De partijcombinatie GroenLinks-PvdA heeft de Tilburgse wethouder Esmah Lahlah op plek 2 van de conceptkandidatenlijst voor de nieuwe Tweede Kamer gezet. Dat bevestigen Haagse bronnen na berichtgeving van RTL Nieuws. Lahlah staat daarmee direct achter lijsttrekker Frans Timmermans.

Lahlah komt uit Helmond en werd in 2018 partijloos wethouder in Tilburg. Ze sloot zich in 2022 aan bij GroenLinks. Als fractievoorzitter behaalde ze bij de gemeenteraadsverkiezingen van vorig jaar een grote winst voor de partij.

Ze kreeg ook landelijke bekendheid toen ze in 2021 als wethouder een maand van een bijstandsuitkering leefde om te ervaren hoe dat is.

Lahlah staat hoger op de lijst dan de huidige partijleider van GroenLinks Jesse Klaver. Hij staat nu op nummer 3. In de top-5 staan ook het huidige PvdA-Kamerlid Kati Piri en GroenLinks-Kamerlid Lisa Westerveld.

De conceptkandidatenlijst van de nieuwe partijcombinatie wordt morgen officieel gepresenteerd. In de top-10 staat als ook oud-vakbondsvrouw Mariëtte Patijn, die jarenlang bestuurder was bij vakbond FNV.

De huidige Kamerleden van GroenLinks en de PvdA komen allemaal op de kandidatenlijst te staan, behalve Attje Kuiken en Henk Nijboer van de PvdA en Corinne Ellemeet van GroenLinks. Zij hebben in de zomer aangegeven dat ze de Tweede Kamer zullen verlaten.

De combinatie GroenLinks-PvdA staat volgens de laatste Peilingwijzer op 22 tot 26 virtuele zetels in de Tweede Kamer. De verkiezingen zijn op 22 november.

De lijst is een concept en wordt op het gezamenlijke partijcongres officieel vastgesteld. Er bestaat nog een kans dat de volgorde van de kandidaten wordt aangepast.

Het was logisch dat de aanpak van uitkeringsfraude aan het begin van deze eeuw fors werd aangescherpt. Dat heeft demissionair premier Mark Rutte gezegd voor de parlementaire enquêtecommissie Fraudebeleid. Rutte was van 2002 tot 2004 staatssecretaris van Sociale Zaken in de eerste twee kabinetten Balkenende.

"Breder, slimmer en meer" werd het uitgangspunt van de handhaving. Het fraudebeleid werd 'risicogestuurd', wat betekent dat mensen gericht werden gecontroleerd op basis van kenmerken waarvan werd gedacht dat het de kans op fraude zou vergroten. Die aanpak leidde uiteindelijk ook tot het toeslagenschandaal, waarbij mensen harder werden aangepakt op basis van hun afkomst.

Rutte zei voor de commissie dat de aanscherping "een logisch gevolg" was op het beleid dat daarvoor in de paarse kabinetten was ingezet. "Ik pakte op wat er lag. Fraude was serieuze problematiek bij mijn aantreden. Er was heel veel aan de hand, er waren veel aanwijzingen voor fraude."

Hij verwees naar diverse rapporten, waaruit bleek dat bijvoorbeeld de bijstand fraudegevoelig was. Maar concrete cijfers over hoe groot het probleem was, had hij niet. "Het was vooral anekdotisch."

Of die risicogestuurde aanpak ook nadelen kon hebben, werd van tevoren niet onderzocht. Rutte zag er geen aanleiding toe en het leek hem ook "voor de hand te liggen" dat zo'n aanpak meerwaarde zou hebben. "Ik zocht naar een balans tussen preventie en repressie. Een uitkering moet terechtkomen bij wie er recht op heeft. Dat is heel belangrijk voor het draagvlak."

In 2004 stuurde Rutte een brief naar alle gemeenten waarin hij vroeg om specifiek Somalische Nederlanders te controleren. Aanleiding was een bericht van de Britse vreemdelingendienst dat mogelijk duizenden van hen een Nederlandse uitkering ontvingen, terwijl ze inmiddels in het VK woonden.

Voor de commissie zei Rutte dat het "ondenkbaar" was om niet in te grijpen, omdat ook de Nederlandse inspectie sprak van een "fraudepatroon". Hij vond dat er voldoende redenen waren om inbreuk te maken op het non-discriminatiebeginsel, ook al was niet duidelijk om hoeveel fraudegevallen het precies ging.

Daar dacht de rechter in 2007 anders over. Die oordeelde dat er wel degelijk sprake was van "onbehoorlijk bestuur en discriminatie op basis van ras". Rutte reageerde destijds gepikeerd op dat vonnis en zei dat de wet maar moest worden aangepast om het toch mogelijk te maken.

Daar staat hij inmiddels niet meer achter. "Dat was geen verstandige uitspraak." Rutte zou nu naar een andere manier zoeken om nader onderzoek te doen, al weet hij niet precies hoe dat zou moeten.

Eerder op de dag ondervroeg de commissie oud-Volkskrantjournalist Gijs Herderscheê, die veel over het onderwerp schreef. Hij schetste het beeld dat de sociale zekerheid bij het begin, in de jaren 50 van de vorige eeuw, werd gezien als een verworvenheid. "Maar inmiddels is sociale zekerheid voor veel mensen synoniem voor fraude."

Dat is volgens Herderscheê vooral zo geworden nadat er in de jaren negentig vanuit de politiek steeds meer de nadruk was gelegd op fraudebestrijding. "Het beleid in de bijstand is snoeihard geworden. Fraude werd bepalend in de beeldvorming."

De politiek was daarbij leidend, maar ook de journalistiek droeg zijn steentje bij aan de beeldvorming. Een term als 'Bulgarenfraude' werd bedacht door journalisten. Herderscheê: "Dan lijkt het alsof alle Bulgaren frauderen, maar dat was niet zo. Het ging maar om een kleine groep criminelen en het meeste geld was binnen een jaar weer terug uit Bulgarije. Maar dat beeld is dan niet meer te nuanceren."

Er waren wel degelijk signalen dat de overheid, en met name de Belastingdienst, veel te ver ging in de fraudejacht. Zo schreef de Nationale Ombudsman in 2017 al een rapport waarin stond dat duizenden gezinnen er de dupe van waren.

Over dat rapport werd wel bericht, ook door de Volkskrant, maar daarna werd het stil. Herderscheê vindt dat achteraf onbegrijpelijk. "We hadden natuurlijk de Ombudsman moeten bellen met de vraag of we in contact konden komen met zo'n gezin."

