Met Ellen Verkoelen als lijsttrekker hoopt 50Plus weer in de Tweede Kamer te komen. Het bestuur en de selectiecommissie van de partij hebben haar voorgedragen als lijsttrekker voor de verkiezingen van 22 november. Verkoelen zit voor 50Plus in de gemeenteraad van Rotterdam en in de Provinciale Staten van Zuid-Holland.

De 66-jarige Verkoelen zegt "zeer vereerd" te zijn. "Nederland verdient een sterke ouderenpartij die de ouderenbelangen borgt. In de Tweede Kamer zal ik mij net zo stevig inzetten voor de senioren als ik nu al doe lokaal en regionaal", schrijft ze op X.

50Plus zit nu niet in de Tweede Kamer. Bij de vorige verkiezingen in 2021 kreeg de ouderenpartij één zetel met Liane den Haan, maar zij verliet twee maanden later de partij vanwege een conflict met het bestuur.

Den Haan ging verder als onafhankelijk Kamerlid en begon een jaar later een nieuwe ouderenpartij: Goud. Ze maakte in juli bekend zich niet verkiesbaar te stellen voor de komende verkiezingen en uit de politiek te vertrekken.

50Plus is op dit moment wel vertegenwoordigd in de Eerste Kamer. Senator Martin van Rooijen behield bij de verkiezingen afgelopen voorjaar zijn zetel.

CDA'er Hanke Bruins Slot wordt de nieuwe demissionair minister van Buitenlandse Zaken. Ze volgt haar partijgenoot Wopke Hoekstra op, die kandidaat is voor de Europese Commissie.

Bruins Slot is nu nog demissionair minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. Die functie wordt overgenomen door Hugo de Jonge, ook van het CDA. De Jonge blijft ook demissionair minister voor Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening. De functie van vicepremier wordt overgenomen door Karien van Gennip, de CDA-minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid.

Bruins Slot (45) is oud-militair en voormalig defensiewoordvoerder van de CDA-fractie. In haar nieuwe functie krijgt ze een belangrijke rol in het vormgeven van de Nederlandse steun aan Oekraïne, in de strijd tegen Rusland.

"Als Afghanistan-veteraan en de minister die verantwoordelijk is voor de inlichtingen- en veiligheidsdienst, is Hanke meer dan gekwalificeerd voor deze overstap naar Buitenlandse Zaken", stelt CDA-partijleider Bontenbal in een verklaring. Dat Hugo de Jonge haar portefeuille overneemt, noemt de partijleider logisch. "Het kabinet is demissionair, dus is het niet logisch om iemand van buiten te vragen."

Hoekstra wordt waarschijnlijk Eurocommissaris van Klimaat. Hij moet de opvolger worden van Frans Timmermans, die de gezamenlijke lijst van de PvdA en GroenLinks bij de komende verkiezingen zal aanvoeren.

Binnenkort is er een hoorzitting in het Europees Parlement over de kandidatuur van Hoekstra. In afwachting daarvan heeft hij zijn ministerschap al neergelegd. Voorzitter Von der Leyen van de Europese Commissie steunt zijn kandidatuur, bleek afgelopen week.

Het demissionaire kabinet blijft aan tot de Tweede Kamerverkiezingen van 22 november en de daaropvolgende formatie. Na de afgelopen Kamerverkiezingen duurde de formatie van een nieuw kabinet zo'n tien maanden.

'Derdelanders' houden recht op opvang in Nederland totdat de Raad van State hier een definitief oordeel over heeft geveld. Ze hoeven dus niet maandag al weg. Demissionair staatssecretaris Van der Burg (Asiel en Migratie) heeft dat besloten. Naar verwachting betekent dit dat niet-Oekraïense vluchtelingen die in Oekraïne woonden toen de oorlog uitbrak tot zeker november mogen blijven.

