De goudprijs is vandaag naar recordhoogte gestegen en komt voor het eerst boven de 4000 dollar (ruim 3400 euro) per troy ounce (31,1 gram) uit. Daarmee kost een kilo goud nu zo'n 110.000 euro. De prijs voor goud is dit jaar hard gestegen. Begin januari stond de teller nog op zo'n 2670 dollar (2300 euro).

De politieke en economische onrust in de wereld spelen een belangrijke rol bij de stijging van de goudprijs. Beleggers zien goud dan als een veilige investering. Zowel de zogenoemde shutdown bij de overheid in de Verenigde Staten als de politieke en economische onrust in Frankrijk, de op een na grootste economie van de EU, voeden de onzekerheid bij beleggers.

Vooral centrale banken zoeken naar steeds meer manieren om minder afhankelijk te worden van de dollar, en kopen nu in toenemende mate goud aan, schrijft de Financial Times. Ook verwachtingen van verdere renteverlagingen door de Amerikaanse Federal Reserve (Fed) dragen bij aan de hoge goudprijs. Dit komt omdat het bij een lage rente aantrekkelijker is om geld in goud te beleggen.

Troy ounce?

Per troy ounce wordt geteld in de handel in edelmetalen zoals goud, zilver en platina om internationale standaardisatie en transparantie te waarborgen. Deze historische, nauwkeurige gewichtseenheid van 31,103 gram maakt wereldwijde prijsvergelijkingen mogelijk in de geglobaliseerde markt voor kostbare metalen.

"Er is op dit moment zoveel vertrouwen in de handel in goud dat de markt uitkijkt naar het volgende grote ronde getal: 5000", zegt Tai Wong, een onafhankelijke Amerikaanse metaalhandelaar, tegen persbureau Reuters. "Daarbij zal de Fed waarschijnlijk de rente blijven verlagen."

"Er zullen nog wel wat obstakels op de weg zijn, zoals een blijvende wapenstilstand in het Midden-Oosten of Oekraïne", zegt Wong. "Maar de fundamentele drijfveren van deze handel, zoals groeiende schulden en een zwakkere dollar, zullen op de middellange termijn waarschijnlijk niet veranderen."

De Europese Commissie stelt stevige maatregelen voor om de staalindustrie in de Europese Unie overeind te houden. Het gaat om importheffingen en quota die bescherming moeten bieden tegen goedkoop staal uit met name China.

Zowel het Europees Parlement als de EU-lidstaten moeten nog instemmen met het voorstel. De Europese Commissie hoopt zo snel mogelijk groen licht te krijgen, maar in ieder geval uiterlijk volgend jaar zomer.

De staalsector in de EU verkeert in zwaar weer en vraagt al langer om maatregelen. De Commissie stelt daarom een importheffing voor van 50 procent op staal van buiten de EU. Dat is een verdubbeling van de nu geldende 25 procent.

Een deel van het staal blijft vrijgesteld van de heffingen, maar die hoeveelheid wil de Europese Commissie halveren tot iets meer dan 18 miljoen ton per jaar. Boven die hoeveelheid moeten er dan dus heffingen van 50 procent betaald worden.

Eurocommissaris Wopke Hoekstra voorspelt dat door deze maatregelen veel meer staal uit Europa gebruikt zal worden. Volgens hem is dat hard nodig. "Op dit moment zie je gewoon dat veel van de staalbedrijven op het punt staan om kapot te gaan."

Staalbedrijven blij

De heffingen zijn een langgekoesterde wens van Europese staalbedrijven. De afgelopen tijd is de situatie voor de sector nijpender geworden. Hoge energieprijzen, de Amerikaaanse importheffingen en een afnemende vraag, maken dat de staalsector het zwaar heeft.

De sector klaagt dat China staal dat het niet meer kwijt kan in de VS, dumpt in Europa. Hierdoor kunnen Europese producenten hun eigen, duurdere, staal niet meer verkopen.

Overproductie

Bovendien wordt wereldwijd steeds meer staal geproduceerd. Volgens de Commissie ligt de productie van staal zelfs 620 miljoen ton hoger dan de vraag. Dat is maar liefst vijf keer wat de EU jaarlijks aan staal nodig heeft.

Door deze overproductie blijft de prijs dalen. Terwijl veel landen steeds meer produceren, krimpt de staalindustrie in Europa juist. Aangezien de sector volgens de Commissie van groot strategisch belang is, komt het dagelijks bestuur van de Europese Unie nu tegemoet aan de oproep om beschermendende maatregelen te nemen.

Trump

De Commissie gaat hiermee feitelijk ook meedoen aan de strijd van president Trump tegen China. De hoop is dat hij in ruil daarvoor de Amerikaanse heffingen op Europees staal wil verlagen.

Trump voerde eerder ook een importheffing in van 50 procent op staal. Volgens hem is dat essentieel om wat te doen tegen de overproductie van China.

Door de Amerikaanse heffingen te kopiëren en samen op te trekken met de Amerikanen in de strijd tegen wereldwijde overproductie hoopt de Commissie Trump dus gunstig te stemmen. De sector zegt veel last te hebben van de Amerikaanse heffingen.

Lobby Tata Steel

Voor de Europese staalbedrijven komt het voorstel voor deze heffingen dan ook geen dag te vroeg. Tata Steel lobbyt al langere tijd in Brussel voor hogere heffingen op buitenlands staal. "Een fantastisch plan", zegt commercieel directeur van Tata Steel Nederland, Ronald de Haan. "Ik denk dat het voorstel ons en de hele Europese staalindustrie in staat stelt om te kunnen blijven financieren en investeren in de verduurzaming."

Voor bedrijven die staal verwerken zoals de auto-industrie, is het een ander verhaal. Zij importeren staal van buiten de EU en dat wordt voor ze straks fors duurder. De vrees is dan ook dat deze heffingen leiden tot hogere prijzen in de EU.

"Het is het waard om te doen om die staalfabrikanten in Europa te behouden", zegt Mark Helder voorzitter van Metaalunie. "Maar de keten die erachter zit moeten we ook behouden en daar moet ook aandacht voor zijn en blijven. Er moet dus niet alleen een zwarte piet worden doorgegeven aan de staalverwerkers. Zij moeten echt ook ondersteund worden."

Eurocommissaris Hoekstra denkt dat het uiteindelijk wel meevalt voor consumenten. "Op een wasmachine gaat het om minder dan een euro, en bij een auto om een paar tientjes."

Risico's

Volgens ING-econoom Bert Colijn kleven er nog meer risico's aan het invoeren van dit soort heffingen. Zo zouden Europese bedrijven minder stimulans voelen om efficiënt te produceren. "Met minder concurrentie zouden bedrijven toch wat meer achterover kunnen leunen."

Onder meer het Europees Parlement moet nog instemmen met het voorstel. De Europese Commissie hoopt zo snel mogelijk groen licht te krijgen, maar in ieder geval uiterlijk volgend jaar zomer. Dan verlopen de importheffingen en quota die nu gelden.

Ruim een derde van de Nederlandse ziekenhuizen heeft een wankele financiële basis. Dat blijkt uit een rapport van accountancykantoor BDO dat jaarlijks kijkt hoe de ziekenhuizen ervoor staan.

18 van de 59 ziekenhuizen krijgen een onvoldoende. Het rapport kijkt of ziekenhuizen in staat zijn om genoeg geld te verdienen, de kosten in de hand te houden en of er voldoende wordt geïnvesteerd in vernieuwing.

Personeelskosten stijgen hard en zullen blijven stijgen. Investeren in het gebouw en in het moderniseren van de zorg gebeurt te weinig. En dat terwijl de vraag naar zorg alleen maar groter wordt.

Optisch herstel

De ziekenhuizen scoren wel wat beter dan vorig jaar, maar toen vielen de zorgkosten uitzonderlijk hoog uit, waardoor er minder werd verdiend. De omzetstijging van 7,5 procent van dit jaar volgt een dalende lijn sinds 2018.

Omdat de omzet minder hard stijgt dan de kosten, blijft er onder aan de streep dan ook niet veel over. De gemiddelde winstmarge blijft steken onder de 2 procent. 11 ziekenhuizen maken minder dan 1 procent winst, in de ogen van BDO een kritische grens.

Daarnaast benadrukt BDO-onderzoeker Mike Tagage dat de verbetering ten opzichte van vorig jaar een vertekend beeld geeft. Hij heeft het over "optisch herstel". Omdat de rente gunstiger uitvalt, blijft er iets meer geld over. Dat staat dus los van de prestaties van ziekenhuizen.

Investeringen

Daarnaast zien de cijfers er mooier uit dan de werkelijkheid omdat er weinig geïnvesteerd wordt. Als een ziekenhuis niet investeert, scheelt dat in de kosten, terwijl deze investeringen wel nodig zijn om de ziekenhuizen te moderniseren.

