De angst van veel stemacteurs begint uit te komen: kunstmatige intelligentie (AI) neemt een deel van hun werk over. Bedrijven veranderen contracten, acteurs krijgen e-mailtjes met de mededeling dat hun diensten binnenkort niet meer nodig zijn en een enkeling is al vervangen door een robotstem.

Digitale nieuwskiosk Blendle is één van de bedrijven waar de ingehuurde stemacteurs afgelopen weken in onzekerheid zaten. Begin deze maand liet het aan de acteurs weten dat het van plan is per 1 januari te stoppen met het inzetten van mensenstemmen, blijkt uit een interne e-mail die in handen is van de NOS.

Het Franse moederbedrijf Cafeyn spreekt van een misverstand. "We experimenteren met een tekst-naar-spraakmodel. Als de resultaten goed zijn stoppen we met menselijke stemmen", erkent een woordvoerder. "Maar niets is nog in steen gebeiteld. Er is niets besloten voor 1 januari of een andere datum."

Ook audioboekbedrijf Storytel experimenteert met AI-stemmen die boeken voorlezen. "Het gaat dagelijks in onze app-groepen over dit soort onderwerpen", zegt stemacteur Machteld van der Gaag. "Verbieden kan niet. We moeten nu vooral kijken hoe we kunnen zorgen dat onze voorwaarden zo goed mogelijk blijven."

Vakbonden

Uit bezorgdheid over kunstmatige intelligentie richtte een clubje stemacteurs dit jaar het voiceovers-verbond Nedvo op. Dat telt inmiddels zo'n 120 leden.

Om hun werk te beschermen trekken ze ook op met de Kunstenbond, de vakbond voor cultuurwerkers en kunstenaars. "AI speelt nu bij meerdere creatieve beroepen, maar stemacteurs staan wel echt vol in de wind", zegt Caspar de Kiefte van de Kunstenbond. "Uit de eerste resultaten van een enquête onder leden blijkt dat 96 procent van de stemacteurs vreest dat AI tot verlies van werkgelegenheid leidt."

De Kiefte wil graag in gesprek met bedrijven als Blendle die overwegen om mensen te vervangen door AI. "We willen ze ook aanspreken op hun verantwoordelijkheid. Het gaat hier om zzp'ers, die zijn in een klap een deel van hun inkomsten kwijt, zonder transitievergoeding of omscholingsgeld."

Stemacteur Jeroen Kramer ondervond al hoe het is om ingeruild te worden voor een AI-stem. Voor een Amerikaanse uitgever sprak hij twaalf delen van boekenserie De Tovenaarsring in. "Bij het dertiende boek werd ik vervangen door een Vlaamse robotstem", zegt Kramer. "Niet om aan te horen."

Luisteraars dachten er ook zo over. Het regent 1-sterrenrecensies bij het dertiende deel. "Ik heb de uitgever toen gebeld waarom ze dit hebben gedaan. Het was vooral een geldkwestie."

Rare klemtonen

"Voor langere projecten, zoals audioboeken, zijn Nederlandse AI-stemmen nog niet goed genoeg", zegt Van der Gaag, die zelf haar stem liet klonen om te zien hoe ver de techniek is. "Er zitten nog allemaal rare klemtonen in en het is nog te vlak."

Maar in het Engels zijn er wel heel goede AI-stemmen, zegt Van der Gaag. Storytel gebruikt voor eigen producties al AI-stemmen in het Engels. Zo leest AI-stem Henry het Engelse Hans en Grietje voor en AI-stem Daniël sciencefictionroman Black Star. Voor het einde van het jaar moeten daar AI-stemmen in het Deens en Zweeds bij komen, en daarna in andere talen.

Een paragraaf in nieuwe contracten voor Nederlandse voorlezers van Storytel lijkt erop te wijzen dat het bedrijf hun stemmen wil gebruiken om ook Nederlandse kunststemmen te creëren.

Er staat in dat het bedrijf het recht heeft om "reproducties en extracties" te maken van de opnames van de stemacteurs. Stemacteurs die de NOS sprak zijn hier kritisch over. "Ik ben echt bezorgd", zegt een van hen, die anoniem wil blijven. "Maar als ik niet onderteken, krijg ik de klus niet. En die paragraaf krijg ik er niet uit."

Maar de Kunstenbond denkt daar anders over. "Wij willen met Storytel in gesprek gaan om te kijken of zo'n bepaling er voor alle Nederlandse stemmen uit kan."

Storytel: AI is aanvullend

"Wij gaan geen stemmen van vertellers klonen zonder een afzonderlijke dialoog en toestemming", zegt een Storytel-woordvoerder in een reactie per e-mail. Volgens de woordvoerder is de paragraaf nodig voor andere technologie, "zoals het verbeteren van de zoekfunctie en aanbevelingen en het switchen tussen een vertelstem en lezen."

Ook zegt Storytel dat AI-stemmen niet in de plaats komen van de menselijke verteller. "Het is een aanvulling. Gebruikers kunnen kiezen tussen de verteller en aanvullende synthetische stemmen, afhankelijk van hun voorkeur."

Een jaar geleden stapte Elon Musk het hoofdkantoor van Twitter binnen met een wastafel, met de woorden: 'Let that sink in' (sink is Engels voor wastafel). De miljardair trapte zo op onorthodoxe wijze een allesbehalve normaal eerste jaar af als Twitter-eigenaar.

Inmiddels heeft het sociale platform een nieuwe naam (X), zijn er volop zorgen over desinformatie en is er nog slechts een plukje van het originele personeelbestand over. Hoe ziet het bedrijf eruit na één jaar onder Musk?

Musk kreeg Twitter in handen na een maandenlange overnamesoap. De miljardair, bekend als topman van automerk Tesla en ruimtevaartbedrijf SpaceX, betaalde zo'n 44 miljard dollar voor het platform. Zo'n beetje het eerste wat hij daarna deed was Twitter van de beurs halen.

Hij had al aangekondigd dat Twitter in ieder geval in de eerste jaren onder hem als privaat bedrijf door het leven zou gaan. Op die manier kon hij de nodige hervormingen doorvoeren, zonder de verplichting om bijvoorbeeld elke paar maanden kwartaalcijfers te overleggen.

Lang wachtte hij niet met de ommezwaai. Zo voerde hij meerdere grote ontslagrondes door. Van de oorspronkelijke 7500 medewerkers zijn er nu nog maar zo'n 1500 over.

Ook introduceerde hij in die eerste weken één van zijn grootste hervormingen: het einde van het zogenoemde blauwe vinkje als 'echtheidskeurmerk' voor bijvoorbeeld bekende politici, bedrijven of sporters. In plaats daarvan werd het voor iedere gebruiker mogelijk om tegen betaling (8 dollar per maand) een blauw vinkje te krijgen.

Volgens Musk hielp dat in de strijd tegen spam en nepaccounts. Accounts die geld betalen voor een vinkje, zouden minder geneigd zijn tot het versturen van spam. Ook zou Twitter zo minder afhankelijk worden van adverteerders.

Maar de introductie van het systeem leidde direct tot misbruik en chaos. Betalende gebruikers deden zich voor als beroemdheden en bleken volop desinformatie of haatberichten te verspreiden. Het leverde Twitter flinke imagoschade op.

Hetzelfde gold voor tal van andere besluiten in die eerste maanden. Zo besloot het sociale medium het oude nepnieuwsbeleid niet meer te handhaven. Volgens Musk waren er op het 'oude' Twitter te veel regels en was er daardoor te weinig vrijheid van meningsuiting. Onder de nieuwe koers mochten accounts die eerder waren geschorst vanwege nepnieuws of discriminatie terugkeren.