Van der Burg heeft hier vandaag over overlegd op het ministerie van Justitie en Veiligheid. Aanleiding is een spoeduitspraak van de Raad van State over het recht op verblijf van één derdelander, uit Tanzania. Gisteravond laat bepaalde de raad dat hij voorlopig recht houdt op opvang in Nederland en dat niet uiterlijk op 4 september zijn opvang stopt, zoals de overheid wil.

De Tanzaniaanse man die vanuit Oekraïne is gevlucht staat niet alleen. Er zijn zo'n 2900 derdelanders in Nederland en meerdere van hen hebben rechtszaken aangespannen tegen de Staat. Sommige rechters oordeelden dat de derdelanders mogen blijven, andere rechters vinden dat de Staat gelijk heeft.

Om duidelijkheid te krijgen over de derdelanders is een definitieve uitspraak nodig van de hoogste bestuursrechter van Nederland, de Raad van State. Die uitspraak wordt eind november verwacht. Het kabinet had dus gewild dat de derdelanders de opvang en Nederland hadden moeten verlaten terwijl nog niet definitief zeker is of dat juridisch houdbaar is.

De Raad van State zei gisteravond laat al dat de uitspraak in de zaak van de Tanzaniaan weliswaar niet direct voor alle derdelanders geldt, maar dat die wel richtinggevend is. Dat wil zeggen dat alle derdelanders die in beroep gaan tegen een uitspraak waardoor ze het land moeten verlaten, tot een einduitspraak in de opvang mogen blijven.

Over het verblijf voor de niet-Oekraïners die vanuit Oekraïne naar Nederland zijn gevlucht is veel te doen. Asieladvocaten en vluchtelingenorganisaties hekelen de onzekerheid waarmee de groep te maken heeft en ook gemeenten willen dat er duidelijkheid komt van het kabinet.

Er wordt gevreesd voor chaotische situaties, onder meer doordat derdelanders kunnen proberen asiel te krijgen in Nederland terwijl hun thuisland als veilig wordt aangemerkt. Een toename van dit soort 'kansloze' aanvragen zou de toch al hoge werkdruk bij immigratiedienst IND en opvangorganisatie COA verder doen oplopen. Ook zouden de derdelanders illegaal op straat kunnen belanden als de opvang wordt stopgezet.

Vorig jaar zomer maakte het kabinet bekend dat hun recht op bescherming op 4 maart 2023 zou aflopen. Later werd dat uitgesteld naar 4 september. Staatssecretaris Van der Burg hield eerder nog vast aan het besluit dat de opvang van derdelanders per maandag 4 september stopt. In dat geval hadden ze 28 dagen de tijd gehad om weg te gaan uit Nederland.

De Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) adviseerde gemeenten ondertussen om de derdelanders voorlopig te blijven opvangen, en geen "onomkeerbare besluiten" te nemen. Meerdere gemeenten, waaronder Eindhoven, Groningen, Arnhem, Ede, Deventer en Roermond lieten al weten dat ze de deadline van Van der Burg naast zich neer zouden leggen.

Partijoprichters Joost Eerdmans en Annabel Nanninga van JA21 zijn de nummers een en twee van de kandidatenlijst voor de Tweede Kamerverkiezingen op 22 november. Op een ledenbijeenkomst in Amersfoort presenteerde de partij de kandidatenlijst en het verkiezingsprogramma.

Eerdmans is de partijleider en huidige fractievoorzitter in de Tweede Kamer. Nanninga is fractievoorzitter van JA21 in de Eerste Kamer, waar de partij drie zetels heeft, en in de gemeenteraad van Amsterdam. De aankondiging dat Nanninga de Tweede Kamer in wil leidde tot kritiek binnen de partij. Nanninga belooft haar andere functies op te geven als ze in de Kamer komt.

Op plaats drie staat raadslid van Leefbaar Rotterdam Simon Ceulemans en op plaats vier staat ondernemer Elrie Bakker-Derks, tevens fractievoorzitter van JA21 Gelderland. Op vijf staat Don van Doorn, die ambtenaar is bij het ministerie van Justitie en Veiligheid en daarnaast raadslid in Lansingerland.

