De gevolgen van de oorlog in het Midden-Oosten leiden tot hogere inflatie en een daling van de koopkracht. Dat verwacht het Centraal Planbureau (CPB). Binnen de groep lagere inkomens zijn er grote verschillen in impact door de hoge brandstofprijzen, blijkt uit een rapport.

Het planbureau onderzocht de impact van de oorlog voor de Nederlandse economie aan de hand van drie scenario's. Het keek naar een scenario met marktverwachtingen waarbij het uitgaat van een kortdurend conflict en ook naar twee andere scenario's, een waarbij de energieprijzen nog korte tijd pieken en eentje waarbij de piek langer aanhoudt.

Door de gestegen energieprijzen daalt de verwachte koopkracht. Voor het conflict was de verwachting dat huishoudens er dit jaar 1,4 procent op vooruit zouden gaan. Maar nu is de verwachting dat de koopkracht gelijk blijft.

Als de energieprijzen korte tijd opnieuw gaan pieken daalt de koopkracht 1,2 procent. Maar als die prijzen langere tijd hoog blijven, is die daling 1,4 procent.

Volgend jaar zal de koopkracht wel weer wat herstellen. "De lonen zullen reageren op de prijzen en de olieprijzen zullen dalen, maar voor dit jaar zit er geen koopkrachtstijging in", legt CPB-directeur Pieter Hasekamp uit.

Inflatie stijgt

Het stijgen van de olieprijs zal snel doorwerken in onze economie, concludeert het CPB. De hoge energieprijzen leiden ertoe dat andere prijzen ook verder stijgen. Dat komt in eerste instantie doordat brandstof duurder wordt. Bedrijven zijn meer kwijt voor het transport van goederen en verhogen hun prijzen.

Als de oorlog op de korte termijn stopt zal de inflatie uitkomen op 3,8 procent, dat is 1,5 procent hoger dan verwacht was. Als de oorlog langer duurt kan de geldontwaarding verder pieken richting de 5,3 procent.

Veel kilometers rijden

Het CPB verwacht dat meer mensen in armoede terecht komen, al blijft die stijging beperkt. In het somberste scenario groeit het aantal mensen in armoede met een half procentpunt.

De verschillen tussen de mensen in armoede zijn groot. Het CPB heeft gekeken naar huishoudens met een inkomen tot net boven de armoedegrens. Het gaat om 775.000 mensen, een derde daarvan heeft minstens één auto.

Die groep gaat in de verschillende scenario's gemiddeld tussen de 200 en 350 euro per jaar extra betalen, maar dat kan uitschieten naar meer dan 1000 euro per jaar extra als die huishoudens veel kilometers rijden.

Gerichte en tijdelijke maatregelen

Het CPB adviseert om eventuele steunmaatregelen niet op lange termijn in te zetten. Als het kabinet met steun komt, moet dat gericht en tijdelijk. "Omdat Nederland meer energie importeert dan exporteert hebben we gewoon te maken met hogere kosten, het is dus echt een verdelingsvraagstuk. De overheid zou vooral kwetsbare groepen moeten helpen waar dat kan", zegt Hasekamp.

Volgens het planbureau is dat wel ingewikkeld, omdat het om een specifieke groep gaat, namelijk huishoudens met een smalle beurs die veel kilometers maken. Veel effecten van de knoppen waar het kabinet aan kan draaien, komen niet direct terecht bij deze groep.

Hogere reiskostenvergoedingen

Afgelopen week lekte uit dat het kabinet kiest voor hogere reiskostenvergoedingen voor werknemers en een halvering van de motorrijtuigenbelasting voor grijze kentekens, die worden vooral gebruikt door kleine ondernemers met een bestelbus. Daarnaast komt er 50 miljoen euro om de armste huishoudens te steunen en wordt er extra geld uitgetrokken voor het isoleren van huizen.

CPB-directeur Hasekamp wil nog niet direct ingaan op de uitgelekte maatregelen, maar zegt dat het "in algemene zin goed is om iets te doen voor kwestbare groepen en dat zo tijdelijk en gericht mogelijk uit te voeren. Compensatie voor de een, is de rekening voor de ander".

Het kabinet kiest in tegenstelling tot Duitsland niet voor een accijnsverlaging op brandstoffen. "Het zou beter zijn als er meer Europese coördinatie zou zijn op dit terrein. Iedereen vindt nu zijn eigen oplossing, maar dat betekent dat we elkaar een beetje beconcurreren op dit punt", zegt Hasekamp.

Als de overname van techbedrijf Solvinity doorgaat, kan de Amerikaanse overheid bij persoonlijke gegevens van vrijwel alle Nederlanders. Daarvoor waarschuwt een belangrijke privacy-ambtenaar in de Volkskrant.

Het gaat volgens hem om gegevens die beschikbaar zijn in MijnOverheid. Dat is de online omgeving waarop je kunt zien welke gegevens de overheid over je heeft. Het gaat onder meer om je naam, geboortedatum en waar je woont, maar bijvoorbeeld ook over je inkomen.

MijnOverheid wordt beheerd door de overheidsorganisatie Logius, maar een deel van de IT-dienstverlening staat op computers van het Nederlandse bedrijf Solvinity. Het Amerikaanse bedrijf Kyndryl wil dit bedrijf overnemen. Daarom is er al maanden onrust over.

VS kan gegevens opeisen

Het bedrijf dat de IT-dienstverlening voor MijnOverheid doet, kan bij de persoonlijke gegevens die in MijnOverheid zichtbaar zijn, blijkt volgens de Volkskrant uit een intern onderzoek van Logius. Pieter van Oordt, de hoogste privacy-ambtenaar van Logius, zegt tegen de krant dat dit onderzoek nooit met de Tweede Kamer is gedeeld.

Als Kyndryl Solvinity overneemt, valt het platform onder Amerikaanse wetgeving. De Amerikaanse overheid kan daarmee in het geheim de gegevens opeisen die bij MijnOverheid staan.

Zelfs extra maatregelen die Logius zou nemen, zullen onvoldoende zijn om de gegevens van Nederlanders volledig te beschermen, schrijft de Volkskrant op basis van het interne onderzoek. Volgens de krant is het onderzoek op 24 november gedeeld met het ministerie van Binnenlandse Zaken.

Er waren eerder ook al zorgen dat de Amerikaanse overheid de toegang tot DigiD kan blokkeren als de overname doorgaat. "Ik kan het niet simpeler zeggen: de VS kunnen DigiD voor langere tijd uitzetten en geheime informatieverzoeken uitvaardigen", zegt Van Oordt in de Volkskrant.

Ander plan

De toezichthouder Bureau Toetsing Investeringen (BTI) onderzoekt de overname. Die kan beoordelen of de overname ernstig nadelig kan uitpakken. Het BTI adviseert de minister van Economische Zaken daarover. Die besluit uiteindelijk of de overname mag doorgaan.

In de Tweede Kamer is al maanden onrust over de geplande overname. Tweede Kamerleden hebben onder meer gesproken met Kyndryl. Het bedrijf verzekerde de Kamerleden dat de Nederlandse gegevens geen gevaar lopen, maar de Kamer is daar niet gerust op.

Van Oordt treedt met zijn waarschuwing naar buiten, omdat er volgens hem intern niet naar hem geluisterd wordt. Hij zegt in de krant dat hij niet kan praten met de staatssecretaris van Binnenlandse Zaken over zijn zorgen.

Door nu te waarschuwen, hoopt hij dat de overname wordt tegengehouden en dat er wordt gekozen voor een ander plan. Het ministerie van Binnenlandse Zaken laat aan de NOS weten dat dit alternatief "geen serieuze optie" is.

De woningmarkt lijkt iets meer in balans te komen, doordat er meer woningen worden aangeboden en kopers afwachtender zijn. Dat meldt makelaarsvereniging NVM op basis van verkoopcijfers van aangesloten makelaars.

In het eerste kwartaal van 2026 zijn ongeveer 34.600 huizen verkocht, ruim een kwart minder dan in de laatste drie maanden van vorig jaar. De gemiddelde verkoopprijs daalde 2,7 procent, naar 485.000 euro. In vergelijking met een jaar geleden ligt de gemiddelde verkoopprijs nog wel 10.000 euro hoger.

Hoewel het gebruikelijk is dat de gemiddelde verkoopprijs in het eerste kwartaal van het jaar iets lager is, is de daling nu hoger dan normaal. Volgens de NVM komt dat vooral doordat er minder grote en dure woningen worden verkocht en huizen langer te koop staan.

Er werden bijvoorbeeld meer appartementen verkocht die voorheen werden verhuurd. Deze zogenaamde 'uitpondwoningen' zijn vaak kleiner en goedkoper.

Minder concurrentie

Door de onzekerheid in de wereld, zoals de oorlog in Iran, wachten potentiële kopers volgens de NVM langer met het kopen van een huis. Daardoor is er minder concurrentie en meer onderhandelingsruimte. Zo neemt het aantal bezichtigingen en biedingen per woning af en hebben kopers iets langer de tijd om te beslissen of ze een huis willen kopen.