Nieuwsuur stond in januari uitgebreid stil bij de koers van Musk:

Ondertussen werden eind vorig jaar wel accounts van meerdere prominente techjournalisten opgeschort, nadat ze hadden geschreven over het reisgedrag van Musk. Het leidde tot flink wat beroering. Ook een plots ingesteld verbod op verwijzingen naar andere sociale media leidde tot verbazing. Een paar dagen later werd dat besluit teruggedraaid.

Het is typerend voor de grilligheid in de eerste twaalf maanden van Twitter onder Musk. Beleidskeuzes, zoals het opschorten van de schorsing van het account van oud-president Trump, liet Musk afhangen van niet-representatieve online peilingen onder Twittergebruikers.

Na een storm van kritiek liet Musk in december in een soortgelijke peiling over zijn eigen lot als ceo stemmen; een ruime meerderheid vond dat hij moest vertrekken. Het duurde bijna een half jaar, tot mei, voordat het platform daadwerkelijk een nieuwe leider had: Linda Yaccarino, eerder werkzaam als advertentiedirecteur bij NBCUniversal.

Musk is sindsdien 'chief technology officer', maar in de praktijk gewoon de baas. Zo was het Musk die in juli plotsklaps meldde dat de naam Twitter zou verdwijnen, inclusief het beroemde blauwe vogeltje. Sindsdien gaat Twitter door het leven als X.

De nieuwe naam heeft de huidige teneur rond het platform - namelijk als een plek waar desinformatie hoogtij viert - niet veranderd. Sterker: deze maand zei de Europese Commissie te onderzoeken of X wel genoeg doet tegen de verspreiding van haatberichten, desinformatie en terroristische content.

Complottheorieënonderzoeker Mike Rothschild omschreef tegenover persbureau Bloomberg de oorlog tussen Hamas en Israël als eerste echte test voor Elon Musks versie van Twitter. En die versie heeft volgens hem "spectaculair" gefaald.

Na de aanslag van Hamas op 7 oktober liep het platform vol met gemanipuleerde foto's en video's uit andere oorlogen of zelfs videogames, vaak geplaatst door accounts met blauwe vinkjes.

"Het is nu nagenoeg onmogelijk om na te gaan of iets een feit, gerucht of een complottheorie is", zegt Rothschild. "De veranderingen die Musk heeft doorgevoerd bij X hebben het platform niet alleen nutteloos gemaakt in een crisis. Het heeft het zelfs verergerd."

Meerdere onderzoeken van universiteiten en internetwaakhonden toonden al aan dat sinds de overname van Musk het aantal haattweets op het platform flink is toegenomen. Gelijktijdig lopen de advertentie-inkomsten terug. Persbureau Reuters meldde begin deze maand een afname van zeker 55 procent sinds de overname.

In alles een ander bedrijf

Nieuwssite Axios schreef dat ook de app minder vaak wordt gedownload en dat het aantal actieve dagelijkse gebruikers afneemt. Cijfers vanuit X zelf over bijvoorbeeld gebruikers of inkomsten zijn er niet, nu het bedrijf niet meer verplicht is die te delen sinds het van de beurs af is.

Ceo Yaccarino onderstreepte eind vorige maand nog dat negentig van de honderd belangrijkste adverteerders in de afgelopen twaalf weken waren teruggekeerd. Ze verwacht dat X in het eerste kwartaal van 2024 winst gaat maken.

Het platform zelf onderschreef die optimistische boodschap gisteren in een blogpost, terugblikkend op het eerste jaar. De toekomst van X is rooskleurig, was de kernboodschap, op basis van 23 punten waar het bedrijf nu volop mee bezig is.

Critici van X hebben ongetwijfeld een andere mening. Het enige waar Musk en zij het hoogstwaarschijnlijk wel over eens zijn? In zo'n beetje niets lijkt X nog op het bedrijf waar hij een jaar geleden met een wasbak naar binnen liep.

De failliete elektronicaketen BCC heeft een jaar lang de pensioenpremies van de ongeveer duizend personeelsleden niet betaald. Dat bevestigt CNV-bestuurder Leon van der Elsen na berichtgeving van RTL Z. Volgens het Pensioenfonds Detailhandel hoeven de medewerkers zich geen zorgen te maken, meldde het fonds vanmiddag desgevraagd.

"Er zit een flink gat in niet-betaalde premies", zegt Van der Elsen. "Dat gat wordt geschat op een jaar. Het gaat inderdaad zowel over het werkgeversdeel als het werknemersdeel. Dat laatste deel is wel ingehouden op het salaris, maar niet doorbetaald aan het pensioenfonds."

Hoe kan het trouwens dat een bedrijf een jaar lang geen pensioenpremies afdraagt? Dat zou toch alarmbellen moeten doen afgaan bij het pensioenfonds. Een woordvoerder van Pensioenfonds Detailhandel zegt dat dat inderdaad is gebeurd.

"In overleg met BCC heeft het Pensioenfonds Detailhandel een betalingsregeling getroffen. En die regeling is de keten ook - tot het moment van faillissement - nagekomen. De deelnemers hoeven zich geen zorgen te maken over hun pensioenopbouw. Dit heeft geen gevolgen voor de medewerkers."

"Helemaal niet waar"

Bestuursvoorzitter Michiel Witteveen van het moederbedrijf van BCC, Mirage Retail Group, bestrijdt dat BCC moedwillig geen pensioenpremies heeft betaald. "Dat is pertinent niet waar. Er speelde bij het pensioenfonds een enorm probleem met de administratie. Het was een chaos daar. Wij konden daardoor niet eens premie betalen. Toen die problemen waren opgelost, zijn we weer gaan betalen. Dat is toch een heel ander verhaal?"

Media Markt

Eerder vandaag werd ook bekend dat acht filialen van BCC worden overgenomen door Media Markt. Het gaat om de winkels van BCC in Amsterdam, Barendrecht, Beek, Beverwijk, Delft, Hilversum, Nijmegen en Zoeterwoude. Het is nog onduidelijk of personeel van de genoemde filialen de overstap maakt naar Media Markt.

BCC, met in totaal 58 filialen, ging in september failliet. Het bedrijf leed forse verliezen en had last van een ingezakte markt voor consumentenelektronica. Tegelijkertijd stegen de kosten.

Vakbond FNV is positief over de versobering van de expatregeling, waar de Tweede Kamer vannacht voor stemde. De bond is al langer tegen het belastingvoordeel voor buitenlandse werknemers, omdat die zou leiden tot oneerlijke concurrentie tussen werknemers uit Nederland en het buitenland.

"Het is maar helemaal de vraag of er nu minder expats naar Nederland komen. Wat vooral ophoudt is dat werkgevers een deel van de belastingvoordelen voor buitenlandse werknemers kunnen 'afromen' om zo hun loonkosten te drukken", zegt FNV-bestuurder Petra Bolster.

Want door het belastingvoordeel is een werkgever voor hetzelfde nettoloon minder brutoloon kwijt aan een expat dan aan een binnenlandse werknemer. "In die zin is wat er nu ligt met een stapsgewijze afbouw van de voordelen eerlijker en beter," aldus Bolster. De bond vindt het wel goed dat er een overgangsregeling komt voor huidige expats, "zodat zij niet direct last hebben van de versobering".