"Als er wél geïnvesteerd wordt, gaat het vaak om vervangingskosten. Als iets kapot is, wordt het nog wel nieuw gekocht", legt Tagage uit, "Maar investeringen in de toekomst blijven vaak uit." Volgens BDO hebben 39 van de 59 te maken met verouderd vastgoed, maar ook investeringen in AI, IT en slim datagebruik blijven achter, terwijl de overheid daar wel hoge verwachtingen van heeft.

De beperkte omzetten en de lage investeringen zorgen ook voor een wantrouwende houding bij banken, waarschuwt Tagage. "Verouderd vastgoed en het niet halen van bancaire normen, maakt het moeilijk om financiering aan te trekken"

Personeel

Nog grotere zorgen zijn er bij BDO over de stijgende personeelskosten. Lonen van zorgpersoneel (inclusief het salaris van medisch specialisten) slokt verreweg het grootste deel van de omzet op, namelijk 61 procent. Dat percentage stijgt al jaren.

Met name ziekenhuispersoneel in loondienst zag het loon hard stijgen, met bijna 9 procent. Ook de vrijgevestigde medisch specialisten kregen er veel bij, bijna 7 procent. Alleen voor de inhuur van zzp'ers was minder geld nodig. De overheid wil met een wet tegen schijnzelfstandigheid het aantal zzp'ers terugdringen, onder andere in de zorg.

De zogeheten loonquote, het deel van de omzet dat opgaat aan salarissen, noemt BDO "onhoudbaar". Volgens onderzoeker Mike Tagage is er geen aanleiding om te denken dat de zorgkosten op termijn zullen dalen.

Politieke instabiliteit

De Nederlandse zorginstellingen maken met elkaar en de overheid afspraken over hoe de kosten van de zorg beperkt kunnen worden. BDO maakt zich zorgen over de totstandkoming en de uitvoering van deze zorgakkoorden. Een instabiel kabinet helpt daar niet bij.

En dat terwijl de vraag naar zorg alleen maar groter wordt, zegt BDO. "De noodzaak voor ziekenhuizen om samen met overheid, financiers, zorgaanbieders, brancheorganisaties en professionals tot duurzame oplossingen te komen, wordt dan ook steeds urgenter."

Tot slot, zegt BDO, moeten de ziekenhuizen zich voorbereiden op de discussie over hoe extra uitgaven voor defensie gefinancierd worden. Sommige politieke partijen vinden dat er kritisch naar de zorguitgaven gekeken moet worden om zo geld vrij te maken voor defensie.

Hoe staat de gezondheidszorg in Nederland ervoor? Waar zitten de uitdagingen en wat zijn de vooruitzichten? Je ziet het in onze dataspecial.

Afgelopen maand werd het dagelijks leven vooral duurder door benzine, de hoge prijs van vlees en de verhuur van vakantiehuisjes. Dat blijkt uit cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek.

Vorige week was al duidelijk geworden dat de inflatie weer opliep, maar de precieze verklaringen bleven nog uit.

Benzine en bungalows

In september waren motorbrandstoffen 3,6 procent duurder dan in dezelfde maand van 2024. Met name benzine is een belangrijke aanjager van de inflatie. In augustus lagen de benzineprijzen juist wat lager dan een jaar ervoor.

De prijs voor het huren van een vakantiehuisje is ook gestegen. Volgens het CBS heeft dat een eenmalig effect. Dat was in augustus ook al te zien, maar in september duwt dit de inflatie extra omhoog omdat veel Nederlanders dan een bungalow boeken.

"Bungalowparken zijn kennelijk wat populairder, waardoor je er wat meer voor moet betalen," zegt Peter Hein van Mulligen, hoofdeconoom van het CBS. Volgens van Mulligen zegt dit ook dat we kennelijk best wat te besteden hebben: "De lonen stijgen en de koopkrachtcijfers zitten in de lift."

Rundvlees

Toch blijven ook veel dagelijkse boodschappen in prijs stijgen. "Niet alleen in Nederland, maar ook in de rest van Europa", zegt Van Mulligen.

Met name vlees blijft maar duurder worden. Rund- en kalfsvlees springt er uit in de cijfers. Daar betaal je namelijk 34 procent meer voor dan een jaar geleden. De prijs van rund stijgt al langer. Het heeft vooral te maken met de afname van het aantal koeien.

Ook varkensvlees (+5,5 procent) en kip (+ 4 procent) zijn in prijs gestegen.

Overheidsuitgaven

De Nederlandse inflatie ligt al een tijd boven het Europese gemiddelde. Omdat Europa-breed de inflatie enigszins beteugeld lijkt, durft de Europese Centrale Bank het aan de rente wat te laten zakken. Voor Nederland schuilt daar juist een gevaar in: goedkoop lenen kan de inflatie verder aanwakkeren.

Omdat dat te voorkomen moet Nederland vooral naar zichzelf kijken, zegt Van Mulligen. "Het zijn vooral binnenlandse oorzaken. Veel economen geven aan dat het helpt als de overheid wat minder zou uitgeven. Dat zorgt ervoor dat er ook wat minder vraag is naar bepaalde goederen en diensten."

Nederlandse werkvloeren worden steeds diverser, maar dat betekent niet automatisch dat werknemers zich ook meer geaccepteerd en gelijk behandeld voelen. Dat concludeert het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) in een onderzoek dat dinsdag verschijnt. Werknemers met een migratieachtergrond ervaren vaak ongelijkheid en uitsluiting, ook bij werkgevers die nadrukkelijk proberen de diversiteit op hun werkvloer te vergroten.

Sterker nog: dat probleem is groter bij organisaties met een gevariëerd werknemersbestand dan bij homogene bedrijven, zegt het SCP.

Sociale normen minder duidelijk

Het gaat dan bijvoorbeeld om hoe mensen met een migratie-achtergrond zich behandeld voelen op de werkvloer, maar ook om de carrièrekansen die ze zeggen te krijgen bij de organisatie. Als mogelijke verklaring voor het feit dat diversere organisaties niet minder uitsluiting kennen, noemt het SCP het feit dat bij zulke bedrijven "sociale normen minder duidelijk zijn, waardoor werknemers meer onzekerheid in de omgang ervaren."

In een toelichting zegt onderzoeker Lotte Vermeij van het SCP dat het belangrijk is "dat werkgevers zich realiseren dat diversiteit niet vanzelf tot inclusie leidt, maar vraagt om aanpassingen in de organisaties." Met andere woorden: met alleen divers personeel aanwerven ben je er nog niet.

Het onderzoeksbureau raadt werkgevers aan om niet alleen maar diversiteit na te streven in het wervingsbeleid, naar ook actief uitsluiting en achterstelling binnen hun organisatie tegen te gaan, en kritisch te kijken naar "manieren van doen en denken die binnen een organisatie normaal gevonden worden."

Vier verschillende stroomtarieven per dag. Dat is een van de maatregelen die ervoor moeten zorgen dat consumenten hun stroomverbruik meer over de dag gaan spreiden. Dat zegt demissionair minister Hermans van Klimaat vandaag in een brief aan de Tweede Kamer. Als ze dat niet doen, dreigt het stroomnet de piekdrukte niet meer aan te kunnen.

Het plan is dat de vier tarieven in 2028 worden ingevoerd. Mensen met een dynamisch stroomcontract hebben al ervaring met verschillende tarieven gedurende de dag. Bij hen geldt dagelijks zelfs ieder uur een verschillend stroomtarief, afhankelijk van hoeveel aanbod aan zon- en windenergie en hoeveel vraag er worden verwacht. In de winter, met weinig zon, is stroom vaak midden in de nacht het goedkoopst. In de zomer, met veel zon, vaak rond het middaguur.

Verder zijn er vaak hogere prijzen rond de ochtenduren, als veel mensen wakker worden en naar het werk gaan. Dat is tussen ongeveer 07.00 uur en 10.00 uur. En rond het eind van de middag, begin van de avond. Als mensen thuiskomen, elektrische auto's opladen, er elektrisch gekookt wordt en de warmtepomp aangaat om het huis te verwarmen. Dat is grofweg van 17.00 uur tot 21.00 uur.

Vier tijdsblokken in 2028

Het kabinet is nog met de beheerders van de elektriciteitsnetten in gesprek wat precies de vier tijdsblokken met verschillende tarieven worden. Het is aannemelijk dat er twee duurdere blokken komen voor de ochtend en avond en twee goedkopere blokken voor overdag en 's nachts.

"Ik vind het goed als mensen dalurenkorting krijgen", zegt Olof van der Gaag van de Nederlandse Vereniging Duurzame Energie (NVDE). "Iedereen moet er geld mee kunnen besparen."

Alle beetjes helpen om het verbruik in de piekmomenten te verlagen. Dus de wasmachine of droger midden in de nacht laten draaien, of op een zonnige dag juist midden op de dag, in plaats van om 18.00 uur 's avonds kan de stroompiek al verminderen.

