NSC toch die kant op. De partij komt op twintig zetels en in zijn overwinningsspeech zegt Omtzigt beschikbaar te zijn voor gesprekken. "Het zal niet eenvoudig zijn", zegt hij daarbij wel.

Dat blijkt. Er volgt een moeizame formatie. Vooral omdat Omtzigt en zijn halve fractie de grote verkiezingswinnaar niet zien zitten vanwege de extreme standpunten. De PVV blijkt echter bereid om veel in te leveren. Wilders trekt omstreden wetsvoorstellen in en er wordt een "basislijn" afgesproken over de rechtsstaat. En dus wordt er door geformeerd.

Maar niet zonder hobbels. Kort voor het einde van gesprekken onder leiding van informateur Ronald Plasterk, trekt de NSC-leider voortijdig de stekker eruit. Formeel omdat hij stukken te laat heeft gekregen, maar te horen is dat scherpe tweets, beroerde omgangsvormen en onderling wantrouwen Omtzigt te veel zijn geworden.

Desondanks volgt daarna nog een aantal onderhandelingsrondes met nieuwe informateurs en mét NSC, met als resultaat het kabinet-Schoof.

Uitbarstingen

Hoewel NSC best wat plannen het regeerprogramma in heeft gekregen, doet kabinetsdeelname de partij(leider) geen goed. Kort na het aantreden krijgt Omtzigt - weer - een burn-out. Er zijn verhalen over huilbuien en emotionele uitbarstingen van Omtzigt, ook tijdens de formatie. Van Vroonhoven neemt het over, eerst alleen, daarna als duo met Omtzigt, waarna hij toch definitief afzwaait.

Vanaf de start botst NSC met coalitiegenoot PVV. Op papier zijn er afspraken, in de praktijk lopen de meningsverschillen hoog op. Zo stapt NSC-staatssecretaris Idsinga op na een "onverteerbaar" X-bericht van Wilders over Idsinga's zakelijke belangen. Even later vertrekt staatssecretaris Achahbar vanwege polariserende omgangsvormen in het kabinet. In de slipstream stoppen ook twee Kamerleden.

De coalitie houdt het daarna nog even vol, totdat de PVV eruit stapt vanwege asiel. Wilders, die zich tegengewerkt voelt, noemt NSC de "Nederlandse Sabotage Club". Van Vroonhoven spreekt van "een persoonlijke aanval". "Dat is precies de reden waarom samenwerken met u zo moeilijk was."

Een paar maanden later stapt ook NSC uit de coalitie. Minister Caspar Veldkamp van Buitenlandse Zaken kan het niet verdragen dat zijn kabinet geen extra sancties wil tegen Israël. De andere NSC-bewindslieden volgen hem. En ook de fractie van NSC begint leeg te lopen: eentje vertrekt naar BBB, een ander naar JA21 en een wordt lijsttrekker van de Fryske Nasjonale Partij.

Voor de nieuwe partijleider Van Hijum volgt een campagne die nooit van de grond komt. NSC peilt een enkele keer een zetel, maar meestal nul. Met al het geharrewar en de samenwerking met tegenpool PVV vers in het geheugen, gelooft de kiezer het wel. Bovendien stemde de overgrote meerderheid eerder op NSC vanwege Omtzigt, maar die is uit beeld en zijn schoenen zijn ongevuld gebleven.

1,3 miljoen stemmen minder

NSC haalt uiteindelijk net geen 40.000 stemmen, zo'n 1,3 miljoen minder dan twee jaar terug. En dus moet de NSC-gang helemaal leeg. "Elke kamer langs, check vensterbank", staat op het grote witte vel.

NSC is hiermee overigens niet helemaal weg. "Ons fundament staat", reageert Van Hijum na de verpletterende nederlaag. "Vanaf hier gaan we herbouwen." De partij heeft nog een Europarlementariër, een burgemeester en beraadt zich nog over de gemeenteraadsverkiezingen in maart.

De Utrechtse burgemeester Dijksma, voorzitter van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten, zegt dat ze "zeer bezorgd" is over opmerkingen van demissionair minister Rijkaart (BBB) van Binnenlandse Zaken over PVV-leider Wilders.

Wilders deelde vorige week tweets waarin hij de suggestie wekte dat bij de Tweede Kamerverkiezingen in drie gemeenten was gesjoemeld met stembiljetten. Bewijs daarvoor is er niet. Het kwam hem op harde kritiek te staan, omdat hij daarmee volgens experts het vertrouwen in de democratie ondermijnde.

Rijkaart zei vanmiddag tegen persbureau ANP dat hij "niet zo'n moeite" had met het doorsturen van de tweets door Wilders. "Er worden wel vaker in het vuur van de strijd dat soort berichten de ether in geslingerd", zei hij. "Ik kan me dat ook wel indenken. Soms zit er ook wel een beetje emotie in, een primaire reactie."

Rijkaart zei ook dat hij zelf geen enkele aanwijzing had om te denken dat er bij de verkiezingen iets is misgegaan.

Ronduit pijnlijk

"Ik moest het bericht oprecht twee keer lezen", schrijft Dijksma op LinkedIn. "Zulke uitlatingen, die zonder enig bewijs twijfel zaaien over de integriteit van onze democratische processen, vormen een directe bedreiging voor het vertrouwen van mensen in onze instituties."

Ze vervolgt: "Dat nota bene de minister van BZK, die zich zou moeten laten gelden als hoeder van dit democratische proces, kennelijk niet inziet wat hij met deze reactie vergoelijkt, is ronduit pijnlijk."

Dijksma noemt het van het grootste belang dat het kabinet zich krachtig uitspreekt tegen "ongefundeerde aantijgingen die het fundament van onze samenleving aantasten". Ze wil het bij het eerstvolgende overleg met premier Schoof aan de orde stellen.