De toeslagenaffaire kwam aan het rollen doordat Trouw en RTL Nieuws erin doken. Toch bleven het ministerie en de Belastingdienst lang volhouden dat er niet veel aan de hand was. "Het gaat misschien te ver om te zeggen dat we jarenlang misleid zijn. Maar ze spraken wel erg verhullend", zei Herderscheê.

Nederland moet komende maand tegen de Europese toelating van onkruidmiddel glyfosaat stemmen. Dat vindt een meerderheid in de Tweede Kamer.

Minister Adema van Landbouw moet in oktober in de Europese Commissie namens Nederland stemmen over een voorstel om glyfosaat, een middel dat in de landbouw wordt gebruikt om gewassen te beschermen tegen onkruid, voor een periode van vijftien jaar opnieuw toe te laten. Op initiatief van de Partij voor de Dieren en GroenLinks roept een meerderheid in de Kamer hem op tegen te stemmen.

Volgens GroenLinks en Partij voor de Dieren leggen verschillende wetenschappelijke studies een verband tussen het gebruik van glyfosaat en de ziekte van Parkinson. Ook wijzen ze erop dat glyfosaat mogelijk kankerverwekkend is.

Volgens de twee partijen erkent voedselveiligheidsorganisatie EFSA dat er nog onvoldoende bekend is over de relatie tussen gifresten op voedsel en effecten op bacteriën in de darmen.

Verder wijzen ze op de schadelijkheid van glyfosaat voor de biodiversiteit, waaronder het waterleven en bijen, en het risico voor de drinkwaterwinning.

Minister Adema zegt in een reactie dat het kabinet nog geen standpunt heeft ingenomen. Het Europese agentschap voor chemicaliën heeft eerder gezegd dat er geen reden is om te veronderstellen dat glyfosaat kankerverwekkend is. Over de schadelijke effecten op het menselijk zenuwstelsel is minder bekend. Daarom wil Adema wachten op de uitkomsten van aanvullend onderzoek.

Volgens Adema komt de motie nu te vroeg. "Het is een belangrijk thema, ook voor de landbouw. Ik wil dit daarom op een zorgvuldige manier doen", zei hij in een Kamerdebat. Maar partijen waren het er niet mee eens, omdat het onderzoek nog jaren kan duren. Daarom roepen ze het kabinet op in oktober tegen te stemmen. Adema zal naar verluidt voor de stemming in Brussel de Kamer informeren over het kabinetsstandpunt.

Het bevolkingsonderzoek naar borstkanker zal niet snel veranderen. Dat zei demissionair minister Kuipers "in alle eerlijkheid" in een debat over het burgerinitiatief van Muriël van der Draaij-Van der Veen. Zij wil dat het onderzoek pijnloos of in elk geval minder pijnlijk wordt, Haar oproep om naar de alternatieve opsporingsmethoden te kijken, is inmiddels 103.636 keer ondertekend.

Volgens Van der Draaij ervaren veel vrouwen huidige onderzoek als "een martelgang". De borsten worden met kracht platgedrukt tussen twee platen en sommige vrouwen hebben daarna nog weken last van een "pijnlijk en beurs" gevoel, zegt zij in haar petitie.

Van der Draaij mocht haar initiatief vandaag in de Tweede Kamer verdedigen. Ze wees erop dat ruim een kwart van de vrouwen tussen de 50 en 75 jaar geen gehoor geeft aan de tweejaarlijkse oproep om deel nemen aan het bevolkingsonderzoek, en dat dit voor een deel mensen zijn die het onderzoek te pijnlijk vinden. "Terwijl het zo'n belangrijk onderzoek is."

Haar oproep wordt Kamerbreed ondersteund. Verschillende Kamerleden stelden quasi grappend dat als mannen "een gevoelig lichaamsdeel" zouden moeten "laten pletten in een machine, er allang een alternatief was gevonden". Zij maanden de minister vaart te maken in zijn zoektocht naar nieuwe methodes.

Ook minister Kuipers van Volksgezondheid steunt het initiatief. Hij vindt het belangrijk dat zoveel mogelijk vrouwen meedoen aan het bevolkingsonderzoek, omdat borstkanker hierdoor in een vroeg stadium kan worden opgespoord. Daardoor kan de behandeling snel beginnen, wat de overlevingskansen vergroot.

Hij voegde daaraan toe dat er al wordt gekeken naar andere methoden om onderzoek te doen naar borstkanker. Het gaat dan onder meer om echografie, CT- en MRI-scans en bloed- en ademonderzoek. Maar dat vergt veel tijd en "ik moet wel eerlijk zijn: mammografie is op dit moment de beste manier om borstkanker op te sporen en mijn verwachting is niet dat er op korte termijn een alternatief is".

Hij beloofde de Kamer om in december een overzicht te geven van alle lopende onderzoeken.

Het demissionaire kabinet is het eens over de contouren van een nieuwe spaartaks, de belastingheffing op vermogen. Maar of de ideeën werkelijkheid worden, is onzeker. De komende tijd kunnen burgers hun mening geven over het plan. En dan moet het nieuwe kabinet ermee aan de slag. Het nieuwe systeem zou dan op zijn vroegst in 2027 kunnen ingaan.

De discussie over de spaartaks ('Box 3') speelt al jaren en werd op scherp gezet nadat de Hoge Raad eind 2021 had bepaald dat de overheid geen gebruik had mogen maken van een fictief rendement op vermogen, zoals daarvoor steeds gebeurde.

Staatssecretaris Van Rij zei in maart al dat de invoering van een nieuw stelsel waarschijnlijk niet voor 2027 mogelijk is. Haagse bronnen bevestigen nu een bericht in De Telegraaf dat Van Rij een voorstel in de steigers heeft staan voor een combinatie van systemen.

De demissionaire bewindsman wil een 'vermogensaanwasbelasting' waarbij elk jaar belasting wordt geheven over de waardestijging van iemands spaargeld of beleggingen op de beurs.

Daarnaast zou er een 'vermogenswinstbelasting' moeten komen over vastgoed of beleggingen in niet-beursgenoteerde bedrijven. Mensen zouden over dat deel belasting moeten betalen als ze de winst hebben verzilverd.

Maar of het nieuwe stelsel zo de eindstreep haalt, is op dit moment dus nog niet te zeggen. Daarvoor moeten nog veel horden worden genomen.

In de top van de VVD-kandidatenlijst voor de Tweede Kamerverkiezingen staan veel ervaren Haagse politici. Na lijsttrekker Dilan Yesilgöz (nu demissionair minister van Justitie) komen op de conceptlijst de zittende Kamerleden Sophie Hermans en Bente Becker op de plaatsen twee en drie.