Maar volgens Van der Gaag is het vooral belangrijk dat de apparaten die echt veel elektriciteit verbruiken op andere tijden worden ingeschakeld.

Elektrische auto en warmtepomp

In de praktijk gaat het dan vooral om het opladen van elektrische auto's. "Het is nu zo dat mensen vaak hun auto laden wanneer ze thuiskomen. Rond 18.00 uur zie je een enorme piek. En dat kan anders."

Dat vindt ook Hanna van Sambeek, energie-expert bij onderzoeksinstituut TNO. "Het is vooral belangrijk dat je auto's slimmer gaat opladen. Dat vergt relatief weinig moeite van de consument en je kunt er grote klappen mee maken."

Uit een test in Amsterdam, die eerder dit jaar begon, blijkt al dat een prijsprikkel voor consumenten werkt. Mensen die hun elektrische auto bij een openbare paal laden, kunnen daar hun laadsessie automatisch aan laten passen aan de drukte op het stroomnet.

Ze kunnen dan bijvoorbeeld aangeven dat hun accu pas om 8 uur 's ochtends vol hoeft te zijn. En daarvoor krijgen ze dan korting, die is gemiddeld 82 cent per laadsessie. Zo'n 'slimme' laadsessie leidt tot een fors lagere stroomvraag tijdens de piekuren.

Naast de elektrische auto zal de warmtepomp steeds belangrijker worden als grote stroomverbruiker van huishoudens. Want steeds meer huizen worden daarmee verwarmd in plaats van met gas.

Milieu Centraal adviseert bijvoorbeeld mensen met een warmtepomp en vloerverwarming of goede isolatie om hun thermostaat 's nachts niet lager te zetten. "Want dan moet de warmtepomp in de ochtend hard werken om het huis weer op te warmen. Dat kost meer energie dan het huis de hele nacht op temperatuur houden", aldus Milieu Centraal.

Slimme apparaten

In de Kamerbrief zegt minister Hermans ook veel te verwachten van slimme apparaten. Een slimme warmtepomp kan dan bijvoorbeeld op goedkopere momenten aangaan. "Slimme apparaten moeten vooral doen wat de gebruiker wil dat die gaan doen", zegt Van Sambeek van TNO. "Je moet een warmtepomp zo kunnen instellen dat die bijvoorbeeld nog voor de duurdere piekuren voorverwarmt en dan tijdens piekuren minder hoeft te verwarmen."

Volgens haar is het dan vooral van belang dat mensen makkelijk hun voorkeuren kunnen instellen, bijvoorbeeld in een app. En dat een slim apparaat het verder automatisch regelt, zonder dat de consument er veel omkijken naar heeft.

In de oude Nedcar-fabriek van VDL in Born gaat de productie van start van defensiematerieel, bevestigen VDL en het ministerie van Defensie. Het gaat om drones van DeltaQuad, onbemande tanks van het bedrijf Milrem en batterijen voor drone-techniek (Tulip Tech).

Voor de zomer werd al bekend dat de productielocatie van VDL gebruikt zou gaan worden voor defensiematerieel. Het gaat om een samenwerking tussen Defensie en VDL voor minimaal tien jaar. Defensie huurt 120.000 vierkante meter van de voertuigenfabriek.

Vlaggenschip

Volgens demissionair minister van Defensie Brekelmans is dit een belangrijke stap voor de ontwikkeling van de krijgsmacht en geeft het ook een impuls aan de economie. "Dit nieuwe vlaggenschip van onze defensie-industrie is in volle vaart", schrijft de VVD-minister op LinkedIn.

Brekelmans verwacht dat de komende maanden meer contracten getekend zullen worden: "Om Oekraïne te blijven steunen en Rusland af te kunnen schrikken, is opschalen van defensie-productie nodig. Daarbij gaat het om innovatie én industrialisatie, om snelheid én schaal."

NOS op 3 over de oorlog van de toekomst:

Het aantal bedrijven dat wacht op een zwaardere aansluiting voor stroom is in een paar maanden tijd sterk toegenomen. In april ging het nog om 11.000 bedrijven. Inmiddels wachten 14.000 bedrijven op een aansluiting. Dat blijkt uit een brief aan de Tweede Kamer van het demissionaire kabinet.

Bedrijven en huishoudens hebben steeds meer stroom nodig. Daarom zijn er, naast transformatorhuisjes en extra hoogspanningskabels, meer zware stroomaansluitingen nodig. Dat levert een wachtlijst op en ondanks eerdere maatregelen lukt het niet om die terug te dringen.

Het ministerie heeft het over extra maatregelen. Zo moeten consumenten verleid worden om op andere momenten dan ze gewend zijn hun apparaten aan- of uit te zetten. Ook moeten er vier verschillende tarieven komen waarin stroom duurder of goedkoper is.

Flexibele contracten

In april zei minister Hermans van Klimaat en Groene Groei dat ze bedrijven wil stimuleren om minder stroom te gebruiken op momenten waarop de vraag naar stroom het grootst is, de piekmomenten. Tot nu toe passen bedrijven die momenten amper aan.

Het kabinet erkent dat het niet goed lukt om bedrijven op andere momenten stroom te laten gebruiken: "Flexibele contracten blijken onvoldoende van de grond te komen", staat in de Kamerbrief. Volgens demissionair minister Hermans moeten bedrijven en netbeheerders nog wennen aan dit "nieuwe fenomeen".

Consument belonen

Hermans wil nu ook dat Nederlandse huishoudens en kleinere bedrijven hun energieverbruik beter gaan spreiden over de dag. "Naast slimme apparaten, communicatie en bewustwording, is een essentiële pijler het financieel belonen van het gebruik van stroom buiten de piekuren", schrijft ze.

Dat financieel belonen zou moeten ingaan in 2028. Dan zou de consument te maken krijgen met vier prijsniveaus, afhankelijk van het moment van de dag. Ideaal zou zijn als de consument de hele dag door kan zien of stroom duurder of goedkoper is, maar voor het overzicht stellen de netbeheerders nu vier prijzen voor.

"Hiermee blijft het nettarief enerzijds voldoende begrijpelijk en anderzijds voldoende effectief om efficiënt gebruik van het net te stimuleren", zegt Hermans. "Het belangrijkste is nu om dit nieuwe tarief zo snel mogelijk in te voeren, omdat een financiële beloning noodzakelijk is om het nieuwe systeem echt te laten werken."

Gascentrale

Het demissionaire kabinet zegt ook dat het voorlopig niet zonder gascentrales kan. Door het weer wisselt het aanbod van zon- en windenergie continu. Energie opgewekt in gascentrales kan gebruikt worden als er minder aanbod van groene stroom is.

Hermans erkent dat dit ingaat tegen de klimaatambitie om af te stappen van fossiele brandstoffen: "Fossiele opwek met gas is geen toekomstbestendige oplossing, maar is op dit moment nodig om aansluitingen te realiseren en de voortgaande elektrificatie op gang te houden."

Er wordt ook nog gekeken of het mogelijk is om het bestaande energienetwerk zwaarder te belasten dan tot nu toe gebeurt. Het gevaar bestaat dat dan stroom vaker uitvalt. Dat risico moeten we maar nemen, zegt Hermans vandaag in De Telegraaf: "De vraag is nu of we bereid zijn om daar een beetje op in te leveren, om daarmee meer ruimte te creëren".

Een race op enorme badeenden in een vol stadion of een cowboy die met gespreide benen op twee galopperende paarden staat. Overduidelijk fantasie-scenario's, gemaakt met videosoftware die draait op kunstmatige intelligentie.

De grens tussen nep en echt wordt wel steeds vager. Bovendien kan de software ook gebruikt worden voor video's die echt hadden kúnnen zijn.

Deze week presenteerde OpenAI, het bedrijf achter chatbot ChatGPT, de tweede versie van video-generator Sora. OpenAI belooft dat deze versie nog realistischer video's maakt dan z'n voorganger. En waar de eerste Sora alleen nog beelden afleverde, biedt versie 2 ook video's met geluid, zoals stemmen, muziek en geluidseffecten. De software is nu alleen te gebruiken door Amerikanen en Canadezen met een uitnodiging. Later volgt de rest van de wereld.

Verslaggever Nik Wouters laat zien hoe de video's van Sora 2 eruit zien:

Sora 2 is de nieuwste stap in een wedloop tussen tech-giganten om de beste AI-videosoftware. OpenAI's grote concurrent is Google, dat in mei van dit jaar met Veo 3 juist weer een voorsprong boekte op Sora. Elon Musks bedrijf xAI mengde zich in augustus in de strijd, met Grok Imagine.

Radicale verandering

Videomakers van vlees en bloed, zoals medewerkers van reclamebedrijven, voelen de druk. AI-tools beloven het werk immers sneller en goedkoper te doen dan menselijke makers.

Reclamebureaus worden nu nog meestal per uur betaald, maar dat staat door AI onder druk. "De uurtje-factuurtje-aanpak kraakt, terwijl AI en tech-bedrijven steeds meer taken overnemen", waarschuwde branchevereniging VIA vorige maand.