Werkgeversorganisatie VNO-NCW is bezorgd: "De regeling is belangrijk om Nederland aantrekkelijk te houden voor schaars internationaal talent. Juist voor hightechbedrijven en onderzoeksinstellingen is dit belangrijk in de wereldwijde 'war for talent'. Ook omdat we weinig instroom hebben in technische richtingen in eigen land. Veel landen hebben dit soort regelingen inmiddels met succes van ons gekopieerd en worden steeds aantrekkelijker." Ook minister Adriaansens van Economische Zaken sprak vandaag haar zorgen uit.

Bij IT-bedrijf Datasnipper maakt ongeveer de helft van het personeel gebruik van de regeling. "Dit gaat wel impact hebben op hoe aantrekkelijk we zijn", zegt oprichter Kai Bakker. "Toptalent verwacht een topsalaris, dus wij zullen meer moeten gaan betalen. We hebben de ruimte voor zulke investeringen, maar sommige bedrijven zullen dat niet hebben."

Kers op de taart

Buiten bij Booking.com in Amsterdam spreken we Rahul Chandnani, die daar sinds 2019 werkt. Voor hem was de expatregeling geen reden om naar Nederland te komen. "Ik wist er niet eens van voordat ik hiernaartoe verhuisde. Het was gewoon een bonus, kers op de taart."

De 30-procentsregeling geldt nu nog vijf jaar en loopt voor hem over een aantal maanden af. "Ik ga hem wel missen als mijn periode afloopt, het scheelt zo'n 1000 euro per maand. Maar ik vind mijn weg wel, zo is het leven. Ik denk dat een versobering voor sommigen wel zal meespelen in de beslissing om hierheen te komen, maar voor anderen ook niet."

120 onvervulde vacatures

Just Eat Takeaway heeft zo'n 120 onvervulde vacatures in Nederland en denkt dat een versoberde regeling daar niet bij gaat helpen. "Vooral bij data- en techvacatures zijn we bij gebrek aan aanbod in Nederland genoodzaakt om over de grens te kijken. Dit remt wat ons betreft dan ook de innovatiekracht van Nederland."

Ook bij Marktplaats werken mensen die onder de regeling vallen en het bedrijf is teleurgesteld over de versobering. "We vrezen dat juist een open en innovatief Nederland zichzelf hierdoor internationaal op achterstand zet. Nederland, ook Marktplaats, heeft juist internationaal talent nodig, omdat dat zorgt voor de diversiteit die nodig is om als Nederlands bedrijf te kunnen concurreren, waardoor bedrijven aantrekkelijk blijven voor internationaal talent."

Ook universiteiten en hogescholen zijn tegen een versobering. Alleen al aan universiteiten werken bijna 10.000 mensen die de regeling gebruiken. "Ons land staat voor grote maatschappelijke uitdagingen en daarvoor is voldoende internationaal talent onontbeerlijk", zeiden onderwijsinstellingen al eerder in een gezamenlijke verklaring.

Air France-KLM boekte afgelopen zomer het beste kwartaal ooit. Er was meer vraag naar tickets, waardoor de vliegtuigen voller zaten en de maatschappij meer kon vragen voor de kaartjes.

In de periode van juli tot en met september werd 1,3 miljard euro verdiend. De winst steeg met bijna een derde, vergeleken met dezelfde periode vorig jaar. De hogere kosten voor brandstof en salarissen werden zo meer dan goedgemaakt.

Invloed corona

Air France-KLM zit bijna weer op het niveau van voor de coronacrisis. Het aantal stoelen dat te koop wordt aangeboden bedraagt nu 94 procent van de capaciteit in 2019. Volgend jaar is naar verwachting alle invloed van de coronacrisis weggepoetst.

KLM heeft meer moeite om te herstellen van de coronatijd dan de Franse zustermaatschappij. KLM voerde de capaciteit afgelopen jaar op met 5 procent, Air France met 7 procent. De Nederlandse tak boekte een winst van 539 miljoen euro, tegenover 806 miljoen euro voor Air France.

Van Under The Bridge van Red Hot Chili Peppers, Heart of Gold van Neil Young, Call Me van Blondie tot Whenever, Wherever van Shakira. De rechten van deze wereldberoemde popsongs zouden binnen een halfjaar zomaar naar de hoogste bieder kunnen gaan.

De eigenaar van al deze liedjes, het beursgenoteerde muziekbeleggingsfonds Hipgnosis Songs, ligt namelijk stevig overhoop met zijn eigen aandeelhouders. Die willen alle ruim 65.000 liedjes uit de collectie van het fonds desnoods binnen een halfjaar verkopen om genoeg van hun investering terug te zien.

Hipgnosis werd enkele jaren geleden opgericht door voormalig Chic-bassist Nile Rodgers en Merck Mercuriadis, ooit manager van artiesten en bands als Elton John, Guns N' Roses, Iron Maiden en Beyoncé. Het duo begon in razend tempo met het opkopen van portefeuilles muziekrechten van artiesten. Zo verkocht Neil Young twee jaar geleden al zijn liedjes voor 150 miljoen dollar aan het fonds. Voor de nummers van Justin Bieber werd iets meer dan 200 miljoen dollar neergelegd.

Inmiddels bezit het beursgenoteerde Hipgnosis 146 muziekcollecties van bands en artiesten met daarin 65.413 liedjes, waaronder 163 nummers die ooit een Grammy Award wonnen. In de boeken staat de waarde van de hele collectie op 2,32 miljard dollar.

Frustratie

Beleggers in het fonds raakten de afgelopen maanden echter gefrustreerd. De verwachte hogere inkomsten uit bijvoorbeeld muziekstreamingplatforms zoals Spotify, die royalty's moeten afdragen aan muziekrechthebbenden, vallen tegen. En daarmee groeit de winstuitkering niet op de manier waarop was gehoopt.

Door de grote bedragen die zijn neergelegd voor alle liedjes heeft Hipgnosis ook niet al te veel geld meer in kas. En door de gestegen rente wordt herfinancieren duur. Deze maand werd zelfs een dividenduitkering geschrapt. De koers van Hipgnosis halveerde het afgelopen jaar.

Het bestuur kondigde daarom aan om 29 van de 146 muziekportefeuilles te verkopen aan investeerder Blackstone. Maar daar staken aandeelhouders vandaag op een speciale vergadering een stokje voor. Uit woede over een vermeende lage verkoopprijs, werd het voorstel massaal van tafel gestemd.

Herstructureren of opdoeken

Daarentegen stemde bijna 85 procent van de aandeelhouders voor een ander voorstel, die het fonds verplicht om binnen zes maanden concrete voorstellen te presenteren om Hipgnosis te herstructureren, herorganiseren of gewoon op te doeken.

Dat laatste zou betekenen dat het fonds alle beleggingen aan de hoogste bieder moet verkopen, waarna de opbrengst onder alle aandeelhouders verdeeld kan worden. En dat kan feitelijk betekenen dat alle liedjes uit het fonds in de etalage komen te staan.

In een verklaring schrijft Hipgnosis-bestuurslid Sylvia Coleman dat de boodschap begrepen is. Er zal een "duidelijke focus komen om een verbeterde aandeelhouderswaarde te creëren". Op de beurs van Londen krabbelde het aandeel van het muziekbeleggingsfonds na de aandeelhoudersvergadering op, met een plus van 2,3 procent.

62 jaar oud, maar niet versleten. Van de stripheld Asterix verschijnt vandaag het veertigste album, getiteld De Witte Iris. Dat de serie rond de onoverwinnelijke Galliërs al jaren niet meer van de hand is van een van de originele makers doet lezers kennelijk niets. Van het nieuwe album worden vandaag vijf miljoen exemplaren uitgegeven. Daarvan zijn er 185.000 in het Nederlands.