Staatssecretaris Eric van der Burg (Justitie) staat op vier en minister Christianne van der Wal (Natuur en Stikstof) op vijf. Beide bewindslieden zaten nog niet eerder in de Tweede Kamer.

De top-10 van de lijst bestaat verder uit de Kamerleden Ruben Brekelmans en Eelco Heinen, staatssecretaris Aukje de Vries van Toeslagen en Douane, Kamerlid en eerste ondervoorzitter van de Kamer Roelien Kamminga en minister Mariëlle Paul voor Primair Onderwijs.

De hoogste nieuwkomer zonder Haagse ervaring is Hester Veltman-Kamp. De vroegere VVD-fractievoorzitter en wethouder uit Ede komt op de zestiende plaats. Zeventien is Wendy van Eijk-Nagel, wethouder in Weert en twintig Claire Martens, fractievoorzitter in de gemeenteraad van Amsterdam. Net als bij vorige verkiezingen is zwemmer Maarten van der Weijden lijstduwer.

Eerder lieten al verschillende VVD-Kamerleden weten dat ze niet terugkeren. Onder hen is ook fiscaal woordvoerder Folkert Idsinga. Die vertrok deze week met onmiddellijke ingang uit de Kamer. Van de huidige fractieleden, komen er acht niet meer op de lijst.

Ook veel zittende bewindslieden komen niet op de lijst. Naast vertrekkend partijleider Mark Rutte keert onder anderen Mark Harbers (nu minister van Infrastructuur) niet terug als Kamerlid.

De VVD haalde bij de vorige verkiezingen 34 zetels en was daarmee veruit de grootste partij. In de recentste Peilingwijzer (een gewogen gemiddelde van twee peilingen) staat de partij op 22 tot 27 zetels. De VVD-leden kunnen de komende tijd over de kandidatenlijst voor de Kamer stemmen en daarna is hij definitief.

De wet die het mogelijk moet maken om gemeenten desnoods te dwingen om asielzoekers op te vangen is mogelijk nog niet van de baan.

Hoewel het er eerder op leek dat het wetsvoorstel controversieel zou worden verklaard, lijkt zich in de Kamer toch een meerderheid af te tekenen om de plannen nog voor de Kamerverkiezingen van 22 november te behandelen. CDA en SP willen het wetsvoorstel toch bespreken en daarmee komt een meerderheid voor de behandeling in zicht.

De wet leek na de val van het kabinet van tafel, toen de VVD de steun ervoor introk omdat de maatregelen om de instroom te beperken ook werden afgeblazen. Demissionair staatssecretaris Van der Burg zei na de val van het kabinet niet meer te rekenen op de wet.

Die moet leiden tot een eerlijker verdeling van asielzoekers over gemeenten. Gemeenten die meer asielzoekers opvangen dan ze moeten krijgen extra geld, is het plan. Als gemeenten niks doen op dit gebied kan de overheid ze via de wet dwingen om toch asielzoekers op te vangen.

De commissie Justitie en Veiligheid in de Tweede Kamer beslist morgen of de wet de komende tijd nog wordt behandeld.

Leerlingen in het basis- en voortgezet onderwijs kunnen ook volgend jaar een gratis schoolmaaltijd krijgen. Het kabinet heeft hiervoor 166 miljoen euro uitgetrokken, zo bevestigen Haagse bronnen een bericht van RTL Nieuws.

Scholen kunnen bij het ministerie geld aanvragen om te voorkomen dat leerlingen met een lege maag op school zitten. In maart is dit project begonnen om armoede onder kinderen te bestrijden. Scholen kunnen zelf kiezen of ze hun leerlingen een ontbijt of lunch aanbieden. Ook is het mogelijk om voedselbonnen van het Rode Kruis te geven.

Ruim 1300 scholen hebben zich gemeld voor de gratis maaltijden.

Het demissionaire kabinet wil het project nu voortzetten, zo blijkt uit de kabinetsplannen die officieel pas op Prinsjesdag worden bekendgemaakt.

Vorige week werd al bekend dat er 2 miljard euro extra komt voor het verbeteren van de koopkracht van mensen met een laag of middeninkomen. Het aantal mensen onder de armoedegrens dreigt boven de één miljoen te komen als er niets gedaan wordt aan de koopkracht.

De bezuinigingen op de ouderenzorg en de plannen voor de acute zorg worden zeer waarschijnlijk controversieel verklaard door de Tweede Kamer. Dat betekent dat die onderwerpen niet meer door het demissionair kabinet mogen worden behandeld.

De commissie voor Volksgezondheid, Welzijn en Sport vindt dat de plannen voor de ouderenzorg en acute zorg controversieel zijn, bleek vandaag. De Tweede Kamer als geheel neemt volgende week een definitief besluit, maar het is niet de verwachting dat dat anders uitvalt.

De maatregelen die demissionair minister Helder voor Langdurige Zorg wil nemen in de ouderenzorg, waaronder in de verpleeghuiszorg, zijn zo vergaand dat de Kamerleden vinden dat kabinet en Kamer wat die onderwerpen betreft niet over hun graf heen moeten regeren.

Het gaat onder meer om honderden miljoenen aan kortingen die het kabinet-Rutte IV wil doorvoeren. Gisteren demonstreerden honderden mensen in Den Haag nog tegen de plannen van het kabinet.

Ook de plannen van minister Kuipers van Volksgezondheid rond de acute zorg worden wat betreft de commissie niet meer behandeld. Kuipers wil onder meer kijken naar een alternatief voor de huidige 45-minutennorm waarbinnen een ambulance een patiënt naar een spoedeisende hulppost moet brengen.

Op het gebied van stikstof wil de Tweede Kamer niets controversieel verklaren, bleek tijdens de vergadering van de commissie voor Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit. Dat betekent dat het kabinet door kan met de voorgenomen stoppers- en innovatieregelingen voor boeren.

Maar het betekent niet dat het kabinet alle voorgenomen stikstofplannen gaat doorzetten. De commissie stemt alleen over voorstellen die al zijn ingediend en dat geldt niet voor de veelbesproken stikstofwet, die de doelen voor stikstofuitstoot moet regelen.

De commissie voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschap stelde eerder vandaag voor om de versoepeling van het bindend studieadvies controversieel te verklaren. En hetzelfde geldt voor de strengere controle van informeel onderwijs, waaronder religieuze weekendscholen.