De noodzaak tot vernieuwing is duidelijk voor reclamebureau Monks, legt directeur Vanessa Hofland-Noordervliet uit. "De video's van AI-tools zien er inmiddels mindblowing fantastisch uit. Onze verwachting is dat die ontwikkeling door blijft zetten. Daarom zijn we al een tijd bezig ons businessmodel radicaal te veranderen. Bijvoorbeeld door te kijken naar een abonnementsmodel in plaats van het werken per uur. Wij bouwen dan de AI-hulpmiddelen die onze klant kan gebruiken, ingericht op het merk of bedrijf."

Ook controleert Monks iedere week welke AI-hulpmiddelen er zijn, en welke praktisch en juridisch het best werkbaar zijn. "Nu is dat voor het maken van video's nog Veo 3, maar dat zou volgende week best Sora 2 kunnen zijn", zegt Hofland-Noordervliet. "We hebben besloten de angst voor AI naast ons neer te leggen en de spanning te omarmen. Maar het blijft super eng natuurlijk."

Dat beaamt Luke Andries. Met zijn bedrijf Aigenwijs geeft hij trainingen in het gebruik van AI aan het bedrijfsleven en overheid. "Veel reclamebureaus kijken hier met knikkende knieën naar. Als je een klein bureautje hebt of middelmatige video's aflevert, dan kun je wel opdoeken. Bedrijven kunnen gewoon zelf hun video's gaan maken."

Onvolkomenheden

Met gelikte voorbeelden tonen Sora, Veo en Grok wat er met hun gereedschappen allemaal mogelijk is. Maar hoe goed zijn die AI-video's inmiddels? "Zwaartekracht en fysieke bewegingen waren altijd moeilijk", zegt Andries, die Sora 2 al kon gebruiken. "Maar ook dat wordt nu bizar realistisch."

Langer dan 10 seconden kunnen de video's van Sora 2 echter nog niet duren, legt Andries uit. "Dat heeft onder meer te maken met de hoeveelheid rekenkracht die nodig is en de bijbehorende kosten. Voor langere AI-videos is het consistent in beeld brengen van personages of omgevingen ook nog moeilijk. Voorwerpen staan dan opeens op een andere plek. De software doet nog niet altijd wat je precies wilt. Maar soms kun je dat met wat creatieve trucs ondervangen."

Ondanks zulke onvolkomenheden wordt het risico op desinformatie en propaganda door AI-video's steeds groter. "Erg problematisch", zegt Olya Kudina, universitair hoofddocent ethiek en filosofie van technologie aan de TU Delft. "Daarnaast heeft het ook een negatieve invloed op de creatieve industrie. Reclame is per definitie een vorm van manipulatie, om mensen te beïnvloeden bijvoorbeeld een product te kopen. Aan traditionele advertenties zijn mensen gewend. Maar als je er ook nog kunstmatig gemaakte beelden en geluid bij doet, weet je niet meer wat echt is."

Kudina pleit daarom voor duidelijker etiketten bij bijvoorbeeld AI-reclames. "Simpelweg voorafgaand aan een filmpje zeggen dat het met AI is gemaakt, is niet genoeg. Je hebt een continue herinnering in beeld nodig."

Dankzij de video-generators kan iedereen goed uitziende video's maken, benadrukt Monks-directeur Hofland-Noordervliet. "Mijn buurvrouw kan daardoor ook op niveau creatief zijn. Dus geen huis-tuin-en-keukenfilmpjes, maar echt op speelfilmniveau."

Een fossiele subsidie, korting op de energierekening en geld om een begrotingsgat te vullen. Wat deze Rijksuitgaven gemeen hebben, is dat ze alle drie worden betaald uit het Klimaatfonds en dat ze niet leiden tot minder CO2-uitstoot - terwijl het geld uit het fonds daar expliciet voor is bedoeld.

Afgelopen jaar zijn er vaker zaken die niet met het klimaat te maken hebben uit het fonds betaald. Juridisch kan dit, want de politiek bepaalt. Maar het kan wel iets doen met de geloofwaardigheid van de overheid, zegt hoogleraar bestuurskunde Marcel Boogers.

Twee jaar na de Klimaatwet van 2019 werd het Klimaatfonds opgericht om de doelen uit de wet ook werkelijk te halen: in 2030 55 procent minder uitstoot van gassen die de planeet opwarmen dan in 1990. Bij de start zat er 35 miljard euro in het fonds. Momenteel zit er nog ruim 21 miljard in, waarvan 7,6 miljard euro onder voorwaarde al is toegekend. Het resterende deel is grotendeels gereserveerd voor kernenergie.

Andere bestemmingen

Begin dit jaar gebeurde iets onverwachts met het fonds. De fractievoorzitters van PVV, VVD, NSC en BBB gebruikten bij het opstellen van de voorjaarsnota een half miljard uit het Klimaatfonds om de eindafrekening van energie met een paar tientjes te verlagen. Minister Hermans van Klimaat en Groene Groei wist daar niet van af, meldde het AD.

Ook een fossiele subsidie, bedoeld voor bedrijven ter compensatie van hoge elektriciteitskosten, wordt uit het Klimaatfonds gefinancierd. Het gaat om 650 miljoen euro in drie jaar. Verder gaat geld uit het fonds naar het opvangen van twee voorgenomen belastingen die niet doorgaan: de CO2-heffing voor de industrie en de plastictaks.

Door het schrappen van beide belastingen verliest het Klimaatfonds ook inkomstenbronnen. Zowel de CO2-heffing als plastictaks zou de klimaatpot jaarlijks voorzien van honderden miljoenen aan euro's. Nu door beide heffingen een streep is gezet, komt er niet meer automatisch nieuw geld in.

De huidige bestemmingen van het klimaatgeld leiden niet tot minder CO2-uitstoot en kunnen zelfs meer uitstoot veroorzaken. Zo kan een prijsprikkel als een lagere energierekening leiden tot meer stoken (en dus meer uitstoot) en kan een fossiele subsidie die dure (vaak fossiel opgewekte) elektriciteit compenseert ervoor zorgen dat bedrijven niet gaan besparen (en dus meer uitstoten).

Politieke keuzes

Het werpt de vraag op wie erop toeziet dat zo'n fonds op de 'juiste' wijze wordt gebruikt. In principe de minister, zegt de Algemene Rekenkamer, want die is fondsbeheerder. Maar Hermans werd in het geval van de voorjaarsnota buitenspel gezet. Dit is niet tegen de regels, omdat de Tweede Kamer het budgetrecht heeft. In principe is een minister uitvoerend en de Kamer sturend.

"Dit zijn politieke keuzes, en daar oordelen wij niet over", zegt de Algemene Rekenkamer dan ook. "Wij kunnen alleen vaststellen dat er in een aantal gevallen geld uit het Klimaatfonds is gehaald, wat niet leidt tot het halen van de klimaatdoelen."

Ook de Raad van State, het belangrijkste adviesorgaan van het kabinet, oordeelt niet. In de meest recente evaluatie van de Klimaatnota constateert de Raad wel dat het klimaatdoel door politieke keuzes verder buiten bereik ligt.

'Paaien van achterbannen'

Een fonds gekoppeld aan een wet, die niet juridisch bindend is en waarbij de politiek bepaalt. Het klinkt ingewikkeld, maar het is wel hoe dit soort fondsen in elkaar zit. Zo gaat het ook bij bijvoorbeeld het Defensiemateriaalfonds of Mobiliteitsfonds: die zijn er om enorme budgetten te reserveren voor projecten die niet altijd in één jaar of kabinetsperiode kunnen worden besteed. De politiek bepaalt vervolgens hoe het verdergaat.

Je moet als politiek wel uitkijken hoe je dat dan doet, zegt hoogleraar democratie en transitie Marcel Boogers van de Universiteit Utrecht. "Klimaatgeld uitgeven aan andere zaken doet wat met de geloofwaardigheid en betrouwbaarheid van een overheid. Want met de klimaatwet zijn wel verwachtingen gewekt."

"Als je geld voor de transitie steekt in zaken tegenstrijdig aan dat doel, doe je niet alleen burgers tekort, maar ook bedrijven en instellingen die willen weten waar ze aan toe zijn", aldus Boogers. "Nu gaat het om willekeur en het paaien van specifieke achterbannen."

In 2027 staat de evaluatie van het Klimaatfonds op de planning.

Voor pensioenfondsen is het moeilijk om het iedereen naar de zin te maken. Enerzijds moeten ze ons pensioengeld bewaken en laten groeien door middel van beleggingen. Anderzijds voelen ze de druk vanuit de samenleving om alleen geld te steken in zaken die deugen.

Zo bleek afgelopen week dat ABP alle aandelen Caterpillar had verkocht. Dat Amerikaanse bedrijf levert omstreden bulldozers aan het Israëlische leger.