Hoeveel strips er precies in Nederland over de toonbank gaan wordt niet meer bijgehouden, blijkt uit een rondgang. De Belgische Standaard Uitgeverij brengt op de Nederlandse markt nagenoeg alle grote stripreeksen uit, van Suske en Wiske, Lucky Luke, Kuifje, De Blauwbloezen, Robbedoes, Thorgal tot De Smurfen.

Gevraagd naar de top-10 van best verkopende stripseries bij de uitgeverij, staan op die lijst acht series die al meer dan een halve eeuw oud zijn. Daarvan worden er zeven door nieuwe auteurs gemaakt.

Gouden periode

Fabrice Caro, die met De Witte Iris debuteert als schrijver van Asterix, zegt in gesprek met de NOS dat het "echt onmogelijk" is voor jonge auteurs om ooit nog zulke succesvolle stripseries op te zetten. "Toen Asterix werd bedacht bestonden er nog niet zo veel stripseries. Er was daarom veel meer ruimte voor."

Omdat er nu jaarlijks veel meer strips uitkomen dan in de jaren 60 en 70, is het volgens Caro schier onmogelijk geworden om dezelfde verkoopaantallen te behalen als in de gouden periode van wat ook wel de negende kunst genoemd wordt.

Asterix en Obelix-fans vertellen waarom ze het nieuwste album graag willen hebben:

Daarbij speelt mee dat strips minder populair zijn bij jongeren, die meer gamen of liever Japanse mangastrips lezen dan de klassieke Franse en Frans-Belgische strips.

Didier Conrad, die sinds 2012 de avonturen van Asterix tekent, reageert enigszins verontwaardigd op die opmerking. Hij wijst naar zijn verkoopaantallen en doet manga af als een "massaproduct" dat niet te vergelijken is met een serie als Asterix. "Dat is handwerk."

Dat Asterix onverminderd populair blijft komt volgens hem door de herkenbaarheid. "Iedereen vindt er het zijne in. Het blijft ook actueel, met actuele elementen", verwijst hij naar een knipoog naar de hogesnelheidstrein TGV in De Witte Iris, of Obelix die in Parijs op slapstick-achtige wijze een step uitprobeert.

De 64-jarige Conrad debuteerde begin jaren 80 met de strip De Onnoembaren. Van de verkoopaantallen die hij nu met Asterix haalt kon hij in die tijd alleen maar dromen. "Dat geldt nog steeds voor 85 procent van de series die nu verschijnen", zegt Conrad over de "enorme kloof" tussen de klassieke stripseries en de rest. "En dan komt ook nog eens niets in de buurt van Asterix."

Waar Caro het schrijven van zijn eerste Asterix-verhaal nog een redelijk ontspannen klus vond, daar voelt hij met het verschijnen de druk toenemen. "Nu mensen het album openslaan wordt het een spannende tijd. Wat ze ervan vinden. Daar ben ik nu héél zenuwachtig over."

Ook Conrad merkt dat het overnemen van een serie als Asterix zelfs na zes albums nooit eenvoudig wordt. "Het blijft nog steeds een uitdaging. Het kost elk boek een pagina of vier om erin te komen."

Het wordt veel moeilijker om zonneparken en -weiden aan te leggen op landbouw- en natuurgronden. De demissionaire ministers De Jonge en Jetten schrijven aan de Tweede Kamer dat ze daarover afspraken hebben gemaakt met onder meer provincies, gemeenten en waterschappen.

Alleen in uitzonderingsgevallen mag het nog, bijvoorbeeld als het gaat om landbouwgronden die op termijn een andere bestemming krijgen, of als de aanleg bijdraagt aan vermindering van 'netcongestie'.

Zonnepanelen moeten bij voorkeur op daken en gevels worden geplaatst, maar ook op bijvoorbeeld kassen, industrieterreinen, stortplaatsen en boven parkeerplaatsen. Daarna komen ongebruikte terreinen in bebouwde gebieden en dáár weer na onbenut terrein in landelijk gebied.

Ruimte schaars

De afspraken zijn gemaakt omdat er aan de ene kant steeds meer vraag is naar duurzaam opgewekte elektriciteit, maar aan de andere kant de ruimte schaars is. "Ten aanzien van zonnepanelen was de markt in het verleden leidend en ontbrak sturend ruimtelijk beleid door de overheden. (..) Nu zetten Rijk en medeoverheden samen de volgende stap", schrijven de ministers.

De provincies zullen de afspraken juridisch bindend vastleggen in hun verordeningen. Het nieuwe systeem moet op 1 januari ingaan. Lopende initiatieven die nu al in een vergevorderd stadium zijn mogen in principe nog doorgaan.

Holland Solar, de branchevereniging voor bedrijven in de zonne-energie, is kritisch. De gemaakte keuzes zijn schadelijk voor de sector, maar ook voor de energietransitie, voor boeren en industriële bedrijven die willen verduurzamen en voor de kans om natuurontwikkeling te bevorderen, vindt de belangenclub.

De Europese Centrale Bank (ECB) laat de recordrente van 4 procent voorlopig voor wat hij is. Het is voor het eerst in lange tijd dat de rente niet wordt verhoogd om de stijgende prijzen in de eurozone tegen te gaan. De ECB trapt op de rem omdat de inflatie in september "aanzienlijk" is afgenomen.

De centrale bank had al laten doorschemeren dat de rente niet verder omhoog zou gaan. Een renteverlaging lag niet op tafel. De ECB verwacht nog altijd dat de inflatie te lang te hoog blijft en het doel is om die naar ongeveer 2 procent terug te brengen. In september stond de inflatie in de eurozone op 4,3 procent.

Nadat de ECB juli vorig jaar de rente van -0,5 naar nul procent bracht, schoot diezelfde rente per ECB-vergadering flink omhoog. September dit jaar werd een recordstand van 4 procent bereikt. Door de hoge rente wordt het voor bedrijven en consumenten lastiger om geld te lenen. Dat moet de economie afkoelen en daarmee de stijgende prijzen dempen.

Zo lang als nodig

De ECB zegt dat de hoge rente inmiddels al "krachtig doorwerkt" in de voorwaarden om geld te lenen in de eurozone. "Dit tempert de vraag meer en meer en helpt zo de inflatie naar beneden te krijgen."

In een toelichting herhaalde president Christine Lagarde dat de ECB de rente zo lang als nodig hoog blijft houden. "We moeten terug naar een structurele inflatie van 2 procent, op een geleidelijke manier", zei ze opnieuw. Volgens haar blijkt uit alle cijfers dat dit doel op de middellange termijn gehaald zal worden. "Maar ondertussen blijft de inflatie te lang te hoog, net als de prijsdruk."

Door de flink gestegen ECB-rente loopt de spaarrente langzaam omhoog, maar tegelijk merken consumenten dat een nieuwe hypotheek krijgen lastiger wordt. Aan een verlaging denkt de ECB nog niet, benadrukte Lagarde. "Dat is erg prematuur. Ons doel is prijsstabiliteit. En daar zijn we nog niet. Dat we vandaag stoppen met verhogen betekent niet dat we niet nog een keer zullen verhogen."

Als het aan het kabinet ligt, komen de oude tijden van Nederland als grote scheepsbouwnatie weer terug. Samen met de sector wordt er de komende twee jaar 60 miljoen euro geïnvesteerd in innovatieve scheepsbouw. Voor de bouw van bijvoorbeeld marinevaartuigen en baggerschepen zijn we veel te afhankelijk geworden van het buitenland, vinden kabinet en sector.