Immigratie blijft het hoofdthema voor JA21. Eerdmans: "Die asielcrisis blijft maar voor problemen zorgen. Wij willen uiteindelijk opvang buiten de EU en nu een tijdelijke asielstop." Daarnaast wil de partij een kleinere overheid die minder geld uitgeeft. "We moeten steeds meer en we mogen steeds minder", hield Eerdmans de leden voor. "De overheid bemoeit zich te veel met ons leven. U maakt zelf wel uit of u met de auto, de trein of het vliegtuig gaat."

Campagneleider Nanninga deed onderzoek naar kiezers en vertelde de leden dat er voldoende mensen zijn die 'rechts' willen gaan stemmen en bij JA21 uit kunnen komen. Maar dan moet er wel gewerkt worden aan de naamsbekendheid van de partij, zei ze.

In de Tweede Kamer heeft de partij sinds gisteren nog maar een zetel over, die van Eerdmans. Gisteren werd bekend dat de voormalige JA21-Kamerleden Nicki Pouw-Verweij en Derk Jan Eppink per direct overstappen naar de BBB van Caroline van der Plas. En vorige week verlieten twee Europarlementariërs en vier oud-Statenleden de partij uit onvrede met Nanninga's wens om zich verkiesbaar te stellen voor de Tweede Kamer.

Eerdmans zei vandaag dat dit soort problemen nu eenmaal horen bij een nieuwe politieke partij. "Leefbaar Rotterdam, waar ik ooit vandaan kwam, is nu een van de stabielste partijen in de gemeente. Nieuwe partijen hebben altijd een shake-out, mensen uit de beginfase die opstappen. Vandaag pakken we de draad weer op uit volle overtuiging."

De voormalige Forum voor Democratie-leden Eerdmans en Nanninga deden in 2021 voor het eerst met hun nieuwe partij mee aan de Tweede Kamerverkiezingen. Nanninga was toen niet verkiesbaar. De partij haalde drie zetels.

D66 wil lagere lasten voor werkenden en kleine ondernemers, minder regeldruk en minder concurrentie in de zorg. Ook omarmt de partij kernenergie als een van de oplossingen voor het klimaatprobleem. Dat zei de nieuwe partijleider Rob Jetten op een partijbijeenkomst in Zwolle, waar hij formeel het lijsttrekkerschap voor de komende verkiezingen aanvaardde.

De 36-jarige Jetten is op dit moment demissionair minister voor Klimaat en Energie. Hij kreeg als Kamerlid de bijnaam 'klimaatdrammer', en ook vandaag noemde hij klimaatactie prioriteit nummer één van zijn partij. "Als minister heb ik gemerkt hoe belangrijk het is om met optimisme aan de slag gaan. Te laten zien dat het kan en hoeveel moois het ons brengt. Niet meer zo preken en drammen, die tijd is voorbij, maar gewoon doen."

Hij hoopt dat een nieuwe generatie politici met minder harde tegenstellingen en polariserende uitspraken tot oplossingen kan komen die kiezers het vertrouwen in de politiek teruggeven. "Deze verkiezingen zijn een generatiewissel. Voor het eerst sinds 2002 staat er geen zittende premier op het stembiljet. Alles is nu mogelijk."

Jetten wil met zijn partij het "redelijke alternatief" zijn en staat ook open voor gesprekken met Pieter Omtzigt (NSC), Henri Bontenbal (CDA) en Caroline van der Plas (BBB). Hij vindt het veelbelovend wat zij tot nu toe laten horen, al is hij het niet altijd met hen eens. "Dit moet de generatie worden die nieuwe politiek brengt, die mensen serieus neemt, die ideeën vooropstelt."

Maar de keuze van VVD-lijsttrekker Dilan Yesilgöz om de PVV van Geert Wilders niet uit te sluiten gaat hem te ver. "Dat is spelen met vuur", zei hij.

