Het demissionaire kabinet is niet van plan om de regeling voor een energietoeslag van 1300 euro voor mensen met een inkomen rond het sociaal minimum te verlengen. Dat melden ingewijden in Den Haag. Ook een verhoging van de zorgtoeslag, waar eerder nog wel rekening mee werd gehouden, is niet opgenomen in de Rijksbegroting voor volgend jaar.

De energietoeslag voor de mensen met de laagste inkomens was een van de maatregelen om de hoge energierekeningen te compenseren. Het was al de bedoeling dat de regeling volgend jaar zou aflopen, maar gedacht werd dat het kabinet die misschien alsnog met een jaar zou verlengen.

De energietoeslag wordt uitbetaald door gemeenten. Zij beoordelen wie ervoor in aanmerking komt. Het bedrag over 2023 kan nog niet worden aangevraagd omdat het wetsvoorstel waarin dat wordt geregeld nog door de Tweede en Eerste Kamer moet worden goedgekeurd. Het is de bedoeling het bedrag in de winter te storten. Een groot deel staat pas in 2024 op de rekening. Maar over dat jaar zelf kunnen dus geen nieuwe aanvragen meer worden gedaan.

Twee weken geleden waarschuwde het CPB dat het aantal mensen in armoede kan toenemen tot zo'n 1 miljoen mensen. Minister Kaag van Financiën zei gisteravond, nadat er een akkoord over de begroting was bereikt, dat het kabinet het niet zo ver wil laten komen. "Dat was een theorie die ervan uitging dat we niets doen, maar we doen wel iets."

Het is al duidelijk dat het kabinet 2 miljard euro wil uittrekken voor koopkrachtmaatregelen. Maar welke maatregelen er precies genomen worden, is nog niet bekend. Het verlengen van de energietoeslagregeling zit er dus niet bij. Naar verluidt zal ook de zorgtoeslag niet worden verhoogd. Waarschijnlijk is dat besloten omdat de groep mensen die deze toeslag krijgen niet alleen bestaat uit mensen met de allerlaagste inkomens.

Koopkrachtmaatregelen die tot nu toe niet worden ontkend, en dus mogelijk wel onderdeel zijn van de begroting, zijn het verhogen van de huurtoeslag en het kindgebonden budget.

Na twintig jaar houdt de burgemeester van Leiden, Henri Lenferink, het voor gezien. Sinds 2020 was hij de langstzittende burgemeester van Nederland. De PvdA'er legt vandaag zijn ambtsketen af.

De 66-jarige burgemeester is niet geboren in Leiden, maar in het Twentse Delden. "De mensen in het oosten van het land zijn iets indirecter in wat ze zeggen", zegt Lenferink tegen RTV Oost. "Het feit dat ik in het begin indirect mijn kritiek uitte, maakte dat men mij aardig vond. Dat heeft me misschien wel het meest geholpen."

Al met al kijkt Lenferink tevreden terug op zijn burgemeesterschap. "Ik heb heel moeilijke periodes gehad en veel vrolijke periodes. Uiteindelijk voel ik vooral dankbaarheid dat ik dit ambt twintig jaar heb mogen vervullen hier."

Hij blikt terug op twintig mooie jaren:

In de tijd dat Lenferink burgemeester was, kreeg hij verschillende drama's voor zijn kiezen. Zo werd in 2021 de 14-jarige Esmee door haar turnleraar vermoord en dood achtergelaten in een park in de stad. "Je zit met een knoop in je maag", zei Lenferink afgelopen week tegen Omroep West. "Het enige wat je kan doen, is er zijn. Je wil als burgemeester ook niet te veel op de voorgrond komen."

Een ander sleutelmoment in de carrière van Lenferink was in 2014. Benno L., een voormalig zwemleraar die was veroordeeld voor ontucht met tientallen kinderen, had toestemming gekregen om na het uitzitten van zijn straf in Leiden te komen wonen. Andere gemeenten weigerden, maar Lenferink stemde in. Het besluit stuitte op veel kritiek.

"Ik denk dat het goed is geweest dat we het uiteindelijk gedaan hebben. Toen was het voor het Openbaar Ministerie enorm moeilijk om mensen met deze achtergrond onder te brengen. Na die tijd is dat eigenlijk veel makkelijker geweest", zegt Lenferink terugblikkend.

PvdA'er Peter van der Velden neemt als waarnemend burgemeester tijdelijk de taken over van Lenferink. De verwachting is dat Leiden over een jaar een nieuwe burgemeester heeft.

Tientallen Tweede Kamerleden krijgen een vorm van beveiliging vanwege online of fysieke bedreigingen, of het risico daarop. Het televisieprogramma Zembla stelt dat vast, mede op basis van informatie van het Kadaster, het Openbaar Ministerie en de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid.

Het gaat niet in alle gevallen om fysieke beveiliging. Bij 27 Kamerleden zijn de veiligheidsmaatregelen in de vorm van afscherming van de persoonlijke gegevens in het Kadaster. Dat is volgens Zembla gedaan in opdracht van het OM en de NCTV, omdat er concrete aanwijzingen zijn dat de betrokken politici risico's lopen.

Ook zijn speciale veiligheidsmaatregelen genomen voor alle fractievoorzitters. Zo hebben zij een noodknop, een alarminstallatie of een anti-inbraakdeur in huis. D66-fractieleider Paternotte legt in de uitzending van vanavond uit dat hij aan een kinderoppas niet alleen moet uitleggen waar de luiers liggen, maar ook waar de noodknop te vinden is.

In totaal krijgen zeker 41 van de 150 Kamerleden een vorm van beveiliging, stelt het tv-programma. Demissionair minister Yesilgöz van Justitie en Veiligheid spreekt in de uitzending van een schokkend hoog aantal. "Als je daarbij ook nog de journalisten, de advocaten, de rechters en de officieren van justitie optelt, betekent dat dat onze democratie onder druk staat."

Het OM maakte eerder bekend dat de politie vorig jaar 1125 meldingen binnenkreeg van bedreigingen van politici, dus niet alleen van Kamerleden, maar ook van bijvoorbeeld ministers en burgemeesters. Een groot deel daarvan was aan het adres van PVV-leider Wilders, die om die reden al jaren 24-uursbewaking krijgt.

Een ander bekend voorbeeld is minister Kaag, die thuis iemand met een fakkel aan de deur kreeg en ook elders werd opgewacht met fakkels. De dreiging is voor haar een van de redenen om uit de landelijke politiek te stappen.

Een groot deel van de bedreigingen gebeurt via anonieme accounts op sociale media. Minister Yesilgöz noemt het "ongelooflijk laf om allemaal dingen over iemand anders te zeggen die je blijkbaar onder je eigen naam niet durft".

Yesilgöz wil dat aanpakken, maar beseft naar eigen zeggen dat het niet realistisch is om daarvoor in Nederland eenzijdig wetgeving te maken. Ze pleit dan ook voor een aanpak in Europees verband.

Het demissionaire kabinet heeft overeenstemming bereikt over de begroting van komend jaar. Minister Kaag (Financiën) noemt het een "evenwichtig pakket", maar zegt dat de details op Prinsjesdag bekend worden gemaakt. Wel zegt ze dat de begroting sluitend is en in "goede sfeer" tot stand is gekomen. In tegenstelling tot eerdere overleggen werd het geen nachtwerk.

Kaag kan niet zeggen of mensen met een kleinere beurs nu opgelucht kunnen ademhalen. "Ik kan niet in de portemonnee van eenieder kijken." Ze zegt wel dat het akkoord is gesloten "met oog voor de mensen die het moeilijk hebben".