Ondanks het stijgende aanbod blijft de woningmarkt krap, waarschuwt de NVM. In veel regio's worden woningen nog altijd snel verkocht en is de vraag groter dan het aanbod. "De verschillen op de woningmarkt nemen hierdoor toe", zegt voorzitter Lana Goutsmits-Gerssen van NVM-vakgroep Wonen. "Instapklare en energiezuinige woningen blijven populair, terwijl andere woningen langer te koop staan."

Regionale verschillen

Vooral in de kustregio's en in het noorden van het land bleef het aantal verkochte woningen in het eerste kwartaal van dit jaar wat achter. In Zuid-Limburg en delen van Drenthe en Overijssel werden juist meer woningen verkocht. In de vier grote steden Amsterdam, Rotterdam, Utrecht en Den Haag bleven de verkoopaantallen redelijk stabiel.

De dalende verkoopcijfers zijn niet overal direct terug te zien in de prijzen. Vrijwel in alle regio's ligt de gemiddelde verkoopprijs hoger dan een jaar geleden. In de regio's met veel aanbod van bijvoorbeeld uitpondwoningen, stijgen de prijzen het minst snel.

In de grote steden zijn de verkoopprijzen hoger dan vorig jaar. Maar ook hier neemt volgens de NVM het woningaanbod toe, waardoor de prijsstijgingen steeds kleiner worden.

Hoge overbruggingskosten

Ook de verkoop van nieuwbouwwoningen lag in het eerste kwartaal van dit jaar lager dan in het eerste kwartaal van 2025.

Het aanbod van nieuwbouwwoningen steeg, mede door de bouw van nieuwe woningen, naar het hoogste niveau sinds 2016. Toch betekent dat volgens de NVM niet dat het aanbod ook aansluit bij de vraag.

Nieuwbouwprojecten lopen geregeld vertraging op door bijvoorbeeld bezwaarprocedures en netcongestie, waardoor de oplevering langer duurt. Kopers worden daardoor terughoudender, uit angst hoge overbruggingskosten te moeten betalen.

Minder vierkante meters

De gemiddelde verkoopprijs van nieuwbouwwoningen bleef met 488.000 euro relatief stabiel. De prijs per vierkante meter steeg wel door, onder andere doordat woningen kleiner worden.

Om stijgende bouwkosten te compenseren en huizen betaalbaar te houden, kiezen ontwikkelaars er vaker voor kleinere woningen te bouwen. De NVM waarschuwt dat nieuwbouwwoningen daardoor betaalbaar lijken, maar kopers wel minder vierkante meters aan woonruimte krijgen voor hun geld.

Een brand in een grote raffinaderij in Australië dreigt de brandstoftekorten die zijn ontstaan door de oorlog in het Midden-Oosten te verergeren. Het complex voorziet in een tiende in de totale vraag van het land.

"Het is nog niet duidelijk wat de impact precies zal zijn", zegt minister Bowen van Energie. "Het is geen positieve ontwikkeling."

Vooral de benzineproductie is getroffen, diesel en kerosine kunnen nog wel gemaakt worden:

Australië lijdt significant onder de verhoogde brandstofprijzen door de oorlog, doordat het land voor 80 procent van zijn vraag afhankelijk is van de import, met name uit het Midden-Oosten.

Premier Albanese was dit weekend in Kuala Lumpur om te proberen de invoer uit Azië te verhogen, maar veel ruimte daarvoor is er niet: Aziatische landen hebben zelf ook grote moeite om aan genoeg brandstof te komen.

Prijsstijgingen onvermijdelijk

Het is nog niet duidelijk wat er is misgegaan bij de Viva-raffinaderij, een uur rijden van Melbourne. Er was eerst sprake van een snel groeiend lek, waarna een explosie ontstond. Het vuur trof daarna een gebied van 30 bij 30 meter.

De brandweer heeft het vuur inmiddels onder controle, maar door de schade zal het complex vooralsnog niet op volle capaciteit kunnen draaien. Met name de afdeling die benzine produceert is getroffen, maar uit voorzorg zijn ook de productie van diesel en kerosine afgeschaald.

De raffinaderij verwerkt 120.000 vaten olie per dag, ongeveer de helft van wat de dichtbevolkte staat Victoria dagelijks nodig heeft. Experts vrezen dat de tekorten hierdoor zullen oplopen en verdere prijsstijgingen onvermijdelijk zijn. De overheid koos er eerder al voor de accijns te verlagen om consumenten tegemoet te komen.

Apps die je leeftijd kunnen doorgeven aan websites moeten het internet veiliger maken voor kinderen. De Europese Commissie liet daar technologie voor ontwikkelen en presenteerde die vandaag. Maar deskundigen zijn verdeeld over of het wel gaat werken.

Deze technologie moet ervoor zorgen dat je niet simpelweg kunt aangeven dat je oud genoeg bent om bijvoorbeeld een pornosite te bezoeken, een account aan te maken op een sociaal medium of om online alcohol te kopen.

Daarvoor moeten nieuwe apps komen, waarin de Europese technologie kan worden verwerkt. Later dit jaar moet zo'n app in de eerste landen beschikbaar zijn.

In zo'n app moet je dan eerst je paspoort of ID-kaart scannen om zo je leeftijd te bewijzen. Daarna kun je websites bezoeken waar een minimumleeftijd geldt. Het idee is dat de app alleen doorgeeft dat je oud genoeg bent om de website te bezoeken, maar niet wie je precies bent.

Verkoop van alcohol en tabak

In de praktijk betekent het dat iedereen, niet alleen jongeren, bij het bezoeken van zo'n website moet bewijzen oud genoeg te zijn, zegt Jaap-Henk Hoepman, hoofddocent digitale veiligheid aan de Radboud Universiteit. Hij doet al jarenlang onderzoek naar deze technologie. "Dat is anders dan in een fysieke winkel, waar je aan iemands uiterlijk vaak al kunt zien of die oud genoeg is."

In de digitale wereld kun je deze apps omzeilen, zegt Bart Jacobs, hoogleraar Computerbeveiliging aan de Radboud Universiteit. Door bijvoorbeeld met de app van je 18-jarige broer online alcohol te kopen.

Jacobs ontwikkelde zelf ook een leeftijdsverificatie-app. Op dit moment maken weinig bedrijven daar gebruik van, zegt hij. "Online alcohol- of tabaksverkopers zijn bang dat klanten van de website vertrekken als ze drie keer extra moeten klikken." Daarom is het belangrijk dat er vanuit de EU en het kabinet druk achter wordt gezet, vindt hij.

Sociale media

De Europese Commissie wil dat dit soort apps ook gebruikt worden voor sociale media, omdat kinderen nu een account kunnen maken terwijl ze daar eigenlijk te jong voor zijn.

Maar daarmee schiet een app het doel voorbij, vindt Maartje Knaap van online organisatie Bits of Freedom. "Hier worden sociale media niet minder verslavend van." Zij vraagt zich ook af hoe effectief dit soort leeftijdscontrole-apps zullen zijn. "In Australië is recentelijk een online leeftijdsverificatiemethode ingevoerd, maar kinderen wijken daar uit naar andere platformen."

Privacydeskundige Hoepman maakt ook nog een ander punt. "De apps moeten op smartphones worden geïnstalleerd, dat wil zeggen via Android of Apple. Hiermee maken we ons als Europa nog meer afhankelijk van Big Tech."

De vraag naar chips is wereldwijd veel groter dan chipfabrikanten momenteel kunnen maken. Dat komt met name door investeringen en uitbreidingen van computersystemen voor kunstmatige intelligentie, AI.

Bij de Nederlandse chipmachinefabrikant ASML nemen de bestellingen voor machines die hoogwaardige chips kunnen maken daardoor toe. Dat meldt het bedrijf uit Veldhoven bij de presentatie van cijfers over het eerste kwartaal van dit jaar.

"De vraag naar chips overtreft het aanbod", omschrijft topman Christophe Fouquet de situatie. "Als reactie hierop versnellen onze klanten de plannen om hun capaciteit voor dit jaar en daarna uit te breiden."

Hoe groot de vraag precies is meldt ASML sinds dit kwartaal niet meer. Voorheen gaf het bedrijf in de cijfers de ingeboekte orders van chipmakers voor chipmachines van ASML. Nu houdt ASML het bij een omzetverwachting.

Voor heel 2026 rekent het bedrijf nu op een omzet van tussen de 36 miljard en 40 miljard euro. Dat is meer dan de eerdere verwachting van 34 miljard à 39 miljard euro omzet.

Recordjaar

In het eerste kwartaal behaalde ASML een omzet van bijna 8,8 miljard euro, een miljard euro meer dan in dezelfde periode vorig jaar. De nettowinst kwam uit op ruim 2,7 miljard euro. Een jaar geleden was dit nog bijna 2 miljard euro.

ASML rekent erop dat het dit jaar de prestaties van het recordjaar 2025 verbetert. Toen boekte ASML een nettowinst van 9,6 miljard euro, op een omzet van 32,7 miljard euro. Wel kondigde ASML tegelijk een reorganisatie aan, waarbij naar verwachting 1700 banen verdwijnen.

Over het verloop van deze reorganisatie meldt ASML nu niets bij de cijfers over het eerste kwartaal.

Handel aan China

ASML heeft in de verwachtingen voor dit jaar mogelijke extra handelsbeperkingen van de Verenigde Staten tegen China mee te hebben genomen. "Ik ga er niet over speculeren of het voorstel wordt aangenomen. Maar we hebben rekening gehouden met dat scenario en welke impact het kan hebben", zegt financieel directeur Roger Dassen tegen persbureau ANP.

