De prijs van treinkaartjes gaat komend jaar opnieuw fors omhoog. Dat meldt het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat. Reizigers krijgen te maken met een stijging van tussen de 6 en 9 procent, valt te lezen in een Kamerbrief. Het precieze percentage wordt pas in het najaar duidelijk.

"We hebben alles op alles gezet om de prijsstijgingen voor reizigers zoveel mogelijk te beperken", aldus demissionair staatssecretaris Aartsen. "Maar we moeten ook eerlijk zijn: alles wordt duurder en de financiële middelen zijn niet oneindig."

Eigenlijk zou de prijs van treinkaartjes volgend jaar nog verder stijgen, met ongeveer 12 procent. Maar na gesprekken tussen de NS en het ministerie is dat naar beneden bijgesteld.

Zo is afgesproken dat de NS het onderhoud van de treinen "efficiënter gaat doen", waardoor het minder geld kost. Ook maakte de spoorvervoerder eerder al bekend de jongerendagkaart af te schaffen om geld te besparen.

Kijk hier wat een tariefsverhoging van 9 procent betekent voor de prijs van een retourtje tussen verschillende steden:

Al langer is er discussie over de prijs van treinkaartjes in Nederland. Die is namelijk voor een groot deel gekoppeld aan de inflatie. Omdat die de afgelopen jaren hoog was, moest de prijs van het treinkaartje eigenlijk ook omhoog.

Zo stond er in 2024 een verhoging van ongeveer 6,5 procent in de planning. Maar toen vond de Tweede Kamer eenmalig 120 miljoen euro om de stijging een jaar uit te stellen.

Begin dit jaar hadden de prijzen daardoor eigenlijk met ruim 11 procent moeten stijgen, maar ook dat gebeurde niet. Het kabinet en de NS legden allebei eenmalig ruim 40 miljoen euro neer, waardoor ze de prijsstijging konden dempen tot 6 procent.

Door al die eenmalige ingrepen steeg de prijs van het treinkaartje dus niet mee met de inflatie, de verhoging werd als het ware steeds een jaartje uitgesteld. Daardoor lag er voor 2026 nog een stijging van 6 procent te wachten van voorgaande jaren.

Tel daar de jaarlijkse verhogingen bij op en je komt voor 2026 uit op een verhoging van ongeveer 12 procent. Door de besparingen bij de NS is dat nu iets gedempt tot maximaal 9 procent.

De NS had gehoopt dat het ministerie met geld over de brug zou komen voor een verdere demping, "maar daar kiest het kabinet helaas niet voor", aldus de vervoerder.

Demissionair staatssecretaris Aartsen is blij dat er nu duidelijkheid is, want "het kabinet vindt het niet wenselijk om deze discussie ieder jaar opnieuw te voeren. Zowel de reiziger als NS heeft recht op structurele duidelijkheid." De staatssecretaris verwacht dat ook de Tweede Kamer akkoord zal gaan met deze verhoging, omdat deze onder de 10 procent is.

Reizigersvereniging Rover vindt de prijsstijging niet te verantwoorden. Volgens directeur Freek Bos betekenen duurdere kaartjes "weer een stap naar minder reizigers voor het hele openbaar vervoer". "We moeten juist mensen terugwinnen voor de trein," zegt Bos. "De prijs zou daar een hulpmiddel bij moeten zijn, geen hindernis."

De stijging van 6 tot 9 procent geldt alleen voor treinreizen met de Nederlandse Spoorwegen. De prijzen van de treinkaartjes van regionale vervoerders, zoals Arriva en Keolis, vallen onder het regionale openbaar vervoer, waar andere tarieven en regels gelden. Ook daar stijgen de prijzen elk jaar een beetje door de inflatie, in 2026 naar verwachting met ruim 3 procent.

In de Tweede Kamer is de PVV met afstand de grootste partij, maar in de dagelijkse Kamerwerkzaamheden was dat het afgelopen parlementaire jaar niet te merken. Bijvoorbeeld in debatten met het kabinet was de PVV van Geert Wilders relatief vaak afwezig, blijkt uit gegevens van de Tweede Kamer die de NOS heeft opgevraagd.

In Kamerdebatten klonk de afgelopen tijd meer dan eens de verzuchting of een sneer dat er niemand van de PVV was om verbaal de degens mee te kruisen. Dat blijkt dus niet uit de lucht gegrepen.

Van de 786 debatten, in commissieverband en plenair in de grote zaal, sloeg de PVV er 268 over, terwijl de fractie niet de mankracht ontbeert met 37 Kamerleden. Andere grote fracties lieten minder vaak verstek gaan. GroenLinks-PvdA (25 zetels) sloeg 41 debatten over, NSC (20 zetels) was er 88 keer niet bij en de VVD (24 zetels) 115 keer.

Wat betreft deelname aan debatten komt de PVV het dichtst in de buurt van D66 uit, terwijl die partij minder dan een kwart van het aantal Kamerleden heeft. Overigens lijkt te gelden, met uitzondering van de PVV: hoe kleiner de fractie, hoe minder debatten. Dat is onvermijdelijk, want kleinere fracties moeten selectiever zijn, omdat ze niet genoeg Kamerleden hebben om alles te volgen.

In de onderstaande grafiek is te zien aan hoeveel debatten de partijen hebben meegedaan. De partijen zijn gerangschikt op zetelaantal:

Twee partijen die opgeteld aan net wat minder debatten hebben meegedaan dan de PVV, maar die veel minder zetels hebben dan die partij, zijn BBB (7 zetels) en SP (5 zetels). Jimmy Dijk van de SP is kritisch op Wilders. Hij noemt het "niet te verkroppen" dat de grootste partij er bij cruciale debatten niet is.

Dijk herinnert zich debatten over Oekraïne en het minimumloon waaraan de PVV niet deelnam. Over dat laatste deed de partij van Wilders "grote beloften" en dan is het "ronduit asociaal" als je daar niet bij bent, zegt Dijk. "Want als je er niet bent, dan krijg je ook niks voor elkaar." Volgens de SP-leider is de PVV-kiezer "een rad voor ogen gedraaid".

BBB-leider Caroline van der Plas benadrukt dat een Kamerlid zijn of haar belangrijkste werk doet in de Kamer. "Ik zou het niet kunnen verteren als een Kamerlid van mij nooit ergens aan heeft meegedaan", zegt Van der Plas. "En dat-ie wel elk jaar 144.000 euro opstrijkt."

Debatten zijn belangrijk, omdat daar het beleid wordt gemaakt dat Nederland kan veranderen, schetst de BBB-voorvrouw. Wat haar betreft moet je er dan ook zoveel mogelijk willen bijwonen. "Dat is waarvoor we gekozen zijn."

Naast debatten zijn ook moties en amendementen belangrijke gereedschappen voor Kamerleden. Een motie is (doorgaans) een oproep aan het kabinet om iets te doen, een amendement is een plan om een wetsvoorstel te wijzigen. Daarvan heeft de 37-koppige PVV-fractie er ook relatief weinig op zijn naam staan, blijkt uit de cijfers.

Kijk hieronder hoeveel moties en amendementen partijen (gerangschikt op zetelaantal) hebben ingediend:

Opvallend is dat de grootste oppositiefractie, GroenLinks-PvdA, de drie lijstjes aanvoert. De fractie deed mee aan de meeste debatten en diende de meeste moties en amendementen in. "Wij nemen ons parlementaire werk zeer serieus", reageert vicefractievoorzitter Jesse Klaver.

Volgens Klaver brengt een grote fractie "een bijzondere verantwoordelijkheid met zich mee" en is debatteren belangrijk om het geluid van je kiezers te laten horen. De positie van de aanzienlijk grotere PVV-fractie noemt hij dan ook "vrij schokkend".

Een oorzaak van de relatief beperkte deelname van de PVV zou gezocht kunnen worden in het feit dat het, in tegenstelling tot GL-PvdA, een regeringspartij was (tot de val van het kabinet begin vorige maand). Daardoor zou er minder reden kunnen zijn om het kabinet te willen bijsturen; dat voert immers 'jouw beleid' uit.

Maar parlementair historicus Bert van den Braak vindt dat geen goede reden. "Ook dan behoort het tot je werk om aan debatten mee te doen", zegt hij. "Als parlementariër kun je altijd proberen een voorstel jouw kant op te buigen. Als je zelfs geen poging onderneemt, is dat merkwaardig." Overigens is aan de cijfers ook te zien dat het argument niet opgaat voor de andere drie coalitiepartijen VVD, NSC en BBB.

Wat dan de redenen zijn voor de relatieve inactiviteit van de grootste fractie, is gissen. Partijleider Wilders en de PVV-woordvoerder hebben niet gereageerd op herhaalde verzoeken van de NOS om een reactie. Ook Kamervoorzitter Martin Bosma (PVV) was niet bereikbaar voor commentaar.