Wanneer gaat goed doen ten koste van goed verdienen en andersom? Of kan het allebei? Vier vragen over pensioenfondsen en ethisch beleggen.

Goed beleggen. Wat houdt dat in?

Pensioenfondsen zijn de ultieme langetermijnbeleggers. Ze wijzigen niet snel van koers. Maar Europa verplicht bedrijven, ook financiële instellingen als pensioenfondsen, om duidelijk te maken wat de effecten zijn van hun activiteiten op mens en milieu.

Dat gaat om directe én directe impact, dus pensioenfondsen moeten ook verantwoorden in welke bedrijven ze beleggen. Zo geeft Pensioenfonds Metaal & Techniek (PMT) scores aan bedrijven op het gebied van energietransitie, biodiversiteit en mensenrechten. "Bedrijven die onvoldoende presteren op één van deze thema's worden uitgesloten, ongeacht hun totaalscore", laat PMT weten.

Pensioenspaarders vragen daar ook om, zegt het ambtenarenpensioenfonds ABP: "We beleggen niet meer in elk bedrijf maar maken een mand van bedrijven die aan onze minimale criteria voldoen", staat in het beleggingsbeleid. Dat is logisch, vindt Bas Werker van pensioen-kennisinstituut Netspar en hoogleraar economie aan de Tilburg University. "Als je in 5000 bedrijven belegt, kun je niet volhouden dat je ze allemaal volgt."

Wat betekent dat precies?

Concreet betekent het dat pensioenfondsen selectiever zijn geworden in welke bedrijven ze wel en niet beleggen. Zo namen verschillende pensioenfondsen eerder dit jaar afscheid van Tesla, Meta (Facebook, Instagram, WhatsApp) en Alphabet (Google) vanwege onvrede met hoe de bedrijven worden geleid, zoals het hoge salaris van Tesla-topman Elon Musk.

De onlangs door ABP verkochte aandelen Caterpillar hadden een waarde van 387 miljoen euro. Het bedrijf staat al jaren onder druk vanwege zijn bulldozers, die Israël gebruikt om Palestijnse gebieden te verwoesten. ABP gaat nooit in op specifieke aan- of verkopen, maar vorig jaar waarschuwde de VN Caterpillar dat als het de leveringen aan Israël niet stopt, het bedrijf zich mogelijk schuldig maakt aan mensenrechtenschendingen.

Een vergelijkbare waarschuwing gaf de VN over het Duitse bedrijf Rheinmetall, dat wapens produceert. Daarin heeft ABP wel aandelen, ter waarde van 196 miljoen euro.

Soms huren pensioenfondsen een vermogensbeheerder in voor een deel van de beleggingen. Zo zette PFZW (Zorg&Welzijn) tot voor kort Blackrock in, maar die samenwerking is gestopt. De grootste vermogensbeheerder van de wereld wil zich niet langer formeel verbinden aan duurzaamheidsdoelstellingen. Ook Pensioenfonds Metalektro (PME) overweegt met Blackrock te breken.

Verandert dat iets?

Met ruim 1700 miljard aan belegd vermogen zijn de Nederlandse pensioenfondsen een factor van betekenis in de wereldwijde financiële wereld. Vooral ABP is met bijna 524 miljard euro een belangrijke speler. Het ambtenarenfonds belegt in aandelen van beursgenoteerde bedrijven wereldwijd. Ook het fonds voor zorgmedewerkers (PFZW) legt gewicht in de schaal.

Eerder stopte het Noorse staatsfonds met Caterpillar. Dit fonds belegt de olieverdiensten van Noorwegen. Het bevat meer geld dan alle Nederlandse pensioenfondsen bij elkaar. De Amerikaanse regering reageerde boos en eiste een gesprek met de Noorse overheid.

Toch zegt dat niet dat er iets verandert. "Het aantal aandelen verandert niet. Als je ze verkoopt, koopt iemand anders ze weer", zegt Bas Werker van Netspar. "Misschien is het wel een geschikte manier om discussie uit te lokken. Tegelijk verlies je ook mogelijkheid om het rechtstreekse gesprek aan te gaan met het bedrijf."

Gaat dat niet ten koste van de pensioenuitkering?

De beweging van de Nederlandse pensioenfondsen staat in contrast met de druk die Amerikaanse vermogensbeheerders tegenwoordig voelen om duurzaamheidsbeleid los te laten. Deze vermogensbeheerders worden bedreigd met rechtszaken, waarbij de aanklager wijst op de wettelijke verplichting voor deze financiële instellingen om een maximaal rendement te halen voor hun klanten.

Volgens pensioenfonds ABP hoeven rendement en duurzaam beleggen elkaar niet te bijten: "De manier waarop we beleggen, dient te zorgen voor goed rendement en tegelijk maatschappelijk verantwoord te zijn."

Volgens econoom Werker zijn Nederlandse pensioenfondsen net zo goed wettelijk verplicht om voor een goed pensioen te zorgen. "Ethisch beleggen is niet per definitie slecht of goed voor rendement. Het zou natuurlijk kunnen dat je een hoog rendement misloopt omdat je een bedrijf uitsluit, maar als die firma door alle kritiek omvalt, dan zit je toch goed."

Het demissionaire kabinet komt met een verdere versoepeling van de regels voor de bezorging van brieven. Eerder dit jaar besloot het kabinet al dat vanaf juli volgend jaar PostNL twee dagen mag doen over de bezorging van een brief in plaats van één dag.

Nu is besloten dat het vanaf juli 2027 drie dagen wordt. Een brief die op maandag wordt gepost, mag PostNL dan uiterlijk op donderdag bezorgen.

Verlieslatend

PostNL wil al langer dat de regels worden versoepeld. Er wordt steeds minder briefpost verstuurd en daardoor wordt het voor het bedrijf steeds duurder om de verplichte postbezorging overeind te houden.

"Ik kan niet van een bedrijf vragen om een overheidsaanwijzing met verlies uit te voeren op lange termijn", zegt demissionair minister Karremans van Economische Zaken. "Daarom moet regelgeving met zijn tijd meegaan, en verruim ik de regels iets, om een betrouwbare postbezorging te blijven garanderen."

PostNL positief

In een korte reactie zegt PostNL dat het positief is dat "de minister weer een stap zet naar een nieuw voorstel voor de Universele Postdienst. Het blijft belangrijk dat de noodzakelijke veranderingen er komen voor de postmarkt."

PostNL blijft ook met de nieuwe regels vijf dagen per week bezorgen: dinsdag tot en met zaterdag. En voor medische post en rouwbrieven verandert er niets: die worden nog steeds binnen 24 uur en zes dagen per week bezorgd.

De wet hoeft niet aangepast te worden voor het verlengen van de bezorgperiode naar drie dagen. Daarom hoeven de Tweede en Eerste Kamer er in principe geen groen licht voor te geven.

De Efteling, Toverland, Duinrell, Walibi en heel veel dierentuinen; je zou zeggen, aan vertier is er al ruim voldoende in ons land. Toch komt er deze week een nieuw pretpark bij: BommelWereld in Groenlo (Achterhoek): een overdekt themapark rond de stripfiguren Ollie B Bommel en Tom Poes, van de schrijver Marten Toonder.

Initiatiefnemer is ondernemer Edwin Bomers. Het plan vergde een investering van pakweg 40 miljoen euro. Hij hoopt in het eerste jaar 100.000 bezoekers te trekken. Ter vergelijking: De Efteling heeft jaarlijks zo'n 5,5 miljoen bezoekers.

"30 à 40 miljoen, dat is best een gewaagde investering", zegt Goof Lukken, expert in de vrijetijdsindustrie en verbonden aan de Breda University: "Nederland heeft natuurlijk al een enorm aanbod op dit gebied."

Bomers - ook eigenaar van een groot vakantiepark in Groenlo - was op zoek naar een nieuwe trekpleister in de Achterhoek. "Ik zocht iets wat niet bestond. Toen kwamen we op het idee van een indoor pretpark." Er kwamen volgens hem verschillende thema's voorbij: van Piet Piraat en Kabouter Plop tot aan Ollie B Bommel.

Binnenkijken bij het nieuwe attractiepark:

"Vergeet niet: Bommel heeft veel betekend voor de Nederlandse taal. Denk maar aan uitspraken als 'geld speelt geen rol', en uitdrukkingen als 'minkukel' en 'kommer en kwel'. Er schuilt een hele geschiedenis achter deze stripheld."

Mond-tot-mond-reclame

Of BommelWereld een succes wordt? Lukken zegt daarover: "Belangrijk is: snapt de bezoeker het verhaal, het thema van het park? En in hoeverre is Olie B Bommel nog relevant in deze tijd? Kortom, komen er wel genoeg bezoekers? Er moet een goede beleving zijn, dan komt er vanzelf positieve mond-tot-mond-reclame. En die is nodig om het aantal bezoekers te laten groeien."