Strengere Amerikaanse regels voor de export naar China gelden ook voor ASML, omdat het bedrijf in de eigen machines grondstoffen uit de VS gebruikt. Mocht het bedrijf minder aan China kunnen leveren, dan zijn er volgens Dassen voldoende klanten in andere landen om die orders over te nemen.

De wereldeconomie stond er tot voor kort redelijk goed voor maar de oorlog in het Midden-Oosten maakt alles anders. Ook een recessie is niet meer uit te sluiten, zegt het Internationaal Monetair Fonds in een nieuwe groeivoorspelling.

Volgens het IMF wordt de wereldwijde economie zwaar op de proef gesteld door de oorlog. Zo leidt de sluiting van de Straat van Hormuz tot grote schade aan de energievoorzieningen, die de groei in de weg zitten. Dat er nu een tijdelijk staakt-het-vuren van kracht is maakt weinig uit. Er is al zo veel schade aangericht dat de negatieve risico's groot blijven, schrijft het IMF.

De zeestraat is cruciaal voor de doorvoer voor olie en gas. Veel landen zijn ervan afhankelijk, en daarmee is die bepalend voor de economische groei van een land.

Drie scenario's

Normaal gesproken maakt het IMF één voorjaarsvoorspelling over de economische groei in de wereld, maar doordat de effecten van de oorlog zo moeilijk te voorspellen zijn schetst het fonds nu drie scenario's, zegt Marnix van Rij, vertegenwoordiger van Nederland bij het IMF, voorheen staatssecretaris van Financiën.

"Deze hebben te maken met de duur en de intensiteit van het conflict. Hoe korter de oorlog duurt, hoe minder effect er is. Maar als deze oorlog er niet zou zijn geweest waren we met een voorspelling gekomen die positiever is dan nu", noemt Van Rij.

In het gunstigste scenario schat het IMF de economische groei in op 3,1 procent en de inflatie op 4,4 procent. Maar ook dat zou de laagste groei sinds de coronapandemie zijn, en 0,2 procent lager dan de verwachting van begin dit jaar.

In een ongunstiger scenario gaat het IMF uit van een langere afsluiting van de Straat van Hormuz en verdere schade aan de energievoorzieningen. De groei van de wereldeconomie zou dan uitkomen op 2,5 procent en de inflatie zou stijgen tot 5,4 procent.

In het ergste scenario, waarin de verstoringen tot volgend jaar aanhouden, zou de groei uitkomen op 2 procent en de inflatie boven de 6 procent.

Volgens Van Rij wordt het doen van voorspellingen steeds moeilijker. "We hebben in dit decennium al te maken gehad met een pandemie, een oorlog in Oekraïne, handelstarieven en nu de oorlog in het Midden-Oosten. Als je dat afzet tegen het vorige decennium waren er toen veel minder schokken. Die schokken volgen elkaar nu in zo'n rap tempo op dat het economisch ingewikkeld wordt om die voorspellingen te doen."

Verschillen per land

De groeiverschillen tussen verschillende landen zijn overigens groot, ziet het IMF. Zo worden ontwikkelingslanden of landen die afhankelijker zijn van de olie uit het Midden-Oosten veel harder geraakt dan bijvoorbeeld Europese landen.

Dat geldt volgens Van Rij ook voor Nederland. "Nederland stond er voor 28 februari best goed voor. Zo heeft de EU de afgelopen jaren zwaar ingezet op vergroening, waardoor onze elektriciteitsvoorziening niet per se meer helemaal uit olie en gas komt."

Toch zijn ook hier de effecten duidelijk zichtbaar. Dat heeft er volgens Van Rij voornamelijk mee te maken dat Nederland een exporterend land is, dat veel handel drijft. Als er ergens in de wereld dan zwaar onweer is, heeft dat gevolgen voor Nederland.

'Versterk internationale samenwerking'

Het IMF waarschuwt dat als de geopolitieke spanningen nog verder oplopen, de situatie zou kunnen uitmonden in de grootste moderne energiecrisis ooit.

Om goed voorbereid te zijn op deze schok en om deze schok in de economie te doorstaan, adviseert het IMF om de internationale samenwerking te versterken. Ook moeten centrale banken alert blijven op inflatieschommelingen en is het volgens het IMF belangrijk dat de centrale banken, zoals de Nederlandsche Bank, onafhankelijk blijven.

Vanwege hoge prijzen en tekorten daalt de wereldwijde vraag naar olie voor het eerst sinds de coronapandemie in 2020. Het International Energieagentschap (IEA) spreekt van "de grootste ontregeling in de geschiedenis", als gevolg van de oorlog in de Perzische Golf.

Omdat er nauwelijks tankers door de Straat van Hormuz varen is het dagelijkse wereldwijde aanbod van olie met een kleine tien procent gedaald. Dat zijn ruim tien miljoen vaten per dag, blijkt uit de maandelijkse rapportage over de oliemarkt van de IEA.

De olieprijs balanceert op dit moment rond de 100 dollar per vat. Het einde van de oliecrisis is nog niet in zicht volgens de IEA. "De prijzen zijn al hoog, maar nog geen afspiegeling van de ernst van het probleem", zegt directeur Fatih Birol van het energieagentschap.

Binnenkort krijgen we de echte gevolgen te zien volgens Birol, met ernstige gevolgen voor de wereldeconomie. Afgelopen maand brachten landen onder leiding van de IEA een deel van de oliereserves op de markt om tekorten te voorkomen en de prijs te drukken. In totaal ging het om ruim 400 miljoen vaten olie uit de strategische reserves. Nederland maakte 5,36 miljoen vaten vrij. Dat is zo'n 20 procent van onze totale voorraad.

Door deze maatregel daalde de prijs van olie heel even, maar het effect werd al vrij snel tenietgedaan door nieuwe dreigementen aan Iran van de Amerikaanse president Trump.

De prijs van olie en brandstoffen wordt bepaald door de werkelijke actuele beschikbaarheid ervan, en de verwachte beschikbaarheid op korte en middellange termijn.

Afnemende vraag door hoge prijzen

Tot nu toe heeft Europa beperkt last van het wereldwijde tekort en de hoge prijzen, er is nog genoeg olie, kerosine, diesel en benzine beschikbaar. "Alles overheersend is hoelang de Straat van Hormuz dicht blijft", zegt energiedeskundige Jilles van den Beukel van het Haags Centrum voor Strategische Studies. "Je ziet aan de langetermijnprijzen dat de markt denkt dat dit conflict niet lang meer kan duren."

Als het conflict wel nog maanden aanhoudt, wordt het steeds pijnlijker. "Dan praat je over heel hoge prijzen van 150 tot misschien wel 200 dollar per vat." Toch denkt Van den Beukel niet dat er in Europa snel echte tekorten ontstaan. "Er zullen eerder zulke hoge prijzen ontstaan dat de vraag afneemt." Op die manier worden de tekorten beperkt.

Veel deskundigen vinden het verlagen van de brandstofaccijnzen daarom geen goed idee. Vandaag besloot het kabinet ook tot een ander pakket aan maatregelen. Van den Beukel sluit echter niet dat het desondanks ook hier gaat gebeuren. "Zelfs al wil Nederland het zelf niet, het verschil met Duitsland en België kan te groot worden."

Mocht de olieprijs echt verdubbelen dan komt de wereld nog meer op onontgonnen terrein, met nooit eerder vertoonde brandstofprijzen aan de pomp. De prijs van diesel zou dan kunnen oplopen tot boven de drie euro per liter denkt Van den Beukel.

Hui Ka Yan, de oprichter van de failliete Chinese vastgoedreus Evergrande, heeft schuld bekend aan onder meer fraude en omkoping, meldt de rechtbank in Shenzhen.

Evergrande was een van de grootste projectontwikkelaars in China. Het bedrijf was ook actief in andere sectoren en was op een gegeven moment ook eigenaar van een voetbalclub en een fabrikant van elektrische auto's.

Het vastgoedbedrijf werd zo groot door te blijven lenen bij onder meer banken en bouwbedrijven. In 2021 kwam Evergrande in de problemen toen het zijn schulden niet kon terugbetalen. Daarop volgde een vastgoedcrisis in China.

Na de eerste betalingsproblemen werd er nog gepoogd om het bedrijf te redden, maar een rechter in Hongkong beval het bedrijf twee jaar geleden om zichzelf te ontbinden.

Evergrande heeft een groot deel van de schuld van 254 miljard euro niet kunnen aflossen.

Spijt

De 67-jarige Hui werd in 2023 opgepakt en zit sindsdien vast. Tijdens de zitting in de rechtbank betuigde hij spijt. De voormalige topman riskeert een levenslange celstraf als hij wordt veroordeeld.

Hui, ooit een van de rijkste mensen van China, wordt ook beschuldigd van het misbruiken van publiek geld.

De Chinese autoriteiten legden Hui een miljoenenboete op. Ook mag hij de rest van zijn leven niet handelen op de beurs.

Chinese toezichthouders beschuldigden Evergrande ervan de omzet van 70 miljard euro te hebben overdreven. Dat gebeurde volgens hen door de opbrengsten al in de boeken te zetten voor de daadwerkelijke verkoop. Volgens de Chinese autoriteiten heeft Hui daarin een grote rol gespeeld.