Op het gebied van Financiën wil de Kamercommissie dat de nieuwe antiwitwaswet niet meer wordt behandeld. Op dat voorstel kwam in januari harde kritiek van de Autoriteit Persoonsgegevens, die de wet "onrechtmatig" noemde. Verder moet alles rond het voorgenomen betalen naar gebruik door automobilisten (ook bekend als kilometerheffing) worden gepauzeerd, als het aan de commissie ligt.

Deze week stellen alle Kamercommissies een lijst met onderwerpen op die niet meer behandeld zouden moeten worden. Morgen wordt de spreidingswet besproken, die als doel heeft de opvang van asielzoekers naar rato over het land te verspreiden.

Het Centraal Orgaan opvang asielzoekers (COA) riep de Kamer deze week op om het voorstel zo snel mogelijk te behandelen, omdat de situatie nijpend is. Of de Kamer daarin meegaat, is afwachten; het is onduidelijk of een meerderheid voorstander is van het controversieel verklaren van het wetsvoorstel.

In de Tweede Kamer is de parlementaire enquêtecommissie fraudebeleid en dienstverlening begonnen met de openbare verhoren. Als eersten werden vandaag Dulce Goncalves-Tavares en het echtpaar Gerda en Jurgen Deceuninck verhoord, alle drie gedupeerden in de toeslagenaffaire. Ook kwamen twee deskundigen aan het woord.

Het onderzoek gaat vooral over de manier waarop de overheid fraude bestrijdt en hoe het komt dat de dienstverlening aan burgers tekort is geschoten. Ook de rol van de Tweede Kamer daarin wordt onder de loep genomen. De enquête is een vervolg op twee eerdere onderzoeken; een naar de toeslagenaffaire en een naar het functioneren van uitvoeringsorganisaties.

Goncalves vertelde hoe haar leven op zijn kop werd gezet door de toeslagenaffaire en hoe ze ten onrechte als fraudeur werd aangemerkt. Het begon ermee dat ze een brief van de Belastingdienst kreeg waarin stond dat ze 125.000 euro moest terugbetalen. Bij de eerste brief dacht ze dat het om maar 125 euro ging, maar later liep het bedrag zelfs op tot 200.000 euro.

Ze benadrukte dat ze zich als alleenstaande werkende moeder die haar drie kinderen naar de opvang bracht aan de regels heeft gehouden.

Volgens Goncalves had de Belastingdienst aanvankelijk geen enkel begrip voor haar situatie en kreeg ze ook geen antwoord op verzoeken om uitleg. "Het was gewoon betalen. U bent fraudeur. Ze waren niet vriendelijk."

Goncalves legde de commissie uit dat er "beslag op beslag" op haar inkomen werd gelegd. Soms hield ze nog maar 250 euro per maand over om met haar gezin van rond te komen. Pas veel later kreeg ze excuses van de Belastingdienst.

Het echtpaar Deceuninck kreeg zowel individueel als samen te maken met terugbetalingen aan de Belastingdienst. Ook zij klaagden over de gebrekkige communicatie met de dienst. Volgens Gerda Deceuninck bleek pas later dat ze werd verdacht van fraude; ze had een keer een half uur te veel aan opvang opgegeven en dat elders met een half uur gecompenseerd.

In hun geval werden ook kinderen uit huis geplaatst. Gerda zei daarover: "Hoe ga je compenseren dat de overheid al negen jaar onze kinderen heeft? Dat ga je niet meer compenseren."

De commissie hoorde vandaag ook twee deskundigen. Hoogleraar politieke communicatie Wouter van Atteveldt zei onder meer dat in het fraudebeleid de Tweede en Eerste Kamer op cruciale momenten kansen hebben laten liggen om wetgeving of beleid aan te passen. Als ze dat wel hadden gedaan, had volgens hem de toeslagenaffaire misschien kunnen worden voorkomen. "De tegenmacht heeft niet goed gefunctioneerd", was zijn conclusie.

Hoogleraar sociaal recht Willemijn Roozendaal wees erop dat het parlement al lang praat over het opstellen van 'risicoprofielen' om fraude op te sporen. Maar volgens haar is daarbij niet erg doorgevraagd over wat dan precies de criteria waren voor die profielen. Mensen met een migratieachtergrond waren oververtegenwoordigd op lijsten van groepen die extra moesten worden gecontroleerd. "De stukken daarover staan niet uitdrukkelijk in openbare verslagen. Misschien kan de commissie die boven water krijgen", zei ze.

Morgen gaat de commissie verder met de verhoren. Een van de opgeroepen getuigen is demissionair premier Rutte. Hij wordt ondervraagd in zijn rol als staatssecretaris van Sociale Zaken (2002-2004).

Het aantal kinderen en alleenstaande minderjarige vreemdelingen (amv'ers) in de noodopvang blijft stijgen. Dat meldt kinderrechtenorganisatie Unicef op basis van nieuwe cijfers van het Centraal Orgaan opvang asielzoekers (COA), voogdijorganisatie Nidos en het ministerie van Justitie en Veiligheid.

Daarmee is de veiligheid en ontwikkeling van deze kinderen in gevaar, aldus de VN-organisatie. Unicef doet een dringend beroep op de Tweede Kamer om de spreidingswet zo snel mogelijk in behandeling te nemen.

Eind augustus zaten er 3969 kinderen in noodopvanglocaties in Nederland, waarvan 1844 amv'ers. Half juni waren het er 3294, waarvan 1498 alleenstaande minderjarigen.

De kinderen hebben amper perspectief, weinig tot niks te doen, geen privacy en beperkt tot geen toegang tot onderwijs, zegt Suzanne Laszlo, directeur van Unicef Nederland. Bovendien worden ze in de noodopvang vaak niet begeleid en wonen en slapen ze alleen in vieze units met vies sanitair, wat tot gezondheidsproblemen kan leiden.

Volgens Unicef vallen deze kinderen door de hoge druk op de asielopvang tussen wal en schip, "met alle mogelijke gevolgen van dien", aldus Laszlo. "Hoe goed deze kinderen worden begeleid, verschilt per locatie en is erg onduidelijk, wat zeer zorgelijk is."

Unicef zegt dat kinderen die op de vlucht zijn bescherming nodig hebben en zo snel mogelijk moeten worden overgeplaatst naar reguliere, veilige opvanglocaties. Ze moeten naar school kunnen en kindvriendelijke activiteiten kunnen doen, vindt de organisatie.