Het Centraal Planbureau rekende eerder deze maand voor dat het aantal Nederlanders in armoede richting de miljoen dreigt te stijgen als er geen nieuw beleid komt. Gevraagd of het kabinet daar rekening mee heeft gehouden zegt Kaag: "Dat was een theorie die ervan uitging dat we niets doen, maar we doen wel iets."

Het lekte al uit dat het kabinet van plan is om 2 miljard euro uit te trekken voor het verbeteren van de koopkracht van mensen met een laag of middeninkomen. Dat gebeurt vooral door voor hen de huur- en zorgtoeslag en het kindgebonden budget te verhogen. Ook worden mensen minder snel gekort op de bijstand.

Volgens bronnen was er nog een gat van 300 miljoen euro in de begroting. Het is niet duidelijk of dat wordt gedicht met belastingen of bezuinigingen.

Een mogelijkheid die de schatkist geld kan opleveren is een extra verhoging van de accijns op sigaretten. Afhankelijk van de gekozen variant kan dat zo'n 90 miljoen euro opleveren. Het zou betekenen dat een pakje van 20 sigaretten dan ruim tien euro kan gaan kosten.

Verder dreigt door de inflatie en het aflopen van de accijnskorting de benzine volgend jaar 21 cent duurder te worden. Daar zou het kabinet wel iets aan willen doen, maar het gaat om honderden miljoenen en de ministers vinden dat ze daar als demissionair kabinet geen beslissing over kunnen nemen. Ze laten het besluit over aan de Tweede Kamer.

De begroting moet nog formeel worden goedgekeurd door de ministerraad. Vervolgens gaat de Raad van State er een oordeel over vellen en wordt de begroting doorgerekend. De Tweede Kamer mag de begroting daarna nog aanpassen.

Nederland zou als een van de eerste landen in Europa met een wet komen voor draagmoederschap, mits de Tweede en Eerste Kamer akkoord gaan. Maar de ChristenUnie heeft grote bezwaren en wil het onderwerp controversieel laten verklaren. De behandeling van de wet is dan voor een volgend kabinet.

Veel wensouders en belangenorganisaties pleiten al jaren voor wettelijke regels. Advocaat Jo-an van der Tol staat wensouders bij in zo'n tweehonderd zaken per jaar. "Het is nu een heel grijs gebied, waar wensouders zelf een weg in moeten vinden."

De nieuwe wet richt zich op 'kind, draagmoederschap en afstamming'. In Nederland is degene die het kind draagt nu automatisch de juridische moeder. Na de geboorte zijn wensouders dat pas na procedures die ruim een jaar kunnen duren. In de tussentijd hebben ze geen zeggenschap en kunnen ze ook geen medische beslissingen voor de baby nemen. De nieuwe wet regelt dat de draagmoeder al vóóraf het ouderschap kan overdragen aan de wensouders.

De wet bepaalt volgens de advocaat duidelijk waar mensen aan moeten voldoen. Zo komt er verplichte counseling, waarbij draagmoeders begeleiding krijgen. "Die counseling werkt in het buitenland heel goed."

De ChristenUnie denkt daar heel anders over. Fractievoorzitter Mirjam Bikker vindt dat Nederland het draagmoederschap niet verder moet normaliseren. Ook heeft de partij zorgen over internationaal draagmoederschap. "Bij interlandelijke adoptie is gebleken dat het belang van het kind en de onzichtbare biologische moeder heel snel uit beeld raakt."

Bikker vindt dat draagmoederschap leidt tot "een perverse en commerciële prikkel voor met name kwetsbare vrouwen. Dat kan leiden tot uitbuiting", zegt ze. "Tot slot zijn er mogelijk negatieve gevolgen voor de psychosociale ontwikkeling van het kind als het bij de geboorte gescheiden wordt van de biologische moeder", zegt Bikker.

Dat homostellen dan geen kinderen meer kunnen krijgen, vindt ze verdrietig. "Iedereen wil graag een kind zien opgroeien. Maar niemand heeft recht op het krijgen van een kind", zegt ze.

Vijf maanden geleden werd Jente geboren. Ze heeft twee vaders. Dus is er ook een derde in het spel: Evelien, de draagmoeder. Arthur en Olaf voelen zich wel echt ouders, maar zijn het op papier nog niet.

Experts zien ook risico's. Mirella Peereboom - van Drunick, onderzoeker aan de Universiteit van Amsterdam, komt dit jaar met een proefschrift over het wetsvoorstel. "Dat kwetsbare vrouwen tegen betaling kinderen gaan dragen voor Nederlandse wensouders, is zo'n risico. Waar voorheen een Nederlandse rechter naar de procedure keek, is dat in dit voorstel niet meer nodig. Mits een rechter in het buitenland naar de zaak heeft gekeken. Het is dan moeilijker controleerbaar of de procedures zorgvuldig tot stand zijn gekomen en moeilijker uit te sluiten of het om uitbuiting gaat."

De wet zal het ook mogelijk maken dat een draagmoeder zich actief mag aanbieden en dat wensouders actief naar een draagmoeder mogen zoeken. Nu mag dat niet expliciet omdat commercieel draagmoederschap is verboden. De wet moet ook gaan gelden voor wensouders die een draagmoeder vinden in het buitenland.

Peereboom - van Drunick: "Betalen voor draagmoederschap is verboden in Nederland, maar in het buitenland accepteren we het straks wel. Wensouders krijgen dus vrij baan om commerciële trajecten in bijvoorbeeld de VS aan te gaan. Nederland gaat dan niet na of er sprake is van uitbuiting."

Maar advocaat Van der Tol vindt dat het in de VS én in Canada juist heel goed is geregeld. "Ik raad die landen juist aan. De screening kijkt naar alles: is de draagmoeder geschikt, doet ze het onder de juiste voorwaarden? Doet ze het uit onbaatzuchtigheid?"

In landen als de VS en Canada krijgen draagmoeders bedragen van 30.000 tot 60.000 dollar. "Logisch dat ze geld krijgen voor pijn en lijden", zegt Van der Tol.

De advocaat pleit wel voor een 'No Go-lijst'. "Griekenland bijvoorbeeld. Daar heb je huizen waar draagmoeders verblijven voor langere tijd. Dat zijn moeders die zelf kinderen hebben. Dat is ethisch niet verantwoord. Anoniem doneren mag daar ook. Er is geen aandacht voor counseling, geen aandacht voor wat een goede draagmoeder is."

In landen als Oekraïne en Georgië is het draagmoederschap een echte business geworden, zegt Van der Tol. "Vrouwen zeggen hun baan op. Ze zitten in een moeilijke positie en doen het uit noodzaak." Ook die landen moeten op de lijst. Al ziet ze in de praktijk dat het overgrote deel van de wensouders kiest voor landen waar het goed is geregeld.

De wet is op 4 juli naar de Tweede Kamer gestuurd, op 7 juli viel het kabinet. De Kamer stemt op 12 september over de lijst met controversiële onderwerpen.

Demissionair minister Kaag van Financiën waarschuwt de Tweede Kamer dat Nederland veel Europees steungeld kan mislopen als bepaalde plannen worden stilgelegd totdat er een nieuw kabinet is. In een brief aan de Kamer schrijft ze dat het in het uiterste geval om meer dan 5 miljard euro kan gaan.