Het Centraal Orgaan opvang asielzoekers (COA) zegt "zeer verbaasd" te zijn over uitlatingen van demissionair asielminister Keijzer (BBB). De minister zei vanmiddag na afloop van de ministerraad dat ze ervan baalt dat het maar niet lukt om het aantal asielzoekers in het aanmeldcentrum in Ter Apel tot 2000 te beperken.

Volgens Keijzer blijven elders in Nederland honderden COA-bedden leeg. Dat is volgens haar schadelijk voor het vertrouwen in de overheid. "Ze zijn een zelfstandig bestuursorgaan, maar ik word erop aangekeken", aldus de minister.

Volgens het COA is het ministerie van Asiel en Migratie tot in detail op de hoogte van de mogelijkheden en beperkingen van het COA. De organisatie heeft in heel Nederland 76.000 bedden tot haar beschikking. "Als er bedden leegstaan, is dat in principe voor één nacht en komt de nieuwe bewoner de volgende dag", zegt een woordvoerder. "Het gaat dan om minder dan 1 procent van het geheel."

Daar komt bij dat het COA ook afspraken met gemeenten heeft. "In sommige gevallen zijn de beschikbare plaatsen niet bedoeld voor nieuwe asielzoekers uit Ter Apel, maar voor andere doelgroepen, zoals statushouders en jongeren. Daar houden we ons aan."

Ook het COA vindt het belangrijk dat het aantal asielzoekers in Ter Apel tot 2000 beperkt blijft. Dat lukt lang niet elke nacht. Elke nacht dat dit niet lukt, moet het COA 50.000 euro boete aan de gemeente Westerwolde betalen. Het boetebedrag is inmiddels opgelopen tot een bedrag van meer dan 1 miljoen euro.

Het COA wil zo snel mogelijk met de minister in gesprek. De asielketen is verstopt; handhaving van de spreidingswet en de doorstroming van statushouders naar gemeenten kunnen helpen om dat probleem op te lossen, aldus het opvangorgaan. "Daarvoor hebben wij de minister nodig."

De Mobiele Eenheid mag voor een tweejarige proef een waterkanon met traangas inzetten als demonstraties uit de hand lopen. Ook krijgen ME'ers op korte termijn busjes met pepperspray met een bereik van zes en zeven meter.

Minister Van Oosten van Justitie en Veiligheid geeft toestemming voor deze proef met zwaardere wapens na gesprekken met de politie na de rellen op het Malieveld in Den Haag. Een anti-immigratiedemonstratie liep uit de hand en de Mobiele Eenheid had moeite om de relschoppers in de hand te houden.

De politie heeft ook gevraagd om de inzet van luchtdrukwapens en verf in waterkanonnen. Die komen er voorlopig nog niet, omdat er nog technische proeven mee gedaan moeten worden.

Vanaf december kan de proef met de waterkanon en de pepperspraybusjes gestart worden.

Bij de Partij voor de Dieren in de Eerste Kamer is een stevige ruzie uitgebroken over wie de leiding houdt van de driekoppige fractie. Vandaag is de fractie uiteengevallen in twee kampen: Niko Koffeman en senator Peter Nicolaï enerzijds en fractievoorzitter Ingrid Visseren-Hamakers anderzijds.

Koffeman is na een conflict over de koers van de partij al geen lid meer van de Partij voor de Dieren, maar hij zegt wel dat hij en Nicolaï de fractie in de Eerste Kamer blijven aansturen. Berichten dat ze zich afsplitsen, worden door NicolaI tegengesproken. Hij heeft ook een brief aan de voorzitter van de Eerste Kamer Vos geschreven dat Visseren-Hamakers weg is en een eigen fractie moet beginnen.

Overgebleven

Maar het bestuur van de partij kijkt er heel anders tegenaan. In een mail aan de leden schrijft het bestuur dat Koffeman zijn lidmaatschap heeft opgezegd, dat Nicolaï zich bij hem heeft aangesloten en dat ze als niet-lid van de partij niet in de fractie kunnen blijven. In hun ogen is Visseren-Hamakers het enige overgebleven fractielid in de Eerste Kamer. Nicolaï is ook geroyeerd door de partij.

Het conflict draait om de koers van de partij onder leiding van Esther Ouwehand. De partij steunt sinds kort extra investeringen in Defensie en profileert zich in het Gaza-debat. Koffeman en Nicolaï vinden dat die koers te ver afdrijft van het bestrijden van dierenleed, waar de partij voor is opgericht.

Kandidatenlijst

Uit onvrede met de bredere koers van Ouwehand werd Vrede voor Dieren opgericht. Op de kandidatenlijst van deze partij staan ook Ewald Engelen en oud-PvdD-voorzitter Ruud van der Velden. Partijleider Ouwehand zegt trots te zijn op Visseren. "Zij zal in de Eerste Kamer onze unieke en krachtige stem zijn voor de dieren, natuur en klimaat."

Senator Nicolaï zegt in een reactie zich niet bij zijn royement neer te leggen en dit aan te vechten. Een woordvoerder van de Eerste Kamer noemt het een "uitzonderlijke kwestie" en zegt dat er maandag verder over wordt gepraat.

Het demissionaire kabinet wil de boetes op illegale verkoop van vapes en sigaretten fors verhogen. Als een verkoper voor de eerste keer wordt gepakt, krijgt hij een boete van 2040 euro. Dat is 700 euro meer dan nu.

De boete voor een tweede overtreding gaat met meer dan 1000 euro omhoog en komt op 3060 euro. Als illegale verkoop vanuit een organisatie met meer dan vijftig medewerkers wordt gedaan, wordt de boete 4040 euro.

De illegale verkoop van vapes en sigaretten door online verkopers, supermarkten, nachtwinkels en café's is een groot probleem. Vapes mogen niet worden verkocht aan jongeren onder de 18, en vapes met een smaakje zijn in Nederland verboden.

Onder de toonbank

Maar ze worden vaak nog 'onder de toonbank' en online aan jongeren verkocht, zegt demissionair staatssecretaris Judith Tielen. Zij hoopt dat de hogere boetes dat tegengaan. "Nicotine is ontzettend slecht voor je en ook ontzettend verslavend."