De kwaliteit van de opvang is op sommige crisisnoodopvanglocaties ver onder de maat, concludeerden de rechter en meerdere inspecties eerder al. Zo is de veiligheid van kinderen in het geding en bestaan er risico's voor de gezondheid. Ook is het mentaal zwaar voor asielzoekers, omdat er voor deze groep weinig perspectief is.

Door de val van het kabinet worden er geen nieuwe besluiten genomen en is het onduidelijk wat er gebeurt met de spreidingswet van demissionair staatssecretaris Van der Burg. In die wet is afgesproken dat gemeenten de komende jaren gezamenlijk maximaal 40.000 nieuwe opvangplekken moeten leveren. Dat zijn gemiddeld 115 asielzoekers per gemeente. Maar omdat onzeker is geworden of de wet er komt, stoppen sommige gemeenten met plannen voor nieuwe asielzoekerscentra.

Als de spreidingswet er niet komt, blijven meer dan 23.000 mensen in de noodopvang zitten, zei bestuursvoorzitter Milo Schoenmaker van het COA eerder deze week tegen de NOS.

De Tweede Kamer is sinds deze week terug van zomerreces. De eerste week in Den Haag staat in het teken van het controversieel verklaren van politiek gevoelige dossiers, waaronder mogelijk de spreidingswet. Als de Kamer een dossier controversieel verklaart, wordt dat pas weer opgepakt als er een nieuw kabinet is.

Het COA heeft momenteel meer noodopvanglocaties (129) dan reguliere, permanente locaties (80). Dat heeft volgens het orgaan veel nadelen. Het gaat ten koste van de kwaliteit van de opvang. Voor een permanente locatie zijn niet alleen goede slaapplekken nodig, maar ook voorzieningen zoals zorg en onderwijs.

Omdat er nog steeds meer asielzoekers zijn dan opvangplekken willen gemeenten die locaties niet sluiten, omdat de asielzoekers dan nergens anders naartoe kunnen.

NOS Stories sprak vorig jaar met tientallen minderjarige alleenstaande asielzoekers bij Ter Apel:

In de eerste Peilingwijzer na een roerige politieke zomer is Nieuw Sociaal Contract (NSC) van Pieter Omtzigt in één klap de grootste partij. Volgens dit gewogen gemiddelde van de zetelpeilingen van Ipsos/EenVandaag en I&O Research komt de net opgerichte partij van Omtzigt uit op 26 tot 32 Kamerzetels.

De enige partijen die daarbij in de buurt komen zijn de VVD met 22 tot 27 zetels en de nieuwe combinatie PvdA/GroenLinks met 22 tot 26 stoelen in de Kamer. Op grote afstand volgen vervolgens de PVV met 12 tot 16 zetels en de BBB met 11 tot 17 zetels.

Daarbij moet volgens politicoloog Tom Louwerse, maker van de Peilingwijzer, worden aangetekend dat er nog wel stevige verschillen zijn tussen beide onderzoeksbureaus. Het meest nadrukkelijk is dat bij PvdA/GroenLinks, dat 28 zetels haalt in de laatste peiling van I&O Research tegenover 20 bij Ipsos/Eenvandaag.

En waar het eerste bureau Omtzigts partij anderhalve week geleden nog peilde op 31 zetels, zijn dat er bij Ipsos/EenVandaag nu 27. "Maar de hoofdlijn blijft natuurlijk dezelfde: Nieuw Sociaal Contract is kort na de oprichting een van de grootste partijen", zegt Louwerse.

Coalitiepartijen D66 en CDA vallen in de nieuwste Peilingwijzer ver terug. Waar Sigrid Kaag met D66 na de verkiezingen in 2021 nog een sprong naar 24 zetels vierde, blijven daar nu nog 6 tot 10 van over. Het CDA (15 zetels na de vorige Tweede Kamerverkiezingen) komt niet verder dan 2 tot 6 zetels. De ChristenUnie (5 zetels in huidige Kamer) staat stabiel op 4 tot 6 zetels.

De BoerBurgerBeweging (BBB) is een van de partijen die het meest te lijden heeft onder de stormachtige entree van NSC. De huidige 11 tot 17 zetels in de Peilingwijzer zou nog altijd een winst betekenen van zo'n 13 ten opzichte van de ene zetel die Caroline van der Plas nu bezit. Daar staat tegenover dat BBB eind juni in de Peilingwijzer nog gelijke tred hield met de VVD op 23 tot 29 zetels. Dat zijn er nu bijna de helft minder.

Kiezers van verschillende, vooral rechtse partijen reageren in het Opiniepanel van EenVandaag wel positief op het recente bericht dat oud-CDA'er Mona Keijzer nu verkiesbaar is voor BBB. Met name JA21-kiezers (2 tot 5 zetels in de Peilingwijzer) zeggen zich hierdoor meer aangetrokken te voelen tot BBB. Dat geldt tevens voor een deel van de achterban van Forum voor Democratie, PVV, NSC en de SP.

Ook elders in de Tweede Kamer zou er veel kunnen veranderen na de verkiezingen van 22 november. De SP blijft het bijvoorbeeld slecht doen, op 3 tot 5 zetels. 50Plus en Bij1, waar Sylvana Simons onlangs liet weten niet herkiesbaar te zijn, dreigen helemaal niet in de Kamer terug te keren.

Forum voor Democratie valt terug naar 2 tot 4 zetels. BVNL, de partij van Wybren van Haga en Henk Krol, haalt bij geen van de bureaus een zetel en zit daarom nog niet in de Peilingwijzer.

Een van de weinige partijen die wel winst lijkt te boeken, is de Partij voor De Dieren; de partij staat op 7 tot 10 zetels. De SGP is eveneens stabiel, op 2 tot 4 zetels. Datzelfde geldt voor Denk, met hetzelfde zetelaantal. Volt komt op 1 tot 4 zetels.

Onderzoeksbureau Kantar doet sinds vorig jaar mei al geen zetelpeilingen en heeft besloten dit ook in de verkiezingscampagne niet meer op te pakken. Dat betekent dat de Peilingwijzer inmiddels enkel nog de eerdergenoemde twee peilingen samenvoegt.

Volgens Louwerse is de consequentie van het terugtrekken van Kantar dat voorzichtige wijzigingen in kiezerstrends minder snel met zekerheid vast te stellen zijn. "Maar bij grote wijzigingen, zoals nu in de steun voor NSC en BBB, kan dat natuurlijk wel goed."

De Nederlandse vee-industrie moet met 75 procent krimpen. Van Tata Steel en Chemours worden de lozings- en andere vergunningen ingetrokken. En er komt een totaalverbod op schadelijke pfas-stoffen. Dat staat in het verkiezingsprogramma van de Partij voor de Dieren voor de Tweede Kamerverkiezingen van 22 november.