Zo'n 600 schoolkinderen en hun begeleiders uit de Achterhoek mochten er deze week alvast een kijkje nemen. Zij reageren enthousiast. "Wij kunnen best zo'n attractie gebruiken hier in de Achterhoek", aldus één van de schoolbegeleidsters.

Ollie B Bommel oubollig?

Op de vraag of het thema Ollie B Bommel niet een beetje oubollig is, zegt ze: "Er zijn lespakketten ontwikkeld, speciaal voor de groepen 7 en 8. Zij kunnen dan op school lessen volgen waarin ook wordt verteld over de literatuur rond deze stripfiguren. En aansluitend kunnen ze dan dit park bezoeken. Daar is dus erg goed over nagedacht."

Het is jaren geleden dat in ons land voor het laatst een pretpark werd gebouwd. Dat was in 2015, Yumble in Roermond. Het liep uit op een debacle. Amper vier maanden na de opening werd faillissement aangevraagd. Een investering van 22 miljoen euro ging in rook op.

De oprichters zeiden nog dat de attracties net zo goed waren als die in De Efteling. Yumble verwachtte in het eerste jaar 300.000 tot 350.000 bezoekers. "Dat soort verwachtingen zijn achterlijk," zei Wessel Wit, verslaggever bij pretparksite Looopings, toen al tegen de NOS. "Pretpark Toverland begon bijvoorbeeld ook slecht, en deed er 10 jaar over om een goede naam neer te zetten."

Alleenstaande starters krijgen steeds vaker een voet tussen de deur bij het kopen van een woning. Van alle mensen onder de 35 jaar die de afgelopen maanden hun eerste huis kochten, deden vier op de tien dat alleen. Dat blijkt uit cijfers van hypotheekadviesketen De Hypotheker.

Dat deze alleenstaande starters kunnen kopen, komt vaak doordat ze net wat meer geluk hebben. Volgens De Hypotheker krijgen deze jonge huizenkopers namelijk vaak financiële steun van hun ouders. "Ik denk dat ouders vaker beseffen dat hun kinderen extra hulp nodig hebben bij het kopen van een huis", zegt Boudewijn de Jong van De Hypotheker.

Die tendens herkent Oscar Noorlag van een andere hypotheekadviesketen, Van Bruggen. "Maar het is wel nog steeds zo dat het voor een twintiger of dertiger die geen rijke ouders, of een hoog inkomen heeft, onmogelijk blijft om een huis te kopen."

De Jong is zelf ook adviseur en zag de afgelopen maanden in zijn kantoor in Rotterdam het aantal hypotheekgesprekken flink toenemen. Een groot deel daarvan was met een starter. "Die starters nemen flink wat geld mee, maar er zijn ook andere mogelijkheden."

Een van die opties is een starterslening, die in bepaalde gemeenten geldt. Daarbij kunnen mensen boven op de hypotheek van de bank bij de gemeente wat extra geld lenen.

Bovendien werd op 1 juli het Nationaal Fonds Betaalbare Koopwoningen in het leven geroepen, dat starters moet helpen om een betaalbare woning te kopen. Via dit fonds kunnen zij maximaal 70.000 euro korting krijgen op de aankoopprijs van een woning. Die prijs mag dan niet boven de 390.000 euro zijn, en het moet een nieuwbouwhuis zijn.

Familiehypotheek

Maar de familiehypotheek is volgens de Hypotheker bij de koop van een eerste huis een van de grootste hulpbronnen. Zo'n hypotheek lijkt op een normale hypotheek, maar je leent het bedrag niet van de bank, maar van familie.

Dat bedrag kun je vervolgens gebruiken als aanvulling op je bankhypotheek. De bank zal wel bekijken of je maandlasten niet te hoog worden. Dat hangt af van de afspraken die je maakt over de familiehypotheek. Familieleden kunnen ervoor kiezen om de maandlasten terug te geven als schenking.

In Nederland gebeurt dat steeds vaker. Volgens de recentste cijfers van De Nederlandsche Bank, uit 2020, had een op de zes mensen een familiehypotheek, met een totale waarde van 70 miljard euro. De afgelopen jaren ziet De Jong van de Hypotheker dat dit soort hypotheken met name door starters wordt afgesloten.

Dat kan gaan om spaargeld, maar familieleden kunnen bijvoorbeeld ook de overwaarde van hun eigen huis inzetten als extra hypotheek.

'Drijvende kracht op woningmarkt'

Van alle hypotheekaanvragen die de Hypotheker de afgelopen maanden registreerde, kwam de helft van starters. "We zien wel echt een groei. Jonge huizenkopers zijn nog steeds de drijvende kracht op de woningmarkt. Het is positief dat steeds meer starters erin slagen hun eerste huis te kopen", zegt De Jong.

Hoewel de financiële steun aan starters een flinke bijdrage levert bij het kopen van een huis, speelt het aanbod volgens De Jong en Noorlag minstens zo'n grote rol. Dat aanbod is volgens beiden de afgelopen tijd flink toegenomen, doordat veel particuliere verhuurders hun huis te koop zetten.

Het afgelopen half jaar verkochten particuliere investeerders al bijna 30.000 woningen, bleek uit cijfers van het Kadaster. "Het grote voordeel is dat veel beleggers hun verhuurwoningen hebben verkocht. Dat zijn met name appartementen in het lage prijssegment. Het leidde ertoe dat starters een woning hebben kunnen vinden", zegt Noorlag.

Stijging huizenprijzen

Toch is het volgens Noorlag de vraag hoelang de tendens aanhoudt dat starters relatief eenvoudig een koopwoning kunnen vinden.

Omdat de lonen nog steeds hard stijgen, stijgen de huizenprijzen mee. ABN Amro heeft voorspeld dat die huizenprijzen dit jaar met 8,7 procent gaan stijgen. Noorlag verwacht wel dat die prijzen de komende tijd kunnen afvlakken, omdat de loonstijging ook steeds minder hoog wordt.

Een half jaar geleden wisten beleggers niet hoe snel ze hun aandelen moesten verkopen. Nadat de Amerikaanse president Donald Trump een wereldwijde handelsoorlog ontketende, dook de Amsterdamse beurs hard omlaag. Vandaag tikte de AEX, de graadmeter van de Amsterdamse beurs, een nieuw record aan: 958,94 punten.

Vanmorgen schoot de AEX al verder omhoog, om binnen een kwartier de oude tussentijdse recordstand te verbreken: de 952,45 punten van 18 februari. Na een kleine daling klom de koers verder omhoog naar een tussenrecord van 963,32 punten. Bij de sluiting stond een nieuw slotrecord van dus 958,94 punten op de borden van de Euronext in Amsterdam. Het oude AEX-record, van 948,54 punten, was van 17 februari dit jaar.

De wilde paniek uit april werd veroorzaakt door de grote vrees bij beleggers voor de gevolgen van de hoge heffingen die de Amerikaanse president Trump producten uit het buitenland oplegde. "Inmiddels is er een deal tussen de VS en de Europese Unie. Die zijn lager dan wat Trump eerst invoerde, maar toch hoger dan de tarieven van voor april", constateert beursanalist Corné van Zeijl van Cardano. "En toch is er geen paniek op de beurs, maar juist euforie."

Economie veerkrachtig

Echte logica is er niet altijd achter beleggen, wil Van Zeijl maar zeggen. "Het hangt vaak gewoon af welke pet beleggers op hebben. Soms is dat positief, soms negatief. Want als je kijkt naar de huidige situatie, dan is er onderliggend niet zo heel veel veranderd sinds april."

Peter Vonk, beleggingsstrateeg bij Rabobank, denkt dat beleggers de nieuwe handelstarieven gewoon voor lief nemen. "De economie is veerkrachtig. Consumenten en bedrijven blijven flexibel. Bedrijven presenteerden in het tweede kwartaal fors betere cijfers dan verwacht, terwijl de Amerikaanse importtarieven toen al waren ingevoerd."

Hoewel de bedrijfswinsten in orde zijn, ziet Van Zeijl dat ze niet bepaald hand in hand gaan met de sterk stijgende koersen. "De winstverwachtingen van Amerikaanse en Europese bedrijven is de fundamentele reden waarom de koersen stijgen. Maar de winsten lopen wel flink achter bij die koersontwikkelingen."

Zeepbel

Als de winst die een bedrijf maakt te veel achterblijft bij de waarde op de beurs, dan kan de koers op enig moment als een zeepbel uiteenspatten. Vonk ziet de Amerikaanse economie dan ook als de belangrijkste aanjager én grootste risico voor de beurskoersen dit najaar.

"De Amerikaanse arbeidsmarkt zie je de laatste maanden verslechteren. Als beleggers zich zorgen maken om een recessie, dan kunnen ze op zeker moment uitstappen om hun winst te nemen. Zeker met deze hoge koersen."

Naast de economie zijn technologiebedrijven de grote smaakmakers op de Amsterdamse beurs. "Het is tech-tech-tech", verwijst Van Zeijl naar chipmachinemakers ASML, ASM en Besi als dé kartrekkers van de AEX.