Het gaat om geld uit het Herstel- en Veerkrachtplan van de EU. Met gezamenlijke leningen willen de lidstaten investeren in de economie en verduurzaming om zo sterker uit de coronacrisis te komen.

Landen kunnen verzoeken indienen, maar moeten wel aantonen dat er iets gebeurt voordat ze het geld daadwerkelijk krijgen. Nederland zet in op verduurzaming en digitalisering,

Over twee weken bepaalt de Tweede Kamer welke onderwerpen 'controversieel' worden verklaard totdat er een nieuw kabinet zit. Kaag roept de Kamerleden op om bij hun keuze ook rekening te houden met de regels uit Brussel.

Als de afgesproken mijlpalen niet worden gehaald, kan Nederland worden gekort, schrijft ze. Dat kan al gauw 500 miljoen euro schelen. Het kan zelfs zo zijn dat het hele Nederlandse pakket niet meer aan de Europese eisen voldoet en dan staat het totale bedrag van 5,4 miljard euro op losse schroeven.

De Europese Commissie kan zo'n korting eventueel verzachten. Maar Kaag verwacht dat in dat geval niet, juist omdat Nederland er bij de totstandkoming van het Herstel- en Veerkrachtplan op heeft gehamerd dat lidstaten zich aan de voorwaarden moeten houden.

Omdat de steungelden al zijn verwerkt in de begroting, zou een korting onmiddellijk een gat in de begroting slaan. Welke onderwerpen controversieel worden verklaard is volgens Kaag "vanzelfsprekend te allen tijde aan uw Kamer", maar ze vindt het wel "noodzakelijk om de mogelijke consequenties uit te leggen".

Het kabinet is van plan om 2 miljard euro uit te trekken voor het verbeteren van de koopkracht van mensen met een laag of middeninkomen. Ingewijden bevestigen een bericht daarover van RTL Nieuws. Het geld wordt vooral ingezet om voor die inkomensgroepen de huur- en zorgtoeslag en het kindgebonden budget te verhogen.

De Miljoenennota, die op Prinsjesdag wordt aangeboden, laat voor de meeste mensen een verbetering van hun koopkracht zien, denkt het kabinet. Veel nieuw beleid zal er niet in staan, omdat het kabinet demissionair is.

Eerder deze maand becijferde het Centraal Planbureau (CPB) dat het aantal Nederlanders onder de armoedegrens zou stijgen naar één miljoen, als er niets gedaan zou worden aan de koopkracht. Demissionair premier Rutte zei toen meteen al dat het kabinet dat scenario wil voorkomen.

De begroting is nog niet sluitend. Voor het grootste deel van de maatregelen is dekking gevonden, maar volgens bronnen is er nog een gat van ongeveer 300 miljoen euro. Vanavond wil het kabinet een knoop doorhakken over de vraag hoe dat gat gedicht gaat worden. Het kan zijn dat alle ministeries iets moeten inleveren of dat de lasten voor bedrijven of mensen met een hoger inkomen omhoog gaan.

Een van de dingen die op tafel ligt, is een extra verhoging van de accijns op sigaretten. Afhankelijk van de variant waarvoor wordt gekozen, kan dat zo'n 90 miljoen euro opleveren. Met de verhogingen waartoe het kabinet eerder al heeft besloten, zou een pakje van 20 sigaretten dan ruim tien euro gaan kosten.

Verder ligt er nog het probleem van de brandstofprijzen. Door de inflatie en het aflopen van de accijnskorting dreigt benzine volgend jaar 21 cent duurder te worden. Volgens ingewijden wil het kabinet daar wel iets aan doen, maar is het bedrag zo groot dat de ministers vinden dat ze daar door hun demissionaire status geen beslissing over kunnen nemen. Het zou gaan om vele honderden miljoenen.

Ze laten het besluit over aan de Tweede Kamer. Als een meerderheid de hoge prijzen aan de pomp wil compenseren, moet daar wel een degelijke dekking voor worden gevonden.

Het boek Een nieuw sociaal contract van politicus Pieter Omtzigt uit 2021 was de afgelopen week het bestverkochte boek van Nederland.

Het manifest, waarin Omtzigt uitlegt hoe hij vindt dat Nederland eruit moet gaan zien, is opnieuw binnengekomen en staat nu op nummer 1 in de Bestseller 60, de lijst die CPNB, de belangenclub voor de boekenbranche, wekelijks publiceert.

"Dat is best uniek te noemen voor een boek dat bijna 2,5 jaar oud is", zegt CPNB-woordvoerder Job Jan Altena. "Vorige keer werd het ook goed verkocht, maar toen bleef het steken op plek nummer twee in de lijst."

Hoe vaak het boek de afgelopen week is verkocht, wordt niet bekend gemaakt, zegt Altena. Wel duidelijk is dat het nieuwe succes een direct gevolg is van Omtzigts aankondiging dat hij met een eigen partij - ook met de naam Nieuw Sociaal Contract - meedoet aan de Tweede Kamerverkiezingen op 22 november.

Eerder werd duidelijk dat Omtzigt bijna 150.000 euro heeft verdiend met de verkoop van het boek. Hij heeft dat bedrag opgegeven als neveninkomsten bij de Tweede Kamer, waarop hij maximaal werd gekort op de vergoeding die hij krijgt als Kamerlid. Wat hij netto overhield aan de verkoop heeft Omtzigt geschonken aan de Enschedese voedsel- en kledingbank, meldt RTV Oost.

Voorzitter van de Europese Commissie Von der Leyen steunt de kandidatuur van demissionair minister Hoekstra voor de functie van Eurocommissaris van Klimaat. Hoekstra had dinsdag in Brussel een gesprek met de voorzitter.

"Hoekstra toonde enorme motivatie voor de post en grote toewijding aan de Europese Unie", stelt Von der Leyen in een reactie. "Hij heeft ook relevante professionele ervaring voor deze positie."

Na afloop van het gesprek zei Hoekstra al tegen de NOS dat hij "een goed gesprek" met Von der Leyen had, zonder details te geven.

Vooral bij linkse Europese partijen en bij milieuorganisaties leeft twijfel over de voordracht. Zij stellen onder meer dat Hoekstra te weinig weet van het onderwerp klimaat, terwijl er in het jaar dat hij commissaris zou moeten worden veel werk moet worden verzet.

Hoekstra zal - als het Europees Parlement instemt met zijn aanstelling - Europa eind dit jaar vertegenwoordigen op de belangrijke klimaatconferentie COP28 in Dubai. "Zijn bestuurlijke ervaring is vooral van grote waarde bij de diplomatieke gesprekken in de aanloop naar COP28", stelt Von der Leyen. Ook denkt zij dat zijn ervaring van pas komt bij gesprekken over financieringen voor klimaatinitiatieven.

Hoekstra zegt vandaag dat hij "zich heel goed gaat voorbereiden" op de hoorzitting. Hij erkende na het gesprek met Von der Leyen nogmaals het belang van de functie en herhaalde dat hij onder de indruk was van wat Timmermans op deze positie heeft gedaan. "Ik ga mijn stinkende best doen om op dit ongelofelijk belangrijke onderwerp het verschil te maken voor Nederland en Europa, als mij dit gegund wordt."

Als Hoekstra Eurocommissaris van Klimaat wordt, neemt hij slechts een deel van de portefeuille van Timmermans over. Het dossier over de zogenoemde Green Deal wordt overgenomen door de Slowaakse Eurocommissaris Maros Sefcovic. Deze 'deal', die Timmermans hielp ontwerpen, is een soort spoorboekje waarin staat welke maatregelen wanneer worden genomen om in 2050 als eerste continent in de wereld helemaal klimaatneutraal te zijn.