Correspondent China Gabi Verberg:

"De zaak trekt veel aandacht in China. Hoewel de verdachte een zeer prominente zakenman is, of was, raakt de zaak ook "de gewone man". Want de huidige vastgoedcrisis die zo'n vijf jaar geleden begon en waar China nog altijd in zit, begon toen Evergrande in de financiële problemen kwam. Als dominostenen vielen in de jaren daarna talloze bedrijven in de vastgoedsector om.

Deze vastgoedcrisis raakt veel Chinezen tot op de dag van vandaag nog diep in de portemonnee. Naar schatting is de gemiddelde huizenprijs sinds 2020 met zo'n 25 procent gedaald. Daarnaast zijn er miljoenen Chinezen die huizen hebben gekocht die nooit opgeleverd zijn. Bij gebrek aan sociale voorzieningen geldt vastgoed als een belangrijke spaarpot voor de oude dag. Veel van dat geld is verdampt en zal ook niet meer terugkomen.

Het contrast tussen het lot van deze Chinezen en de oprichter van Evergrande, een man die voor zijn val luxe villa's over de hele wereld bezat, kan bijna niet groter zijn. Er is op sociale media dan ook weinig sympathie voor Hui. Veel mensen hopen dat hij zwaar gestraft zal worden, wat ongetwijfeld gaat gebeuren."

Rijksambtenaren leggen vandaag opnieuw hun werk neer, uit protest tegen de bevriezing van hun salarissen. Die 'nullijn' werd aangenomen door het vorige kabinet en wordt door het nieuwe kabinet niet teruggedraaid.

Door de maatregel krijgen ambtenaren die in dienst zijn van de rijksoverheid er dit jaar geen geld bij. Vakbonden zijn daar boos over en organiseren vandaag bijeenkomsten in Amsterdam, Apeldoorn, Groningen, Maastricht, Utrecht en Rotterdam.

Begin maart organiseerde FNV al een actie waar zo'n 2000 mensen op af kwamen. De gevolgen bleven toen beperkt. Bij de staking van vandaag wordt een grotere opkomst verwacht. Daarom zijn alle debatten en activiteiten in de Tweede Kamer afgelast.

Gevolgen voor de uitvoering

Nederland telt 160.000 rijksambtenaren. De vakbonden benadrukken dat vooral medewerkers van uitvoeringsorganisaties zoals de Belastingdienst en de Dienst Justitiële Inrichtingen hard worden geraakt door de nullijn. "Deze organisaties kampen al jaren met hoge werkdruk en personeelstekorten", zeggen ze.

Minister van Binnenlandse Zaken Pieter Heerma zegt de wensen van de bonden te begrijpen. "Ik heb tegelijkertijd te maken met de politiek afgesproken nullijn voor rijksambtenaren in 2026."

Ondanks de "lastige situatie" zegt Heerma weer in gesprek te willen komen met de bonden. "Want laat er ondertussen geen misverstand over bestaan: we hebben ambtenaren nodig bij de uitdagingen waar we in Nederland voor staan."

Onder anderen medewerkers van de Belastingtelefoon, DUO en de Douane leggen 24 uur het werk neer. Medewerkers van de Rijksschoonmaakorganisatie (RSO) leggen 72 uur uur het werk neer. Volgens de organisatie kan dat betekenen dat gebouwen van bijvoorbeeld ministeries en de Tweede Kamer drie dagen lang niet of slechts gedeeltelijk worden schoongemaakt.

"Binnen de ambtenarij zijn er best grote verschillen in salarissen en werkomstandigheden", zegt Dennis Baegen, bestuurder van vakbond CMHF Overheid. "Bij de douane, de gevangenismedewerkers en de schoonmakers is de werkdruk hoog. Het is fijn als die groep daar ook voor gewaardeerd wordt en hun salaris gewoon meestijgt met de inflatie."

Wervingskracht overheid

Ook oud-topambtenaar en emeritus hoogleraar arbeidsverhoudingen Roel Bekker is kritisch op de nullijn. "Over het algemeen zijn de arbeidsomstandigheden van ambtenaren niet slecht, maar het hangt wel van de functie af. Er zijn ambtenaren die redelijk makkelijk werk hebben en daar prima voor betaald krijgen, maar er zijn ook ambtenaren die heel zwaar werk doen."

Volgens Bekker zijn dat regelmatig ambtenaren die in de lagere salarisschalen zitten en dus "echt geen megasalaris verdienen". De salarissen van hoge ambtenaren zijn volgens Bekker door de balkenendenorm "prima, maar niet extreem hoog."

Toch verwacht Bekker niet dat de nullijn ertoe leidt dat ambtenaren massaal op zoek gaan naar een andere baan. "Die baan moet er dan namelijk wel zijn en sommige ambtenaren doen best specialistisch werk. Daarnaast zijn de secundaire arbeidsvoorwaarden, zoals verlofregelingen, bij de overheid nog altijd beter geregeld dan in andere sectoren." Op de langere termijn kan het uitblijven van een inflatiecorrectie volgens Bekker wel gevolgen hebben voor de wervingskracht van de overheid.

Hoge salarissen

Maar rijksambtenaren zitten er al best warmpjes bij, vindt Zeger van der Wal, hoogleraar bestuurskunde aan de Universiteit Leiden. "In de afgelopen jaren zijn al forse salarisverhogingen doorgevoerd." Zo verdienen jonge beleidsmedewerkers bij ministeries meer dan bij adviesbureaus, weet Van der Wal.

Ook in vergelijking met andere landen verdienen Nederlandse topambtenaren vrij veel, volgens hem. "Alleen in landen als Zwitserland, Singapore en Australië liggen salarissen hoger." Hij benadrukt dat het gaat om de hoogste schalen van topambtenaren, maar dat gevangenisbewaarders en schoonmakers het niet breed hebben. "Daar mag de overheid wel kritischer naar kijken."

Zo'n 120.000 Nederlandse woningeigenaren hebben zoveel last van funderingsproblemen dat een hersteloperatie nodig is. Ze kampen bijvoorbeeld met scheuren in de muren, vochtoverlast of scheefstand. Maar uit onderzoek van de Autoriteit Financiële Markten (AFM) blijkt dat het merendeel dat niet "direct" kan betalen.

Volgens de AFM is de totale herstelopgave 11 miljard euro. Een deel van de woningeigenaren zou dat financieel wel aan kunnen, maar 75.000 niet. Zij komen bij elkaar 6 miljard te kort.

De AFM zegt dat voor 25.000 van hen zelfs een lening geen verantwoorde optie lijkt. En hoe langer ze wachten met repareren, hoe hoger de schadekosten kunnen oplopen.

Grote problemen

In totaal hebben 425.000 gebouwen in Nederland funderingsproblemen, berekenden Deltares en TNO eerder. Daar is al verzakkingsschade of zal die er in de komende 10 jaar komen.

Volgens bodemdalingsdeskundige Arend van Woerden (van architecten- en ingenieursadviesbureau Sweco) loopt dat aantal door klimaatverandering nog verder op. "Tot 1970 was het voornamelijk in laaggelegen delen van het land met slappe bodems gebruikelijk om woningen op houten palen te bouwen. Met meer droge periodes zakt het grondwater. Daardoor komen houten palen droog te staan en gaan ze rotten."

Ook woningen in andere delen van Nederland krijgen volgens hem problemen door de drogere grond. "Door de grote variatie in grondwaterstanden gaan ook kleigronden krimpen. Dus woningen die niet op palen zijn gebouwd kunnen dan ook last krijgen van schade."

'Fundering gaat niet eeuwig mee'

Mandy Korff, expert funderingstechniek bij Deltares en universitair hoofddocent aan de TU Delft, ziet dat woningeigenaren er meestal niet bij stilstaan. "We weten dat je moet sparen om een dak te vervangen, maar ook een fundering gaat niet eeuwig mee."

Veel mensen komen daardoor volgens Korff voor onverwachte, soms forse, kosten te staan. "Bij die 425.000 huizen zitten al serieuze scheuren waarbij de reparatiekosten boven de 10.000 euro uitkomen. Dat kan oplopen tot misschien wel 100.000 euro. Natuurlijk heeft niet iedereen dat liggen."

Volgens directeur van het Kennis Centrum Aanpak Funderingsproblematiek Frank van Lier is de herstelopgave zo groot dat innovatie en geld van de overheid noodzakelijk worden.

"Een nieuwe keuken wil je, een fundering overkomt je. Je hebt vaak geen andere keus dan het herstel uit te laten voeren." Toch ziet hij dat huiseigenaren terughoudend zijn om problemen aan te pakken.

Onbewust

Volgens Korff doen dat er maar zo'n duizend per jaar. "Ik denk dat mensen zich niet genoeg bewust zijn van het probleem en het is lastig om op je bord te krijgen. Dat is een van de basisproblemen", zegt Korff.

Het gaat volgens haar om meer dan alleen geld. "Veel rijtjeshuizen met problemen zijn aan elkaar gekoppeld. Iedereen in het blok moet dan wel mee willen en kunnen werken en betalen aan het herstel".