"De boodschap voor illegale verkopers is helder", zegt de VVD-bewindsvrouw. "De illegale verkoop van vapes komt je heel duur te staan, vanaf de eerste keer dat je wordt gepakt." Het is de bedoeling dat de verhogingen op 1 juli 2026 ingaan, maar het besluit van de ministerraad moet nog worden voorgelegd aan Tweede en Eerste Kamer.

Ondertussen zijn kinderlongartsen samen met het RIVM en het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport bezig met het opzetten van een landelijk meldpunt. Hier kunnen artsen en huisartsen gezondheidsproblemen melden die mogelijk te maken hebben met vapen.

Zo moet duidelijk worden wat voor een klachten kinderen ervaren, maar ook welke vapes ze gebruiken. Ingrijpen bij ernstige gezondheidsklachten veroorzaakt door een specifieke vape moet op deze manier makkelijker worden. Het is nog niet duidelijk wanneer het meldpunt er is.

D66 heeft de Tweede Kamerverkiezingen gewonnen met 29.668 stemmen verschil met de PVV. Dat heeft de Kiesraad bekendgemaakt tijdens een openbare zitting in de Tweede Kamer.

Het uiteindelijke verschil tussen de nummer 1 en nummer 2 is daarmee nog ruim duizend stemmen groter dan verwacht door de verkiezingsdienst van persbureau ANP. Dat betekent overigens niets voor de zetelverdeling. Beide grootste partijen krijgen 26 zetels. Daarna volgen VVD met 22 zetels, GroenLinks-PvdA met 20 zetels en CDA met 18 zetels.

Vijf vrouwen zijn zoals verwacht met voorkeurstemmen in de Tweede Kamer gekozen. Het gaat om Fatihya Abdi, Mikal Tseggai, Lisa Vliegenthart en Barbara Kathmann van GL-PvdA en Marieke Vellinga-Beemsterboer van D66.

De voorzitter van de Kiesraad, Wim Kuijken, zei dat de uitslag betrouwbaar is en dat er geen bijzonderheden zijn geconstateerd die de uitslag in twijfel trekken. Wel benadrukte hij dat het tellen mensenwerk is en dat er hier en daar tel- en optelfouten zijn gemaakt. Maar het aantal fouten is de afgelopen jaren flink gedaald: van ruim 14.000 in 2021 naar 7766 nu.

Kritiek op Amsterdam

Kuijken stond in het bijzonder stil bij de situatie in Westerwolde (Groningen) en Stein (Limburg), waar in totaal 261 stembiljetten zijn gebruikt uit een verkeerde kieskring. De fout lag bij de leverancier van de stembiljetten. Omdat in de Kieswet staat dat mensen moeten stemmen op kandidaten in hun eigen kieskring, zijn al deze stemformulieren ongeldig verklaard. "Heel zuur voor de betreffende kiezers, die in alle oprechtheid meenden een geldige stem te hebben uitgebracht", zei Kuijken.

Hij prees verder de transparantie van de gemeenten, die de verslagen van de stembureaus op hun website plaatsten. "Zo kan iedereen de optelling narekenen." Wel vindt Kuijken dat het publiceren van de resultaten niet overal snel genoeg gebeurt. "De wet zegt: onverwijld", wat onmiddellijk of zonder uitstel betekent. Hij wees daarbij naar de gemeente Amsterdam, die gisteren pas publiceerde. "Die was echt heel laat. De organisatie van het verkiezingsproces kan in enkele gemeenten echt beter."

Ook had Kuijken nog een andere waarschuwing aan gemeenten: ze kunnen beter pas resultaten wereldkundig maken als ze alle stemmen hebben geteld. Nu gaven ze soms al gedeeltelijke uitslagen door aan het ANP, waardoor de resultaten later meerdere keren werden bijgesteld. "Dat heeft geleid tot onrust. Dat is onnodig en onwenselijk. Een uiterst zorgvuldige omgang met de presentatie van voorlopige, onvolledige tellingen is daarom echt van groot belang. Anders ontstaat gemakkelijk een misverstand of een verkeerde indruk." Hij vindt dat gemeenten en media hierover transparante en duidelijke afspraken moeten maken.

Hoewel de verkiezingsuitslag nog nooit zo dicht bij elkaar zat, is op basis van de prognoses duidelijk geworden dat D66 de meeste stemmen heeft gekregen. De Kiesraad moet dat resultaat vandaag nog wel officieel bevestigen.

De Kiesraad controleert de duizenden stembureaus, waar tienduizenden vrijwilligers en ambtenaren de stemmen tellen. Toen PVV-leider Wilders ongefundeerde berichten deelde die suggereerden dat er gesjoemeld zou zijn, weerspraken de Kiesraad, gemeentes en experts dat direct.

Zij wijzen op de onafhankelijke en cruciale positie van de Kiesraad bij de verkiezingen: de instantie telt niet alleen de stemmen op, maar houdt ook in de gaten of er geen fouten worden gemaakt.

Hoe doet de Kiesraad dat? En waarom is er ruim een week nodig om de uiteindelijke uitslag vast te stellen?

'Man scheurde stempas kapot'

Het begint als de stembureaus sluiten: dan moeten de leden van het stembureau beginnen met het tellen van de stemmen. Dat is openbaar, dus iedereen mag daarbij aanwezig zijn om te kijken hoe dat in zijn werk gaat.

Zo ziet het tellen van de stemmen eruit:

Telfouten komen regelmatig voor. Ze worden vaak ontdekt als het aantal stempassen dat stembureauleden hebben ingenomen, niet overeenkomt met het aantal stembiljetten dat in de stembus is gedaan. "Tellen is nu eenmaal handwerk en dat betekent dat er fouten gemaakt kunnen worden", zegt de Kiesraad.