Jetten werd door meer dan 90 procent van de leden die een stem uitbrachten gekozen tot lijsttrekker, er waren geen tegenkandidaten. Vandaag bedankte hij zijn voorganger Sigrid Kaag, die deze zomer bekendmaakte de politiek te verlaten.

"Jij werd de eerste vrouwelijke minister van Financiën in de Nederlandse geschiedenis", zei Jetten tegen Kaag, die ook in de zaal aanwezig was. "Terwijl je jezelf en je gezin hebt weggecijferd, heeft jouw leiderschap onze partij en Nederland heel veel gebracht." Kaag kreeg een staande ovatie van de leden. Zij wist haar partij bij de vorige Kamerverkiezingen in 2021 een flinke winst te bezorgen.

Het is allerminst vanzelfsprekend dat dat Jetten ook gaat lukken. In een peiling van I&O Research, die wijst op een politieke aardverschuiving mede door de nieuwe partij van Omtzigt, zou D66 van de 24 zetels in de Tweede Kamer nu naar 7 zakken.

De nieuwe D66-leider wil een ander politiek profiel neerzetten en benadrukte in zijn speech zijn "gewone" afkomst van "hardwerkende middenstanders" uit het Brabantse Uden en zijn ouders die in het onderwijs en de zorg werkten.

Jetten: "Misschien ben ik ook wel een beetje saai, zeker in een tijdperk waarin opvallen, schreeuwen en afwijken wordt beloond. Maar voor mij is dit het verhaal van de Nederlandse belofte. Dat als je hard werkt je meer kunt geven aan je kinderen en aan de mensen om je heen."

Europarlementariër Tom Berendsen wordt voor het CDA-lijsttrekker bij de verkiezingen voor het Europees Parlement. Hij was door het partijbestuur voorgedragen en de verenigingsraad heeft er nu mee ingestemd.

De 40-jarige Berendsen zit sinds 2019 in het Europees Parlement. De vertrouwenscommissie noemt hem een verbinder met een breed netwerk die heeft laten zien dat hij goed in staat is "de vertaalslag te maken tussen de behoeften en belangen van Nederlanders en de complexe Brusselse besluitvorming en voorstellen vanuit het Europees Parlement".

Berendsen zegt in een reactie op zijn benoeming dat Nederland en Europa voor grote uitdagingen staan, zoals de oorlog in Oekraïne en de gevolgen van klimaatverandering. Dat maakt volgens hem dat "onze manier van leven onder druk staat".

Hij benadrukt dat eenheid belangrijk is op gebieden als energie, defensie en migratie. "Tegelijkertijd moet er meer ruimte zijn voor oplossingen vanuit lidstaten en regio's: zij weten wat nodig is."

De lijsttrekker van het CDA bij de Tweede Kamerverkiezingen, Henri Bontenbal, is blij met Berendsen. "Tom heeft zijn sporen verdiend in het EU-parlement en met Tom wil ik werken aan een EU die als waardengemeenschap bescherming biedt en zorgt dat we samen sterk staan in de wereld".

Bij de vorige twee verkiezingen was Esther de Lange (48) de Europese lijsttrekker van het CDA. Zij zit sinds 2007 in het Europees Parlement, maar keert na de verkiezingen van juni volgend jaar niet terug.

Er was sprake van dat ze de overstap naar het demissionaire kabinet zou maken, maar daarover zegt ze op X, voorheen Twitter, dat ze dat niet gaat doen. Ze wenst Berendsen veel succes en zegt zich tot de verkiezingen te blijven inzetten voor Europa.

Decennialang stond in verkiezingstijd een groen CDA-bord in de tuin van hun Amelandse woning. Dit keer komt het bord de schuur niet uit. Folderen in CDA-jassen gaat het echtpaar De Jong-Gransbergen ook niet meer doen. Hij is nog wel lid, zij niet meer. "Ik kon het nog niet, opzeggen", zegt Jeroen de Jong. "Voor mijn vrouw was het al langer een uitgemaakte zaak."