Het ministerie van Binnenlandse Zaken is in gesprek met onder meer gemeenten en waterschappen over funderingsrisico's bij woningen. Deze maand presenteerde het ministerie de Nationale Aanpak Funderingen die eigenaren moet ondersteunen. Het kabinet maakt daar tot eind 2028 56 miljoen euro voor beschikbaar.

Bovendien is er sinds 1 juli vorig jaar het Fonds Duurzaam Funderingsherstel, dat woningeigenaren moet helpen wanneer ze herstel niet zelf kunnen financieren door bijvoorbeeld hun hypotheek te verhogen.

Om bewustzijn te vergroten bij potentiële woningkopers bevat een taxatierapport sinds deze maand ook een funderingsscore die informatie geeft over mogelijke problemen.

Meer maatregelen

Toch roept de AFM op tot meer actie. De Autoriteit pleit voor preventieve maatregelen zoals grondwaterbeheer en tijdige informatie over risico's. Daarnaast roept de AFM op het financieringstekort van woningeigenaren te verkleinen. Daarbij ziet de Autoriteit een rol voor hypotheekaanbieders, de Nederlandse Vereniging van Banken, de Nationale Hypotheek Garantie en de politiek.

Ook Van Lier vindt dat er meer geld moet komen om huishoudens te helpen. "Het geld dat er nu is, is een mooie aanzet om zaken op te starten, maar het is absoluut niet genoeg. Er moet structureel geld komen om de herstelopgave daadwerkelijk uit te voeren."

Maar ook woningeigenaren zelf moeten eerder in actie komen, vindt Korff. "Het helpt als je weet dat je op lange termijn iets aan de fundering moet doen, dan kun je sparen. Hoe eerder je erbij bent, hoe beter."

De wachttijd om een verzekeringsarts van het UWV te zien voor een WIA-uitkering kan oplopen tot meer 15 maanden voordat een eerste keuring plaatsvindt, blijkt uit een brief die het AD in handen heeft.

Mensen hebben recht op een WIA-uitkering wanneer zij meer dan 2 jaar nog maar deels of helemaal niet meer kunnen werken door ziekte. Voor deze uitkering moet een verzekeringsarts de aanvrager keuren.

Doordat er al jaren een groot tekort is aan verzekeringsartsen lopen de wachttijden op. Volgens onderzoek van EenVandaag en het AD is de wachttijd in Midden- en Oost-Brabant, Groningen en Leeuwarden inmiddels meer dan 15 maanden.

Artsen vertrokken

Volgens het UWV stijgt de wachttijd omdat meer mensen een WIA-uitkering aanvragen. Maar het aantal verzekeringsartsen nam de afgelopen tijd juist verder af omdat zzp-artsen moesten vertrekken vanwege strenger toezicht van de Belastingdienst op schijnzelfstandigheid.

Daarnaast moest het UWV ook tijdelijk stoppen met de maatregelen voor 60-plussers die een WIA-uitkering aanvragen. 60-plussers werden eenvoudiger beoordeeld en hoefden niet een uitgebreid medisch onderzoek te ondergaan. Het doel van deze regeling was dat het UWV de kans kreeg de grotere achterstanden te verminderen. Maar doordat deze regeling tijdelijk niet gold moest het UWV vorig jaar tienduizenden mensen wel weer uitgebreid keuren. Sinds afgelopen september geldt de regeling weer.

Zolang een aanvraag niet is goedgekeurd, krijgt een uitgevallen werknemer overigens wel een voorschot uitbetaald. Dat hoeft niet terug te worden betaald als de aanvraag wordt afgewezen.

In Nederland staat de arbeidsproductiviteit al langere tijd stil. En dit kan gevolgen hebben voor de welvaart, bijvoorbeeld doordat er steeds minder werkenden zijn vanwege de vergrijzing. Meer geld voor innovatie kan helpen om de productiviteitsgroei te verhogen, zo blijkt uit nieuw onderzoek van RaboResearch, het economisch bureau van Rabobank.

Want mede door het gebrek aan investeringen is Nederland qua concurrentiekracht inmiddels voorbijgestreefd door Denemarken. En ook een land als België, een andere kleine en open economie, nadert Nederland hierin.

Uit het onderzoek blijkt dat Nederland vooral steeds moeilijker met andere landen kan concurreren omdat de productiviteitsontwikkeling hier al bijna 14 jaar stilstaat. Dat betekent dat de lonen stijgen zonder dat hier een stijging van de arbeidsproductiviteit tegenover staat. Terwijl dit laatste belangrijk is om de welvaart op een hoog niveau te houden, bijvoorbeeld voor de bekostiging van zorg, onderwijs of armoedebestrijding.

Concurrentiekracht

Een hogere arbeidsproductiviteit betekent overigens niet dat werknemers meer of harder moeten werken. "Het betekent vooral slimmer werken", benadrukt econoom Hugo Erken van Rabobank.

"Hoe realiseer je een hogere economische waarde met dezelfde inzet van arbeid en grondstoffen? Meer uren werken kan ook ten koste gaan van de productiviteit per uur, bijvoorbeeld door gezondheidseffecten. Een fietsenfabrikant verdient meer als die door te automatiseren tien fietsen per uur kan maken in plaats van vijf. Of een hogere prijs kan vragen door kwalitatief betere fietsen te maken."

Dat de lonen in Nederland flink zijn gestegen is vrij normaal, benadrukt Rabo-econoom Stefan Groot. "Dat zie je in alle landen. Maar in Nederland valt op dat in verschillende sectoren investeringen achterblijven. Dat kan verklaren waarom de groei van de productiviteit in die sectoren ook achterblijft."

"Als je de lonen verhoogt om de inflatie te compenseren zonder dat hier productiviteitsgroei tegenover staat, terwijl concurrenten hier wel in slagen, dan kan dat ten koste gaan van de eigen concurrentiekracht", voegt Erken toe. "Als er straks een nieuwe inflatieschok komt, door de oorlog rond de Perzische Golf, en je krijgt de productiviteitsgroei niet aan de praat - wat betekent dit dan voor de Nederlandse concurrentiekracht?"

Uit het onderzoek blijkt dat in Nederland sectoren als de machinebouw, farmacie, hightech en financiële dienstverlening relatief productief zijn vergeleken met concurrentie uit gelijksoortige economieën van België en Denemarken. Terwijl chemie, logistiek en de voedingsmiddelenindustrie hun voorsprong juist dreigen kwijt te raken of zelfs al kwijt zijn.

Goed voor iedereen

De economen van Rabobank kozen voor een vergelijking met België en Denemarken omdat die kleine landen met een open economie lijken op Nederland. Belangrijk onderdeel vormen bedrijven die ook buiten de landsgrenzen hun diensten en producten aanbieden.

Want: hoe beter deze bedrijven het doen, hoe meer andere sectoren hiervan profiteren en daarmee de welvaart. Erken: "Medewerkers van die bedrijven geven hun geld weer uit aan de kapper of uit eten. Hier is ook personeel voor nodig, waardoor de lonen daar stijgen."

Nederland kan volgens de Rabo-economen meer een voorbeeld nemen aan Denemarken dan België. In België zijn de regionale verschillen in welvaart namelijk erg groot, terwijl de Denen overal profiteren van de hoge lonen en arbeidsproductiviteit. De afgelopen tien jaar is in Denemarken veel meer geld geïnvesteerd in onderzoek en ontwikkeling dan in Nederland. België investeerde de afgelopen jaren veel. Erken vermoedt dat de Belgen hier de komende jaren mogelijk de economische vruchten van plukken.

Efficiënte overheid

Daarnaast valt in het onderzoek nog iets op, namelijk dat Denemarken hoog scoort in politieke stabiliteit, effectiviteit van de overheid, de kwaliteit van regels, de rechtsstaat en het tegengaan van corruptie. "Dat verklaart misschien een deel van de hogere productiviteitsgroei", zegt Rabobank-econoom Otto Raspe.

Daar komt volgens hem nog de werking van de arbeidsmarkt bij: "Als je in Denemarken je baan verliest krijg je een maximale uitkering, met hoge prikkels om snel ander werk te vinden. Het vangnet beschermt de werknemer en niet de baan. Dat kan een land ook helpen in de transitie naar veelbelovende nieuwe sectoren."

President Poetin stemde afgelopen donderdag toch in met een paasbestand, terwijl hij daar lange tijd niks van wilde weten. De Oekraïense president Zelensky riep er twee weken geleden al toe op, maar de Russische president gaf steeds niet thuis.

Nu wil hij opeens toch een korte gevechtspauze. Waarom is hij van gedachten veranderd? Niemand kan in het hoofd van Poetin kijken, maar er zijn wel wat redenen te bedenken.

Rusland is een groot land. Daarom zullen veel Russen het vliegtuig willen pakken om dit weekend met familie het orthodoxe paasfeest te vieren, maar dan moet je wel kunnen vliegen.

Gestrande reizigers

Daar zit een probleem. Sinds donderdagavond hebben de Russische luchtvaartautoriteiten 25 vliegvelden gesloten in verband met Oekraïense drone-activiteit, meldt het Duitse persbureau DPA. Dat is niet voor het eerst. Wekelijks verschijnen er beelden van gestrande reizigers die rondhangen op de vliegvelden van grote Russische steden.