Ook neemt Hoekstra niet de positie van eerste vicevoorzitter van de Europese Commissie over van Timmermans. De christendemocraten, sociaaldemocraten en de liberalen leveren alle drie een vicevoorzitter. Omdat de christendemocraten al een vicevoorzitter hadden in de commissie, mag Hoekstra dat niet worden.

In principe is de aanstelling van Hoekstra tijdelijk. Volgend jaar juni zijn er nieuwe Europese verkiezingen en dan komt er ook weer een nieuwe Europese Commissie.

Het Openbaar Ministerie eist 12 jaar gevangenisstraf tegen de Pakistaan Khalid L wegens een oproep tot moord op PVV-leider Wilders. De Pakistaanse oud-cricketspeler deed in augustus 2018 in een video een oproep om Geert Wilders te doden omdat hij een cartoonwedstrijd wilde organiseren over de profeet Mohammed.

Het OM rekent het L. zwaar aan dat hij niet alleen Wilders wilde laten ombrengen, maar ook de Nederlandse rechtsstaat schade wilde berokkenen. "Met een aanslag op een politicus als Wilders was ook de Nederlandse democratie ondermijnd en was de wereld geschokt", zei de officier van justitie. "L. heeft geprobeerd om anderen ertoe aan te zetten Wilders te vermoorden, een Nederlands volksvertegenwoordiger het zwijgen op te leggen."

Het OM eist 12 jaar gevangenisstraf wegens een oproep tot moord op PVV-leider Wilders:

Khalid L. loofde in 2018 een beloning van 3 miljoen roepi uit (ruim 20.000 euro) voor degene die Wilders zou doden. L. was zelf niet bij de zitting. Vermoedelijk zit hij in Pakistan. Ondanks meerdere pogingen van het OM heeft Pakistan niet gereageerd op een verzoek om rechtshulp. Daardoor is er van de verdachte ook geen adres of verblijfsplaats bekend.

Het is de eerste keer dat het OM iemand in het buitenland vervolgt voor het bedreigen van een Nederlands politicus.

De cartoonwedstrijd die Wilders in 2018 wilde houden leidde tot grote onrust en protesten in islamitische landen, met name in Pakistan. Nederlandse vlaggen en foto's van Wilders werden daarbij verbrand.

Omdat Khalid L. een oud-cricketprofessional is, heeft hij volgens het OM veel invloed in Pakistan en kon hij veel landgenoten bereiken met zijn oproep om Wilders om te brengen. De drie miljoen roepi was volgens L. alles wat hij had. "Had ik nog meer geld, dan had ik dit er ook voor over gehad", zei hij in de video.

De Pakistaan Junaid I. was na de oproep van L. in augustus 2018 vanuit Frankrijk naar Den Haag gereisd om Wilders te vermoorden, maar werd op Den Haag Centraal opgepakt. Hij werd veroordeeld tot 10 jaar cel voor het voorbereiden van een moord met terroristisch oogmerk.

Wilders zei vandaag in de rechtbank dat hij zich ondanks doodsbedreigingen blijft inzetten voor het vrije woord. "U krijgt mij niet stil, ik zal doorgaan", zei Wilders, waarmee hij zich richtte op de afwezige verdachte. Wilders hoopt dat de rechtbank met een veroordeling duidelijk zal maken dat hij niet vogelvrij is en dat mensen die dit soort dreigementen uiten daar niet mee weg komen.

In de top van de SP-kandidatenlijst voor de Tweede Kamerverkiezingen staan vooral ervaren politici. Het was al bekend dat Lilian Marijnissen weer lijsttrekker wordt. Na haar komen op de plaatsen 2 tot en met 5 de zittende Kamerleden Sandra Beckerman, Bart van Kent, Jimmy Dijk en Michiel van Nispen. Hoogste nieuwkomer is Sarah Dobbe, nu voorlichter van de Kamerfractie en gemeenteraadslid in Arnhem. Zij staat op de 6de plaats.

7 is Kamerlid Nicole Temmink, 8 Mathijs ten Broeke, medewerker van de Woonbond en voormalig fractievoorzitter in Zutphen, 9 Kamerlid Jasper van Dijk en 10 Bastiaan Meijer, voorzitter van de SP-jongeren en medewerker van de Kamerfractie.

Op de lijst staan verder onder meer de namen van Kristie Rongen (plek 29) en Janet Ramesar (40). Zij zijn beiden slachtoffer van de toeslagenenaffaire en voeren actie voor een oplossing. Renske Leijten, die een grote rol heeft gespeeld in het blootleggen van deze affaire en die vorige maand na 17 jaar afscheid nam van de Kamer, staat als lijstduwer op de 50e plaats van de lijst.

Het was al langer bekend dat de zittende SP-Kamerleden Mahir Alkaya en Peter Kwint niet terugkeren. De SP heeft nu 9 zetels in de Tweede Kamer.

De namen worden nu voorgelegd aan de leden van het SP. Op 23 september stelt het congres de lijst definitief vast.

Oud-Tweede Kamervoorzitter Arib probeert via een civiele procedure het onderzoek dat naar haar wordt gedaan te stoppen. Ook wil ze niet dat de uitkomsten van dat onderzoek openbaar worden gemaakt. Dat schrijft de huidige Kamervoorzitter Bergkamp in een brief van het presidium (het bestuur van de Tweede Kamer) als antwoord op vragen van Kamerleden.

Volgens Bergkamp eist Arib dat alle gegevens in het feitenonderzoek over mogelijk grensoverschrijdend gedrag van haar gedurende haar voorzitterschap worden gewist en vernietigd en dat de Tweede Kamer alle schade die ze daardoor heeft geleden vergoedt.

Bergkamp zegt dat het presidium het betreurt dat Arib deze stappen neemt "in plaats van medewerking te verlenen aan het onderzoek". Daarbij zegt Bergkamp wel dat het Arib vrij staat om deze weg te volgen.

Wanneer het onderzoek naar Arib is afgerond, is niet duidelijk. In de brief zegt Bergkamp te begrijpen dat er zorgen zijn over de duur van het onderzoek. Ze erkent dat een "tijdige afronding voor alle betrokkenen wenselijk zou zijn geweest". Volgens haar is het onderzoek wel in de afrondende fase, maar loopt het nu vertraging op door de juridische procedures van Arib.

Arib zat 24 jaar in de Tweede Kamer. Tussen 2016 en 2021 was ze voorzitter. Eind september vorig jaar lekte uit dat het dagelijks bestuur van de Kamer haar onderzocht vanwege klachten over grensoverschrijdend gedrag tijdens haar voorzitterschap.

Het presidium had twee anonieme brieven ontvangen. Daaruit kwam het beeld naar voren dat er onder Arib mogelijk sprake was van "een zeer onveilige werkomgeving" voor ambtenaren. Ze zou misbruik hebben gemaakt van haar positie en mensen hebben gekleineerd.

Aribs advocaten, Geert-Jan en Carry Knoops, willen alleen zeggen dat ze het betreuren dat het nieuws naar buiten is gekomen. "We wilden liever dat een rechter zich erover had gebogen." Tegen de Volkskrant zeggen ze dat het klopt dat Arib juridische stappen heeft genomen "om bepaalde personen aansprakelijk te stellen voor het onrechtmatige onderzoek dat tegen haar is gestart". De procedure is half juni al opgestart, zeggen ze.