SP-leider Dijk heeft wel een vermoeden, hij denkt dat Wilders bang is de controle over zijn fractie te verliezen. "We zien een partij die één lid heeft, één leider. En iedereen moet erachteraan lopen", stelt hij. "Als je aan veel debatten meedoet en je hebt niet alles in de hand, misschien loop je dan het risico om fouten te maken."

BBB-leider Van der Plas zegt de overwegingen van haar ex-coalitiepartner niet precies te kennen, maar het valt haar op dat de PVV ervoor kiest om er bij bijvoorbeeld landbouw- en asieldebatten wel bij te zijn. "Het kan zijn dat er gekozen wordt om niet deel te nemen aan andere debatten die minder profiel hebben naar buiten toe", schat Van der Plas in.

Lees hier meer over de werkwijze van de PVV:

De gegevens waarop dit artikel is gebaseerd, komen van de Dienst Informatie en Archief van de Tweede Kamer. Het gaat om cijfers van het afgelopen parlementaire jaar, dat liep van 3 september 2024 tot vorige week. Onder de commissievergaderingen vallen commissiedebatten, wetgevingsoverleggen en notaoverleggen. Bij de plenaire debatten zijn ook zogenoemde tweeminutendebatten meegeteld.

Als een Kamerlid gesproken heeft in een debat, dan is dat geteld als deelname. Hoe vaak of hoelang een Kamerlid het woord voert, maakt niet uit voor de telling. Als een debat in tweeën is geknipt en bijvoorbeeld op een andere dag is voortgezet, geldt het als één debat.

De PVV is via Geert Wilders en zijn woordvoerder sinds maandag meermaals gevraagd om te reageren. Beiden deden dat niet. Het is niet uit te sluiten dat ze op vakantie zijn, het is immers reces in de Kamer.

Maar Wilders heeft deze week nog een e-mail naar redacties gestuurd en hij heeft ook berichten gepost op X. Dus aannemelijk is dat hij het verzoek wel heeft gezien, maar niet wil reageren.

Geef burgers auteursrechten op hun eigen uiterlijk en stem om zo online misbruik met AI-technieken tegen te gaan. Met die oproep komen GroenLinks-PvdA, VVD, NSC en D66, samen goed voor een meerderheid in de Tweede Kamer.

Door het auteursrecht uit te breiden willen de partijen het maken en verspreiden van deepfakes tegengaan. In die met AI gegenereerde audiofragmenten en video's lijken mensen dingen te zeggen of doen die ze in werkelijkheid nooit hebben gezegd of gedaan.

De vier partijen volgen met hun voorstel het recente voorbeeld van Denemarken. Dat is het eerste Europese land dat hierover wetgeving heeft aangekondigd. De Nederlandse partijen willen ook dat grote techbedrijven strenger worden aangepakt wanneer ze te weinig doen om verspreiding van deepfakes op hun platforms tegen te gaan.

Deepfakes zijn al strafbaar wanneer het gaat om bijvoorbeeld smaad of laster en ook wanneer met behulp van AI nepnaaktbeelden of ander pornografisch materiaal worden gemaakt. Vooral veel vrouwen, onder wie bekende Nederlanders, hebben te maken met deepfakeporno. Zowel de maker van het materiaal als het platform waarop het materiaal is gepubliceerd, kunnen inmiddels aansprakelijk worden gesteld.

Ook bankfraude met behulp van deepfaketechniek is strafbaar. Signicat, een bedrijf gespecialiseerd in digitale identiteitsoplossingen, concludeerde begin dit jaar dat er bij fraude meer dan 2000 keer zo vaak deepfakes worden gebruikt als drie jaar geleden. Hierbij gaat het vooral om gevallen waarbij iemands account door identiteitsfraude, zoals gezichtsherkenning, wordt overgenomen.

Ook politici worden steeds vaker geconfronteerd met deepfakes, of delen deze zelf. Oud-Kamerlid Wybren van Haga was vorig jaar een van de eerste Nederlandse politici die video's met AI gegenereerde beelden gebruikte in een verkiezingscampagne. De voormalige VVD'er en FVD'er deelde vorig jaar een nepvideo van demissionair minister van Binnenlandse Zaken De Jonge.

Ook van Tjarda Struik, burgemeester van Leiderdorp, dook een gemanipuleerde video op:

Met meer geavanceerdere AI-technieken wordt het steeds lastiger om deepfakes te onderscheiden van echt, ziet AI-expert Jarno Duursma. Zo is het makkelijker geworden om met behulp van apps gezichten te verwisselen. Maar het maken van "levensechte video's" kost nog steeds veel moeite, benadrukt hij. Hij zag recent niet veel meer deepfakes dan een jaar geleden.

Duursma vindt het een goed initiatief van de Kamerleden om met auteursrechten op gezicht en stem te komen. Slachtoffers hoeven hierdoor niet meer zelf uit te zoeken welke juridische route zij moeten bewandelen om zich tegen deepfakes te verweren.

"De bescherming tegen deepfakes is nu versnipperd", zegt Diego Guerrero Obando, die als advocaat is gespecialiseerd in intellectueel eigendomsrecht. "Dit kan onder andere via portretrecht, privacywetgeving en de onrechtmatige daad." Om naast het uiterlijk ook de stem mee te nemen is wel een uitbreiding, omdat het gebruik ervan nu niet onder de Auteurswet valt, zegt hij.

Actie ondernemen tegen deepfakes lijkt de grootste uitdaging te zijn, zegt Obando. "Een individu moet dan optreden tegen een vaak onbekend persoon of een groot techplatform. Een soort David versus Goliath." De capaciteit bij toezichthouders is ook beperkt.

De advocaat benadrukt dat ook snel optreden van belang is. Vanuit een Europese verordening, de Digital Services Act, kunnen burgers ook gebruikmaken van zogeheten 'betrouwbare flaggers'. Platforms moeten meldingen van deze erkende organisaties over illegale content met voorrang behandelen.

In het geval van seksueel getinte deepfakes roept de Autoriteit Persoonsgegevens (AP) slachtoffers op zich te melden als een platform niet helpt bij het verwijderen van de content. De AP kan verschillende maatregelen nemen, zoals het opleggen van een geldboete, als personen of bedrijven de privacywetgeving overtreden.

Het risico van het Kamerinitiatief is dat satire en de vrijheid van meningsuiting onder druk kunnen komen te staan, waarschuwen Duursma en Obando. De Deense regering heeft in de nieuwe wet parodie en satire uitgesloten van de nieuwe regels, waardoor deze vormen van AI nog steeds zijn toegestaan. In het huidige Nederlandse auteursrecht zijn satire en parodie ook toegestaan.

Demissionair minister Wiersma wil af van de kritische depositiewaarde (KDW), die wettelijk voorschrijft hoeveel stikstof een natuurgebied aan kan zonder dat de natuur er verslechtert. In een wetsvoorstel schrijft ze dat ze de kritische waarde uit de wet wil schrappen. In plaats daarvan moet er een norm voor de stikstofneerslag komen.

Nu staat in de wet dat de overheid moet zorgen dat de neerslag van stikstof onder de waarde komt die de natuur aankan. Die waarde is recent aangescherpt, waardoor het probleem nog ingewikkelder werd.

Wiersma wil af van dit "bewegende doel", waardoor ze volgens haar opeens voor een grotere opgave komt te staan. Haar voorganger op dit dossier, minister Van der Wal, was daar ook voor, maar kwam tot de conclusie dat er geen alternatief was dat aan de Europese regels voor natuur voldoet.

Wiersma denkt dat het wel kan. "De juridische check is gedaan, dit is een houdbaar alternatief." De wetswijziging moet samengaan met een pakket aan maatregelen om stikstof te verminderen als aanvulling op al aangekondigd beleid. Die moeten wat haar betreft optellen tot de stikstofreductiedoelen.

Boeren willen al lange tijd van de KDW af, omdat zij naar eigen zeggen wel kunnen sturen op de uitstoot van stikstof, maar niet op waar het neerkomt.

Wiersma wil aan die wens tegemoetkomen door het stikstofbeleid te baseren op emissienormen. "En dan mogen boeren zelf bepalen op welke wijze ze daaraan willen voldoen." Dat kan bijvoorbeeld door technologische installaties in de stal of door het voer aan te passen, als het aan de minister ligt.

Het plan gaat nu eerst in internetconsultatie. Dat betekent dat iedereen er nog op kan reageren. Daarna gaat het, met eventuele wijzigingen, naar Tweede en Eerste Kamer.

Wiersma zegt dat de boeren voorlopig nog niets zullen merken van de wetswijziging. Pas als er een norm voor de langere termijn komt, die niet tussentijds wordt aangepast, zullen ze er volgens haar iets van merken. "Maar vandaag gaat het om het schrappen van de kritische depositiewaarde uit de wet."