Als hoeder van de traditionele Russische waarden gunt Poetin zijn landgenoten een ongestoorde paasviering. Want ook al is hij een autocraat, hij houdt wel degelijk rekening met zijn ratings.

Die zijn dalende, meldt bijvoorbeeld de site Russia Matters van de Harvard Kennedy School. De militaire bloggers, informele online oorlogscorrespondenten, zijn steeds negatiever over de prestaties van het Russische leger. Zij zullen het Kremlin nooit van gedachten doen veranderen, maar ze worden wel gevolgd.

Dan is er nog een speciale groep Russen die opgelucht adem zal halen als de Oekraïners zich ook aan het staakt-het-vuren houden. Dat zijn de ingenieurs in de olie- en gassector. Zij hebben het de afgelopen weken zwaar te verduren gehad door de Oekraïense langeafstandsdrones. Die veranderen steeds meer olie- en gasinstallaties in rokende puinhopen. De Oekraïense aanvallen met drones worden steeds talrijker en effectiever.

DPA schrijft dat in de buurt van Volgograd een olieopslag in brand is geschoten. Die opslag ligt bij een grote raffinaderij. Die hebben de Oekraïners ook al meerdere keren aangevallen. Dat soort nieuwsberichten verschijnt praktisch iedere dag.

"De Oekraieners zijn bezig met een grootschalige campagne," zegt Lucia van Geuns van het Haags Centrum voor Strategische Studies. Zij werkt aan een studie over de toestand van de Russische olie- en gasindustrie.

De Oekraïense drones vallen iedere schakel in de Russische energiesector aan: transport, de pijpleidingen, opslag en raffinage. De oliehavens aan de Finse Golf en de Zwarte Zee worden hard geraakt. De uitvoer van ruwe olie is daarom tijdelijk met 40 procent teruggevallen, aldus Van Geuns.

Tot in Estland

De zwarte wolken uit de pas getroffen havenstad Oest-Loega waren tot in Estland zichtbaar. De oliebranden zijn bijna niet te blussen. Ook booreilanden in de Zwarte Zee zijn aangevallen. Novorossiysk, de oliehaven die de zuidelijke exportroute voedt, is zwaar beschadigd.

De olie die Moskou nog weet te verkopen, levert nu veel meer dollars op dan voor de Iran-oorlog, want president Trump heeft vorige maand de sancties tegen Russische olie tijdelijk opgeschort. Hij deed dat vanwege de acute schaarste op de oliemarkt die is ontstaan door de sluiting van de Straat van Hormuz.

Dat scheelt behoorlijk. Volgens Van Geuns verkopen de Russen hun olie nu tegen wereldmarktprijzen: ver boven de honderd dollar per vat. Voor de oorlog, toen de sancties nog van kracht waren, mochten ze blij zijn als ze veertig dollar per vat kregen.

Russische oorlogskas

De winst gaat rechtstreeks naar de Russische oorlogskas. Dat verklaart waarschijnlijk waarom de Oekraïners hun bombardementen de afgelopen weken zo hebben opgevoerd.

Trump gaf de Russen dispensatie voor zes weken. Die termijn loopt morgen af. De grote vraag is nu of de Amerikaanse president de sancties opnieuw zal invoeren. De kans daarop lijkt klein, mede omdat de tekorten op de markt nog altijd groot zijn. "Voorlopig is de oliemarkt nog niet getemperd. Het zal nog heel lang duren voordat die stabiliseert," verwacht Van Geuns.

Het kabinetsplan om te besparen op de bijstand krijgt veel kritiek van economen en andere onderzoekers. Volgens hen wordt het daarmee voor de staatskas op de lange termijn juist duurder. Daarbovenop dupeert het kabinet de allerarmsten in de samenleving, vindt Nationale ombudsman Reinier van Zutphen. Hij heeft een kritische brief gestuurd naar minister Aartsen van Werk en Participatie.

De bijstand is bedoeld voor mensen die zo weinig verdienen dat ze niet kunnen rondkomen. Vaak leven ze onder het sociale minimum. Dan nog maakt rond de 35 procent van de rechthebbenden er geen gebruik van. Het gaat om zo'n 210.000 mensen en hun gezinnen, volgens berekeningen.

De Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid, de Staatscommissie rechtsstaat en onderzoekers in opdracht van de overheid hebben bekeken hoe dat komt: het systeem is te ingewikkeld en burgers zijn bang voor terugvorderingen. Vaak weten mensen ook niet dat ze recht hebben op een uitkering, bijvoorbeeld omdat ze wel een baan hebben, maar weinig verdienen.

30 miljoen besparen

De aanstaande Wet proactieve dienstverlening zou dat probleem moeten aanpakken. De wet maakt het voor landelijke overheden mogelijk om gegevens uit te wisselen met gemeenten. Zo weten gemeenten welke burgers in armoede leven en kunnen ze hen wijzen op de regelingen waarop ze recht hebben: bijvoorbeeld een aanvulling op de AOW-uitkering, arbeidsongeschiktheidsuitkeringen en de bijstand. Zo moeten meer mensen krijgen waar ze recht op hebben.

Maar in de voorjaarsnota zei het kabinet die proactieve dienstverlening niet te zullen toepassen op de algemene bijstand. De verwachting is dan dat een pot geld, gereserveerd voor bijstandsgerechtigden, blijft liggen. Zo wil het ministerie 30 miljoen per jaar besparen.

Raakt kwetsbare burgers

"Dit geeft een raar signaal af. De overheid anticipeert erop dat burgers geen gebruik maken van de voorzieningen waar ze al recht op hebben. Dat vind ik niet behoorlijk", zegt onderzoeker staats- en bestuursrecht Fatma Çapkurt van Universiteit Leiden. "Ik begrijp dat de overheid moet bezuinigen, maar dit kabinet doet dit over de rug van financieel zeer kwetsbare burgers. Dat is een verkeerde keuze."

"Dit raakt mensen die moeten kiezen tussen schoenen voor de kinderen en brood op vrijdag. Zo basaal is het", zegt ombudsman Van Zutphen. "Het gaat om werkende armen en mensen onder het bestaansminimum. Wij weten hoe we deze mensen kunnen bereiken en er zijn plannen. Dan kiest het kabinet met een pennenstreek ervoor om dat niet te doen. Ik kan er met mijn hoofd niet bij."

Problematische schulden

Het ministerie van Sociale Zaken bevestigt dat er geld wordt weggehaald bij de proactieve dienstverlening. "Hierdoor zijn op dit moment geen financiële middelen beschikbaar voor gegevensuitwisseling ten behoeve van het extra gebruik van de algemene bijstand." De minister zegt dat er meer geld nodig is voor WIA-aanvragen, waardoor er ergens anders bezuinigd moet worden.

Dit is een heel onverstandige maatregel als je geld wil besparen, zegt Jasper J. van Dijk, econoom en onderzoeker bij het Instituut voor Publieke Economie. Niet-gebruik zorgt ervoor dat mensen onnodig in armoede leven, met alle gevolgen van dien.

"Dat mensen niet de uitkeringen krijgen waar ze recht op hebben leidt tot geldstress, ziekteverzuim en productiviteitsverlies. Dat zorgt er dan vaak voor dat je rekeningen niet kunt betalen en in de schulden komt."

Dit zijn kosten die uiteindelijk bij de overheid terechtkomen. Geen onderzoeker of instelling heeft tot nu toe een prijskaartje daarop kunnen plakken, blijkt uit een rondvraag.

Een onderzoek naar problematische schulden geeft wel een indicatie. De maatschappelijke kosten zijn minstens 8,5 miljard per jaar of bijna 1 procent van het bruto binnenlands product. Burgers informeren over hun recht op bijstand zou juist een manier zijn om problematische schulden terug te dringen, volgens het rapport. Daar wil het kabinet dus een streep door zetten.

"Als de overheid op deze manier wil bezuinigen, vind ik het wel heel scheef", zegt onderzoeker Van Dijk. "Het gaat om mensen die onder bijstandsniveau leven. Juist bij die mensen loopt de emmer het snelst over."

Wet gaat door, zonder bijstand

De Wet proactieve dienstverlening moet op 1 juli ingaan. De Tweede Kamer stemt er later deze maand over.

Als de wet wordt aangenomen wordt die proactieve dienstverlening nog steeds toegepast, bijvoorbeeld voor mensen die geen volledige AOW krijgen en recht hebben op een aanvulling daarop. Maar de algemene bijstand valt volgens het kabinetsplan buiten de boot.

"Jouw zwangerschapsverlof is (...) zeker niet optimaal", zegt een werkgever tegen een sollicitant. "Ik wil iemand die er is en niet straks met zwangerschapsverlof gaat", krijgt een andere vrouw te horen.

Het mag niet en toch gebeurt het: discriminatie van zwangere werknemers door hun werkgever. Het gaat dan bijvoorbeeld om een contract dat niet wordt verlengd, een promotie die de vrouw misloopt of sollicitaties die op niks uitlopen. De NOS sprak met vrouwen die ermee te maken kregen.

Anne van de Kuilen is 30 weken zwanger en zit sinds december thuis, omdat haar contract niet werd verlengd. Ze wil graag weer aan het werk, "maar werkgevers zijn niet happig om zwangere vrouwen aan te nemen", vertelt ze. "Het geeft een boel stress." Financieel bijvoorbeeld, omdat ze nu maar een deel van haar vorige loon krijgt. "En ook zit er zo een gat in mijn cv; daar kijken werkgevers ook naar. Dat geeft een rotgevoel."