Volgens de twee gaat het niet alleen om de vraag of de Staat der Nederlanden aansprakelijk is, maar ook of het presidium aansprakelijk gesteld kan worden voor het geven van de opdracht om onderzoek te doen. De advocaten zeggen tegen de krant dat "de feiten rondom deze zaak verdraaid worden in de brief".

Ze zeggen bijvoorbeeld dat Arib de gespreksverslagen van de geïnterviewden niet mag inzien. En ze willen dat alle informatie aan hen wordt verstrekt.

"Je kunt niet even naar een kantoor gaan en daar honderden pagina's inzien en uit je hoofd leren. Je mag geen kopieën maken en je moet je telefoon inleveren. Wij vinden: je moet die documenten kunnen meenemen om zelf wederonderzoek te kunnen laten uitvoeren", zegt het advocatenechtpaar tegen de krant.

Het demissionaire kabinet wil het nog deze week eens worden over een miljardenpakket om de koopkracht van burgers te ondersteunen. In Den Haag wordt volop gepuzzeld hoe dat betaald moet worden, want de tijd van bijna gratis geld lenen is voorbij. En omdat het kabinet demissionair is, is de speelruimte beperkt.

Vanmiddag kwam een aantal betrokken bewindspersonen van de vier coalitiepartijen bijeen, onder leiding van staatssecretaris Marnix van Rij (Financiën). Hij noemt het samenstellen van een evenwichtig pakket "een uitdaging, maar niet uitzonderlijk". Hij heeft er alle vertrouwen in dat het kabinet eruit komt.

Ongeveer een miljoen mensen dreigen in de armoede terecht te komen als het beleid ongewijzigd blijft, becijferde het Centraal Planbureau (CPB) eerder deze maand. Het kabinet wil dat voorkomen.

Er liggen verschillende opties op tafel om burgers meer financiële lucht te geven. Zo melden bronnen dat er wordt gekeken naar het verhogen van het kindgebonden budget, een regeling voor ouders met een krappe beurs. Om ook mensen zonder kinderen te ondersteunen zouden ook de zorg- en huurtoeslag omhoog kunnen.

Daarnaast is er de energietoeslag van 1300 euro die mensen met een laag inkomen hebben gekregen. Het kabinet wil die regeling wel verlengen, al waarschuwen gemeenten dat ze eigenlijk te weinig personeel hebben om dat in goede banen te leiden. Afhankelijk van de keuzes die gemaakt worden, kost het hele pakket ergens tussen de 1,5 en 3 miljard euro.

Door allerlei omstandigheden dreigt benzine volgend jaar ook nog eens 21 eurocent per liter duurder te worden. De accijnsverlaging stopt per 1 januari en de inflatie doet de prijzen stijgen. Als het kabinet die pijn wil verzachten, moeten er enkele miljarden extra gevonden worden. De inflatie compenseren kost zo'n 600 miljoen euro, het verlengen van de accijnsverlaging zo'n 1,2 miljard euro.

Daarnaast zal het kabinet ook geld moeten vrijmaken om tegenvallers op te vangen, bij elkaar enkele miljarden euro's. Door de stijgende rente is de overheid veel meer geld kwijt aan leningen. Ook de inkomsten van de energiebelasting vallen tegen en er is ook nog steeds geen oplossing voor de veel te hoog geschatte opbrengst van de spaartaks.

Er zijn ook wel wat kleine meevallers, maar de grote vraag blijft hoe het kabinet alles wil betalen.

Dinsdag praten kabinetsleden verder over de koopkrachtsteun. Het kabinet wil de begroting voor volgend jaar donderdag klaar hebben en naar de drukker sturen. De stukken worden dan over iets meer dan drie weken, op Prinsjesdag, gepresenteerd.

De Tweede Kamerverkiezingen op 22 november zijn voor de meeste mensen nog ver weg. Maar lobbybedrijven, die de politiek proberen te beïnvloeden, hebben het al erg druk. Meteen toen het kabinet viel begonnen de telefoons te rinkelen. Organisaties en bedrijven willen allemaal dat hun speerpunten worden opgenomen in de verschillende verkiezingsprogramma's en uiteindelijk terechtkomen in een coalitieakkoord.

Hoe gaat dat lobbyen in z'n werk?

"Normaal gesproken wordt er veel langer aan een verkiezingsprogramma geschreven", zegt Bert Bakker. Hij zat jarenlang in de Tweede Kamer voor D66 en runt nu een lobbykantoor in Den Haag. "Dit keer heb je nauwelijks tijd om langs te gaan bij de partijen, als je de mensen überhaupt al kent. Want er is nog veel onzeker over wie de kandidaten worden en welke standpunten partijen als de BBB en Nieuw Sociaal Contract gaan innemen."

Die onzekerheid maakt het moeilijk voor organisaties om wensen en ideeën 'op maat' aan te leveren. "Met het standpunt van Natuur en Milieu over stikstof hoef je misschien niet naar de BBB, maar met een andere pragmatische aanpak misschien juist wel. Om effectief te lobbyen moet je echt zoeken naar een formulering die bij een partij past. Niet met hagel schieten en een algemeen stuk naar alle partijen sturen."

Bakker kent uit zijn tijd bij D66 ook de andere kant. "Bij het schrijven van het verkiezingsprogramma word je bestookt door honderden organisaties die brieven schrijven en mailtjes sturen. Het meeste leg je aan de kant, je hebt helemaal geen tijd om dat allemaal te bestuderen."

Toch is het de moeite waard, zegt ook Jeroen Postma. Hij schreef twee jaar geleden mee aan het programma van GroenLinks. "Het kan blinde vlekken bij de programmacommissie wegnemen. Zo hebben wij in ons verkiezingsprogramma van 2021 geschreven over de rol van vrijwilligers in de samenleving. Dat was niet gebeurd zonder het gesprek met iemand van de koepel van vrijwilligerscentrales."

Hoe uitgebreid het verkiezingsprogramma uiteindelijk wordt, verschilt per partij, maar het is zeker een belangrijk startpunt voor de campagne, zegt Postma. "Ons programma is enkele tienduizenden keren gedownload. En het is ook een belangrijk kennisdocument voor de partij, waar je alle standpunten kunt vinden. Ook als input voor teksten op de website, sociale media en het voorbereiden van debatten."

De gevestigde partijen kunnen natuurlijk hun vorige programma's erbij pakken en actualiseren. Volgens Bakker is het daarom kansrijker om in te zetten op nieuwe thema's. "Je hebt eerder succes als je nu iets aanlevert over het omgaan met Artificial Intelligence dan een uitgekauwd onderwerp als de hypotheekrenteaftrek."

De lobbybedrijven zijn ook druk omdat steeds meer organisaties om advies vragen. "Je ziet dat bijvoorbeeld bij de boeren", zegt Arco Timmermans, bijzonder hoogleraar Public Affairs. "Waar het eerst vooral LTO was die invloed zocht in Den Haag, zie je nu ook Farmers Defence Force en het Nederlands Agrarisch Jongeren Kontakt. En dat zie je ook in het onderwijs, de medische wereld."

Volgens Timmermans zetten maatschappelijke organisaties sinds de coronatijd meer in op een goede lobby. "Je zag dat de medisch specialisten in die tijd alles redelijk snel geregeld kregen, maar de verpleegkundigen bijvoorbeeld niet. Dus naast de commerciële inzet van bedrijven wordt investeren in het maatschappelijk belang steeds prominenter."