Wiersma komt op Prinsjesdag met verdere stikstofplannen. Het pakket dat ze in april presenteerde, is volgens een meerderheid van de Tweede Kamer, het bedrijfsleven en mede-overheden te weinig om Nederland van het stikstofslot te halen.

Nederland gaat in Brussel opnieuw pleiten voor een uitzondering op de regels om mest uit te rijden. Demissionair minister Wiersma van Landbouw stuurt vanmiddag een brief aan verantwoordelijk Eurocommissaris Jessika Roswall (Milieu).

Nederland had altijd een uitzondering op de zogenoemde derogatieregels, maar raakt die in 2026 kwijt. Dat betekent dat boeren de mest van hun koeien niet meer kwijt kunnen op hun eigen land en op zoek moeten naar andere oplossingen, wat tot financiële problemen leidt.

Behalve op deze problemen wijst Wiersma in haar brief op de goede waterkwaliteit bij bedrijven die hun mest de laatste jaren op het eigen terrein uitreden. Om dat te mogen doen, moesten zij een minimale hoeveelheid gras telen. Dat is beter voor de waterkwaliteit dan akkerbouw, zei Wiersma na de ministerraad.

Dat boeren bovendien minder kunstmest gebruiken als ze meer dierlijke mest op hun land mogen uitrijden, is voor de minister nog een argument waarmee ze de Eurocommissaris voor Milieu hoopt te overtuigen. "Daarmee besparen we ook weer import van duur Russisch gas en sluiten we de kringloop."

Roswall zei dit voorjaar bij een werkbezoek aan Nederland dat de waterkwaliteit in Nederland aantoonbaar verbeterd moet zijn. Ze zei verder dat ze sowieso niet voor uitzonderingen op de Europese regels is, omdat er dan geen sprake meer is van een gelijk speelveld.

Wiersma is desalniettemin hoopvol over haar aanvraag: "Ik zie dat in Brussel een andere wind waait, een commissie die een andere visie op landbouw heeft. Ik kan me vanuit bestuurlijke verantwoordelijkheid niet voorstellen dat de Commissie die verantwoordelijkheid niet voelt."

Het komende kabinet moet 7 miljard euro per jaar gaan bezuinigen of dat bedrag met extra belastingen ophalen. Want vooral door oplopende kosten van de vergrijzing is het huishoudboekje van de staat op de lange termijn niet houdbaar, stellen topambtenaren en experts die samen in de Studiegroep Begrotingsruimte zitten.

Het volgende kabinet moet al meteen aan de bak. Het tekort loopt op tot jaarlijks 7 miljard vanaf 2030 en daar moeten nu al oplossingen voor worden gevonden. En dat bedrag wordt ongetwijfeld hoger, want de studiegroep heeft nog niet het kostenplaatje meegenomen van de nieuwe NAVO-norm voor extra defensie-uitgaven.

"De grootste opgave is het opvangen van de vergrijzing", zegt Bas van den Dungen die voorzitter is van de studiegroep. Doordat we met zijn allen steeds ouder worden, wordt bijvoorbeeld de zorg steeds duurder en moeilijker betaalbaar voor de overheid.

Dit advies is op het eerste gezicht een tegenvaller voor de politieke partijen. Richting de komende verkiezingen kunnen ze minder beloven dan ze zouden willen. Er is immers geen financiële ruimte om extra dingen te doen; er moet juist geld gevonden worden.

Demissionair minister Heinen van Financiën zegt in reactie op het advies dat een volgend kabinet voor moeilijke keuzes komt te staan, maar dat die wel degelijk gemaakt moeten worden. "Want als je niets doet, schuif je de rekening door en zit de generatie na je met de gebakken peren."

Hij vindt dat partijen daar in aanloop naar de verkiezingen in oktober duidelijk over moeten zijn en dat ze hun programma moeten laten doorrekenen door het Centraal Planbureau. "Dan moet je wel een beetje met de billen bloot, maar het laat zien welke keuzes je maakt en dat is voor de kiezer belangrijk."

Toch zal het advies in Den Haag als relatieve meevaller worden gezien, want het advies richting de vorige verkiezingen was dat er maar liefst 17 miljard per jaar gevonden moest worden door bezuinigingen of extra belastingen.

De Studiegroep Begrotingsruimte ziet dat de economie verbeterd is sinds het vorige advies. Daardoor is de opgave voor een kabinet kleiner geworden. "En het huidige kabinet heeft wel degelijk wat gedaan", zegt Van den Dungen. Hij doelt dan niet op grote hervormingen, maar het hielp bijvoorbeeld dat het zich aan de begrotingsregels hield.

Toch zullen de politici die nu verkiezingsprogramma's gaan schrijven het geen reden voor feest vinden, want voor de extra kosten voor defensie moet het volgende kabinet ook nog dekking vinden. Die kosten hangen af van hoe snel de defensie-uitgaven zullen groeien, maar dat gaat ook om miljarden.

Bovendien zijn er allerlei ambities op het gebied van klimaat en stikstof, maar voor de langere termijn zijn er nog geen concrete plannen. Als die plannen er wel zijn, hoort daar ook een kostenplaatje bij wat nu nog niet is meegenomen.

Omdat de kosten in Nederland door vergrijzing zo zullen oplopen, voldoet Nederland momenteel niet aan de Europese afspraken, ziet de groep van experts en topambtenaren. "Prioritering is daarom nodig: op korte termijn kan niet alles tegelijkertijd en op lange termijn zijn de overheidsfinanciën zonder bijsturing onhoudbaar."

De studiegroep vindt dat de politiek in 'vergrijzingsgevoelige uitgaven en inkomsten', zoals de zorg, moet hervormen. In Den Haag betekent dat doorgaans bezuinigen.

Politiek zal het in de campagne lastig zijn voor politici om te zeggen dat er bezuinigd moet worden op de zorg of de AOW. Dat vinden ze moeilijk te verkopen. Van den Dungen: "Als je het niet doet, kun je een aantal andere ambities niet waarmaken."

Het NSC-Kamerlid Aant Jelle Soepboer geeft vroegtijdig zijn zetel op in de Tweede Kamer. Dit heeft hij aan de NOS laten weten. Hij stopt als Kamerlid, omdat hij bij de Tweede Kamerverkiezingen lijsttrekker wordt van de Fryske Nasjonale Partij.

Hij zegt dat het opgeven van zijn Kamerzetel is besloten in "goed wederzijds overleg". Zijn afscheid is pas in september, omdat de Tweede Kamer nu op vakantie is.

Soepboer had al eerder aangegeven niet terug te willen op de kandidatenlijst van NSC. Deze week maakte de Fryske Nasjonale Partij bekend dat ze Soepboer zien als "topkandidaat" om de verkiezingen mee in te gaan. De Friese partij doet voor het eerst mee aan de Tweede Kamerverkiezingen. Soepboer moet nog wel officieel gekozen worden door de leden.

De partijtop van NSC was niet echt te spreken over de nieuwe ambities van hun Kamerlid, zo bleek vanmorgen uit de opmerkingen van NSC-minister Van Hijum bij inloop van de ministerraad. Hij wordt de opvolger van oprichter Omtzigt en zei "ervan opgekeken" te hebben dat Soepboer lijsttrekker wil worden van deze regionale partij. "Ik zou het logisch vinden als hij daaruit zijn consequenties trekt."

Soepboer had ook als zelfstandig Kamerlid door kunnen doorgaan. Een Kamerlid is namelijk op persoonlijke titel gekozen en een partij kan dan iemand niet van zijn plek krijgen. "Als ik iets heb geleerd het afgelopen anderhalf jaar is dat een goede verstandhouding in de politiek cruciaal is", aldus Soepboer. "Ik wil dit graag eerlijk en rechtuit doen, zowel voor NSC als FNP."

Soepboer was als eerder actief bij FNP. Vanaf 2018 zat hij in de gemeenteraad van Noardeast-Fryslân en van 2022 tot 2023 was hij daar wethouder. De partij wil meedoen in alle twintig kiesdistricten.

Het demissionaire kabinet wil dat er in de buurt van vier steden grootschalige bouwlocaties komen om de woningnood verder aan te pakken. Het gaat om Alkmaar, Apeldoorn, Hengelo/Enschede en Helmond waar nu gekeken gaat worden op welke manier daar nieuwbouw kan komen.

Het gaat dan om huizen, "gestapelde bouw" en appartementen, zegt demissionair woonminister Keijzer als reactie op een bericht van RTL. "We hebben voor deze plekken gekozen, omdat er nog plek is." Ze spreekt over "kansrijke" locaties waar nu verder gekeken gaat worden op welke manier er zou kunnen worden gebouwd.

De vier bouwlocaties komen boven op de zeventien bestaande grootschalige bouwlocaties, zoals bij Groningen, Amsterdam, Eindhoven en Nijmegen. Daar wordt al gebouwd, zoals in Groningen, of er wordt gewerkt aan het rondkrijgen van de benodigde vergunningen.