De stembureaus melden eventuele telverschillen in het proces-verbaal, dat zijn de verslagen die elk stembureau naar de gemeente stuurt. Daarin staat ook hoe de dag is verlopen en of er dingen verkeerd zijn gegaan.

Hond at stempas op en andere dingen die misgingen

Het gaat in de stembureaus onder meer weleens mis met volmachten, waarmee je iemand anders voor je kan laten stemmen. Zo weigerde een stembureaulid van de gemeente Enschede een man met een volmacht een stembiljet te geven, omdat hij zelf al eerder had gestemd. "Meneer werd boos, scheurde de stempas kapot en begon te schreeuwen", is in het verslag te lezen.

In de stembureaus van Zuidplas en Amsterdam lag er eventjes een pen in het hokje, in plaats van een rood potlood. De stemmen die met de pen waren gedaan, moesten ongeldig worden verklaard. In de gemeente Enschede werd een stempas door een hond aangevreten. "Alle relevante info is nog leesbaar, dus we laten wel stemmen", schrijft het stembureaulid. In Lelystad en Kampen kwamen mensen met hun hand vast te zitten in de gleuf van de stembus.

Ook gaat er soms al voor de verkiezingen wat mis. Zo werden bijvoorbeeld in de gemeentes Westerwolde en Stein de verkeerde stembiljetten geleverd, waardoor 260 stemmen achteraf ongeldig werden verklaard.

Als er een onverklaard telverschil is van één stem of meer, is het stembureau verplicht om te hertellen. Maar soms zijn telfouten goed te verklaren. Zo zagen stembureauleden in Lelystad dat er per ongeluk stemmen in de verkeerde bus gingen, van het naastgelegen stembureau.

Als de afwijkingen te groot zijn, geeft de Kiesraad het stembureau de opdracht om opnieuw te tellen. Dat is bijvoorbeeld het geval als het telverschil groter is dan 2 procent, of als er opvallend veel (meer dan 3 procent) ongeldige of blanco stemmen zijn uitgebracht.

Volgens de Kiesraad was het aantal telfouten de afgelopen jaren het minst bij de Tweede Kamerverkiezingen van 2023, dat kwam toen uit op ruim 8600 stemmen. Dat aantal is bij lange na niet genoeg voor een zetel:

Doordat processen-verbaal van de stembureaus allemaal online staan, zijn de tellingen voor iedereen te controleren. Op X zijn dan ook meerdere voorbeelden te vinden van mensen die foute optellingen of gemiste stemmen delen. Dat laatste kan alleen als je als enige een voorkeursstem hebt uitgebracht op een kandidaat die in het proces-verbaal 0 stemmen heeft.

Al dit soort meldingen konden mensen tot afgelopen woensdag naar de Kiesraad sturen, die er vervolgens onderzoek naar doet. Daardoor waren er de afgelopen dagen in onder meer Rijswijk, Woerden en Aalten hertellingen. Daarnaast worden er door data-analyse mogelijke telfouten opgespoord, zoals in Stichtse Vecht.

De vorige Tweede Kamerverkiezingen gaven 225 mensen een melding door aan de Kiesraad. In 107 van die gevallen was er inderdaad een telfout gemaakt.

Negen dagen na de verkiezingen, na een proces van tellen, controleren en hertellen, zal de Kiesraad straks om 10.00 uur de officiële uitslag in de Tweede Kamer bekendmaken. Toch is het dan nog steeds niet helemaal officieel: een speciale commissie met Kamerleden gaat dan nogmaals kijken of er onregelmatigheden zijn.

Dat leidde bij de Tweede Kamerverkiezingen in 2023 tot een hertelling, toen bij vier stembureaus in Tilburg het aantal uitgebrachte stemmen lager was dan het aantal ingeleverde stempassen. Het grootste deel van de onverklaarbare stemverschillen werd alsnog gevonden en in de uiteindelijke uitslag aangepast.

Verkenner Koolmees zet vrijdag de kabinetsformatie meteen op scherp. Want hij zet tegenpolen (JA21/D66 en VVD/GL-PvdA) met elkaar om tafel om helderheid te krijgen over hoe het nu precies zit met hun genoemde verschillen. En dat kan nog wel eens spannend worden.

Zien Eerdmans en Jetten samen regeren wel zitten als ze zo van mening verschillen over het klimaat en Europa? Blijft VVD-leider Yesilgöz echt bij haar blokkade? En wat gebeurt er dan?

Koolmees vindt het een logische stap om op dag drie twee "koppeltjes" tegenover elkaar te zetten. Zijn opdracht is om snel helder te krijgen wie met wie wil regeren en dat pakt hij voortvarend aan.

Koolmees heeft in twee dagen alle vijftien partijleiders gesproken en hij heeft een aardig beeld. Álle partijen willen een snel en stabiel landsbestuur, álle partijen vinden dat de aanpak van de grote problemen zoals asiel, stikstof en veiligheid te lang stil heeft gelegen. "Maar er zijn wel verschillen over de samenstellingen", constateert Koolmees droogjes na afloop van zijn werkdag.

Zo groot?

Nu voert Koolmees de druk op door de tegenpolen gezamenlijk aan tafel te zetten. Hij wil meer duidelijkheid van twee koppeltjes: JA21 en D66; en VVD en GroenLinks-PvdA over hun inhoudelijke tegenstellingen. Zijn het nu échte verschillen of worden ze zo ervaren"? vraagt Koolmees zich af. "Klopt het? Zijn er overeenkomsten te bereiken? Of zijn ze echt zo groot?"

Het spannendste gesprek vrijdag wordt dat tussen VVD-leider Yesilgöz, GroenLinks-PvdA-leider Klaver en Koolmees in zijn tijdelijke werkkamer in de Kamer. JA21 en D66 hebben wel inhoudelijke verschillen over klimaat en Europa, maar hebben elkaar niet uitgesloten.

Dat heeft VVD-leider Yesilgöz wel gedaan bij GroenLinks-PvdA. "Er is niet één onderwerp waar we hetzelfde over denken", verklaarde VVD-leider Yesilgöz woensdag op de eerste formatiedag haar houding. "Ik heb het de kiezers beloofd."