Ook de burgerlobby groeit, zoals via campagnebureau DeGoedeZaak. "Wij laten ons leiden door burgerinitiatieven", zegt eigenaar Jurjen van den Bergh. "Om een voorbeeld te geven: we waren bezig met een oproep om het openbaar vervoer toegankelijker te maken voor mensen met een beperking. Dat hebben we verbreed door ook naar de betaalbaarheid te kijken. Nu zijn we een campagne gestart voor gratis ov. Daar zoeken we dan partijen als Rover en FNV bij."

Of het nu via burgers, bedrijven of maatschappelijke organisaties komt: lobby wordt vaak met argusogen bekeken. "In Nederland is de politieke cultuur zo informeel dat onzuiverheid op de loer ligt", zegt Van den Bergh. "De gokwet heeft laten zien dat netwerkcorruptie op de loer ligt. Daarom denk ik dat het goed is om open te zijn over het lobbywerk. Eerlijk lobbyen is niet vies, het is een manier om belangrijke thema's op de agenda te krijgen."

Toch moeten al die organisaties niet te veel waarde hechten aan de verkiezingsprogramma's, waarschuwt bijzonder hoogleraar Timmermans. "Een zinnetje in zo'n programma is mooi, maar het is maar de vraag wat daar van overblijft bij de formatie. Je moet dus echt investeren in blijvende en langlopende contacten. Het is een spel van de lange adem."

Demissionair minister Van der Wal waarschuwt de provincies nog eens dat ze veel te veel geld hebben gevraagd voor het natuurvriendelijker maken van de landbouw. Het kabinet heeft eerder (eenmalig) zo'n 24 miljard euro uitgetrokken voor een 'stikstoffonds'. Daarmee wil het onder meer het uitkopen en verduurzamen van boerenbedrijven regelen.

De Tweede Kamer heeft al ingestemd met het fonds, maar het ziet er niet naar uit dat ook de Eerste Kamer dat zal doen. Of het fonds er echt komt, is zeer onzeker, ook doordat het kabinet sinds begin vorige maand demissionair is.

In juni werd al duidelijk dat de provincies ongeveer het dubbele bedrag hadden gevraagd van wat het kabinet gereserveerd had en inmiddels zijn de wensen van de provincies opgelopen tot 58,5 miljard. Volgens het ministerie van Landbouw heeft Gelderland het hoogste bedrag gevraagd, namelijk 10 miljard euro. Daarna volgen Zuid-Holland met 9 en Noord-Brabant met 8 miljard. De laagste claim komt van Flevoland: 1 miljard euro.

Van der Wal noemt het in De Telegraaf verstandig om met een fondsstructuur te werken. "Als het bedrag van 24,3 miljard gaat veranderen, zal het niet naar boven worden bijgesteld gezien onze financiële positie. Je zult eerder terug moeten."

De demissionaire minister benadrukt ook dat de transitie van de agrarische sector en de stikstofproblemen niet in één kabinetsperiode kunnen worden opgelost. "Maar het bedrag staat daar los van. Dat is arbitrair."

Van der Wal wil een deel van haar stikstofplannen doorzetten, ook al is ze demissionair. Ze is bang dat anders "Brussel het overneemt". Volgens haar is dat een reëel risico: "Wij zetten nu in op een warme transitie, maar als Brussel het overneemt, zal het er wel anders aan toegaan." Volgens haar woordvoerder kan de EU op enig moment dwangsommen gaan opleggen als de provincies niet voldoen aan de natuurdoelstellingen.

De minister wijst in De Telegraaf verder op de economische schade voor Nederland: "Wij kunnen nu al geen uitbreidingen voor het stroomnet vergunnen, simpelweg omdat er geen stikstofruimte is. Dat geldt ook voor het uitbreiden van infrastructuur en diverse woningbouwprojecten."

Zes prominente JA21-leden stappen uit de partij vanwege onvrede over medeoprichter Annabel Nanninga. Zij maakte onlangs bekend dat zij toch Tweede Kamerlid wil worden. Dat is tegen het zere been van de zes, onder wie Europarlementariërs Rob Roos en Rob Rooken.

In een brief schrijven zij dat ze "met grote teleurstelling" kennis hebben genomen van een radio-interview waarin Nanninga haar nieuwe ambitie kenbaar maakte. Zij liet zich in dat interview volgens hen ook denigrerend uit over kritische partijleden.

Nanninga is fractievoorzitter van JA21 in de Eerste Kamer en in de gemeenteraad van Amsterdam. De vertrekkers wijzen erop dat de Algemene Ledenvergadering zich onlangs heeft uitgesproken tegen "het verzamelen van politieke baantjes via dubbelfuncties" en dat zij zich voor een voldongen feit geplaatst voelen.

Roos voegt daar op X - het voormalige Twitter - aan toe "dat je niet de Haagse bestuurscultuur kan bekritiseren, als je eigen partij dezelfde gebreken vertoont".

Behalve de twee Europarlementariërs staan de namen van vier oud-Statenleden onder de brief. De zes concluderen dat de interne democratisering en professionalisering van de partij is mislukt.

Het bestuur zegt in een verklaring dat al eens aan de partijprominenten is gevraagd of zij de partij willen verlaten en het "helaas onmogelijk bleek" om gezamenlijk de centrumrechtse koers uit te dragen. "Deze politici hebben hier nu zelf gehoor aan gegeven."

Eerder kondigden de Tweede Kamerleden Nicki Pouw-Verweij en Derk Jan Eppink aan na de verkiezingen niet door te willen als Kamerlid voor JA21. Zij vormden samen met lijsttrekker Joost Eerdmans een driemansfractie.

Het is al langer onrustig binnen JA21. In maart schreven leden van de partij in een brief aan het bestuur dat zij zich zorgen maakten over het democratische gehalte binnen de partij. Die brief was ook ondertekend door de twee vertrekkende Tweede Kamerleden.

Met nog ruim twaalf weken tot de Tweede Kamerverkiezingen te gaan, wijst een peiling van I&O Research op een politieke aardverschuiving. Als mensen nu gevraagd wordt op wie ze zouden stemmen, zou Pieter Omtzigt volgens het onderzoeksbureau met zijn nieuwe partij Nieuw Sociaal Contract op 31 zetels kunnen uitkomen en daarmee in één klap de grootste worden.

De huidige (demissionaire) regeringspartijen leveren in de peiling allemaal in, waarbij het CDA op een historisch laag zetelaantal van 3 wordt gepeild - de partij heeft nu 15 Kamerzetels. D66 zou van de 24 zetels in de Tweede Kamer nu naar 7 zakken. De VVD, al jaren de grootste in de Kamer, wordt op 22 zetels gepeild, tegenover de huidige 34 zetels. Bij de ChristenUnie is het verlies het kleinst: van 5 naar 4.

De BBB, bij de afgelopen Statenverkiezingen nog de grote winnaar, zou volgens het onderzoek van I&O research op 13 zetels komen, flink minder dan de 21 zetels bij de vorige peiling op 17 juli. De nieuwe samenwerking GroenLinks-PvdA, onder leiding van Frans Timmermans, zou uitkomen op 28 zetels. Dat zijn er 11 meer dan de partijen nu samen in de Kamer hebben.

Als je het de mensen vandaag vraagt, zou de nieuwe partij van Omtzigt dus in één klap de grootste kunnen worden. Maar de verkiezingen zijn pas over drie maanden.

Partijen komen de periode met hun verkiezingsprogramma's en debatten waarin de lijsttrekkers de degens kruisen zijn er nog niet geweest. Kortom: kiezers kunnen nog van mening veranderen.