Het gaat nog jaren duren voor er meer duidelijkheid is over de woonwijken rondom Alkmaar, Apeldoorn, Hengelo/Enschede en Helmond. Het is de bedoeling dat de wijken voor 2035 klaar zijn, maar het gaat nog wel even duren. "Het is voor de lange termijn", aldus de woonminister.

Voor een korteretermijnoplossing van het huidige woontekort hoopt Keijzer iets te kunnen bereiken met de aanwijzing van 24 locaties waar de komende tijd sneller moet worden gebouwd. Het gaat vooral om plekken in Noord- en Zuid-Holland, Brabant en Flevoland.

Een van de problemen om snel woningen te bouwen zijn de ingewikkelde en tijdrovende procedures die bouwbedrijven moeten doorlopen om bij de gemeente en provincies de juiste vergunningen te krijgen. Ook zijn er volgens Keijzer allemaal vertragende regels die geschrapt kunnen worden en moet het voor omwonenden moeilijker worden om naar de rechter te stappen en een bouwproject zo stil te leggen.

Over deze vier extra locaties is al langer gesproken met de regio. Ze komen weer aan de orde in de nieuwe Nota Ruimte waar Keijzer aan werkt.

Gemeenten kunnen, als het aan het kabinet ligt, vanaf volgend jaar gaan experimenteren met een maximumsnelheid op fietspaden. De maatregel is bedoeld om het aantal fietsongelukken terug te dringen.

Het voorstel staat in een meerjarenplan voor fietsveiligheid, dat demissionair minister Tieman (Infrastructuur) naar de Tweede Kamer heeft gestuurd. Hij wil "de massa- en snelheidsverschillen op het fietspad" verminderen.

Hij heeft nog niet bepaald hoe hoog de maximumsnelheid moet worden. Dat is aan de gemeenten zelf.

Behalve met de maximumsnelheid voor elektrische fietsen kunnen gemeenten ook bekijken of het werkt om elektrische bakfietsen waarmee goederen worden vervoerd te verplaatsen van het fietspad naar de rijbaan.

Concrete wetgeving is nog niet in de maak. Tieman wil eerst kijken wat de experimenten opleveren. Aan de hand daarvan wordt bepaald of de verkeersregels overal moeten worden aangepast.

Hij wijst erop dat het fietsverkeer in de stad iets anders is dan "in het buitengebied", en dat er daardoor misschien "wat meer maatwerk" nodig is. Tegelijkertijd wil hij straks ook geen "lappendeken" aan verschillende maatregelen.

Tieman schrijft aan Kamer dat er in 2024 675 mensen omkwamen in het verkeer en dat ruim een derde daarvan op de fiets zat. In 2023 raakten naar schatting 7400 personen ernstig gewond, van wie 70 procent door een fietsongeval.

Voor aanvang van de ministerraad vanmorgen zei hij dat het fietspad van nu heel anders is dan het fietspad van tien jaar geleden "door alle ontwikkelingen in mobiliteit". Met name het aantal ongelukken met fatbikes baart hem zorgen.

Politici in de Tweede Kamer zijn overwegend positief over het nieuwe stikstofplan van boeren, provincies en gemeenten. Er wordt gesproken van een "moedige stap", al is het volgens sommige partijen nog niet genoeg. Voor BBB gaat een deel van de plannen juist te ver.

Het Interprovinciaal Overleg (IPO), boerenorganisatie LTO, de Vereniging van Nederlandse Gemeenten, de Unie van Waterschappen en het Nederlands Agrarisch Jongeren Kontakt kwamen vanmorgen met een voorstel om Nederland van het stikstofslot te halen. Ze vrezen dat de plannen van demissionair minister Wiersma niet genoeg zijn om ervoor te zorgen dat er weer vergunningen kunnen worden verleend voor bijvoorbeeld het bouwen van woningen.

De ondertekenaars willen de stikstofuitstoot verlagen door per bedrijf vast te leggen hoeveel stikstof er nog mag worden uitgestoten in 2030 en 2035. Bedrijven die de doelen niet halen, kunnen in het uiterste geval (een deel van) hun vergunning of rechten verliezen. Ook willen de partijen dwingende maatregelen in een zone rond enkele gebieden waar de stikstofproblematiek het urgentst is.

"Goed dat boeren en provincies samen optrekken en met een concreet voorstel komen", schrijft NSC in een reactie op het plan. "Het is nu aan het kabinet om dit plan serieus op te pakken en aan landelijke partijen om verantwoordelijkheid te nemen, juist als hun eigen achterban het initiatief al neemt."

Ook de VVD en het CDA willen dat het demissionaire kabinet deze "bouwstenen" en "handschoen" oppakt. "Het is hoog tijd dat ondernemers en bouwers weer ruimte krijgen", schrijft VVD-Kamerlid Wim Meulenkamp op sociale media.

Het plan van boeren, provincies en gemeenten laat zien dat het geduld en vertrouwen in demissionair minister Wiersma op is, zeggen de Partij voor de Dieren en D66. "Dat haar achterban nu met een eigen plan komt, is op hele vriendelijke manier het vertrouwen in haar opzeggen", aldus PvdD-lijsttrekker Esther Ouwehand.

Het plan zelf noemt Ouwehand zwaar ondermaats. D66-Kamerlid Anne-Marijke Podt vindt het "beter dan wat het kabinet te bieden heeft", maar zegt ook dat het nog niet genoeg is om Nederland van het stikstofslot te halen. Eerder zeiden ook werkgeversorganisaties, de bouwsector en natuurorganisaties dat het plan onvoldoende is om weer vergunningen te kunnen verlenen.

De BBB is niet ontevreden. De partij ziet gelijkenissen met de voorstellen van haar demissionair landbouwminister Wiersma en stelt dat het plan van boeren en lokale overheden laat zien dat de sectoren zich achter het bestaande beleid scharen.

Het voorstel gaat wel verder dan het plan van Wiersma, zeker op het punt van dwang. BBB-partijleider Caroline van der Plas is daar kritisch over. "Gedwongen krimp van de veestapel of boeren gedwongen vergunningen afpakken, blijft voor BBB echter een rode lijn."

Ook Wiersma ziet niets in het dreigen met het intrekken van vergunningen. "Ik snap dat het niet vrijblijvend kan zijn, maar het intrekken van vergunningen als je iets over de doelstelling heen gaat, is wat mij betreft niet proportioneel."

"Ik ben niet van plan om dit in mijn plan op te nemen", zegt Wiersma. "Ik zie echt andere opties en ga daar binnenkort het gesprek over aan."

Demissionair landbouwminister Wiersma (BBB) "misbruikt haar bevoegdheden" door de publicatie van gegevens over de uitstoot van veehouderijen te blokkeren. Dat heeft de rechtbank Overijssel bepaald, zo meldt NRC.

De rechtbank heeft de uitspraak nog niet openbaar gemaakt, maar journalisten van NRC, Omroep Gelderland en Follow the Money hebben deze al wel in handen omdat zij betrokken waren bij de rechtszaak. Zij hadden in 2022 gevraagd om de openbaarmaking van een database waarin staat hoeveel dieren veehouderijen hebben. Deze cijfers kunnen onder meer worden gebruikt om de effectiviteit van het stikstofbeleid te berekenen.

De gegevens werden opgevraagd via de Wet open overheid (Woo). De Rijksdienst voor Ondernemend Nederland die de database beheert, had al besloten de gegevens openbaar te maken. Na overleg met Wiersma werd dat plan teruggedraaid.

Boeren hadden eerder al de kans gekregen om te reageren op de openbaarmaking, maar volgens Wiersma waren niet alle boeren zorgvuldig genoeg geïnformeerd. De demissionair minister van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur wilde daarom alle 60.000 veehouders opnieuw om een persoonlijke reactie vragen voordat een besluit werd genomen.

Volgens de rechtbank Overijssel kan dat enkel worden begrepen als een manier om de openbaarmaking te vertragen, zo schrijft NRC. De operatie zou miljoenen gaan kosten en maanden gaan duren, maar de uitkomst zou volgens de rechter hetzelfde zijn. In nationale en internationale verdragen is vastgelegd dat deze zogenoemde 'milieugegevens' openbaar moeten zijn.

De minister is bevoegd om een eerder besluit terug te draaien, maar volgens de rechtbank kon Wiersma dat in dit geval niet onderbouwen. Daarmee heeft ze misbruik gemaakt van haar bevoegdheden.

Het is niet duidelijk of de gevraagde gegevens openbaar worden gemaakt. Wiersma kan nog in hoger beroep gaan.