Dat komt vooral doordat deze bedrijven een grote weging hebben in de samenstelling van bedrijven die de index vormen. "Zij zijn samen een kleine 20 procent van de AEX. Ook betalingsverwerker Adyen doet het heel goed. En de bank ING. Als die stijgen dan nemen ze de hele AEX mee."

Grootste risico?

Of 2025 net zo'n topjaar als vorig jaar en 2023 wordt is nog geen uitgemaakte zaak. Vonk blijft de ontwikkelingen in de VS nauwgezet volgen. "Als ik een risico moet noemen, dan zeg ik de verslechtering van de Amerikaanse banenmarkt. En kunstmatige intelligentie. Beleggers willen veel met AI, chipproducenten en datacenters. Maar als dat tegenvalt zul je winstnemingen gaan zien. Want de waardering in deze sector is nu aardig hoog."

Van Zeijl durft geen echte voorspelling te doen. "De aanleiding voor een harde koersbeweging komt altijd uit een hoek waar je het niet uit verwacht. Vorig jaar zomer kregen we in augustus een harde correctie omdat de Bank of Japan besloot de rente te verhogen. Daar had vrijwel niemand voor de zomer aan gedacht."

De overheid moet zich actiever bezighouden met arbeidsmigratie. Zo moet de overheid meer gericht sturen op arbeidsmigranten die nodig zijn om de Nederlandse economie in de toekomst draaiende te houden. Ook moeten arbeidsmigranten beter beschermd worden, schrijft de Sociaal Economische Raad (SER) in een advies aan het kabinet.

"De Nederlandse economie is deels afhankelijk van arbeidsmigranten, maar er zijn grenzen aan wat onze samenleving kan dragen", waarschuwt de SER. Dat betekent volgens het adviesorgaan dat de overheid gerichtere keuzes moet maken in welke arbeidsmigranten naar Nederland komen.

Zo blijven mensen uit het buitenland in bijvoorbeeld de zorg en techsector nodig om de enorme arbeidstekorten aan te pakken. Ook moet er meer worden ingezet op robotisering en automatisering in sectoren zoals de landbouw. De SER vreest dat door de goedkope arbeidskrachten grote investeringen in robotiseren en automatisering minder aantrekkelijk zijn.

Misstanden aanpakken

De SER vindt dat de overheid daarbij ook veel beter moet toezien op de bescherming van voornamelijk laagbetaalde arbeidsmigranten. Zo moet er strenger worden gehandhaafd door de arbeidsinspectie wanneer uitzendbureaus of werkgevers arbeidsmigranten niet goed behandelen. Ook moeten er hogere boetes opgelegd kunnen worden aan bedrijven die niet goed omgaan met hun personeel uit het buitenland.

"Misstanden in arbeidsomstandigheden en beloning moeten veel sneller worden aangepakt, overlast moet worden voorkomen en er is meer capaciteit voor handhaving nodig", vindt de SER.

De SER is een van de belangrijkste adviesorganen van de regering waar zowel werkgevers als werknemers zijn vertegenwoordigd. Het precieze aantal arbeidsmigranten in Nederland is niet duidelijk, maar de SER schat dat het gaat om tussen de 735.000 tot 1,1 miljoen mensen.

Meer rechten

De afgelopen jaren zijn er veel misstanden naar boven gekomen rondom arbeidsmigranten. Meerdere uitzendbureaus en werkgevers bleken de arbeidsmigranten uit veelal Oost-Europa te weinig te betalen en te huisvesten onder erbarmelijk omstandigheden. Een onderzoekscommissie onder leiding van Emile Roemer deed een dringend beroep om de situatie aan te pakken, met name bij uitzendbureaus die laagbetaalde arbeidsmigranten inzetten.

Los van de woon en werkomstandigheden bleek vorig jaar bovendien dat jaarlijks duizenden niet-Nederlandse werknemers onterecht op staande voet werden ontslagen. Daarom wil de SER nu ook dat laagbetaalde arbeidsmigranten een inkomensgarantie hebben van 2 maanden en niet zomaar van de ene op de andere dag op straat kunnen worden gezet.

Het advies komt drie weken voor de verkiezingen. Maar volgens SER-voorzitter Kim Putters is dat niet per se een probleem. Hij verwacht dat arbeidsmigratie een belangrijk onderwerp zullen zijn deze verkiezingen.

De oudste verzekeraar van het land, die de basis legde voor de moderne verzekeringswereld, bestaat niet meer. Directeur José Groot brengt vandaag vanuit Haarlem alle 2200 uitvaartpolissen van De Onderlinge van 1719 naar ASR, die ze overneemt. Het einde was na 306 jaar onvermijdelijk, verzucht Groot in het historische onderkomen aan de Korte Begijnestraat in Haarlem: "De tijd heeft De Onderlinge ingehaald."

Het moderne verzekeringsstelsel doet het ooit baanbrekende De Onderlinge de das om. "We zijn te klein om te kunnen voldoen aan alle eisen", legt Groot het probleem uit. In de begintijd waren er ook regels, maar flink minder. "We mochten in 1719 van de burgemeester van Haarlem bijvoorbeeld niet meer dan 600 leden hebben. Ik neem aan dat de gemeente de jaarrekeningen toen ook controleerde."

Tegenwoordig kan directeur Groot zich amper nog met verzekeren bezig houden, omdat ze vrijwel al haar tijd besteedt aan het voldoen aan wetten en regels. "Er is een toezichthouder, een accountant die aan regels moet voldoen, veiligheid met computersystemen, de privacywetgeving. Het is oneindig. Als verzekeraar maak je een afspraak met een polishouder. Maar wij kunnen niet meer garanderen dat we die afspraak in lengte van jaren kunnen nakomen. Daarom zijn we vorig jaar gaan zoeken naar een partij die dat wel kan voor onze polishouders."

Basis van verzekeren

Het historische kantoor van De Onderlinge maakt in één blik de kern van verzekeren duidelijk. In het oog springt de groene balie waar leden wekelijks, maandelijks of per kwartaal door een luikje hun premie, een paar cent, kwamen betalen.

"Dit ademt geschiedenis", zegt Groot over de laatst overgebleven 'begrafenisbos' , zoals een verzekeraar indertijd heette. "Leden doen hier de premie in een bos, een bus. En als iemand overlijdt dan haal je het geld eruit om de begrafenis te betalen. Dat is de essentie van verzekeren: met elkaar de risico's dragen die één iemand treffen."

Begin achttiende eeuw, toen Nederland nog een republiek was, bestond verzekeren wel in de groeiende steden, maar slechts voor een select clubje inwoners, vertelt Groot. "Als je een ambacht leerde of in een gilde werkte, was je automatisch verzekerd. Zat je daar niet in, dan moest je het zelf regelen."

Juist in Haarlem groeide het aantal inwoners dat buiten de boot viel. "Er werkten bijvoorbeeld mensen, vaak uit Vlaanderen, in de blekerijen. Die konden zich nergens bij aansluiten."

Terwijl een nette begrafenis in die tijd haast ongekend belangrijk was. "Vanuit religieus oogpunt wilde iedereen graag binnen de stadsmuren en het liefst zo dicht mogelijk bij de kerk begraven worden. Dat kostte geld. Als je dat niet had werd je buiten de stad in een massagraf begraven."

Op last van de toenmalige burgemeester kwam er in 1719 de eerste overlijdensverzekering waar iedereen, ongeacht afkomst en beroep, zich vrijwillig bij kon aansluiten. Dat werd Begrafenisbos De Vrijwillige Liefdebeurs, later herdoopt tot De Onderlinge van 1719.

25 gulden

Hoe belangrijk de verzekeraar was, blijkt wel uit een kopie van een eeuwigdurende obligatie van de gemeente Haarlem uit 1775 die Groot vanaf een kast tevoorschijn haalt. "Hiervoor zijn alle roerende en onroerende goederen van de gemeente Haarlem aan ons verpand. Als de gemeente hun 25 gulden, 11 euro 35, niet keurig op tijd aan ons overmaakt zouden we in theorie eigenaar van de stad Haarlem kunnen worden. Niet gebeurd. Maar de obligatie loopt nog steeds."

Zo is er overal historie te vinden in het kantoor aan de Korte Begijnestraat. In een grote kluis komen bakken met polissen die Groot vandaag symbolisch naar ASR brengt. "Geen verzekeraar heeft zulke papieren polissen nog. Wij stoppen ook alles in de computer, maar mijn voorgangers geloofden er erg in om alles dubbel vast te leggen. Dat hebben we tot een half jaar terug nog gedaan."