Jaren waren ze actief voor het CDA. Hij zestien jaar, ook in de Amelandse raad. Nu overweegt hij een stem op Nieuw Sociaal Contract, de partij van oud-CDA'er Omtzigt. Zij neigt naar de BBB.

Via een liveverbinding op YouTube keken ze gisteren naar de presentatie van de kandidatenlijst van BBB. "Keijzer en Van der Plas, wat een topvrouwen stonden daar", zegt Alice Gransbergen. "Die durven voor hun mening uit te komen." De Jong: "Met Mona Keijzer als premierskandidaat slaat de BBB wel even een slag."

Geen campagne meer voeren voor het CDA is nog wel even wennen, zegt De Jong. "Maar ik kan de partij nu niet meer steunen." Het laatste partijstuk Voor heel Nederland dat pleit voor een eerlijker verdeling tussen stad en platteland biedt volgens De Jong goede inzichten, maar kwam voor hem te laat. "Te lang liet het CDA het platteland links liggen."

Deze zomer kreeg het echtpaar bezoek van BBB-voorvrouw Caroline van der Plas. Ze ontvingen haar aan de keukentafel in hun Amelandse woning, samen met een clubje ondernemers. Het gesprek ging over het eiland, de economie, de problemen met de ondiepe vaargeul en het gevoel van veel eilanders door de politiek in de steek te zijn gelaten.

Ze voelen zich door Van der Plas begrepen en gehoord. De landelijke politiek heeft "de focus op de achterban verloren", zeggen ze, maar de BBB heeft "goede plannen" om "de balans tussen stad en platteland te herstellen". Gransbergen is na dat gesprek al redelijk overtuigd van haar stem, De Jong hoopt dan nog op Omtzigt. Van premierskandidaat Keijzer is op dat moment nog niets bekend.

Als Omtzigt half augustus bekendmaakt aan de verkiezingen mee te doen, is De Jong verheugd. Twee zomers terug las hij Omtzigts boek Een nieuw sociaal contract en raakte hij van zijn verhaal overtuigd. De belangstelling voor het boek is sinds Omtzigt bekendmaakte deel te nemen aan de verkiezingen weer toegenomen; afgelopen week was het het bestverkochte boek.

De ideeën voor een nieuwe bestuurscultuur spreken De Jong zeer aan. Toch wacht hij nog met kiezen. "Over sommige punten, zoals migratie, weten we nog niets. Stikstof? Een ingewikkeld vraagstuk. Ik ben echt niet tegen natuur, we zijn hier op het eiland dag en nacht met het werelderfgoed bezig. Maar de politiek heeft zich klemgezet en het land zit op slot. Ik ben benieuwd waar Omtzigt mee komt."

Met nog twaalf weken te gaan tot de verkiezingen vraagt de NOS meer oud-CDA'ers hoe het hun vergaat. Zoals de Twentse Marinus den Hartogh, die na vijftien jaar bij de partij vertrok. Hij stapte in De Nieuwe Denktank met mensen uit verschillende partijen en schreef mee aan een stikstofstuk.

Van der Plas doet het "fantastisch", vindt Den Hartogh, toch voelt hij zich "meer aangesproken" door Omtzigts ideeën over bestuurshervorming. Dat beide politici geen premier willen worden, noemt hij "heel goed nieuws". "Met hen in de Kamer wordt de positie van de Kamer ten opzichte van het kabinet versterkt."

Het Leidse oud-CDA-raadslid Joost Bleijie sloot zich na zijn vertrek aan bij de BBB. Hij heeft "veel sympathie" voor de ideeën van Omtzigt, maar de "rechtdoorzee-politiek" van Van der Plas trekt hem ook. "Met Keijzer als premierskandidaat slaat de BBB een flinke slag. Ze was binnen het CDA al populair en nam het tegen Rutte op."