Begin september komt er naast de peiling van I&O Research ook een peiling van Ipsos/EenVandaag. Daarna is ook het gewogen gemiddelde in De Peilingwijzer beschikbaar.

Duidelijk is wel dat het pleidooi van Omtzigt voor een nieuwe bestuurscultuur en een betrouwbare overheid op dit moment veel kiezers aanspreekt. Volgens I&O Research gaat het om "een bonte verzameling" kiezers die Omtzigt ziet als "de belichaming van een politieke cultuur waarbij naar de bevolking wordt geluisterd".

Relatief het grootste deel van die bonte verzameling komt van Omtzigts oude partij, het CDA. 35 procent van de mensen die bij de vorige verkiezingen op het CDA stemden, kiest nu voor Omtzigt. Maar ook onder de JA21-stemmers (28 procent) en de PVV-stemmers (24 procent) zijn volgens de peiling veel overstappers.

Het verkiezingsprogramma van de partij van Omtzigt kan nog van invloed zijn op het stemgedrag. Het onderzoeksbureau benadrukt dat Nieuw Sociaal Contract nog meer, of juist minder kiezers kan gaan trekken zodra het partijstandpunt duidelijk wordt over een aantal gepolariseerde onderwerpen als klimaat, migratie en landbouw.

Bij een vorige peiling van I&O in juli, toen Omtzigt nog niet bekendgemaakt had dat hij een eigen partij begint, kreeg Omtzigt overigens 46 virtuele zetels.

GroenLinks-PvdA verliest in de peiling ook stemmers aan Omtzigt. Maar de nieuwe linkse combinatie van Timmermans trekt zelf kiezers van D66, Volt en SP en komt daardoor uit op 28 zetels in de I&O-peiling, oftewel 3 minder dan Omtzigt. Timmermans heeft duidelijk uitgesproken dat hij voor de macht gaat en dus voor het Torentje.

Ook VVD-lijsttrekker Dilan Yesilgöz lonkt naar het Torentje, maar de VVD lijkt nu dus ook een groot aantal kiezers in te leveren. Wellicht speelt mee dat Yesilgöz, die Nederland "nog sterker en weerbaarder wil maken" en "de grootste wil worden" bij sommige mensen nog niet bekend is.

Dat Omtzigt geen premier wil worden, lijkt kiezers voorlopig niet te deren, concludeert I&O Research. Hij wil naar eigen zeggen niet te groot worden met Nieuw Sociaal Contract, maar onduidelijk is hoe hij die groei wil beperken. Mocht hij niet in alle kieskringen meedoen, of met een beperkt aantal kandidaten komen, dan zou dat kiezers kunnen teleurstellen.

In juli, toen het kabinet net over migratie was gevallen, zeiden veel kiezers tegen I&O research dat ze migratie en asiel belangrijk vonden. In de nieuwe peiling scoort het thema aanzienlijk lager, en scoort het thema betrouwbare overheid hoog. Dat toont aan dat er een flinke schommeling kan zijn in wat kiezers belangrijk vinden.

En dat peilingen zo ver voor de verkiezingen niet alles kunnen voorspellen, bleek wel in 2012, toen SP-leider Emile Roemer lange tijd hoog scoorde in de peilingen. Het Torentje leek al bijna in zicht, maar zo ver kwam het nooit. In beslissende debatten ging Roemer onderuit en stoomde Diederik Samsom van de PvdA op. Samsom en VVD-leider Rutte belandden na een RTL-premiersdebat in een tweestrijd.

Eén ding is zeker: het politieke landschap in Nederland wordt flink wordt opgeschud met de komst van Pieter Omtzigt. En dat legt een flinke druk op een partij die zelf eigenlijk niet de grootste wil worden.

De voordracht van Wopke Hoekstra als opvolger van Frans Timmermans als Eurocommissaris doet bij milieuorganisaties de wenkbrauwen fronsen.

Omdat Timmermans de portefeuille klimaat had, is het vrijwel zeker dat dat ook Hoekstra's portefeuille wordt als zijn voordracht wordt goedgekeurd in Europa. Milieuorganisaties vrezen vooral dat hij te weinig kennis heeft over deze portefeuille.

Directeur van Greenpeace Nederland Andy Palmen zegt "witheet" te zijn over de voordracht. "Hoekstra is een oud-Shell-medewerker en heeft als minister miljarden euro's steun gegeven aan KLM in de coronacrisis", zegt hij. "En hij heeft als CDA-leider de stikstofcrisis doen ontploffen."

Met dat laatste verwijt doelt Palmen op de draai die het CDA vorige zomer maakte. Hoewel het kabinetsdoel was om in 2030 de stikstofuitstoot met 50 procent te hebben verminderd, verraste Hoekstra met name coalitiepartij D66 toen hij vorig jaar augustus zei dat dat doel niet heilig is.

Andere klimaatorganisaties twijfelen vooral aan de kennis die Hoekstra heeft op milieugebied. Voorzitter Dion Huidekooper van De Jonge Klimaatbeweging wil Hoekstra een kans geven, maar zegt ook dat er logischere kandidaten zijn "die aantoonbaar meer ervaring hebben". Urgenda-directeur Marjan Minnesma zegt "de hart en ziel voor het klimaat" bij Hoekstra te missen.

Hoekstra zelf zei vandaag in een korte reactie dat hij zich als minister van zowel Financiën als Buitenlandse Zaken met klimaat heeft beziggehouden. "Het is een van de grote thema's van deze tijd."

Hoekstra wordt - als zijn voordracht wordt geaccepteerd - een jaar Eurocommissaris, de resterende tijd die zijn voorganger Timmermans nog had. Milieuclubs vrezen dat dat te weinig tijd voor hem is om zich in te lezen. Greenpeace-directeur Palmen: "Elk jaar dat we langer wachten met de bestrijding van de klimaatcrisis heeft grote gevolgen."

Ook Urgenda-directeur Minnesma denkt dat Hoekstra veel meer tijd nodig heeft om zich in te lezen. "Je hebt iemand nodig die goed in het onderwerp zit. Hieraan zie je dat we het als Nederland niet echt belangrijk vinden."

Timmermans werd ook wel "klimaatpaus" genoemd in de Europese wandelgangen. Hij was medeverantwoordelijk voor de Green Deal, het ambitieuze plan van de Europese Unie om in 2050 klimaatneutraal te zijn. Ook zou hij in Dubai eind dit jaar Europa vertegenwoordigen op de belangrijke klimaatconferentie COP28. Die rol wordt nu dus mogelijk ingevuld door Hoekstra.

De directeur van Natuur & Milieu, Marjolein Demmers, vreest dat Hoekstra's kennis niet toereikend is voor zo'n top. Er zal onder meer worden gesproken over het zogenoemde loss and damage ,waarbij armere landen vaak de gevolgen van klimaatverandering op hun bordje krijgen, terwijl de rijke landen hiervoor voor een groot deel verantwoordelijk zijn.

Timmermans zei dat dit een belangrijk onderwerp is en dat het belangrijk is "dat kwetsbare landen worden geholpen om te reageren op de schade die de klimaatcrisis al heeft veroorzaakt". Demmers: "Dat onderwerp ligt heel gevoelig. Timmermans heeft daar goed voorwerk voor gedaan, maar dat moet nog worden afgerond."