"We gooien het roer om en gaan toe naar een leefomgeving die ons niet langer ziek, maar gezond maakt. Bedrijven mogen niet langer milieuvreemde stoffen in het water lozen of naar de lucht uitstoten", zegt Kamerlid Christine Teunissen, tevens voorzitter van de programmacommissie. "Tata Steel mag alleen voortbestaan als op korte termijn duidelijk wordt gemaakt hoe het bedrijf in 2030 schoon, klimaatneutraal en circulair wordt."

De partij wil een ministerie van Klimaat en Biodiversiteit en iedere maand een persconferentie van de premier over het klimaat. Ook moet er wat de PvdD betreft een verbod komen op het verbranden van biomassa uit hout en moet de bouw van biomassacentrales direct stoppen.

Milieuschade moet worden verrekend in de prijs van producten. Voor consumenten en producenten wil de partij strengere eisen om de consumptie te reguleren. "Een nationaal plan met afdwingbare doelstellingen moet het aantal spullen dat we produceren en consumeren omlaag brengen", schrijft de programmacommissie.

Nieuwe producten moeten worden gemaakt van zo min mogelijk materialen. Die materialen moeten kunnen worden hergebruikt en de producten zelf moeten lang meegaan en eenvoudig te repareren zijn.

"Sommige voorstellen zijn radicaal maar dat is een vereiste", zegt Teunissen. "Het gaat niet goed met de wereld, en de politieke en maatschappelijke roep om verandering wordt steeds luider. En die verandering moet nu plaatsvinden."

Partijleider Esther Ouwehand is de beoogde nieuwe lijsttrekker. Zij is voorgedragen door het bestuur. Op 24 september komen de leden bij elkaar voor een verkiezingscongres.

Bij de afgelopen paar Kamerverkiezingen groeide de partij gestaag naar de huidige zes zetels. In een peiling van eind vorige maand, die vanwege de grote winst van de nieuwe partij NSC van Pieter Omtzigt een politieke aardverschuiving te noemen was, kreeg de PvdD er virtueel twee zetels bij.

De partijcombinatie GroenLinks-PvdA wil een einde aan nuluren- en oproepcontracten en een minimumloon van 16 euro per uur. Dat staat in het gezamenlijke conceptverkiezingsprogramma. Verder gaat de belasting voor werkenden met een laag en middeninkomen omlaag en komt er een miljonairsbelasting, als het aan de partijen ligt.

Naast maatregelen voor de arbeidsmarkt en de sociale zekerheid willen de partijen ook meer dan nu gebeurt investeren in klimaatmaatregelen. Zij roepen op tot een "isolatieoffensief" voor alle huizen. Mensen met lage en middeninkomens krijgen daarbij voorrang, zodat hun lagere energierekening een positief effect heeft op hun besteedbaar inkomen. Een ov-kaart voor de daluren van 49 euro moet iedereen uit de spits en uit de auto krijgen.

Kernenergie is geen optie voor de partijen. Ze willen er geen nieuwe centrales bij en de centrale in Borssele moet volgens plan over tien jaar worden gesloten.

Lijsttrekker Frans Timmermans wil ook werken aan herstel van vertrouwen van burgers. "Het zelfvertrouwen in Nederland is weggespoeld, we benaderen elkaar in toenemende mate agressief en het vertrouwen in de overheid is beschadigd", zegt Timmermans. "Als mensen een vraag verkeerd beantwoorden krijgen ze al geen uitkering. Er is de afgelopen jaren gebleken dat mensen ten onrechte worden vermalen in de overheidsbureaucratie. Dat moet anders."

De partijen willen ook af van marktwerking in de kinderopvang - die moet een gratis voorziening worden - en de ouderenzorg. En grote techbedrijven krijgen een belastingheffing over hun digitale omzet. GroenLinks-PvdA blijft de militaire, humanitaire en economische hulp aan Oekraïne steunen.

Timmermans werd op 22 augustus via een ledenraadpleging gekozen tot lijsttrekker. Hij kreeg 91,8 procent van de stemmen. Er waren geen tegenkandidaten. Ongeveer de helft van de leden bracht een stem uit. Komende vrijdag wordt de lijst met de andere kandidaten bekendgemaakt. Ook daar wordt vervolgens een ledenreferendum over gehouden.

Bij de Kiesraad zijn in totaal 70 partijnamen geregistreerd voor de Tweede Kamerverkiezingen. Gisteren zijn nog 16 nieuwe namen in het register opgenomen. Daarbij zijn onder meer de 'Liberaal Democratische Partij', 'Wij doen niet meer mee aan politiek', de 'Partij vd Sport' en de 'Partij voor Ontwikkeling'. Vorige week werd 'Nieuw Sociaal Contract' al geregistreerd, de partij van Pieter Omtzigt.

Al langer bestaande partijen hoeven zich niet elke keer opnieuw te registreren. En registratie hoeft niet te betekenen dat een partij ook echt meedoet.

Partijen moeten op 9 oktober hun kandidatenlijsten inleveren bij de Kiesraad. Ook partijen die zich niet hebben laten registreren, kunnen nog meedoen aan de verkiezingen, maar dat kan dan niet meer met een partijnaam. Alleen deelname met een zogenoemde blanco lijst is dan nog mogelijk.

Bij de Tweede Kamerverkiezingen van maart 2021 waren 89 partijnamen geregistreerd. Er deden toen uiteindelijk 37 partijen mee. Dit jaar zijn de Kamerverkiezingen op 22 november.

De Tweede Kamer is terug van zomerreces en ziet er heel anders uit dan in juli: er zijn inmiddels 21 fracties, de BBB is gegroeid naar vier zetels, GroenLinks en de PvdA vormen sinds vorige week de facto één fractie en er treden verschillende nieuwe fractievoorzitters aan.

Alle veranderingen komen door de val van het kabinet op vrijdag 7 juli. Dat was de eerste dag van het reces van de Tweede Kamer. De maandag daarna kondigden premier Rutte en CDA-leider Hoekstra hun vertrek aan, gevolgd door een trits aan bewindspersonen, partijleiders en Kamerleden.

De verkiezingen zijn pas op 22 november, maar in aanloop is er al een duidelijk effect te zien. Om te beginnen kondigde Kamerlid Ephraim aan dat hij breekt met Groep Van Haga. Vanaf vandaag vormt hij een eenmansfractie, waardoor het aantal fracties naar het nieuwe record van 21 is gegroeid.