In Rotterdam heeft de speciale kabinetsgezant voor de maritieme maakindustrie, oud-minister Van Bijsterveldt, een plan gepresenteerd met daarin 25 maatregelen om de scheepsbouw te versterken. Het heeft als titel No guts, no Hollands Glorie! Om het tij te keren, is afgesproken direct te beginnen met actief industriebeleid.

Het bouwen van Nederlandse schepen moet groener en goedkoper worden, staat in het plan. Als de Rijksoverheid een nieuw schip laat bouwen, zouden Nederlandse bouwers een streepje voor moeten krijgen. En scheepswerven die op een aantrekkelijke plek liggen, moeten beter beschermd worden tegen plannen om daar woningen te bouwen.

Veel goedkoper in Azië

Reders zeggen dat het bouwen van een schip in Nederland inmiddels 20 tot 40 procent duurder is dan in Azië. Met name China heeft de laatste jaren met veel overheidssteun een groot deel van het marktaandeel van de Europese scheepsbouw overgenomen. In de jaren 80 was het marktaandeel van Europa nog 45 procent, nu is dat nog maar 4 procent.

Een kritieke ondergrens is daarmee in zicht, stelt Van Bijsterveldt. We hebben onvoldoende concurrerende bouwcapaciteit om zelf onze marineschepen en specialistische werkschepen te produceren, maar die zijn wel cruciaal voor onze veiligheid en voor het houden van droge voeten.

Om de concurrentiekracht terug te brengen moet er vooral ingezet worden op verduurzaming. Met digitalisering en het gebruik van robots moet het 10 tot 15 procent goedkoper worden om een Nederlands schip van stapel te laten lopen. Ook komt er een 'koploperproject' om te verkennen of het mogelijk is om schepen te bouwen die, aangedreven door kernenergie, langer op zee kunnen blijven.

Demissionair minister Adriaansens van Economische Zaken noemt de investeringen in de scheepsbouw "noodzakelijk om Nederland leefbaar, welvarend, veilig en concurrerend te houden". Haar collega Harbers van Infrastructuur en Waterstaat zegt dat het belangrijk is dat ons land zelf de schepen bouwt die nodig zijn voor onze veiligheid. "Denk aan sleephopperzuigers: zij spuiten zand op om Nederland te beschermen tegen overstromingen."

Meta heeft een recordkwartaal achter de rug. De winst, die uitkwam op 11,58 miljard dollar (omgerekend bijna 11 miljard euro), is meer dan verdubbeld in vergelijking met vorig jaar. Niet eerder waren de omzet en winst zo hoog.

Het is een signaal dat het verdienmodel van het bedrijf, waarbij de verkoop van advertenties centraal staat, nog altijd heel robuust is. Nadat 2021 door de coronapandemie het beste jaar ooit opleverde voor het bedrijf, was er vorig jaar sprake van een dip. Ook de techsector had toen last van de oplopende inflatie en de onzekere economische situatie.

Grote ontslagrondes

Het was voor Meta aanleiding om vorig jaar de grootste reorganisatie in jaren door te voeren. Sinds november vorig jaar zijn er meer dan 21.000 medewerkers ontslagen. Op het hoogtepunt werkten er 86.000 mensen bij Meta.

Bij de presentatie van de huidige recordcijfers waarschuwde het concern voor wat komen gaat: de onrustige economische situatie maakt de omzetverwachting voor 2024 "onzeker". Het leidde ertoe dat de koers van het Meta-aandeel na het sluiten van de gewone handel, de zogeheten nabeurs, de min indook.

Wat daarbij niet helpt is dat het bedrijf ook aankondigde het komende jaren miljarden te investeren in verschillende projecten. Het gaat dan onder meer om netwerkinfrastructuur, zoals datacenters, en het bedrijf blijft veel geld steken in Reality Labs, de afdeling die werkt aan de metaverse. Deze tak is zwaar verlieslijdend: omgerekend 10,3 miljard euro alleen dit jaar al.

Twitter-alternatief

Meta-baas Mark Zuckerberg stipte ook nog even aan hoe het gaat bij Threads, de app die het bedrijf eerder dit jaar lanceerde als alternatief voor X, voorheen Twitter. Na de overname door Elon Musk is er veel interesse in alternatieven voor het platform.

Volgens Zuckerberg heeft Threads net iets minder dan 100 miljoen maandelijks actieve gebruikers. Daarmee is de app nog altijd vele malen kleiner dan Instagram of Facebook, maar Zuckerberg gelooft dat ook Threads over een paar jaar een miljard gebruikers kan hebben.

De andere advertentiereus, Googles moederbedrijf Alphabet, kwam gisteren met cijfers. Ook daar stegen de omzet en winst fors, al was de groei niet zo sterk als bij Meta.

De tijd dat 55-plussers er alleen op uit trekken voor een punt appeltaart en een kop koffie lijkt voorbij. Volgens ABN Amro zijn 55-plussers reislustiger dan ooit en neemt hun belang voor de reisbranche de komende jaren met miljoenen euro's toe.

De reden: hun vermogen groeit, er zitten steeds meer tweeverdieners bij en ze zijn door de vergrijzing met steeds meer. Verdere reizen en luxere accommodaties zijn daardoor in trek. Het leidt ook tot nieuwe reistrends: zo zijn fietsvakanties en culinaire reizen populairder, schrijft ABN Amro.

De bank verwacht dat Nederlanders dit jaar voor het eerst meer dan 1 miljard euro uitgeven aan fietsvakanties. Meer dan de helft hiervan komt uit de portemonnee van 55-plussers. "Als de kinderen het huis uit zijn houden deze leeftijdsgroepen gewoon meer geld over, vooral als zij ook tweeverdieners zijn", zegt onderzoeker Stef Driessen van ABN Amro.

Vaker met de e-bike

De actieve vakanties of culinaire reizen leveren de hele toeristische sector flink geld op: volgens de bank stijgen de vakantiebestedingen van 55-plussers van ruim 7 miljard euro in 2022 naar zo'n 10 miljard euro in 2027.

"De 55- tot 65-jarigen gaan vaak wat verder weg", vertelt Driessen. "Zij besteden ook wat meer in het buitenland en houden de vakanties iets korter. 65-plussers besteden vooral geld in het binnenland aan langere vakanties, zestien nachten of meer."

De toeristische sector in Nederland kan hierop inspelen, zegt Driessen. "De fietsvakanties zijn enorm in trek, maar je kan nog lang niet bij elk hotel je fiets in de stalling parkeren. En zo leuk is het niet om je fiets in de hotelkamer neer te zetten."

Wijnhotel Dormio Valkenburg is hier al wel flink mee bezig. Elke kamer is ingericht door een bekende wijnproducent. "Wij richten ons voornamelijk op mensen tussen de 45 en 65 jaar. Zij komen steeds vaker met de e-bike en gaan op pad in de natuur."

Bij het uitchecken vraagt het personeel of ze weer huiswaarts keren en steeds vaker krijgen ze het antwoord dat ze naar een nieuwe bestemming gaan. "Mensen genieten volop en dat is fijn om te horen", aldus hotelmanager Sylvia Dinjens.

Met de (klein)kinderen op pad

Een van de trends die ABN Amro ziet is de populariteit van de zogenoemde multigeneratiereizen. Bij dit type vakantie nemen opa en oma hun kinderen en kleinkinderen mee op reis, bijvoorbeeld met zijn allen in een bungalow. "Dit verschilt van reizen naar Afrika tot familieweekenden in plaats van familiedagen", vertelt Driessen.