Tweede Kamer-nestor Kees van der Staaij (54) maakte vandaag bekend dat hij de politiek verlaat. Hij kwam 25 jaar geleden namens de SGP als volksvertegenwoordiger naar Den Haag. Dat was vijf maanden eerder dan Geert Wilders, die in augustus 1998 voor de VVD in de Tweede Kamer kwam. Van der Staaij lichtte zijn vertrek toe:

Van der Staaij was destijds "een groentje" van 29 jaar, dat het belangrijk vond om het vooroordeel van de SGP als oudemannenpartij te doorbreken. Hij stelde zich open en sociaal handig op en werd al snel populair bij collega-Kamerleden van andere partijen.

In 2010 volgde hij Bas van der Vlies op als partijleider. Hij zei daarbij dat hij de inhoudelijke koers niet zou wijzigen en dezelfde streng-christelijke principes zou blijven aanhangen. Maar de mediastrategie van de SGP veranderde meteen bij zijn aantreden.

Waar zijn voorganger aanvankelijk nog wat huiverig was om op te treden voor televisie - volgens een deel van de orthodoxe achterban een duivels apparaat - begon Van der Staaij meteen videoblogs te maken en te twitteren.

Hij ontpopte zich ook tot regelmatige gast in talkshows, waar veel interesse bestond voor zijn grote staatsrechtelijke kennis. En dit jaar verscheen hij zelfs in het eerste spotje van de SGP ooit in de Zendtijd voor Politieke Partijen.

Van der Staaij wordt vaak aangeduid als het "staatsrechtelijk geweten" van de Tweede Kamer. Hij is wars van politieke spelletjes en probeert elk onderwerp 'zuiver' te benaderen, op basis van de wetten en regels van de rechtsstaat.

Mede daarom werd hij ook gevraagd als voorzitter van twee werkgroepen: een over de herziening van het Reglement van Orde van de Tweede Kamer en een over de versterking van de positie van de Tweede Kamer.

Tegenover alle lof voor zijn kennis en kunde staat ook kritiek. Van der Staaij, die lid is van de Oud-Gereformeerde Gemeenten, verdedigt vanuit zijn religieuze overtuigingen standpunten die veel mensen als kwetsend en discriminerend ervaren.

Zo zei hij ooit op een vraag over abortus dat de kans dat vrouwen zwanger raken na een verkrachting heel klein is en stuurde hij een ingezonden brief naar The Wall Street Journal waarin hij uithaalde naar het Nederlandse euthanasiebeleid.

Hij noemde de islam een bedreiging en was een van de prominente ondertekenaars van de Nederlandse versie van een Amerikaans anti-lhbti-pamflet, dat stelde dat homoseksuelen en transgenders van hun geaardheid kunnen genezen. Dat sloot volgens hem aan bij "de bijbelse noties over huwelijk, gezin en seksualiteit".

Op de SGP-site zegt Van der Staaij dat zijn drijfveer is om "vanuit bijbelse waarden en normen herkenbaar en constructief een steentje bij te dragen aan goede besluitvorming"

En het is die constructieve houding van Van der Staaij die vooral lijkt te beklijven. Ondanks zijn soms zeer conservatieve standpunten, bleef hij voor velen het aimabele, betrouwbare gezicht van de SGP.

Zijn onderkoelde humor werd ook zeer gewaardeerd in de Tweede Kamer:

Hij kon het op persoonlijk vlak ook goed vinden met veel politici, onder wie Mark Rutte. In 2012 hadden de twee een gesprek op de achterbank van de dienstauto van de premier, waarna de SGP uitgroeide tot een soort informele gedoogpartner van het kabinet-Rutte I en II.

Rutte roemde Van der Staaij vanmiddag op zijn wekelijkse persconferentie. Hij noemde hem "een man voor wie je de pen even neerlegt als hij het woord voert", iemand die niet met de meute meegaat, maar in staat is zijn eigen keuzes te maken. "Het is een man met enorm veel humor, en je kunt heerlijk met hem roddelen. Ik vind hem echt geweldig."

D66-fractievoorzitter Paternotte zegt op X dat Van der Staaij vaak zijn tegenpool was "en toch wist hij bruggen te slaan waar weinigen die kans zagen".

Volt-leider Dassen vindt het vertrek van Van der Staaij een aderlating. "De Kamer verliest haar staatkundig geheugen (en grappigste Kamerlid)."

Van der Staaij zelf vindt het na 25 "tropenjaren" genoeg geweest. Hij is tot de conclusie gekomen dat "de tijd van gaan voor mij nu is gekomen. " Hij heeft het ambt van volksvertegenwoordiger altijd als een roeping ervaren "maar niet als een roeping voor het leven".

Ook SGP-leider Kees van der Staaij vertrekt uit politiek Den Haag. Hij is het langstzittende Kamerlid. Van der Staaij wordt als lijsttrekker opgevolgd door Chris Stoffer.

25 jaar geleden begon Van der Staaij op 29-jarige leeftijd als volksvertegenwoordiger. In 2010 volgde hij Bas van der Vlies op als partijleider. Onder zijn leiding groeide de fractie weer van twee naar drie zetels.

"Het waren tropenjaren", zegt hij in een verklaring. "Al met al ben ik sterker gaan verlangen naar iets meer luwte, iets meer focus, iets meer leven buiten de opslokkende wereld van de politiek."

Van der Staaij blijft Kamerlid tot na de verkiezingen. Wat hij daarna gaat doen, weet hij nog niet. "Daar wil ik de komende tijd rustig over nadenken. Ik zie ernaar uit om op welke manier dan ook bij te kunnen dragen aan onze samenleving vanuit de waarden waarin ik nog even vurig geloof als toen ik 25 jaar geleden de Kamer mocht binnenkomen."

De nestor van de Tweede Kamer geldt door zijn grote kennis van het staatsbestel als het "staatsrechtelijk geweten". In die rol werd hij ook geregeld gevraagd in talkshows.

Hij is wars van politieke spelletjes en stelt zich graag constructief op. Dat leidde ertoe dat de SGP tijdens de kabinetten-Rutte I en II als informele gedoogpartner werd gezien.

Van der Staaijs opvolger, Chris Stoffer, zal na het reces van de Tweede Kamer meteen de fractievoorzittershamer overnemen. Hij is vijf jaar Kamerlid voor de SGP. Eerder was hij directeur netwerkmanagement bij Rijkswaterstaat. In de driemans-Kamerfractie houdt hij zich bezig met financiën, economische zaken, klimaat, milieu, infrastructuur, sociale zaken en defensie.

Fungerend Kamervoorzitter Dion Graus zei onlangs in een debat dat Stoffer misschien een labradoedel lijkt, maar dat hij in werkelijkheid "een echte terriër" is, die zich ergens in vastbijt en nooit meer loslaat.

Als beginnend Kamerlid noemde hij als zijn speerpunten de achtergestelde positie van eenverdieners (kostwinners) en de zondagsrust. In 2019 sprak hij op een jongerendag van Forum voor Democratie. Hij kreeg toen applaus voor zijn oproep: "Laten we Nederland terugbrengen naar een christelijke natie."

Van een radicale verjonging is met de komst van Stoffer als het nieuwe gezicht van de SGP geen sprake. Van der Staaij wordt in september 55 en Stoffer precies een week later 49 jaar.

De aankondiging van Van der Staaij betekent dat Geert Wilders na de verkiezingen het langstzittende Tweede Kamerlid zal zijn, mits de PVV-lijsttrekker wordt verkozen. Wilders kwam in de Kamer in augustus 1998, vijf maanden na Van der Staaij.