Vanmiddag wilde ze nog niet inhoudelijk reageren op de uitspraak van de rechter omdat ze het vonnis nog niet had bestudeerd, zegt ze tegen de NOS. Ze benadrukt wel het belang van voorzichtig omgaan met het openbaar maken van gegevens. "Als het gaat om landbouwbedrijven, dan wonen gezinnen vaak op hun bedrijf. Dus het gaat ook om privéadressen en ik vind dat we daar zorgvuldig mee moeten omgaan."

Een ruime meerderheid van de Tweede Kamer maakt geen bezwaar tegen 270 miljoen euro aan financiële steun voor scheepsbouwer Damen Naval. De Tweede Kamer is eigenlijk met zomervakantie, maar moet officieel in de plenaire zaal duidelijk maken dat ze goed op de hoogte zijn gebracht van het kabinetsbesluit om het grootste scheepsbouwbedrijf in Nederland de helpende hand te bieden.

De stemming in de plenaire zaal duurde nog geen 4 minuten, omdat er geen debat was over het kabinetsplan. De naam van het noodlijdende bedrijf wordt door het kabinet en de Tweede Kamer geheim gehouden, maar Haagse bronnen bevestigen dat het om Damen Navel gaat en dat werd vandaag bij het begin van de vergadering ook door geen enkele politicus ontkend.

Het gaat om steun aan een bedrijf met "een strategisch nationaal belang", zei demissionair staatssecretaris Tuinman van Defensie cryptisch. De naam wordt niet genoemd vanwege commerciële belangen en veiligheidsbelangen die meespelen.

Damen Naval, de marinetak van het bedrijf, is in problemen gekomen door de productie van zes Duitse fregatten. Er zijn softwareproblemen en nu dreigt het scheepsbouwbedrijf de gestelde deadline niet te halen. Dat betekent dat de Duitse marine de order van 7 miljard euro niet betaalt.

Het kabinet wil voorkomen dat Damen Naval in zulke grote financiële problemen komt dat de eigen geplaatste orders voor een aantal schepen in gevaar komt.

Familiebedrijf Damen Shipyards uit Gorinchem is het grootste scheepsbouwbedrijf van Nederland. Damen bouwt onder meer vissersschepen en duw- en sleepboten, maar ook schepen voor Defensie. Het bedrijf heeft 35 werven in twintig landen, waar 12.000 mensen werken. Damen Naval is onderdeel van Damen Shipyards.

Voor Nederland en vijf andere NAVO-landen maakt het bedrijf marineschepen. Zo maakt Damen vier fregatten voor de Nederlandse en Belgische marine, en dus nog eens zes voor Duitsland. Verder is Damen bezig met de vervanging van de huidige Nederlandse marinevloot.

Naast de bouw ervan ontwerpt Damen ook schepen en levert het onderdelen.

De Tweede Kamer is deze week vertrouwelijk geïnformeerd en een overgroot deel van de Tweede Kamer is akkoord met de financiële steun. Onder andere de SP is het er niet mee eens. De partij vindt het onacceptabel dat de Kamer zonder een debat instemt met "miljoenen aan bedrijfssteun". "Terwijl het kabinet geen geld over heeft voor zorg en onderwijs", zei SP-leider Dijk voor de stemming.

Staatssecretaris Tuinman zegt dat het geen staatssteun is, maar een overbruggingskrediet. Het kabinet krijgt het geleende geld later weer terug, aldus Tuinman.

Werkgeversorganisaties, de bouwsector en natuurorganisaties reageren kritisch op het nieuwe plan waarmee boeren, provincies en gemeenten samen Nederland van het stikstofslot willen halen. Ze noemen het een stap in de goede richting, maar onvoldoende om weer vergunningen te kunnen verlenen. Er zijn nu al stevige maatregelen nodig, en niet op de lange termijn, zeggen de organisaties.

Vanochtend kwamen het Interprovinciaal Overleg (IPO), boerenorganisatie LTO, de Vereniging van Nederlandse Gemeenten, de Unie van Waterschappen en het Nederlands Agrarisch Jongeren Kontakt samen met een nieuw stikstofvoorstel. Ze vrezen dat de maatregelen die demissionair minister Wiersma in april aankondigde niet genoeg zijn om ervoor te zorgen dat er weer vergunningen verleend kunnen worden. Het gaat bijvoorbeeld om vergunningen voor het uitbreiden van een bedrijf, het bouwen van woningen of het aanleggen van wegen.

Bij dat soort bouwwerkzaamheden komt namelijk stikstof vrij. Daarvan is te veel in de lucht. Met het eigen plan willen de organisaties dat de landbouw over tien jaar 42 à 46 procent minder stikstof uitstoot dan in 2019, zodat bouwen weer mogelijk wordt. Dat zijn dezelfde doelen als het kabinet stelt, maar opmerkelijk is daarbij dat de boeren, provincies en gemeenten dwang niet uitsluiten als die doelen niet gehaald worden.

De bouwsector en werkgeversorganisaties prijzen de organisaties voor het tonen van initiatief. Ook milieuorganisatie Mobilistation for the Environment noemt het "positief dat er anderen zijn die erover na willen denken en het stokje willen overnemen van het kabinet".

Toch denken de organisaties niet dat het nieuwe voorstel veel verschil zal maken. Werkgeversorganisatie VNO-NCW, Bouwend Nederland en natuurorganisaties Natuurmonumenten en Natuur & Milieu zeggen dat het plan niet erg concreet is. Ook wordt er te veel volgens hen gekeken naar de lange termijn, namelijk doelen over vijf en tien jaar.

De organisaties zeggen dat de stikstofuitstoot nu al snel naar beneden moet om weer te kunnen bouwen. "Zonder stevig stikstofbeleid herstelt de natuur niet en blijft de vergunningverlening op slot. Die komt pas weer op gang als het kabinet maatregelen neemt die juridisch hard maken dat de stikstofuitstoot daalt", stellen de organisaties.

Ook Greenpeace vindt dat de stikstofaanpak met het plan "op de lange baan" wordt geschoven. De milieuorganisatie stelt dat er sneller maatregelen nodig zijn. "Met dit plan schiet de natuur vooralsnog amper iets op", is de reactie van directeur Andy Palmen.

Greenpeace won begin dit jaar een rechtszaak tegen de Staat. De rechter bepaalde daarin dat het kabinet haast moet maken met de stikstofaanpak. Als de uitstoot in 2030 niet voldoende is gedaald, moet de Staat 10 miljoen euro betalen aan Greenpeace.

"2035 als doel is daarom volstrekt onacceptabel", zegt ook Johan Vollenbroek van milieuorganisatie Mobilistation for the Environment, verwijzend naar die recente uitspraak van de rechter. "2030 is belangrijk."

Waar verschillende landbouworganisaties hebben meegewerkt aan het vandaag gepresenteerde plan, is boerenactiegroep Agractie fel tegen. "Het is bizar om elk individueel bedrijf op te zadelen met strenge emissiedoelen", zegt de Agractie, hoewel het kabinet eerder ook met dat plan kwam.

Het gaat dan om de manier waarop er naar de stikstofuitstoot wordt gekeken: in het nieuwe plan wordt gekeken naar wat elk boerenbedrijf individueel uitstoot aan stikstof, in plaats van de hoeveelheid stikstof die neerdaalt in een kwetsbaar natuurgebied.

Demissionair minister Wiersma ziet onder meer op dat punt ook gelijkenissen met de voorstellen die zij al heeft gedaan. "Ik ga het plan goed bestuderen, maar op het eerste gezicht zie ik vooral veel overeenkomsten met het kabinetsplan."

Maar het voorstel van de boeren en lokale overheden gaat, zeker op het punt van dwang, wel verder dan het plan van Wiersma. Denk bijvoorbeeld aan het mogelijk gedwongen verplaatsen van bedrijven op korte termijn, om de uitstoot van stikstof bij een natuurgebied omlaag te krijgen. Het plan van het kabinet blijft hier vaag over.

"We zijn op dit moment in het kabinet, maar ook met medeoverheden en sectorpartijen, aan het kijken welke mogelijkheden hiervoor zijn en wat proportioneel en handhaafbaar is", zegt Wiersma bijvoorbeeld over deze spreekwoordelijke stok achter de deur.

Een week nadat de Tweede Kamer heeft ingestemd met nieuwe, strengere asielwetten heeft VluchtelingenWerk Nederland veel vragen gekregen van asielzoekers. Volgens die wetten worden bijvoorbeeld alleen nog tijdelijke verblijfsvergunningen afgegeven en wordt het nareizen van familie moeilijker.

VluchtelingenWerk Nederland zegt nu toe ruim 500 vragen te hebben ontvangen. Mensen willen weten wat de steun van de Tweede Kamer voor de wetten nu voor hen betekent, legt woordvoerder Iris van Deinse uit. De meest gestelde vraag is: gaan de wetten met terugwerkende kracht in? Het korte antwoord daarop is: mocht de Eerste Kamer met de wetten instemmen, dan gelden die direct ook voor alle lopende zaken. Op de afgesloten asielprocedures zijn ze niet van invloed.