Ook Priscila da Silva Castro Dekker maakte het mee. Ze is bijna anderhalf jaar geleden bevallen. "Eigenlijk ging het werk heel goed", vertelt ze. Toch kreeg ze twee maanden na haar bevalling te horen dat haar contract niet werd verlengd. De reden: 'interne veranderingen'. Inmiddels is ze weer in loondienst, maar wel bij een andere werkgever.

Het verhaal van deze vrouwen staat niet op zichzelf. Onderzoeksbureau SEO stelt dat 44 procent van de zwangeren waarschijnlijk te maken heeft met een vorm van discriminatie, op het werk of tijdens het solliciteren. Dat is nagenoeg hetzelfde percentage als in 2020 en 2012. Kortom: er verandert niets.

Onderling uitgekomen

De stap naar de rechter wordt niet vaak gezet, omdat mensen denken dat het toch niks gaat opleveren, vertelt advocaat Suzanne Meijers. "Eigenlijk wil je op een roze wolk zitten; wat doe je dan bij een rechter." Soms hoeft het ook niet tot een rechtszaak te leiden, omdat vrouwen en hun werkgever er onderling uitkomen. "Dat gebeurt vaker dan je denkt."

"Zwangerschapsdiscriminatie is heel lastig aantoonbaar", zegt advocaat Meijers. Je moet een verband kunnen aantonen tussen het ontslag en het zwangerschapsverlof. "Bijvoorbeeld dat er een nieuwe vacature voor jouw oude functie wordt geplaatst", vult Meijers aan. "Werkgevers moeten bewijzen dat het niet om discriminatie gaat".

Ook lastig voor werkgevers

Barbara Braak van VerlofHub ondersteunt werkgevers en ouders tijdens zwangerschapsverlof. "Ik merk vooral dat bij kleinere organisaties de impact groot is als iemand met verlof gaat", zegt ze. "Die vinden dat lastig, maar dat praat het nog niet goed."

Grote werkgevers kunnen iemands verlof makkelijker opvangen dan een bedrijf met slechts een handjevol werknemers. Ook ziet ze dat zwangere vrouwen niet altijd zin hebben om de strijd aan te gaan. "Dat is waarom het heel vaak niet wordt aangekaart. We zien alleen het topje van de ijsberg."

"Voor werkgevers is het van belang hun dossieropbouw op orde te hebben om te voorkomen dat onterecht het vermoeden van zwangerschapsdiscriminatie ontstaat", zegt advocaat Joëlle Versluis. "Voor een werkgever kan het van belang zijn om te schikken, omdat uitspraken van de rechters en oordelen van het College voor de Rechten van de Mens worden gepubliceerd, waarbij werkgevers bij naam worden genoemd."

Meldpunt FNV

Deze week opende vakbond FNV een meldpunt voor zwangere vrouwen die discriminatie ervaren. Daar zijn inmiddels tientallen reacties binnengekomen. "Zwangere vrouwen worden niet gezien als professionals, maar als risico's. Zwangerschap is geen defect, maar zo worden vrouwen helaas wel behandeld", zegt de vakbond.

Stefano Gabbana, een van de oprichters van het modehuis Dolce & Gabbana, is gestopt als directievoorzitter van het bedrijf. Dat gebeurde al in december, maar was tot gisteren onbekend. Persbureau Bloomberg bracht het nieuws op basis van Italiaanse bedrijfsgegevens naar buiten.

Alfonso Dolce, broer van medeoprichter Domenico, heeft sinds januari de rol overgenomen. Het Italiaanse luxe modehuis liet weten dat Gabbana zijn ontslag had ingediend "als onderdeel van een natuurlijke evolutie van de organisatiestructuur en het bestuur". Volgens Bloomberg overweegt hij ook afstand te doen van zijn belang van 40 procent in het modehuis.

Gabbana blijft samen met Domenico Dolce wel actief als creatief directeur van het modemerk.

Madonna en schandalen

Dolce en Gabbana ontmoetten elkaar in 1980 in een modeatelier in Milaan met een gedeelde droom van een eigen merk. Dolce was opgegroeid in een klein stadje in Sicilië als zoon van een kleermaker, Gabbana in Milaan als zoon van een fabriekswerker.

In 1985 maakte Dolce & Gabbana het officiële debuut op de catwalk tijdens de Milan Fashion Week. Hun extravagante ontwerpen waarin korsetten en drukke prints een grote rol speelden, stond haaks op de ingetogen Italiaanse mode van die tijd. Het merk brak door toen popster Madonna in 1993 uitdagende ontwerpen droeg tijdens haar Girlie Show-wereldtournee.

Het modehuis groeide uit tot een fenomeen met focus op kwaliteit, vakmanschap en extravagante prints geïnspireerd op Dolce's Siciliaanse wortels. In de loop der jaren breidde het merk zich verder uit met parfums, accessoires en horloges.

Dolce & Gabbana kreeg de laatste jaren meermaals te maken met schandalen na racistische uitingen. In 2018 annuleerde het merk een modeshow in Shanghai, nadat een stereotyperende socialemediacampagne ophef had veroorzaakt.

Schuld

Dolce en Gabbana hadden een romantische relatie tot begin jaren 2000. Ook daarna bleven ze zakenpartners. De ontwerpers hebben lang gezegd dat niemand het merk zou overnemen na hun pensioen. "Als we eenmaal dood zijn, zijn we dood. Ik wil niet dat een Japanse ontwerper Dolce & Gabbana gaat ontwerpen", zei Gabbana in 2018 tegen de Italiaanse krant Il Corriere della Sera.

Later kwamen ze daarop terug. In een interview met modetijdschrift Vogue in 2019 maakte het duo bekend dat het de bedoeling is dat Dolce's familie het modehuis zal voortzetten. Naast Dolce's broer Alfonso werken ook zijn zus en zijn neven en nichten al in het bedrijf.

In maart berichtte vakblad The Business of Fashion dat Dolce & Gabbana gesprekken voert met kredietverstrekkers over een schuld van 450 miljoen euro. Het bedrijf wil vernieuwen, maar dat is lastig nu er wereldwijd minder vraag is naar luxeproducten.

Begin dit jaar waren er in Nederland ruim 2 miljoen volledig elektrische, hybride of plug-inhybride auto's; bijna een kwart meer dan een jaar eerder. Dat betekent dat ruim 1 op de 5 auto's geheel of gedeeltelijk elektrisch is, berekende het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS).

Van de nieuw verkochte auto's had het overgrote deel vorig jaar een elektrische motor, namelijk 86 procent. Zeven jaar eerder, in 2018, was dat nog maar 11 procent.

De grootste groep nieuw verkochte auto's was volledig elektrisch. Daarna volgde de hybride, met zowel een brandstofmotor als een elektrische motor, maar geen stekker om de batterij mee op te laden. Zo'n hybride kan maar een klein stuk volledig elektrisch rijden. Als derde volgt de plug-inhybride, die wel een stekker heeft en langere stukken volledig elektrisch kan rijden.

Van alle auto's op de weg met een elektromotor komt de hybride versie nu nog het meest voor, blijkt uit de cijfers van het CBS. Daarvan zijn er ongeveer 800.000 in Nederland. Er zijn bijna 700.000 volledig elektrische auto's en 520.000 plug-inhybride voertuigen.

De laatste weken lijkt de interesse voor elektrische auto's verder toe te nemen, doordat de brandstofprijzen naar het hoogste niveau ooit stegen. Vooral tweedehands elektrische auto's zijn opeens erg in trek, constateerde autobrancheclub Bovag.

De overheid streeft ernaar dat vanaf 2030 alle nieuwe personenauto's geen CO2 meer uitstoten. Dat zijn dan dus volledig elektrische auto's of bijvoorbeeld auto's die op waterstof rijden. Om uitstootvrije auto's te stimuleren waren er subsidies op de aankoop. Die zijn inmiddels stopgezet. Wel krijg je nog korting op de wegenbelasting.

Extra veel in villadorpen

Volledig elektrische auto's zijn vaak nog relatief duur in aanschaf. Het is daarom niet verrassend dat de gemeenten met relatief de meeste elektrische auto's allemaal inwoners met een gemiddeld hoog inkomen hebben. Bovenaan staat villadorp Rozendaal bij Arnhem. Daarna volgen Blaricum, Laren (NH) en Bloemendaal.

Daar zullen ook veel auto-eigenaren een eigen oprit hebben waar ze hun auto met een eigen laadpaal kunnen opladen. Dat is vaak goedkoper dan laden op een publieke laadpaal.

De gemeenten met de minste elektrische auto's per duizend inwoners zijn Schiermonnikoog, Amsterdam, Vlieland en Groningen.

Een AI-model dat zo sterk is dat het voor het 'gewone' publiek niet beschikbaar is. Het Amerikaanse bedrijf Anthropic heeft er naar eigen zeggen een gebouwd, dat vooral sterk is op het gebied van cyberveiligheid.

Het model wordt nu alleen beschikbaar gesteld voor zo'n veertig techbedrijven, waaronder Apple, Microsoft en Google. Cyberspecialisten spreken van een grote verschuiving in de sector.