Dat is strikt genomen. Want de fracties van GroenLinks en de PvdA opereren hechter dan voor de zomervakantie en vormen feitelijk al één fractie. Sinds vorige week vergaderen de Kamerleden van de twee partijen, die ook samen aan de verkiezingen meedoen, alleen nog maar gezamenlijk. En er is al aangekondigd dat GroenLinks-fractievoorzitter Klaver bij het tweedaagse Kamerdebat na Prinsjesdag, de Algemene Politieke Beschouwingen, namens beide fracties zal spreken.

Daarnaast is sinds vrijdag duidelijk dat de BBB-fractie niet meer alleen uit Caroline van der Plas bestaat, maar nog voor de verkiezingen is gegroeid naar vier zetels. Er zijn twee Kamerleden van JA21 naar haar overgestapt en één van de PVV. De partij van Wilders heeft daardoor vanaf nu 16 in plaats van 17 zetels, en voor JA21 betekent het dat Joost Eerdmans als eenmansfractie verder moet.

Andere veranderingen zijn dat verschillende fracties vanaf vandaag een nieuwe voorzitter hebben. Bij het CDA heeft Pieter Heerma het stokje vanmorgen overgedragen aan de nieuwe lijsttrekker: Henri Bontenbal. Bij de SGP vervangt Chris Stoffer de nestor Kees van der Staaij en bij Denk neemt Stephan van Baarle het over van Farid Azarkan.

Volt wil "grote systeemveranderingen die de crises oplossen". In het verkiezingsprogramma voor de Kamerverkiezingen pleit de partij voor een ander mensbeeld, dat gebaseerd is op vertrouwen. De menselijke maat zou de standaard moeten worden, met bijvoorbeeld een nationaal schuldenpardon voor iedereen met problematische schulden.

Net als bij vorige verkiezingen zet Volt radicaal in op één Europa: volgens de partij is het een illusie dat Nederland zelf een antwoord kan vinden op de uitdagingen van de 21ste eeuw. Volt wil een 'Verenigde Staten van Europa', met een eigen leger, een echt gezamenlijk klimaatbeleid, Europese belastingen en een Europese spreidingswet. Die moet zorgen voor een eerlijke en humane verdeling van vluchtelingen.

Nederland en Europa moeten wat Volt betreft klimaatneutraal zijn in 2040 - het huidige, demissionaire kabinet gaat uit van 2050. De partij wil korteafstandsvluchten niet meer toestaan en privéjets verbieden. Fossiele subsidies worden stopgezet en vervuilende fabrieken worden gesloten totdat ze zijn verduurzaamd. Verder komt er een verbod voor producenten om ongebruikte kleding en elektronica te vernietigen.

Daartegenover staan onder meer een Europees netwerk van snelheidstreinen, investeringen in groene steden en stadskernen, schone lucht en water.

Volgens lijsttrekker Dassen is de tijd geweest om stapje voor stapje te bekijken of we iets moeten doen: "Dat is precies de reden waarom Volt is opgericht. Te lang zijn keuzes vooruitgeschoven. Ons verkiezingsprogramma is idealistisch en ook realistisch."

Ook op het gebied van het sociaaleconomisch beleid stelt Volt een omwenteling voor: er moet een 'Nieuwe Economie' komen die gericht is op brede welvaart en waarin behoeften van maatschappij en natuur centraal staan. Werken gaat meer lonen; vermogen, vervuiling en bedrijven worden meer belast.

Alle toeslagen, heffingskortingen, aftrekposten en de werkgevers- en werknemerspremies worden afgeschaft. Daarvoor in de plaats komen een aangepaste inkomstenbelasting en een nieuwe basistoelage "als opmaat naar een 'universeel basisinkomen".

In het verkiezingsprogramma pleit Volt verder voor uitbreiding van de Tweede Kamer van 150 naar 250 leden en verlaging van de kiesgerechtigde leeftijd naar 16 jaar. Ook wordt een nationaal permanent 'burgerberaad' voorgesteld, waarmee burgers invloed op de politiek kunnen uitoefenen.

De overheid moet functioneren als een betrokken buurman of buurvrouw, maar moet tegelijkertijd op afstand blijven. Dat heeft BBB-leider Caroline van der Plas gezegd in de jaarlijkse HJ Schoo-lezing. Ze pleit voor een 'noaberstaat' of 'mienskipstaet', gestoeld op de manier waarop mensen in Twente en Friesland graag willen samenleven. Met gemeenschappen die, waar mogelijk, eigen keuzes kunnen maken.

Net als veel andere partijen legt BBB in de aanloop naar de verkiezingen de nadruk op bestaanszekerheid voor burgers. Van der Plas: "Het eindpunt is dat iedereen in dit land zonder zorgen thuis in de tuin of achter de buis kan zitten. Waarin er geen grote zorgen zijn over werk, dure boodschappen en brandstof."

De overheid moet burgers vertrouwen en burgers moeten de overheid kunnen vertrouwen, vindt Van der Plas. Iedereen in Nederland moet toegang hebben tot voorzieningen en kansen, ongeacht waar hij of zij woont. De afgelopen jaren zijn investeringen vooral gedaan in de Randstad, en te weinig in de regio. "Institutioneel urbanisme", noemt Van der Plas dat, appellerend aan de veelgebruikte term 'institutioneel racisme'.

Ze constateert dat de overheid zich steeds meer heeft teruggetrokken, waardoor mensen veel te veel zijn overgeleverd aan de markt. Maar de overheid moet aan de andere kant ook terughoudend zijn om zich te bemoeien met burgers en bedrijven. Overdreven bureaucratie heeft boeren tot boekhouders gemaakt, zegt ze.

Van der Plas erkent dat er een tegenstelling in haar boodschap zit. "Het is zowel een probleem dat de overheid zich terugtrekt uit Nederland, als dat diezelfde administratieve staat zich overal mee lijkt te bemoeien."

De huidige overheid is volgens haar vooral een "witteboordenoverheid". Het beleid wordt gemaakt door hoogopgeleide mensen die in hun eigen bubbel leven. Als het beleid faalt voelen zij dat niet, maar de gewone mensen wel. "De overheid moet stoppen een groot bedrijf te zijn."

Volgens Van der Plas zit Nederland in een "samenlevingscrisis", "een diepe vertrouwenscrisis tussen burger en overheid". Politici zijn medeschuldig aan de polarisatie, omdat ze mensen met een andere mening wegzetten als domrechts of wappie. Ze vindt het verschrikkelijk dat een populair tv-programma als Vandaag Inside, met Johan Derksen, wordt betiteld als borrelpraat.