Verder kwamen er veel vragen binnen van ouders die wachten op gezinshereniging met hun kinderen. Zo zijn ouders die een aanvraag hebben lopen voor een kind ouder dan 18 jaar bang dat ze hun kind nooit meer terugzien door de nieuwe regels. Daarnaast vragen mensen met een verblijfsvergunning voor vijf jaar zich af of hun vergunning straks al na drie jaar opnieuw wordt bekeken.

"Dus er is paniek en onrust onder de mensen", zegt Van Deinse. "We proberen zoveel mogelijk de context te schetsen. Belangrijk is om te melden dat de wetten nog niet ingaan, want ze moeten nog naar de Eerste Kamer. Alleen al uitleggen wat die hele procedure inhoudt, is natuurlijk al belangrijk."

"Wat we ook zien is dat er veel misinformatie circuleert op social media." Zo zijn er misleidende berichten dat de wetten toch niet naar de Eerste Kamer zouden gaan en direct ingevoerd zouden worden. "We zijn ook bezig met die misinformatie weerleggen."

VluchtelingenWerk stelt dat de nieuwe asielwetten schadelijk zijn, zowel voor vluchtelingen als de rest van de samenleving. De wetten bieden volgens de organisatie geen oplossing voor de problemen. De wachttijden in de asielprocedure blijven lang en de tekorten in de opvang blijven groot.

"Ook IND krijgt er alleen maar meer werk bij, omdat ze iedere keer opnieuw moeten beoordelen", zegt Van Deinse. "Voor de mensen zelf betekenen de wetten dat ze geen zekerheid en geen perspectief meer hebben."

De steun in de Tweede Kamer voor de asielwetten leidde eind vorige week tot kritische reacties. Zo wil de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) proberen de Eerste Kamer "te overtuigen van de onhaalbaarheid". De wetten zouden deels juridisch onhoudbaar zijn en "onwenselijke gevolgen hebben voor de uitvoering op lokaal niveau".

De VNG doelde vooral op het strafbaar stellen van illegaal verblijf van vreemdelingen. Ook de politie is daar bezorgd over. Hiermee wordt volgens de politie "gesuggereerd dat elke illegale vreemdeling overlastgevend is of crimineel gedrag vertoont". De politie zei vrijdag dat beeld niet te herkennen en verwacht dat het strafbaar stellen leidt tot een vicieuze cirkel.

Het is nog de vraag of er in de Eerste Kamer genoeg steun is voor de asielwetten. Dat zal in ieder geval pas duidelijk worden na het zomerreces, dat duurt tot maandag 8 september.

Boeren, provincies, gemeenten en waterschappen slaan de handen ineen om Nederland van het stikstofslot te halen. Ze vrezen dat het startpakket van demissionair minister Wiersma uit april onvoldoende garanties biedt om de vergunningverlening weer op gang te krijgen. Daarom presenteren ze nu zelf een maatregelenpakket. Opmerkelijk is dat de partijen daarin ook dwang niet uitsluiten.

Het gaat om een plan van het Interprovinciaal Overleg (IPO), boerenorganisatie LTO, de Vereniging van Nederlandse Gemeenten, de Unie van Waterschappen en het Nederlands Agrarisch Jongeren Kontakt.

De partijen willen garanderen dat de uitstoot van stikstof omlaag gaat. De vergunningverlening zit op slot doordat beloften daarover in het verleden niet zijn nagekomen. Rechters hebben overheden daar meerdere malen over op de vingers getikt. Begin dit jaar eiste de rechter bijvoorbeeld dat de Nederlandse staat meer doet om te voorkomen dat stikstof op kwetsbare natuur neerkomt.

De ondertekenaars van het plan zeggen dat de landbouw over tien jaar 42 à 46 procent minder stikstof moet uitstoten dan in 2019. Ze willen dat onder meer voor elkaar krijgen door per bedrijf vast te leggen hoeveel stikstof er nog mag worden uitgestoten in 2030 en 2035. Bedrijven die de doelen niet halen, kunnen in het uiterste geval (een deel van) hun vergunning of rechten verliezen.

Ook willen de partijen dwingende maatregelen in een zone rond twee tot vijf Natura-2000 gebieden waar de stikstofproblematiek het urgentst is. Om de vergunningverlening daar weer vlot te trekken, kan volgens de auteurs van het plan worden ingezet op 'wettelijke herverkaveling'.

"Dat kan betekenen dat boeren verplicht - maar zonder er substantieel op achteruit te gaan - hun land moeten inruilen voor land dat verder van een natuurgebied ligt", zegt IPO-voorzitter Ina Adema. "Het kabinet wilde dit ook al, maar wij gaan een stapje verder. Wij willen ook de optie om in 2030 rond méér gebieden dwingende maatregelen te treffen als de vergunningverlening niet op gang komt."

In ruil voor deze toezeggingen willen de partijen ook dat de landelijke overheid over de brug komt. Ze willen bijvoorbeeld dat het demissionaire kabinet ondernemers die nu in een uitkoopregeling zitten zo goed mogelijk helpt bij het stoppen. Ook wil het zien dat innovatie mogelijk wordt en dat het kabinet een groot deel van de rekening daarvan op zich neemt. Adema schat dat hier vanuit het Rijk een aantal miljarden voor nodig is.

Voor de boerenorganisaties is belangrijk dat bedrijven enkel nog worden afgerekend op hun eigen stikstofuitstoot in plaats van op de staat van de natuur in de buurt, omdat zij niet de enige zijn die daar invloed op hebben. Ook willen boerenorganisaties dat ruimte die voor vergunningen ontstaat, wordt benut om bijvoorbeeld zogeheten PAS-melders weer aan een geldige vergunning te helpen.

Voor het IPO is dit plan deel 1 van een uitgebreider plan. De organisatie wil de komende tijd in gesprek met natuurorganisaties over de vraag wat er nodig is om natuur in Nederland te behouden en herstellen. Voorzitter Adema verwacht dat voor de aanpak tientallen miljarden vanuit het Rijk nodig zijn.

"De provincies hebben al eerder gezegd dat de plannen die het kabinet tot nu toe presenteerde om de crisis op te lossen, niet voldoende zijn. Met dit voorstel gaan ze dan ook een stap verder. Het opmerkelijke is dat alle ondertekenaars, ook de boerenorganisaties, een minder vrijblijvende aanpak willen.

Tot nu toe was enige vorm van dwang richting de boeren altijd taboe. Minister Wiersma van Landbouw heeft bijvoorbeeld eerder gezegd dat zij gedwongen krimp van de veestapel niet gaat meemaken. En ook haar partijleider bij de BBB, Caroline van der Plas, volgt die lijn.

Maar de provinciebesturen, met daarin veel BBB-politici, vrezen dat een aanpak die te veel gebaseerd is op vrijwilligheid de rechter niet zal overtuigen dat er serieus werk wordt gemaakt van het terugbrengen van de stikstofuitstoot. En dat is weer een vereiste voor nieuwe vergunningen.

Het huidige demissionaire kabinet heeft twee weken geleden besloten dat het geen grote stappen meer gaat zetten op het stikstofdossier. Dus het is niet waarschijnlijk dat dit plan snel wordt overgenomen. Het Rijk is wel nodig om het plan in te voeren. Het kost veel geld en er zijn landelijke regels nodig om het mogelijk te maken. Het zal hoogstwaarschijnlijk op de formatietafel belanden na de verkiezingen. En aangezien het gedragen wordt door zowel de provincies, gemeenten, waterschappen én de boeren, is het moeilijk te negeren."

Nederland "blijft hopeloos achter" met wetgeving tegen de handel in designerdrugs, stelt de politie. "Wij zijn een soort vrijstaat waar de wet producenten en handelaren hun gang laat gaan", zegt Willem Woelders, die bij de politie verantwoordelijk is voor drugsbestrijding.

Designerdrugs zijn synthetische varianten op bestaande middelen. De chemische samenstelling wijkt net iets af van de oorspronkelijke drugs en daarom zijn ze legaal in Nederland, totdat ze per afzonderlijk type verboden worden.

"Verkopers handelen hier in alle openheid vanuit webshops in dit soort geestverruimende middelen, tot frustratie van drugsrechercheurs in binnen- en buitenland", zegt de politie.

In plaats van steeds elke nieuwe designerdrug los te verbieden, roept de politie op tot een verbod op een aantal grondstoffen. Bij de Tweede Kamer ligt een wetsvoorstel om drie zogeheten stoffengroepen illegaal te maken. "Helaas is de behandeling van de wet al drie keer doorgeschoven."

De politie en het OM roepen al bijna tien jaar op tot aanpassing van de Opiumwet. Het ontbreken van een grondstoffenverbod leidt volgens de twee instanties tot frustrerende situaties. "Bij rechtshulpverzoeken in internationale drugsonderzoeken kunnen we lang niet altijd helpen, omdat het spul hier niet verboden is."