Die VVD-blokkade maakt de formatiepuzzel extra complex. De VVD wil een kabinet van D66, VVD, CDA en JA21, maar dat is weer voor winnaar D66 niet comfortabel. Het zijn partijen met een rechts of christelijk signatuur en dat staat behoorlijk van D66 af. Verder blijft het steken op 75 zetels en moet er of een vijfde partij bij of voor ieder plan gedoogsteun bij de oppositiepartijen gezocht worden.

De kleinere partijen die vandaag op bezoek zijn gekomen houden de boot ook nog een beetje af. "Ons past bescheidenheid", was een veelgehoorde opmerking van een aantal partijleiders. Het waren alleen ChristenUnie-leider Bikker en 50Plus-leider Struijs die lieten doorschemeren dat er met hen wel te praten was over nodige steun.

Koolmees neemt een risico met zijn aanpak. Als VVD-leider Yesilgöz volhardt in haar opstelling, kan een streep gezet worden door de voorkeur van winnaar D66. Het is de verkenner dan niet gelukt om de VVD aan te sporen om compromissen te sluiten, zoals Koolmees zo belangrijk vindt.

Als de partijen willen dat al die grote problemen van asiel tot veiligheid worden aangepakt, zullen ze "over hun schaduw heen moeten springen", aldus Koolmees.

Bij de VVD zijn ze donderdagavond nog niet zo ver. Yesilgöz zal op de uitnodiging van de verkenner ingaan, zo laten ze vanuit de VVD weten. "Om toe te lichten waarom dit niet gaat werken."

Duidelijkheid is er dan wel, maar de formatie zal er niet eenvoudiger door worden.

De zeven fractievoorzitters die vandaag bij verkenner Koolmees langsgingen, zijn het over één ding eens: er moet zo snel mogelijk een nieuw en vooral stabiel kabinet op het bordes van het paleis staan. Voor de Kerst, zoals eerst werd gezegd, is wel erg optimistisch, maar een ellenlange formatie is niet in 's lands belang.

"Op zo kort mogelijke termijn weer een missionair kabinet", vindt CDA-leider Bontenbal, die erop wijst dat het huidige kabinet in de nieuwe Kamer nog maar op 26 zetels steunt. "Nederland verdient snel een daadkrachtig landsbestuur", vindt ook fractievoorzitter Klaver van GroenLinks-PvdA. "Nederlanders verlangen naar een politiek van daadkracht en verbinding, waarin zo veel mogelijk Nederlanders zich herkennen", meent D66-voorman Jetten.

Toch is het op deze eerste dag van deze kabinetsformatie nog moeilijk voor de partijen om de campagne-modus helemaal los te laten. Blokkades die voor de verkiezingen werden opgeworpen, staan nog recht overeind. De meeste partijen willen om uiteenlopende redenen nog steeds niet in een kabinet met de PVV. En VVD-fractievoorzitter Yesilgöz zegt nog steeds 'njet' tegen een coalitie met GroenLinks-PvdA.

Favoriete combinatie

Daarmee blokkeert ze de favoriete combinatie van verkiezingswinnaar D66. Jetten wil het liefst een breed kabinet, met VVD, CDA en GroenLinks-PvdA. Zo'n kabinet kan op ruime steun rekenen in de Tweede Kamer: 86 zetels.

"Er is niet één onderwerp waar we dezelfde opvatting hebben over het probleem of de oplossing", zei Yesilgöz vandaag over de verschillen tussen de VVD en de linkse fusiepartij. De liberalen zullen ook geen gedoogsteun geven aan een kabinet waar GroenLinks-PvdA aan meedoet, maakte ze duidelijk. "Ik heb de kiezers iets beloofd. Dus ik ben consistent."

VVD'ers laten niet na te benadrukken dat er een groot verschil is tussen de PvdA waarmee ze eerder samenwerkten en de huidige partij waar Jesse Klaver leiding aan geeft. Door de fusie met GroenLinks is de partij in de ogen van de VVD enorm opgeschoven naar links en in radicaal en activistisch vaarwater terechtgekomen.

Uit het verkiezingsprogramma van GroenLinks-PvdA is dat niet direct op te maken, maar dat GroenLinksers over het algemeen wat linkser zijn dan de sociaaldemocraten van de PvdA wordt niet betwist.

VVD-kiezer 'rechtser'

Tegelijkertijd zijn de kiezers van de VVD ook opgeschoven naar rechts. Uit het verkiezingsonderzoek dat Ipsos I&O deed in opdracht van de NOS blijkt dat de partij vooral kiezers heeft verloren aan D66. Nieuwe VVD-kiezers kwamen grotendeels van de PVV, zo'n 15 procent.

Bij de VVD is te horen dat ze die kiezers uiteraard niet kwijt willen en dat daarom het verzet tegen samenwerking met links cruciaal is. In maart zijn er gemeenteraadsverkiezingen, waarbij de partij ook goed uit de bus wil komen.

De andere veelgenoemde coalitie, van D66, VVD, CDA en JA21, stuit formeel niet op blokkades, maar wordt ook zeer lastig. D66 en JA21 liggen op veel onderwerpen mijlenver uit elkaar. Klimaat en Europese samenwerking, typische D66-onderwerpen, doen JA21-fractievoorzitter Eerdmans niet warmlopen. Andersom wil D66 veel minder ver gaan op het gebied van (asiel)migratie dan JA21.

Die coalitie komt niet verder dan 75 zetels. Dat is net geen meerderheid, al ziet VVD-leider Yesilgöz dat anders. Volgens haar kan zo'n kabinet ook niet meteen worden weggestuurd door een meerderheid en kan het daarmee toch een basis zijn voor vruchtbare samenwerking.

Vijfde partij erbij?