Op recreatiepark De Leistert in het Limburgse Roggel herkennen ze dat. "Wij zien juist dat opa's en oma's met hun (klein)kinderen op vakantie gaan. Dat was er al en is versterkt door corona denk ik", zegt Angelique Joosten. "Dit geeft toch wel meer kleur aan je leven."

Lange reis

De trends bieden nieuwe kansen voor de toerismesector, zegt ABN Amro. Ouderen reizen bijvoorbeeld vaker niet dan wel in het hoogseizoen en met name 65-plussers nemen de tijd als ze op pad gaan.

De vakantiebestedingen van senioren gaan nog verder oplopen, denkt Driessen. De hoge prijzen staan dit niet in de weg. "Gelukkig nemen ook de lonen toe. En het belang dat aan vakantie en vrije tijd wordt gehecht neemt eigenlijk alsmaar toe. Ik denk eerder dat we zullen bezuinigen op andere zaken en dat zien we ook, bijvoorbeeld bij kledingverkoop."

Bij de divisie van Shell voor duurzame energie verdwijnen volgend jaar ongeveer 200 banen. Dat bevestigt een woordvoerder van de energiegigant na berichtgeving van persbureau Reuters. Daarnaast worden nog eens 130 banen tegen het licht gehouden.

Shell noemt het nu te vroeg om te kunnen vertellen of er ook banen in Nederland verdwijnen Bij de zogenoemde Low Carbon Solutions-divisie werken momenteel 1300 mensen. Shell benadrukt dat bij andere onderdelen van het bedrijf meer personeel zich bezighoudt met het ontwikkelen van alternatieve energie.

Bij de banenreductie zal daarom volgens Shell worden gekeken of de positie bij een andere tak kan worden geïntegreerd. Na de recordwinsten door de explosief gestegen energieprijzen, kampt Shell nu met de gevolgen van de zakkende olie- en gasprijzen.

Olieproductie

Om de winst op niveau te houden wil Shell daarom niet te snel afstappen van fossiele brandstof. Het bedrijf zegt dat het een in 2019 gesteld doel voor 2030, om de olieproductie jaarlijks met 1 tot 2 procent te verminderen, vorig jaar al heeft gehaald. Dat bestuursvoorzitter Wael Sawan deze zomer zei dat de productie niet verder wordt teruggebracht stelde milieuclubs teleur.

Shell zegt tegen de NOS de komende twee jaren 10 tot 15 miljard dollar te investeren in nieuwe energieprojecten. Er wordt alleen geïnvesteerd in technieken die "de hoogste kans hebben om waarde te creëren en CO2-uitstoot te verminderen".

Het is vandaag de 50ste verjaardag van de kerncentrale Borssele. Waar in de jaren 70 en 80 volop verzet was, is het denken een halve eeuw later gekanteld. Veruit de meeste partijen die meedoen aan de verkiezingen van komende maand willen meer kernenergie en zien dat ook echt als verkiezingsthema. Dat is een radicale ommekeer.

De Kerncentrale Borssele, in de Zeeuwse gemeente Borsele, werd op 25 oktober 1973 in gebruik genomen en stond lange tijd bij veel mensen in een kwaad daglicht. Mensen vonden (de straling van) kernenergie gevaarlijk en vreesden ongelukken. Vooral in de jaren 80 werd er hard actie gevoerd, ook bij Borssele en de tweede kerncentrale in Dodewaard, die Nederland toen nog had.

Er zijn meerdere pogingen gedaan om Borssele dicht te krijgen. Maar allemaal tevergeefs. Een jaar na de kernramp in Tsjernobyl (1986) in de toenmalige Sovjet-Unie liep een meerdaagse blokkade van de kerncentrale Borssele uit de hand. Agenten van de Mobiele Eenheid leverden een veldslag met de harde kern van de anti-kernenergiebeweging. Er vielen 60 gewonden. De actie staat te boek als het laatste grote protest tegen kernenergie in Nederland.

De weerstand tegen kernenergie bleef wel bestaan. Ingegeven door de ramp bij het Japanse Fukushima (2011) besloot de politiek dat de kerncentrale bij Borssele uiterlijk in 2013 dicht moest. Een eerdere poging tot sluiting was in 1997 gestrand bij de Raad van State. En ook dit keer kwam er niets van terecht. De deadline werd eerst naar 2034 verplaatst en is inmiddels helemaal van de politieke agenda verdwenen.

Fossiele brandstoffen

Want het denken over kernenergie is langzamerhand steeds positiever geworden. Vooral door het besef dat fossiele brandstoffen (steenkool, olie en aardgas) sterk bijdragen aan de opwarming van de aarde en dat er moet worden gekeken naar meer duurzame vormen van energievoorziening.

Het huidige demissionaire kabinet besloot dat de kerncentrale langer opengehouden moet worden en dat gekeken moet worden naar de bouw van twee nieuwe kerncentrales, die ook in de gemeente Borsele moeten komen.

Het is aan het komende kabinet om daar de knoop over door te hakken, maar alles wijst erop dat Den Haag in de toekomst meer kernenergie wil. Uit de verkiezingsprogramma's blijkt dat inmiddels bijna alle partijen daar positief tegenover staan en dat is een radicale verandering. In de 2017 pleitte alleen de SGP expliciet voor kernenergie, maar bijna alle partijen hebben dus een ontwikkeling doorgemaakt.

Dat geldt ook voor D66, de partij van minister Jetten voor Klimaat en Energie. Die wees kernenergie in het verkiezingsprogramma van 2017 nog af, maar staat er inmiddels helemaal voor open.

Jetten zegt daar wel steeds bij dat kernenergie een bescheiden onderdeel moet zijn van de energiemix. "Wind op zee en zon, dat worden onze belangrijkste energiebronnen. Maar voor momenten dat het niet waait of de zon niet schijnt, heb je ook CO2-vrije energie nodig en dan kan kernenergie een goede oplossing zijn."

Hij erkent dat er binnen D66 altijd veel discussie over is geweest, ook bij het vaststellen van het verkiezingsprogramma. "Maar dan zie je toch dat een groot deel van de D66'ers zegt: we moeten extra tempo maken met het verduurzamen van Nederland en dan moet je duurzame alternatieven niet uitsluiten."

Weinig tegenstanders

Het aantal uitgesproken tegenstanders in de Tweede Kamer is inmiddels op de vingers van één hand te tellen: GroenLinks-PvdA, SP, Partij voor de Dieren en Bij1. En dan nog gooien ze de deur vaak niet helemaal dicht. Zo schrijft de SP in het verkiezingsprogramma dat kernenergie "nu niet" als alternatieve energiebron kan worden ingezet, omdat er nog geen milieuveilige oplossing is gevonden voor de opslag van kernafval, dat duizenden jaren radioactief blijft.

In het College Tour-verkiezingsdebat van afgelopen zondag stond GroenLinks-PvdA-lijsttrekker Timmermans alleen in zijn afwijzing. En die draaide, zo verdedigde hij met vuur, niet meer zoals vroeger om potentiële gevaren. In tegendeel. "Ik heb niets tegen kernenergie", zei Timmermans.

Zijn bezwaren zitten hem in de kosten en de beperkte ruimte in Nederland. Hij vindt het niet verstandig om in nieuwe kerncentrales te investeren. "Het gaat om vele miljarden, er is geen bedrijf dat erin wil stappen, het moet allemaal met publiek geld gebeuren en tegen de tijd dat die dingen er staan, is de technologie zo ver dat we inmiddels bijna kernfusie hebben."