Gisteren werd bekend dat de politie ruim 1000 kilo grondstoffen voor synthetische drugs moet teruggeven aan de eigenaar. De chemische middelen waren gevonden in een bedrijfspand in Zaandam - waar ook een lading drugs was gevonden ter waarde van ruim 6 miljoen euro.

"Door de huidige Opiumwet kunnen gehaaide drugscriminelen spelletjes met ons spelen", zei burgemeester Jan Hamming in een gezamenlijke verklaring met de politie.

In tegenstelling tot in bijvoorbeeld Duitsland zijn veel designerdrugs hier online vrij verkrijgbaar. De schadelijkheid van deze experimentele versies van bijvoorbeeld xtc, cocaïne of speed is vaak onduidelijk. Maar volgens de tekst van het wetsvoorstel is het aannemelijk dat de schadelijkheid minstens vergelijkbaar is met die van de 'klassieke' drugsvariant.

Experts benadrukken dat je in feite een proefkonijn bent als je designerdrugs gebruikt. Volgens de politie kunnen designerdrugs "buitengewoon gevaarlijk" zijn. "Handelaren zetten zelf voor de zekerheid een disclaimer op de verpakking: not for human consumption."

Twee jaar geleden maakte NOS Stories deze uitlegvideo over designerdrug 3-MMC, die inmiddels verboden is:

In Amsterdam zijn drie dagen na de Tweede Kamerverkiezingen alle stemmen geteld. De gemeente had in de nacht na de verkiezingen al een tussenstand gegeven met 85 procent van de stemmen geteld. Nu alle stemmen geteld zijn, blijkt er weinig verschil met die tussenstand: GroenLinks-PvdA is de grote winnaar in Amsterdam. 33,8 procent van de Amsterdammers stemde op de partij. Dat is een groei van 16,1 procentpunt ten opzichte van de vorige Tweede Kamerverkiezingen.

Amsterdam wijkt daarmee sterk af van de landelijke trend. Waar in de meeste gemeenten de PVV de grootste of een-na-grootste partij werd, is de partij van Geert Wilders in Amsterdam een stuk minder populair: 9,6 procent van de Amsterdammers stemde op de PVV. Daarmee staat de PVV in Amsterdam op de vierde plek, achter D66 (9,9 procent) en de VVD (11,8 procent).

Maar ook in Amsterdam groeide het aantal PVV-stemmers wel ten opzichte van de verkiezingen in 2021. Er was een groei van 4,5 procentpunt.

Nieuwkomer Nieuw Sociaal Contract van Pieter Omtzigt kreeg in Amsterdam 6,6 procent van alle stemmen. CDA was al een weinig populaire partij in de hoofdstad, maar daalt ook in Amsterdam flink. Waar in 2021 nog 2,5 procent van de Amsterdammers op de partij stemde, is dat nu 0,9 procent.

In de grotere steden werd GroenLinks-PvdA overigens ook de grootste in Utrecht, Eindhoven en Groningen. De partij doet het goed op plekken waar veel mensen wonen die een hbo- of universitaire opleiding hebben.

Electoraal geograaf Josse de Voogd zei eerder tegen de NOS dat er sprake is van een 'Green Belt': "Dat is een aaneengesloten strook tussen Haarlem en Nijmegen waar groene progressieve partijen het goed doen en waar veel hoger opgeleiden wonen."

Met de uitslag uit Amsterdam zijn nu alle uitslagen van gemeenten binnen. Een eenduidige verklaring waarom Amsterdam de laatste is, kan de gemeente niet geven. "Dat andere gemeenten sneller klaar zijn met tellen kan liggen aan verschillende factoren zoals het aantal uitgebrachte stemmen, het aantal stembureaus maar bijvoorbeeld ook aan het aantal vrijwilligers", zegt een woordvoerder tegen de NOS.

"Amsterdam heeft met bijna 500 stembureaus een grotere kluif aan het tellen dan andere steden." Ze benadrukt dat de verkiezingen in Amsterdam "zonder bijzonderheden, goed zijn verlopen".

Alleen de stemmen van kiezers in het buitenland en die uit Sint-Eustatius zijn nu nog niet bekend. De officiële verkiezingsuitslag wordt op 1 december bekendgemaakt door de Kiesraad. Volgens de definitieve prognose heeft de PVV 37 zetels, GroenLinks-PvdA 25, VVD 24 en NSC 20 zetels.

Behalve de grote winst van de PVV en de opkomst van het NSC van Pieter Omtzigt was er deze verkiezingen nog een andere duidelijke trend zichtbaar: de linkse en progressieve partijen samen hebben opnieuw zetels ingeleverd. Die daling is al jaren zichtbaar. Waar het linkse en progressieve blok in 2021 nog goed was voor 63 zetels, zijn daar nu nog 47 van over.

Voor deze vergelijking zijn namens de linkse en progressieve partijen de zetelaantallen van D66, GL-PvdA, SP, PvdD, Denk, Volt en Bij1 bij elkaar opgeteld. Ze zijn afgezet tegen het aantal zetels dat de populistische partijen PVV, BBB, FvD en JA21 en de midden- en rechtse partijen VVD, NSC en CDA hebben veroverd. In de oudere grafieken zijn ook de LPF en Leefbaar Nederland meegeteld:

De vorige keer dat een soortgelijke verschuiving zichtbaar was, was in 2002. Dat kwam onder meer door de opkomst van de LPF van Pim Fortuyn, maar ook doordat het CDA veel stemmen wist weg te halen bij de PvdA, zegt politicoloog Tom van der Meer van de Universiteit van Amsterdam.

"Het linkerblok zakte toen in doordat het CDA een campagne voerde waarmee het links en christendemocratie bij elkaar wist te brengen. Maar die stemmers waren een jaar later weer terug bij de PvdA. Dus het was eigenlijk zo dat er eenmalig stemmen werden weggesnoept bij links."

Nu is de dalende trend al enkele jaren zichtbaar in de Tweede Kamer, ook als D66 en NSC niet meegenomen worden in de vergelijking. Van der Meer: "D66 zit tussen links en centrumrechts in, dus het is niet altijd eerlijk om die bij een van beide mee te tellen. En NSC heeft van links tot rechts kiezers getrokken, dus het is lastig is om voor die partij al een harde indeling te maken, althans op basis van kiezersvoorkeuren. Maar zelfs zonder die partijen is het verval bij links zichtbaar."

Dat is een significante verandering in het politieke landschap, zegt politicoloog Martin Rosema van de Universiteit Twente. "De twee blokken - D66 plus alles links daarvan en alle partijen aan de rechterkant - waren al tijden redelijk stabiel. Maar die verhouding is nu dus veranderd."

Dat heeft te maken met de onvrede in de samenleving, denkt Rosema. "In de afgelopen twintig jaar is er een dimensie van politiek wantrouwen, cynisme en afkeer van de regering ontstaan. Stemmers hebben een uitlaatklep gevonden in protestpartijen en partijen die zich afzetten tegen het systeem. Die mensen zijn zowel links als rechts te vinden, maar de partijen aan de rechterkant hebben de meeste aantrekkingskracht weten uit te oefenen op de ontevreden kiezer en boze burger."

Onder meer de SP heeft daar niet van weten te profiteren. Uit de kiezersstromen blijkt ook dat meer voormalig SP-stemmers nu hebben gekozen voor de PVV (16 procent) en NSC (16 procent) dan voor GL-PvdA (14 procent).

Een kwart van de mensen die in 2021 op de Partij voor de Dieren stemde, bleef thuis. Ook gingen er stemmen naar Wilders (8 procent) en Omtzigt (8 procent). Ook D66 heeft stemmen aan partijen aan de rechterkant verloren: zo ging 12 procent naar NSC en 6 procent naar de VVD. Alles bij elkaar opgeteld zijn D66, SP, PvdD, Bij1 en Volt 24 zetels kwijtgeraakt, waarvan er slechts 8 naar de samenwerking tussen GroenLinks en PvdA gingen.

De kiezersstromen zijn in deze grafiek te zien. Alle kiezersstromen en meer data zijn te vinden in onze verkiezingstool.

Het is duidelijk dat de linkse partijen de campagne niet naar hun hand hebben weten te zetten, zegt Rosema. "Die ging voor een groot deel over migratie, maar ook over bestaanszekerheid: een traditioneel links thema waar de PvdA normaal gezien sterk op is. Ook was er aandacht voor klimaat en dat past weer sterk bij GroenLinks en bij partijleider Timmermans met zijn verleden als Eurocommissaris. Dat zijn toch thema's waarmee zij uit de voeten hadden gekund."