Maar Bontenbal (CDA) en Eerdmans (JA21) hebben liever een wat breder fundament, met mogelijk een vijfde partij erbij. Al maakte Bontenbal na afloop van zijn gesprek met Koolmees duidelijk dat stabiliteit wat hem betreft over meer gaat dan alleen het aantal zetels: "Dat gaat ook over: kun je iets van een gezamenlijke agenda vinden? En is er chemie tussen de hoofdrolspelers?"

Morgen ontvangt verkenner Koolmees de acht fractievoorzitters van de kleinere partijen. Vooruitlopen op zijn conclusies deed hij uiteraard nog niet. Op de vraag of hij optimistisch is, antwoordde hij glimlachend: "Altijd!"

Vier lijsttrekkers van de partijen die vorige week werden gekozen in de Tweede Kamer, wisten minder dan de helft van de stemmen op de eigen partij binnen te halen. Het laagste percentage was voor de inmiddels teruggetreden Frans Timmermans, die 38 procent van de GroenLinks-PvdA-stemmers achter zich kreeg.

Ook Caroline van der Plas van BBB (44 procent), Dilan Yeşilgöz van de VVD (46 procent) en Laurens Dassen van Volt (47 procent) kregen relatief weinig steun. Dat is een groot contrast met de PVV, waar Geert Wilders op 95 procent uitkwam, met meer dan 1,7 miljoen stemmen.

Dat blijkt uit een analyse die de NOS maakte van de telbestanden die gemeenten naar de Kiesraad stuurden. Komende vrijdag maakt de Kiesraad alle officiële uitslagen bekend.

Bij Volt en GroenLinks-PvdA lijkt onder meer een rol te hebben gespeeld dat veel links-progressieve kiezers graag op vrouwen stemmen. Het was al bekend dat vier vrouwen die eigenlijk te laag op de lijst van Groenlinks-PvdA stonden, via voorkeurstemmen alsnog in de Tweede Kamer komen. Bij D66 slaagde Marieke Vellinga-Beemsterboer daar in.

Veel BBB-stemmen voor Keijzer

Ook op rechts lijken sommige kiezers bij voorkeur op een vrouw te stemmen. Bij de PVV kreeg nieuwkomer Shanna Schilder, de onbekende nummer 3 op de lijst, na Wilders de meeste stemmen. Het waren er ruim 20.000, duizenden meer dan Kamervoorzitter Martin Bosma.

Bij JA21 kreeg Ingrid Coenradie ruim 100.000 stemmen, 16 procent van de totale JA21-aanhang. Dat was meer dan nummer 2 Annabel Nanninga, die op 11 procent bleef steken. Lijsttrekker Joost Eerdmans haalde 68 procent.

BBB-aanvoerder Van der Plas had te maken met de grote aanhang voor een andere vrouw; vier op de tien BBB'ers stemden op demissionair vice-premier Mona Keijzer, bijna even veel dus als op de nummer 1.

Karremans populaire VVD'er

Volgens Henk Vermeer, de campagneleider van de BBB, was dit juist de bedoeling. "We hebben vanaf het begin af aan de strategie gehad om ook Keijzer in te zetten in de campagne", reageert hij. "Als zij niet zoveel voorkeursstemmen had gehad, was de campagne dus niet goed geweest."

Bij de VVD was het juist een man die goed scoorde: Vincent Karremans, die ook zeer zichtbaar was in de media, kreeg 328.000 voorkeurstemmen. Daarmee was de demissionair minister van Economische Zaken bij deze verkiezingen de niet-lijsttrekker met de meeste stemmen. Ook twee andere VVD-ministers, Eelco Heinen en Ruben Brekelmans, deden het goed.

Bij de verkiezingen van 2023, de eerste keer dat Yeşilgöz de VVD-lijst aanvoerde, wist zij nog 85 procent van de eigen achterban achter zich te krijgen. Dat was een vergelijkbaar percentage met dat van haar voorganger Mark Rutte bij de meeste voorgaande verkiezingen.

De afgelopen kabinetsperiode werd duidelijk dat de populariteit van Yeşilgöz onder VVD-kiezers sterk is gedaald. In het laatste onderzoek van Ipsos I&O voor de verkiezingsdag kwam naar voren dat zij voor vertrekkende VVD'ers een belangrijke factor was in hun besluit. In een ander onderzoek kreeg zij het gemiddelde rapportcijfer 4,2 van de kiezers, vergelijkbaar met dat voor Frans Timmermans en Geert Wilders.

Ooit 99 procent voor Van der Staaij

Opvallend is verder dat ondanks de sterk gegroeide populariteit van Rob Jetten, de winnaar van de verkiezingen, 'maar' 68 procent van de D66'ers zijn vakje rood kleurde. Ter vergelijking: bij Henri Bontenbal van het CDA was dat 80 procent en bij Chris Stoffer van de SGP 89 procent.

Overigens was het hoogste percentage voor een landelijke lijsttrekker de voorbije vijftien jaar voor SGP'er Kees van der Staaij. Hij kreeg in 2010 de stem van 99 procent van de eigen kiezers. Bij de staatkundig gereformeerden staan tot op de dag van vandaag geen vrouwen op de lijst.

De Staatkundig Gereformeerde Partij (SGP) in Vlissingen heeft meer vrouwen dan mannen op de kandidatenlijst gezet voor de gemeenteraadsverkiezingen van 2026.

"Een unicum binnen de SGP, wat in Vlissingen wél kan ", zegt lijsttrekker Lilian Janse in een persbericht op de website. "Ik ben enorm blij en super trots dat ik een lijst mag aanvoeren waarop een meerderheid aan vrouwen staat."

De lijst bestaat uit vijftien mensen, onder wie acht vrouwen. Janse, die in 2014 de eerste vrouwelijke lijsttrekker van de SGP ooit was, voert ook deze verkiezingen de lijst weer aan. De SGP in Vlissingen heeft op dit moment twee zetels in de raad. Hoewel Janse de lijst aanvoert, bestaat de top vijf van de kandidatenlijst voor de rest uit mannen.