"Ook onderbuikgevoelens zijn gevoelens. Wij hebben juist als taak dit serieus te nemen en mensen zich gezien en gehoord te laten voelen", zegt Van der Plas.

Er wordt niet meer naar elkaar geluisterd, meent ze. "We spreken wel, maar praten niet. Maatschappelijke gesprekken vinden niet meer plaats vanuit een positie van wederzijds vertrouwen, maar van wantrouwen." Het doet haar denken aan het bekende nummer van Simon and Garfunkel, The Sound of Silence. Ook daarin gaat het over mensen die niet luisteren.

Van der Plas zong de regels zelfs:

Naast goede bereikbaarheid voor iedereen wil BBB een herwaardering van de maakindustrie. Dat moet voorkomen dat we nog afhankelijker worden van landen als China en Rusland voor allerlei producten.

Maar als we te ambitieuze klimaatplannen opleggen, zullen die bedrijven het loodje leggen, denkt Van der Plas. "We moeten kijken naar draagbaarheid, haalbaarheid en uitvoerbaarheid van klimaatbeleid."

Politici moeten bescheiden, integer en empathisch zijn, vindt ze. Om polarisatie tussen partijen tegen te gaan stelt ze voor dat fracties in de Tweede Kamer via loting willekeurig in de zaal worden geplaatst. Dat zal volgens haar de samenwerking bevorderen. Nu is de plenaire zaal nog ingedeeld volgens het politieke spectrum van links naar rechts.

Als BBB na 22 november betrokken wordt bij de kabinetsformatie, wil Van der Plas "geen dichtgetimmerde afspraken", maar een akkoord op hoofdlijnen. Dat 'regieakkoord' wordt dan minimaal een keer per jaar beoordeeld door de Tweede Kamer. "Zitten we op de goede weg?" Ook mensen uit de praktijk en de burgers worden bij het beleid betrokken, met een bindend referendum.

De BBB-leider roept de pers op om zich niet te laten meeslepen door spindoctors die van de verkiezingen graag een premiersverkiezing willen maken. "De heer Timmermans vindt dat hartstikke mooi. Maar het is gewoon totale onzin." De GroenLinks/PvdA-leider wordt gekozen als Tweede Kamerlid. "Niks meer en zeker niks minder", beklemtoont Van der Plas.

Overigens presenteerde BBB vorige week zelf ook een officiële premierskandidaat: Mona Keijzer (ex-CDA). Zij wordt de nummer 2 van de lijst. Van der Plas heeft al gezegd dat ze in de Tweede Kamer blijft als haar partij de grootste wordt.

Podcast De Dag is terug na de zomerstop en dat is maar goed ook, want er is in de tussentijd veel gebeurd. De politieke zomer kun je ronduit roerig noemen. De uitstroom van politici die sinds de val van het kabinet in juli in gang was gezet, duurde voort en na verschillende partijpresentaties begint zich een beeld af te tekenen van de campagne richting de verkiezingen op 22 november.

In deze podcast praat politiek verslaggever van Nieuwsuur Arjan Noorlander ons bij over de herschikking van het politieke veld en de geluiden die hij in de wandelgangen hoort. Ook hij kijkt voorzichtig vooruit naar de komende maanden, die volgens hem hoe dan ook "doldwaas" worden.

Reageren? Mail dedag@radio1.nl

Je kunt deze aflevering van De Dag hier beluisteren. Bevalt het? Vergeet je dan niet te abonneren.

Onze podcasts:

De Dag: elke werkdag twintig minuten verdieping bij één onderwerp uit het nieuws.

Met het Oog op Morgen: elke dag een overzicht van het nieuws, een blik in de ochtendkranten en het betere journalistieke interview.

Het Beste uit het Oog: iedere zaterdag selecteert de redactie van Met het Oog op Morgen de mooiste gesprekken van de afgelopen week.

De Stemming van Vullings en Van der Wulp: elke vrijdag een nieuwe aflevering waarin de politieke week wordt doorgenomen. Gemaakt door NOS en EenVandaag.

Lang verhaal kort: elke werkdag rond vijven één onderwerp, in 5 minuten. NOS op 3 vertelt je wat je moet weten over een actueel onderwerp om het nieuws erover beter te kunnen volgen.

Het CDA wil met het verkiezingsprogramma terug naar de basis. "We hebben een aantal thema's verwaarloosd en die zetten we weer op de kaart", zei lijsttrekker Henri Bontenbal bij de presentatie van het concept-programma. Hij noemde onder meer de groeiende ongelijkheid, normen en waarden en het gezin.

De titel van het programma is 'Recht doen; een hoopvolle agenda voor heel Nederland'. Volgens het CDA moeten er "samen met iedereen van goede wil" drie "vernieuwingsbewegingen" worden in gang worden gezet.

Ten eerste moeten er minder regels komen en meer ruimte voor de burger. Volgens de partij leidt regelzucht "vooral tot een systeem van wantrouwen en schijnveiligheid". Daarnaast moet Nederland naar een cultuur "van saamhorigheid en gemeenschapszin", aldus de christendemocraten.

Verder vindt het CDA dat de focus moet verschuiven van "kortetermijnwinst naar duurzame waarden". Bedrijven moeten een bijdrage willen leveren aan het land, in plaats van alleen gericht zijn op het verdienen van zoveel mogelijk geld.

In het verkiezingsprogramma zitten een paar opvallende concrete punten. Zo keert de partij zich tegen opening van luchthaven Lelystad. Voor de wolf is volgens het CDA in Nederland geen plaats. Dat dier moet worden "verdreven".

Verder wil het CDA geen rekeningrijden op het platteland en krijgt de land- en tuinbouw hulp van de partij. De sector moet verduurzamen, maar wel in een tempo dat de sector "het kan meemaken".

Desgevraagd ging Bontenbal in op de verkiezingsstrijd met ex-CDA'ers Mona Keijzer (nummer 2 op de lijst van BBB) en Pieter Omtzigt die zijn eigen partij NSC heeft opgericht. "Ik zou zeggen: kies altijd voor het origineel."

Volgens Bontenbal is BBB geen christendemocratische partij "als je kijkt welke mensen er al onder hun dak zijn gekomen". De CDA-leider refereerde aan Lilian Helder van de PVV en Nicky Pouw-Verweij en Derk Jan Eppink van JA21 (eerder FvD).

Bontenbal prijst concurrent Omtzigt voor alle misstanden die hij in het verleden aan de kaak heeft gesteld. "Maar ik denk dat we ook een hoopvolle agenda moeten neerleggen."