Uiteindelijk zijn de thema's waar links op had kunnen scoren, geclaimd door de PVV, ziet de politicoloog. "Wilders heeft bestaanszekerheid en de woningcrisis krachtig weten te koppelen aan migratie, waar hij een duidelijk profiel op heeft. GroenLinks-PvdA wist er daardoor niet meer tussen te komen. Gezien het feit dat die thema's zo goed bij GL-PvdA passen, dat die partijen in de oppositie zaten en dat de huidige regering impopulair was, is het bijzonder dat ze niet meer kiezers hebben weten aan te spreken."

Fractievoorzitter Dilan Yeşilgöz (VVD) maakte vrijdagochtend bekend dat ze niet in een kabinet wil omdat haar partij veel zetels heeft verloren. Wel is ze bereid een centrumrechts kabinet te steunen als een gedoogpartner. Bij Nieuwsuur lichtte ze haar besluit toe. "De kiezer heeft aangegeven dat het anders moet. We zijn tien zetels kwijtgeraakt. Ik vind dan dat wij onze rol beter kunnen pakken vanuit de Kamer."

Met name het moment waarop de VVD dit besluit bekendmaakte, nog voordat er is onderhandeld, wekte kritiek. Yeşilgöz vindt het zelf juist "overzichtelijk" richting andere partijen om nu al aan te geven dat de VVD niet wil doorgaan op dezelfde voet als de afgelopen jaren, waarin de partij regeerde. "We maken een knip met het automatisme van altijd maar doorgaan, niet stilstaan bij wat de burger nou echt zegt hier. Het signaal is duidelijk: niet doorgaan zoals het was."

Uit de achterban van de VVD klinkt kritiek op het besluit om niet mee te regeren. Zo is een club VVD'ers met de naam Klassiek Liberaal het niet eens met de zet van de partij. VVD-voorzitter van Barendrecht, Leon van Noort: "Doe gewoon mee. Als er één moment is waarop je als VVD je verkiezingsprogramma kunt realiseren met partijen die er net zo over denken, dan is het nu." Van Noort hoort dit geluid bij veel VVD'ers.

Yeşilgöz: "Ik kan het niet nog meer eens zijn. Ik ga wel meedoen, maar er is een verschil tussen verantwoordelijkheid nemen en meedoen en per definitie altijd meebesturen in de zin van: we leveren ministers aan."

Maar volgens Van Noort is dat niet de manier van verantwoordelijkheid nemen die hij graag ziet. "Als je nu zegt, we gaan niet aan het stuur zitten, dan neem je een verantwoordelijkheidsvakantie."

Is dit nu een oprecht besluit van de VVD of een strategie om uiteindelijk meer uit de onderhandelingen te halen? Volgens Van Noort neigt het niet naar het laatste. "Als dit al een tactiek is, dan is het geen handige tactiek. Mensen hebben aangegeven dat ze het zat zijn, geen politieke spelletjes meer willen."

Yeşilgöz zegt dat ze geen politiek spelletje speelt. De komende weken zullen moeten uitwijzen hoe standvastig de partij is in het besluit om alleen als gedoogpartner steun te geven aan een regering.

PVV-leider Wilders reageerde teleurgesteld op de afwijzing van Yeşilgöz. "Ik snap er niks van, maar laten we hopen dat het op een andere manier nog kan." Ook Omtzigt is verbaasd: "De VVD is uit het afgelopen kabinet gestapt vanwege het migratiestandpunt, omdat ze dat niet konden regelen. Nu zeggen ze eigenlijk 'nu hoeven we het niet te regelen'."

Sinds 2010 zat de VVD altijd in het kabinet. Dat was altijd als grootste partij en altijd onder leiding van premier Rutte.

De VVD-fractie heeft donderdag en vrijdagochtend gediscussieerd over de vraag of de partij mee zou moeten regeren. Daar kwam uit voort dat de partij haar rol het liefst ziet als gedoogpartner in een kabinet van de PVV, NSC en BBB, aldus Yeşilgöz. "Ik leg een vorm van gedogen op tafel. Het is aan anderen om te zeggen wat ze daarmee willen."

Tijdens de campagne sloot Yeşilgöz een regering met GroenLinks-PvdA niet uit, maar stel dat Timmermans de grootste was geworden, dan zou de VVD met dit verlies van tien zetels geen steun hebben gegeven aan een kabinet onder leiding van Timmermans, zegt ze. Het liefst ziet ze een minderheidskabinet met PVV, NSC en BBB, waarin de VVD optreedt als gedoogpartner.

Als de VVD met de PVV gaat onderhandelen over een gedoogakkoord, dan liggen er punten waarop de partijen ver uit elkaar liggen. De PVV wil bijvoorbeeld een Nexit, de AOW terug naar 65 en het eigen risico afschaffen. "Het is natuurlijk aan de heer Wilders met welke standpunten hij aan tafel komt, maar ik zie zeker mogelijkheden met deze partij. Ook als het gaat om de aandacht voor de middengroepen, ondernemers en als het gaat om zaken als migratie. Dat moet aangepakt worden."

Op voorstel van de PVV is vrijdagochtend met instemming van andere fractievoorzitters een verkenner aangewezen: PVV-senator Gom van Strien. Hij gaat vanaf maandag praten de fractievoorzitters van alle politieke partijen die in de Tweede Kamer zitten.

Veertien jaar geleden, in 2009, stuurde de in Limburg wonende Gom van Strien een sollicitatiebrief naar PVV-leider Wilders. Of hij voor de PVV in de Eerste Kamer kon komen, hij had een advertentie in de krant en op de website gezien. "Vanzelfspekend onderschrijf ik het gedachtegoed van de PVV", herinnert Van Strien zich in een gesprek met de Limburgse omroep L1.

Hij was directeur geweest bij de faculteit diergeneeskunde van de Universiteit Utrecht. Daar had hij ook aan het hoofd gestaan van de afdeling die uitvindingen van medewerkers in de markt hielp zetten. Hij wilde zijn ervaring en deskundigheid in zetten bij de PVV. Twee jaar later, in 2011, deed de natuurkundige zijn entree in de Haagse politiek.

"Een erudiete man met een niet te groot politiek profiel", zegt PVV-leider Wilders nu over zijn partijgenoot, die een week de tijd krijgt om bij alle partijen in de Tweede Kamer af te tasten welk kabinet hun voorkeur heeft.

Een echte PVV'er ook, blijkt deze week uit een interview van Omroep Venlo met de 72-jarige senator over de grote verkiezingsoverwinning van zijn partij. Hij is ervan overtuigd dat er wat verandert als de PVV in de regering komt. "Dat gaat u echt merken. Nederland komt op één."

De mildere koers van zijn partijleider is Van Strien ook ingeslagen, zo lijkt. "We zijn heel vriendelijk voor iedereen", zegt hij. "Als je niet met een Hamasvlag gaat zwaaien, is er geen reden om angstig te zijn."

De in 1951 in Geertruidenberg geboren Van Strien studeerde natuurkunde in Nijmegen en bedrijfskunde in Enschede. Na zijn studie werkte hij eerst bij het Centraal Bureau voor de Statistiek en Rijkswaterstaat, stapte over naar de wetenschap en werd bij zijn vertrek benoemd tot ridder in de orde van Oranje-Nassau. Voor zijn PVV-senatorschap was hij twee jaar directeur van het TrekhaakCentrum.nl in Oosterhout.

Zijn politieke loopbaan begon hij bij de VVD, waar hij van 1984 tot 1988 voorzitter was van de afdeling Alphen aan den Rijn. Na het vertrek van de rechts georiënteerde leider Frits Bolkestein en de komst van de wat linksere Hans Dijkstal keerde hij de VVD in 1999 de rug toe, om jaren later de overstap naar de PVV te maken.

Het zijn de "glasheldere standpunten", die hem aanspreken. "Niet de omhaal van woorden om iets duidelijk te maken. Gewoon glashelder zeggen: dat doen we, en dat doen we dan ook", licht hij bij L1 zijn keuze toe.

Tijdens zijn eerste persconferentie als verkenner werd Van Strien gevraagd naar een interview bij 1Limburg uit 2015. Hij kreeg toen de vraag of hij de Senaat een nepparlement vindt. Aanleiding waren uitspraken van PVV-leider Wilders die de Tweede Kamer zo had gekwalificeerd. In het interview beaamde Van Strien dat hij ook de Senaat als nepparlement zag.

Vanmiddag ontkende de verkenner tegenover journalisten dat hij die uitspraak destijds heeft gedaan. Hij kan het zich in elk geval niet voorstellen, zei hij.

Dit is een fragment uit het interview in 2015:

Van Strien heeft een dochter en twee zoons, is getrouwd en woont in Arcen. Zijn hobby's zijn maritieme geschiedenis en genealogie, staat op de website van de Eerste Kamer. Hij heeft ook een 526 pagina's tellend boek geschreven over zijn familiegeschiedenis.