Een woordvoerder van de SGP in Vlissingen noemt het "min of meer toeval dat er zoveel vrouwen op de lijst staan", maar vindt het tegelijkertijd ook "een mooi signaal". "Bij ons voelen vrouwen de ruimte om lid te worden, terwijl bij andere kiesverenigingen terughoudendheid heerst", zegt hij tegen het Nederlands Dagblad.

Behalve in Vlissingen zijn er in twee andere gemeenten vrouwelijke SGP-raadsleden actief. In Dordrecht en in de gemeente Noordoostpolder werden bij de gemeenteraadsverkiezingen in 2022 SGP-vrouwen gekozen.

Tweede Kamer

Dit jaar diende Janse op de landelijke partijdag een voorstel in om het vrouwenstandpunt van de partij te veranderen. Vrouwen wordt volgens de partijprincipes van de SGP ontraden om zich verkiesbaar te stellen voor politieke functies. Daar wilden Janse en de SGP Vlissingen verandering in brengen.

Het voorstel werd vrij eensgezind afgewezen: 299 leden stemden tegen, slechts 53 leden stemden voor. "Kennelijk is de SGP er nog niet klaar voor", reageerde Janse destijds.

Nog geen twee weken later droeg Vlissingen Lilian Janse toch voor als kandidaat voor de Tweede Kamer. Zoals verwacht werd haar kandidatuur niet geaccepteerd. Tot grote frustratie van Janse, vooral omdat ze geen inhoudelijke reden kreeg waarom ze niet op de lijst werd gezet.

"Wat is nou de reden, de inhoudelijke reden?", vroeg Janse zich daarna hardop af bij het radioprogramma De Zeeuwse Kamer van omroep Zeeland. "De reden willen ze niet geven. Ik vind dat frustrerend. Ik hou van transparantie en openheid."

"Een beetje relatietherapie wordt het", zegt verkenner Wouter Koolmees over de gesprekken die hij komende dagen gaat voeren met partijleiders. De twee meest besproken coalitieopties bevatten namelijk partijen die ideologisch flink uit elkaar liggen: het progressieve D66 zal vermoedelijk samen moeten met het rechts-conservatieve JA21, of de rechtse VVD met GroenLinks-PvdA.

Koolmees heeft bewezen dat hij het kan. In 2021 was hij al informateur van het kabinet-Rutte IV en in Rotterdam kreeg hij in 2022 partijen samen die elkaars tegenpolen zijn.

Wat is zijn geheim? We spreken vier Rotterdamse wethouders, van wie er drie bij de formatie in die stad betrokken waren.

Rechtdoorzee

Koolmees is D66'er, maar ligt bij zowel linkse als rechtse partijen goed. In Rotterdam was het niet D66, maar het rechtse Leefbaar Rotterdam dat Koolmees opperde als informateur. "We zochten een informateur, en iemand zag Wouter Koolmees op de Coolsingel lopen", vertelt Leefbaar-wethouder Robert Simons. "Ik heb een afspraak met hem gemaakt. Kennismakingsgesprek. Het klikte gelijk en het is ook een echte Rotterdammer: gewoon rechtdoorzee, pragmaticus, slimme vent."

Koolmees is een nuchtere man, beamen de andere wethouders. "Hij kon dingen relativeren, waardoor we veel sneller tot oplossingen kwamen", zegt Chantal Zeegers (D66). "Hij wist een klimaat te creëren waardoor we onze ideeën goed op tafel konden leggen. Hij is goed in staat bruggen te bouwen tussen mensen."

Zelf noemt Koolmees zijn rol destijds bescheiden, maar zijn kwaliteiten waren hard nodig, vinden de wethouders. De onderlinge verschillen waren groot, zeker tussen het migratiekritische Leefbaar en DENK, dat veel islamitische stemmers vertegenwoordigt. "We hebben uiteenlopende idealen, maar Koolmees zocht naar de overeenkomsten in plaats van de verschillen uit te vergroten", zegt DENK-wethouder Faouzi Achbar. "Hij staat boven de partijen en gebruikt veel humor."

Heikele thema's waren onder meer asielopvang en de rol van de auto in de stad, herinnert Zeegers. "Maar Koolmees wist de emotie eruit te halen en ons een spiegel voor te houden: als je ergens te ver in doorschiet, weet dan wel wat je doet."

Simons: "Wat hij goed deed is gewoon luisteren, noteren, samenvatten en ons ook af en toe confronteren. 'Ja, jullie kunnen nog twee dagen met elkaar hierover doorpraten, maar jullie komen er niet uit'."

Op sommige terreinen werden daarom bewust geen plannen gemaakt, zegt Simons. "We agree to disagree, hebben we bij bepaalde onderwerpen gezegd."

Maar over de meeste thema's bereikten ze overeenstemming. Zeegers: "De politiek heeft soms de neiging om dingen moeilijker te maken dan nodig is. Als je problemen op een nuchtere manier bekijkt, los van ideologische discussies, kom je veel sneller tot oplossingen."

Uiteindelijk leidde dat tot een coalitie "die de verscheidenheid van Rotterdam heel goed afdekt", zegt VVD-wethouder Tim Versnel, die zelf niet bij de formatie betrokken was. "Daarmee doen we recht aan de Rotterdamse samenleving. En dat zou je landelijk natuurlijk ook het liefste zien."

Simons: "Heel veel problemen ervaren DENK-stemmers en Leefbaar-stemmers en ook de VVD- en D66-stemmers op dezelfde manier."

Dat overbruggen van verschillen wordt landelijk waarschijnlijk een grotere uitdaging. Bij nationale thema's speelt ideologie vaak een grotere rol dan bij lokale kwesties.

Er zal daarom genoeg vertrouwen moeten zijn tussen de onderhandelaars, zegt Simons. Dat zat in Rotterdam wel goed. "Wij waren ongeveer twee maanden bezig en er is niks uit de gesprekken gelekt. Dat is meestal een goed teken. Het belang van de stad was even belangrijker dan onze eigen politieke opvattingen."