Dat het nieuwe AI-model krachtig is, bleek al in de testfase. Het model ontdekte volledig zelfstandig een 27 jaar oude kwetsbaarheid in het besturingssysteem OpenBSD. Binnen de techwereld heeft OpenBSD een reputatie als een van de best beveiligde besturingssystemen.

Juist omdat het model zo krachtig is, wil Anthropic het nog niet vrijgeven. Als dat gebeurt, kan het namelijk ook gebruikt worden door cybercriminelen.

Binnen de cybersecuritywereld wordt met grote belangstelling gekeken naar de ontwikkelingen. "Anthropic spreekt van een soort digitale koevoet", vertelt Dave Maasland, directeur van IT-beveiligingsbedrijf ESET. "Dat is een enorm probleem want de hele wereld draait op software. Je mag geen gebrek aan verbeelding hebben, je moet rekening houden met dit soort scenario's."

Anthropic is 'een buitenbeentje' binnen de AI-branche. Het positioneert zich als 'verantwoorde' AI-ontwikkelaar. Dat is ook een van de redenen waarom het bedrijf het AI-model achter slot en grendel houdt.

Dit jaar kwam het bedrijf in het nieuws omdat het in de clinch lag met het Pentagon over een deal die ze hadden gesloten. De Amerikaanse minister van Defensie Hegseth (of van Oorlog, zoals het tijdens de Trump-regering is gaan heten) wilde carte blanche om hun AI-model in te zetten. Anthropic wilde als voorwaarden opnemen dat het model niet gebruikt wordt voor wapens en massa-controlesystemen waar geen mens meer aan te pas komt.

Glasvlinder

Nu probeert Anthropic zich opnieuw te positioneren als een 'verantwoord AI-bedrijf' door het model niet vrij te geven voor het grote publiek. In plaats daarvan hebben ze Project Glasswing opgetuigd, vernoemd naar de glasvlinder.

De doorzichtige vleugels van de vlinder zorgen ervoor dat hij bijna onzichtbaar is, net als beveiligingslekken die jarenlang aanwezig kunnen zijn zonder dat iemand ze opmerkt. Het project houdt in dat veertig techbedrijven het model mogen gebruiken om op zoek te gaan naar beveiligingslekken.

Cybersecurityexpert Maasland plaatst een kanttekening bij de motieven van Anthropic, want buiten de ontwikkelaar heeft nog niemand het model gezien. "En ze hebben er alle baat bij dat iedereen naar Anthropic kijkt. Dat is goed voor de aandeelhouders en klanten."

Toch lijkt het model wel degelijk baanbrekend. Er waren al AI-modellen die beveiligingsrisico's konden zoeken, maar niet elk risico was een gevaar. Anthropic zegt dat zijn model een lek daadwerkelijk kan vinden en kan misbruiken. "Het is alsof je in de muur kan zien waar de scheur is, maar je kan ook met een tik met de hamer door de muur heen komen", vertelt Maasland.

Die nieuwe ontwikkeling betekent dat de cyberveiligheid een flinke inhaalslag moet maken, vertelt cybersecurityspecialist Sijmen Ruwhof. "We komen nu in een tijdperk dat AI veel sneller ontwikkelt dan wij als mensheid kunnen bijhouden. Dat is een zorgwekkende ontwikkeling", vindt Ruwhof. Hij vindt het daarom van Anthropic een goede keuze om het model nog niet vrij te geven. De grote techbedrijven kunnen hierdoor eerst hun systemen veiliger maken.

Ethische keuzes

Vroeg of laat zal het Anthropic-model toch naar buiten komen. De concurrentie is ook druk bezig met het ontwikkelen van modellen. Mogelijk maken die bedrijven andere keuzes. "De AI-bedrijven proberen elkaar allemaal van de troon te stoten. Het AI-bedrijf dat het meest ethisch is, zal niet het meest commercieel zijn. Aandeelhouders sturen sterk op het snel terugverdienen van investeringen en zoveel mogelijk winst maken. Daardoor komt de ethiek in de praktijk geregeld onder druk te staan", vertelt Ruwhof.

De komende tijd moeten bedrijven werken aan 'basishygiëne', zoals Maasland het noemt. Bedrijven moeten de cyberveiligheid gaan prioriteren, vindt hij. "De stagiair kan bij de directiegegevens, bij wijze van spreken. Dat is niet in orde. Het is alsof de gebouwen al een beetje op instorten staan en nu komt AI met een sloopkogel. Dan kun je weinig doen. Dus we moeten als de donder deze basishygiëne regelen."

Hij moest en hij zou open, anders zou de Amerikaanse president Trump Iran "terug naar het stenen tijdperk bombarderen". Maar vandaag is op dag twee van het staakt-het-vuren één ding duidelijk: de Straat van Hormuz is nog altijd zo goed als gesloten. Aanwijzingen dat er een vrije doorvaart is, zijn er niet.

Gisteren voer nog geen handvol vaartuigen door de voor de wereldwijde olie- en gasmarkt belangrijke zeestraat bij Iran, zo registreerde de datawebsite MarineTraffic. Dat waren er zes minder dan de dag vóór het staakt-het-vuren. Een akkoord dat alleen kon worden gesloten bij heropening van de zeestraat, zo hamerde Trump tijdens de paasdagen.

"Praktisch geen enkele verandering", vat analist Naveen Das van MarineTraffic de situatie samen. "Er varen wel wat schepen, maar vooral vrachtschepen naar Iran zelf. Plus wat tankers naar India en Maleisië, als bevriende landen van Iran. Maar zo'n 820 commerciële schepen zitten nog altijd gevangen in de Perzische Golf."

Onder die schepen zijn er zes van rederij Hapag-Lloyd. Aan boord bevinden zich 150 bemanningsleden en 40.000 containers. Dat alles voor 60 miljoen dollar aan kosten per week, rekent woordvoerder Nils Haupt voor.

Hij rekent er niet op dat de vaartuigen op korte termijn wegkunnen. "Gisterochtend waren we optimistisch, maar dat optimisme is vannacht weer verdwenen", laat hij weten. "Onze schepen liggen gewoon voor anker in de Perzische Golf. We bewegen ze alleen nu en dan om de motoren te testen."

Het snel teruggekeerde pessimisme komt door alle tegenstrijdige berichten van Iran en de Verenigde Staten over de Straat van Hormuz. "En het antwoord op de belangrijkste vraag: is de doortocht veilig voor onze schepen?", zegt Haupt. "Wij hebben 150 mensen aan boord van onze schepen. Wij zijn voor hun veiligheid verantwoordelijk. Dus we gaan pas door de Straat van Hormuz als het absoluut veilig is. En zeker niet als eerste."

Tol

Hoewel president Trump blijft beweren dat hij een vrije doorgang door de Straat van Hormuz heeft geregeld, eist Iran een vergoeding van 1 dollar per vat ruwe olie voor elke tanker. Dat zou moeten worden betaald in Chinese yuan of in cryptomunten.

Een woordvoerder van de Europese Commissie noemde het vandaag "kristalhelder" dat dit in strijd is met het internationale recht van vrije doorgang op zee: "Dat betekent dat er geen tol of iets anders kan worden geheven en dat een vrije doorgang moet worden gegarandeerd."

Das van MarineTraffic noemt tolheffing in de Straat van Hormuz hoe dan ook een waanidee. "Panama vraagt tol voor doorgang in het Panamakanaal. Dat gaat op basis van het type en de omvang van vracht. Hoe Iran dit systeem praktisch zou moeten optuigen voor een open zeestraat is me een raadsel."

Daarnaast lijkt het politiek een onhaalbare kaart, meent Das: "Alle landen rond de Perzische Golf zouden dan in essentie de sleutels van deze zeestraat aan Iran overhandigen. En daarmee een groot deel van hun inkomsten."

Geen doorgang

In de Verenigde Arabische Emiraten is de verontwaardiging over de deal van Trump groot. "Dit is geen vrijheid van scheepvaart. Dit is dwang", schreef Sultan Al Jaber, het hoofd van staatsoliebedrijf Abu Dhabi National Oil Company, op LinkedIn. "Voorwaardelijke doorgang is geen doorgang. Het is controle onder een andere naam."

Hapag-Lloyd heeft vooralsnog niets gehoord over het betalen van tol om door de Straat van Hormuz te mogen varen. "Het zijn tot nu toe alleen geruchten en wat wij lezen in de media", zegt Haupt.

Dat meldt ook de Koninklijke Vereniging van Nederlandse Reders (KVNR). De organisatie laat weten dat het "nog altijd niet duidelijk is wat de voorwaarden zijn waaronder schepen weer door de Straat van Hormuz zouden kunnen varen". Sterker, volgens de KVNR lijkt het er zelfs op dat Iran de zeestraat opnieuw heeft gesloten.

Of Hapag-Lloyd gaat betalen als Iran die tol daadwerkelijk vraagt, weet Haupt niet: "Ten eerste betaal je voor het vrijlaten van schepen die nu vastzitten in de Perzische Golf. Daarover kun je nog discussiëren. Maar ten tweede: moet je straks in vredestijd ook nog gaan betalen? Dat is juridisch niet houdbaar. En het zou catastrofaal zijn voor de scheepvaartindustrie, voor onze klanten en uiteindelijk voor de consument."