Ook bij de tegenstanders is het denken duidelijk verschoven. "Het is hartstikke goed als ze het in andere landen doen, waar wel de ruimte is", aldus Timmermans in de uitzending. "Maar wij hebben het in Nederland niet nodig."

Het kabinet wil dat het RIVM onderzoek gaat doen naar chemiebedrijf Chemours in Dordrecht. Demissionair staatssecretaris Heijnen schrijft aan de Tweede Kamer dat het instituut eerst in kaart zal brengen hoe een onderzoek naar de effecten van het bedrijf op de gezondheid er precies zal uitzien en welke vragen moeten worden beantwoord.

Het RIVM heeft eerder staalproducent Tata Steel in de IJmond onder de loep genomen, maar volgens het instituut is de aard van de vragen rond Chemours anders.

Er is bij de omwonenden veel onrust over de leefomgeving van Chemours en ook Tweede Kamerleden drongen aan op een gezondheidsonderzoek. Vorige week meldde het Openbaar Ministerie dat het een strafrechtelijk onderzoek is begonnen tegen het bedrijf. Aanleiding is onder meer de aangifte namens zo'n 3600 mensen. Zij beschuldigen het bedrijf ervan vanaf 1967 opzettelijk het schadelijke pfas in lucht, bodem en oppervlaktewater te hebben gebracht.

Chemours aansprakelijk voor milieuschade

Vorige maand bepaalde de rechtbank in Rotterdam dat de fabriek deels aansprakelijk is voor milieuschade die gemeenten in de omgeving hebben geleden door vervuiling met pfas.

Heijnen wil dat het RIVM specifiek kijkt naar de vragen en zorgen van omwonenden en van gemeenten en de provincie Zuid-Holland. In het onderzoek naar Tata Steel concludeerde het RIVM in september dat mensen die in de buurt wonen door de uitstoot meer risico lopen om ziek te worden dan anderen.

Chipmachinemaker ASML wil projectontwikkelaar en woningcorporaties financieel steunen om bouwprojecten van de grond te krijgen. Dat bevestigt het bedrijf in Veldhoven naar aanleiding van berichtgeving door het Financieel Dagblad.

Het gaat om projecten met woningen met een huur tot 1100 euro per maand, of koophuizen met een maximale prijs van 375.000 euro. Daarvoor stelt het bedrijf "een aantal miljoen" beschikbaar.

"Er zijn projecten die goedgekeurd zijn en waar iedereen klaarstaat om te bouwen, maar waar het om een of andere reden toch niet gebeurt", zegt een woordvoerder van ASML. "Daar helpen we. We gaan dus niet hele bouwprojecten zelf doen."

Woningnood in de regio

ASML kocht in mei nog dertien woningen in één straat in Veldhoven. Het bedrijf deed dat met het oog op toekomstige uitbreiding; de woningen zouden dan gesloopt worden.

De chipmachinefabrikant zegt met nieuwe steun aan corporaties te willen helpen om de woningnood in de regio Eindhoven aan te pakken. Die is mede groot doordat het aantal werknemers van ASML razendsnel groeit.

Maar de huizen die ASML helpt bouwen zijn niet specifiek bedoeld voor medewerkers van het bedrijf, zo benadrukt het bedrijf: "Wij bouwen niet voor hen, maar voor een doelgroep die het moeilijk heeft. Wij bepalen dus niet wie er in gaat wonen."

Wel kan een ASML-medewerker die aan de voorwaarden voldoet, bijvoorbeeld omdat die lang op de wachtlijst staat, uiteindelijk in zo'n huis terechtkomen.

Vijfhonderd woningen

Het bedrijf is naar eigen zeggen met ontwikkelaars van drie lopende bouwprojecten in gesprek, in totaal gaat het om ruim vijfhonderd woningen. Daarover wordt ook advies gevraagd aan de gemeente. Welke projecten het zijn, kan de chipmachinemaker nog niet zeggen.

ASML zegt geen winst te willen maken op de projecten. "We nemen het verlies en als er winst is, gaat die terug naar de projecten", zegt de woordvoerder. "Als een projectontwikkelaar zich bij ons meldt om even de winst op te krikken, doen we dat dus zeker niet."

De Nederlandse Bank (DNB) trekt de vergunningen in van geldwisselkantoor Suri-Change. Het Rotterdamse bedrijf is al sinds de lente onderwerp van een strafrechtelijk proces. Suri-Change zou volgens het Openbaar Ministerie betrokken zijn bij witwassen van drugsgeld en grootschalig ondergronds bankieren.

Sinds vorige week staat het bedrijf niet meer geregistreerd bij DNB. De toezichthouder wil niet ingaan op details vanwege vertrouwelijkheid. Volgens advocaat Ayse Çimen is het besluit nog niet definitief: Suri-Change kan de komende zes weken nog bezwaar maken. "Suri-Change bestaat al meer dan dertig jaar en heeft nooit enig misdrijf begaan", stelde ze eerder.

In maart viel de politie verschillende kantoren van Suri-Change binnen en hield hierbij vijf personen aan. Na de inval gingen bij verschillende filialen in Amsterdam, Den Haag en Rotterdam explosieven af. Alle locaties werden vervolgens door de gemeenten gesloten.

Eerdere boete

Het geldwisselkantoor heeft sinds 2004 twee vergunningen bij DNB. Eén voor het versturen van geld naar het buitenland zonder de tussenkomst van een bank en één voor het wisselen van vreemde valuta.

In juli stopte ING al met haar samenwerking met het bedrijf, de bank sloot toen alle rekeningen bij Suri-Change. Het geldwisselbedrijf gaf in dezelfde maand toe aan Nieuwsuur dat het de afgelopen jaren honderden ongebruikelijke betalingen te laat heeft gemeld bij de overheid.

In 2014 legde DNB Suri-Change een boete op die ook al was gerelateerd aan witwaspraktijken.

Politiesamenwerking

De politie stopte na de invallen ook met een jarenlange samenwerking met Suri-Change. Hier werden in beslag genomen buitenlandse valuta's gewisseld naar euro's en op de rekening van de politie gestort. In 2017 deed de politie al eens een inval bij Suri-Change vanwege witwassen. Toen werd de samenwerking opgeschort, maar later weer hervat.

De duurzaamheidsclaims die Primark op grote posters in zijn eigen Nederlandse winkels doet, zijn misleidend. Tot dat oordeel komt de Reclame Code Commissie.

De kledingketen heeft op posters teksten geplaatst als "De CO2-uitstoot met 50% verminderen. Zodat de planeet vrij kan ademhalen" en "Biologisch, gerecycled, duurzaam en betaalbaar katoen". Volgens de commissie wordt hiermee ten onrechte de indruk gewekt dat dit op dit moment al de situatie is bij Primark, terwijl het gaat om een streven voor de toekomst.

Op de posters nuanceert Primark dat wel, maar dat staat in dusdanig kleine letters, dat de consument dat volgens de commissie gemakkelijk kan ontgaan. Bovendien zijn er twijfels bij de haalbaarheid van sommige claims. Zo wil Primark in 2027 de uitstoot gehalveerd hebben, blijkt uit de kleine letters, maar ontbreekt daar volgens de commissie een concreet stappenplan voor.

Circulair

Een bewering over het niet meer gebruiken van wegwerpplastic vond de commissie op dezelfde manier misleidend.