Achbar kan dat beamen. "Ondanks onze eigen uiteenlopende idealen, vonden we oplossingen die gedragen werden door iedereen." Versnel: "Partijen kwamen uit hun schuttersputjes. En daar hebben we eigenlijk nog steeds profijt van."

Verschil verkenner en informateur

Wouter Koolmees is oud-minister en momenteel president-directeur van de NS. Hij gaat als verkenner gesprekken voeren met alle zestien fractievoorzitters. Zijn inventarisatie moet volgende week dinsdag leiden tot een advies over de meest voor de hand liggende coalitie. Vervolgens gaat een informateur samen met die partijen proberen tot een coalitieakkoord te komen. De laatste fase wordt geleid door een formateur, die meestal ook premier wordt.

In 2021 was Koolmees informateur samen met VVD'er Johan Remkes. Zij wisten VVD, CDA, D66 en ChristenUnie te bewegen hun samenwerking voort te zetten in kabinet-Rutte IV.

Hij heeft er zin in, maar "een eenvoudige klus wordt het niet". Toch wil Wouter Koolmees, sinds vanmiddag verkenner, snel van start. De samenleving wil ook "tempo met een nieuw kabinet". Dus leest hij zich vanavond in, en begint hij morgen met de gesprekken. De grootste partij, D66, is daarbij als eerste aan de beurt. Daarna volgen in volgorde van grootte de andere partijen.

Afgesproken is dat Koolmees binnen een week verslag doet aan de Kamer. Alle partijen dringen ook op een snelle verkenning aan, maar de inhoudelijke wensen van partijen liggen niet bepaald op één lijn. "Een beetje relatietherapie wordt het", denkt Koolmees.

Koolmees werd op voordracht van D66 door alle fracties als verkenner aanvaard. Kamervoorzitter Bosma prees de NS-topman "die we even lenen" om zijn lange staat van dienst, als oud-minister en oud-informateur. Volgens Bosma heeft Koolmees de juiste afstand tot de politiek. Koolmees moet zijn verslag op 11 november inleveren. De dag erna wordt de nieuwe Tweede Kamer geïnstalleerd en op 13 november kan de Kamer dan in debat over de verkiezingsuitslag.

Midden of centrumrechts?

D66-leider Jetten herhaalde vandaag zijn pleidooi voor een stabiel kabinet, wat hem betreft met D66, CDA, VVD en GroenLinks-PvdA. Samen hebben ze 86 zetels. Al voor het weekend deed hij een oproep aan VVD-leider Yesilgöz om de verkiezingsuitslag te "laten neerdalen" en "constructief" te werk te gaan.

Yesilgöz voelt nog steeds niets voor zo'n samenwerking. De leiderschapswissel bij GroenLinks-PvdA verandert daar wat haar betreft "helemaal niets" aan. Het gaat de VVD niet om Timmermans of Klaver, zei ze, maar om de ideeën die te ver uit elkaar liggen.

Volgens Yesilgöz is er "geen enkel scenario" denkbaar waarbij "deze twee partijen in een kabinet komen". Dan krijg je "iets in het midden", zegt ze. "Iets gezapigs." Wat de VVD betreft komt er een "centrumrechts kabinet" met D66, CDA, VVD en JA21.

JA21-leider Eerdmans is wel te porren voor zo'n kabinet, maar nu dat op precies 75 zetels kan rekenen is het volgens hem goed om te kijken of daar een partij bij kan. Welke partij dat zou kunnen zijn is dan "vers twee". Op de vraag of zijn partij stabiel genoeg is en klaar is om een kabinet in te gaan zegt Eerdmans dat zijn "partij al vijf jaar bestaat" en over "ervaren kandidaten beschikt".

Het CDA, bij elke te vormen coalitie als middenpartij onmisbaar, spreekt geen voorkeuren uit. Volgens CDA-leider Bontenbal moet in een verkenning snel duidelijk worden welke partijen "op de inhoud" kunnen samenwerken. Het gaat er volgens hem om "wat je kunt bereiken". Daarbij sluit hij ook een minderheidskabinet niet uit.

Koolmees heeft "alle varianten en analyses ook voorbij zien komen". Maar nu zijn eerst de "gesprekken met alle fractievoorzitters van belang", benadrukte hij. Desgevraagd zegt hij dat hij hoopt "in de vertrouwelijkheid van die gesprekken" echt iets verder te komen. Het draait "naast de inhoud ook om onderlinge relaties. Vertrouw je elkaar, kun je je hart luchten bij een ander? Maar als partijen niet bewegen, heeft het weinig zin", zegt hij ook.

Wilders feliciteert Jetten

PVV-leider Wilders erkende vanmiddag dat D66 de grootste is geworden en feliciteerde Jetten met de winst. Vrijdag maakt de Kiesraad de officiële uitslag bekend, maar nu het verschil tussen beide partijen 28.000 stemmen in het voordeel van D66 is, ziet Wilders naar eigen zeggen geen 30.000 stemmen meer zijn kant uit komen.

Vorige week, met minder stemmen geteld en een kleiner verschil, sprak hij daar nog anders over. Een verkenner kon wat hem betreft pas worden aangesteld na de definitieve uitslag, maar daar komt hij nu van terug.

Niet terug neemt hij zijn berichten op X vorige week dat er mogelijk gesjoemeld was met stembiljetten. Betreffende gemeenten wezen de beschuldigingen van de hand en experts noemden het ondermijnend. Wilders noemt het vandaag "totale onzin" dat hij de democratie zou ondermijnen. Volgens de PVV-leider "versterkt het de democratie juist als claims over gesjoemel worden onderzocht".

In elk geval wacht de PVV nu een rol in de oppositie. Dat de partij in een nieuw te vormen kabinet zou komen leek al nooit kansrijk; veel partijen sloten samenwerken met de PVV al in de campagne uit.