Avant la lettre

Ook de kluis zelf is een boegbeeld van het verzekeringsstelsel: "Geen ingewikkelde sloten, maar wel met meerdere sleutels. De polisdossiers staan bovenin. De waardepapieren en het geld lagen altijd in een loden kist onderin. Die had drie hangsloten met drie sleutels die bij drie verschillende mensen in de zak of de portemonnee zaten. En de vierde bij de bestuurder. Om iets te doen wat verkeerd was, had je vier mensen nodig. Risicomanagement avant la lettre."

Met het einde van de verzekeraar trekt Groot binnenkort ook de deuren van het kantoor achter zich dicht. Gezocht wordt nog naar een koper die het pand in ere wil behouden. "Dit ademt geschiedenis. Er is hier te zien hoe verzekeren is begonnen. We hopen op een koper die het pand hopelijk één keer per jaar wil openstellen voor het publiek."

Zorgverzekeraar VGZ neemt het grootste deel van branchegenoot ONVZ over. Het merk van die laatste blijft nog wel bestaan. ONVZ blijft dan ook verzekeringen aanbieden, maar VGZ neemt de meeste werkzaamheden over.

VGZ is een van de grootste zorgverzekeraars in Nederland. ONVZ is een kleinere branchegenoot.

ONVZ zegt als kleinere "landelijke speler" niet genoeg te kunnen profiteren "van schaalvoordelen om onze premiestelling concurrerend te houden". Daar zou deze overname verandering in moeten brengen. "Dankzij de samenwerking met VGZ kunnen we de premie betaalbaarder houden en onze dienstverlening verder verbeteren", zegt bestuursvoorzitter Jean-Paul van Haarlem.

'Nog negen over'

"In deze strategische samenwerking worden de krachten op het gebied van zorginkoop en operationele uitvoering van verzekeringen gebundeld", zeggen de twee verzekeraars. Wel wordt VGZ vanaf 1 januari 2027 de zogenoemde risicodrager van de basisverzekeringen en de aanvullende verzekeringen.

De Autoriteit Consument en Markt moet de overname nog officieel goedkeuren. "Als de Autoriteit Consument en Markt de transactie goedkeurt, is het de grootste in de zorgverzekeringsmarkt in lange tijd", schrijft het FD. "Na de versmelting resteren in Nederland nog negen zorgverzekeringsconcerns met vaak meerdere merken."

De cao-lonen stijgen voor het vierde kwartaal op rij minder hard dan een jaar ervoor. Afgelopen drie maanden stegen de lonen met zo'n 4,6 procent, tegenover 6,3 procent het jaar ervoor. Dat blijkt uit cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS).

De cao-lonen zijn het uurloon inclusief bijzondere beloningen, zoals het vakantiegeld.

De lonen bij de overheid stijgen het minst (3,1 procent). Bij onder meer zorginstellingen (5,1 procent) en in het bedrijfsleven (4,8 procent) stijgen de lonen het hardst.

Hoewel de lonen iets minder hard stijgen dan het jaar ervoor, is het volgens CBS-hoofdeconoom Peter Hein van Mulligen toch nog een flinke stijging: "Al drie jaar achter elkaar stijgen de lonen echt fors, en nu komt die stijging ook boven de 4 procent uit. Opnieuw gaan veel werknemers er dus flink op vooruit."

Dat die lonen nog steeds flink stijgen, heeft volgens Van Mulligen te maken met een combinatie van een nog altijd krappe arbeidsmarkt. Er zijn dus nog steeds meer open vacatures dan werkzoekenden. Bovendien spelen de cao-afspraken die met vakbonden zijn gemaakt een rol. "De lonen houden de inflatie bij, daarover zijn afspraken gemaakt met de vakbonden en die werken nog een tijdje door."

Maar omdat de arbeidsmarkt minder krap is dan een aantal jaar geleden, neemt die loonstijging logischerwijs iets meer af: "De lonen zijn nu al zo lang op rij zo hard gestegen. De rek is er nu misschien wel uit."

Rondom Prinsjesdag eiste vakbond FNV nog een loonsverhoging van 6 procent. Vakbond CNV eiste een verhoging van 3,5 tot 5 procent voor het komende jaar, een stuk boven de prijspeilstijgingen.

Koopkrachtstijging

Voor de koopkracht ziet het er volgens Van Mulligen nog steeds goed uit. De lonen stijgen namelijk nog steeds harder dan de prijzen.

Het Centraal Planbureau benoemde die koopkrachtstijging een paar weken geleden eveneens in de Prinsjesdagberekeningen. Het CPB verwacht voor de komende tijd een koopkrachtstijging van 1,3 procent.

Voor wie (bijna) gepensioneerd is, is het een fijne boodschap: de pensioenen van veel Nederlanders gaan volgend jaar waarschijnlijk flink omhoog. Dat heeft te maken met de overstap naar het nieuwe pensioenstelsel.

Als er op de financiële markten geen gekke dingen gebeuren, kan een aantal grote fondsen de pensioenen volgend jaar flink verhogen. Bij Zorg en Welzijn gaat het momenteel om zo'n 10 procent. Het pensioenfonds voor de bouwsector, bpfBOUW, dat begin volgend jaar ook overstapt naar het nieuwe pensioenstelsel, stevent zelfs af op een verhoging van bijna 20 procent.

David van As van bpfBOUW benadrukt wel dat er nog een kwartaal te gaan is en pas dan vaststaat hoeveel de gepensioneerden erop vooruitgaan. "Maar het moet heel raar lopen mocht de verhoging niet doorgaan", vertelt Van As.

Dat de pensioenfondsen er goed voor staan, ziet ook Corine Reedijk, pensioenadviseur bij Aon. "De rente is afgelopen periode gestegen, en de aandelenkoersen doen het goed", vertelt ze.

Vast bedrag

De zogenaamde dekkingsgraad, de verhouding tussen hoeveel geld een fonds heeft en hoeveel geld het moet uitkeren, speelt hierbij een belangrijke rol. In het oude pensioenstelsel moest ieder fonds een buffer opbouwen. Iedere gepensioneerde kreeg een vast bedrag uitgekeerd en dat geld moest bij het fonds beschikbaar zijn.

In het nieuwe stelsel wordt een pensioenuitkering meer gekoppeld aan de ontwikkelingen op de beurs. Gaat het goed met de economie en beurzen, dan gaat het pensioen omhoog. Gaat het slecht, dan kunnen de pensioenuitkeringen eerder dan nu dalen. Van een vast bedrag is geen sprake meer.

Een grote buffer voor dat vaste pensioenbedrag is dus niet meer nodig. Dat geld komt in één klap vrij, nu drie van de vijf grote pensioenfondsen per 1 januari 2026 overstappen naar het nieuwe stelsel. Het geld dat ze nu overhouden, vloeit terug naar de gepensioneerden. En dat is een flinke - maar wel eenmalige - verhoging.

Eerder maakten we deze uitlegvideo over het nieuwe pensioenstelsel:

Pensioenfondsen moeten uiterlijk 1 januari 2028 overgestapt zijn naar de nieuwe pensioenregeling. Volgend jaar stappen drie van de vijf grote fondsen over. Het grootste pensioenfonds van Nederland, ABP, gaat 1 januari 2027 over naar het nieuwe stelsel.

Waar voorheen al het geld in een grote pensioenpot werd gegooid, krijgt in het nieuwe stelsel iedereen een eigen pensioenpotje. Daardoor kunnen fondsen specifieker kijken welke beleggingen ze kunnen doen: het geld van een jonge werknemer kan risicovoller belegd worden, dan het pensioengeld van een gepensioneerde.

Wanneer het persoonlijke pensioenpotje van een jonge werknemer risicovoller wordt belegd en de economie verslechtert, kan dat potje leger raken. Maar omdat het nog langer duurt voordat de werknemer met pensioen gaat, heeft het fonds nog de tijd om het geld terug te verdienen via beleggingen.

Klappen opvangen

Dat de pensioenfondsen nu een deel van de buffer gaan uitdelen, wil niet zeggen dat de fondsen geen buffers meer hebben. "Bij de overgang naar het nieuwe stelsel worden er wel buffers gevormd, maar minder groot dan in het oude stelsel", vertelt Reedijk. "Veel fondsen leggen wel een vangnet aan." Mocht het slecht gaan met de economie, dan kunnen de pensioenfondsen de harde klappen opvangen, zonder dat de pensioenen direct flink omlaag gaan.

Hoe risicovol de beleggingen van pensioenfondsen zijn, verschilt per sector en hoe de houding is tegenover het risico. Van As van bpfBOUW zegt dat ze in de bouw "niet te veel risico willen lopen, maar ook realiseren dat er geld verdiend moet worden en een bepaald risico daarbij hoort".

Pensioenfonds Metaal en Techniek (PMT), dat volgend jaar overstapt naar het nieuwe stelsel, stuurt deze week alle deelnemers een brief over de mogelijke verhoging. Ze willen nog niks kwijt over hoe groot die verhoging is. Bij bpfBOUW gaan de brieven eind november de deur uit.

De definitieve verhoging van de pensioenen wordt pas op 31 december 2025 vastgesteld.