Ook oordeelde de commissie over een poster waarop stond "Wij maken onze kleding circulair. Zodat de wereld blijft draaien." Deze poster bevatte weer in kleine letters de tekst dat kleding in 2027 recyclebaar zal zijn, maar ook daarvan zegt de commissie dat die nuancering de consument waarschijnlijk zal ontgaan. Daarnaast vindt de commissie dat Primark niet duidelijk genoeg maakt dat 'circulair' in deze context 'recyclebaar' betekent.

De zaak werd bij de commissie voorgedragen door de duurzame modeactivist Sara Dubbeldam. Primark gaat tegen de uitspraak in beroep. "Onze doelstellingen zijn realistisch, haalbaar en worden duidelijk gecommuniceerd, onder meer door middel van een jaarlijks rapport", zegt een woordvoerder tegen Modeplatform Fashion United.

Zolang het beroep loopt, hoeft de keten sowieso niets aan te passen. Als de uitspraak echter ook in hoger beroep blijft staan, dan kan de commissie aan de toezichthouder Autoriteit Consument & Markt (ACM) vragen om in te grijpen.

Houvast

Ook kan de uitspraak houvast geven bij bijvoorbeeld een civiele rechtszaak die kan volgen. Advocaat Laura van Gijn van advocatenkantoor De Roos, dat namens Dubbeldam naar de commissie ging, zegt dat naar de civiele rechter stappen "zeker de overweging waard is".

Het komt vaker voor dat kledingmerken en winkelketens consumenten niet goed voorlichten over de duurzaamheid van hun producten. Zo sprak de ACM vorig jaar nog Decathlon en H&M aan op het gebruik van de termen 'ecodesign' en 'conscious' zonder dat ze uitleg gaven wat ze daarmee bedoelden. Er werden geen sancties opgelegd omdat beide bedrijven beloofden voortaan consumenten duidelijker te informeren en in totaal 900.000 euro doneerden aan verschillende duurzame doelen.

Vrouwen in IJsland hebben vandaag voor 24 uur het werk neergelegd uit protest tegen de loonkloof. Ze vinden dat het in IJsland, maar ook daarbuiten, veel te lang duurt voordat iedereen gelijk wordt beloond. Ook premier Jakobsdottir doet mee aan de staking.

"Het zou zomaar 300 jaar kunnen duren voordat er wereldwijd gendergelijkheid is", zei de premier tegen de publieke radiozender Ras 1. Ze verwacht dat haar vrouwelijke collega's in het kabinet vandaag ook thuisblijven.

Ook klusjes weigeren

De IJslandse vakbonden, die de staking organiseerden, roepen vrouwen en non-binaire personen op om betaald en onbetaald werk, zoals huishoudelijke klusjes, vandaag te weigeren.

Over het hele eiland zijn scholen en bibliotheken deels of helemaal gesloten. In ziekenhuizen is alleen de spoedeisende hulp open. Verder worden hotelkamers niet schoongemaakt, zijn er vertragingen in het openbaar vervoer en maakt de publieke omroep minder uitzendingen op radio en televisie.

Grote delen van het centrum van de hoofdstad Reykjavik zijn afgesloten voor verkeer vanwege een demonstratie.

Gelijkheidsparadijs

IJsland is al veertien jaar het meest progressieve land op de genderkloofindex van het World Economic Forum. Toch zijn er beroepen waarin vrouwen zeker 20 procent minder verdienen dan mannen, blijkt uit data van het IJslandse statistiekbureau.

"We worden een gelijkheidsparadijs genoemd, maar er zijn nog steeds grote verschillen in beloning tussen de seksen", zegt een van de organisatoren van de staking tegen persbureau Reuters. "Sectoren waarin veel vrouwen werken, zoals de zorg en de kinderopvang, worden nog steeds ondergewaardeerd en onderbetaald."

Het is voor IJsland de eerste volledige stakingsdag sinds 1975. Op 24 oktober van dat jaar was er ook een grote staking van vrouwen. 90 procent weigerde te werken, schoon te maken of voor de kinderen te zorgen, uit protest tegen discriminatie op de werkvloer. Een jaar later werd een wet aangenomen die gelijke rechten voor alle geslachten zou moeten garanderen.

Bedrijven ontwijken de regels die zijn bedoeld om het gebruik van wegwerpplastic te verminderen. De doelen om de hoeveelheid plastic zwerfafval te verminderen dreigen daardoor niet te worden gehaald, waarschuwt de Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT) in een rapport dat vandaag is aangeboden aan de Tweede Kamer. Demissionair staatssecretaris Heijnen zegt in een reactie de signalen van de inspectie serieus te nemen.

Vorige week meldde de NOS al dat de inspectie voorafgaand aan de invoering van de regels negatief oordeelde over de uitvoerbaarheid, haalbaarheid en fraudebestendigheid ervan.

Niet illegaal

Het gaat om een heel pakket aan regels om het gebruik van herbruikbare verpakkingen te stimuleren dat sinds 2021 stapsgewijs wordt ingevoerd. Op die manier moet er minder plastic in het zwerfafval komen. Elke dag gooien we in Nederland 19 miljoen plastic bakjes en bekers weg.

Onderdeel hiervan is de omstreden toeslag op plastic wegwerpbakjes en -bekers. De Tweede Kamer nam vorige week nog een motie aan om die toeslag af te schaffen.

Volgens de ILT maken bedrijven handig gebruik van ontwijkmogelijkheden in de regelgeving en richten ze zich nog altijd vooral op wegwerpverpakkingen. Wat de bedrijven doen is niet illegaal, maar wel ongewenst, stelt de organisatie die verantwoordelijk is voor de handhaving.

Geen hard plastic, maar zachte wikkels

Zo vervangen ze harde plastic verpakkingen, waar supermarkten een toeslag voor moeten rekenen, door 'zachte' plastic wikkels. Het gaat dan bijvoorbeeld om eenpersoonsporties noten, salade, fruit of snoepgroenten. Verder zijn er steeds meer drankkartons te vinden in de schappen, om statiegeld op blik en kleine flesjes te ontwijken.

Voor producenten van sappen, siropen, zuiveldranken en alcoholische dranken is het juist aantrekkelijker om plastic flessen te gebruiken als verpakking, omdat daarop voor hen geen statiegeldverplichting zit. Die geldt nu alleen voor water- en frisdrankflesjes. Als ze het in blik doen, moeten ze juist wél statiegeld rekenen.

Ook passen bedrijven producten als plastic rietjes, borden en bestek minimaal aan om ze vervolgens als herbruikbaar te presenteren, stelt de inspectie. Terwijl het gebruik in de praktijk eenmalig is.

'Stevige lobby verpakkingsindustrie'

In een Kamerbrief noemt demissionair staatssecretaris Heijnen de bevindingen van de inspectie zorgelijk. Ze worden meegenomen in de evaluatie van de wetgeving volgend jaar. Ze schrijft verder "expliciet" te kijken naar de verschuiving van het gebruik van harde plastics naar zachte. Onderzocht wordt "op welke wijze we deze kunnen stoppen".

Voor milieuorganisatie Recycling Netwerk Benelux zijn de conclusies van de inspectie geen verrassing. "Net als de ILT hebben wij al vroeg gewaarschuwd voor de zwaktes in de wetgeving", zegt Suze Govers in het radioprogramma Nieuws en Co. "Als de waarschuwingen vanuit de milieuhoek en de ILT serieus waren genomen, had de wet er wel anders uitgezien."

Dat de regels zo makkelijk te omzeilen zijn, heeft mogelijk te maken met de sterke lobby vanuit de verpakkingsindustrie, zegt Govers. "Maar uiteindelijk is het wel de regering die de wetgeving maakt."