Bleijie werd in 2000 lid van het CDA. "Vanwege de normen en waarden, de Balkenende-tijd. De partij is dat kwijtgeraakt, maar bij de BBB zie ik dat wel. Dat trekt me denk ik over de streep."

Met de overstappers Helder van de PVV en Eppink en Pouw-Verweij van JA21 ziet de Amelandse De Jong de BBB een "kleine ruk naar rechts maken". Maar de partij "verbreedt zich zo ook". Gransbergen is er na gisteren wel bijna uit, zegt ze. "Knap hoe de BBB uit alle delen van de samenleving mensen op de lijst heeft gekregen die weten wat er speelt." De Jong: "Dat heeft de BBB doordacht gedaan. Nu moet Omtzigt niet te lang wachten met een lijst."

Omtzigt heeft aangegeven niet de grootste te willen worden, waardoor sommigen zich afvragen hoe hij dat wil afwenden. Door niet in alle kieskringen mee te doen? Door een maximumaantal zetels te noemen? "Dat zou jammer zijn", zegt De Jong.

Het wachten is nu op de lijst en het programma van Omtzigt. Eén ding is duidelijk: CDA wordt het voor De Jong niet meer. Een beetje pijn doet het soms nog wel. "Ik ben en blijf een christendemocraat in hart en nieren."

Een Tanzaniaanse man die vanuit Oekraïne gevlucht is, een zogenoemde 'derdelander', blijft in ieder geval voorlopig recht houden op opvang in Nederland totdat de hoogste bestuursrechter daar uitspraak over doet. Dat heeft de Raad van State bepaald in een spoeduitspraak.

De overheid wil dat derdelanders uiterlijk maandag de opvang verlaten, en vanaf dan binnen 28 dagen Nederland verlaten. Hierop spanden meerdere van hen rechtszaken aan tegen de Staat. Inmiddels zijn er meerdere uitspraken van rechtbanken geweest, waarbij sommige rechters oordelen dat de derdelanders mogen blijven, terwijl anderen, zoals in het geval van de Tanzaniaan oordelen dat de Staat gelijk heeft.

Om meer duidelijkheid en eenheid te scheppen over deze uitspraken is een definitieve uitspraak van de Raad van State, de hoogste bestuursrechter nodig. Deze uitspraak volgt waarschijnlijk eind november, maar omdat de Tanzaniaan dus eigenlijk al 4 september uit de opvang moest, vroeg hij een spoedprocedure aan met een verzoek om tot die tijd in ieder geval in de opvang te blijven.

De uitspraak van vandaag geldt alleen voor de Tanzaniaan, zegt een woordvoerder van de Raad van State. Maar de uitspraak is volgens hem wel richtinggevend. "Iedere derdelander die nu in hoger beroep gaat tegen een uitspraak die ongunstig heeft uitgepakt en verzoekt om in de tussentijd in de opvang te mogen blijven, krijgt namelijk wel dezelfde voorlopige uitspraak van ons: dat zij mogen blijven tot er einduitspraak is gedaan op zijn hoger beroep."

Ook het CDA zet tijdens de campagne voor de Tweede Kamerverkiezingen van november in op het thema bestaanszekerheid. Henri Bontenbal sprak uitgebreid over dat thema in zijn eerste toespraak als lijsttrekker van de partij. Hij was in Theater De Lieve Vrouw in Amersfoort te gast bij een bijeenkomst van CDA-jongerentak CDJA.

Bontenbal vindt dat Nederland een land is geworden "met twee gezichten", dat niet voor iedereen "gaaf" is. Er is volgens hem een groeiende groep mensen die weliswaar niet in armoede, maar wel in onzekerheid leeft. Als voorbeelden noemde hij jongeren die geen betaalbare woning kunnen vinden en het stichten van een gezin uitstellen en mensen die een normaal inkomen hebben, maar nauwelijks geld overhouden om te sparen.

De nieuwe CDA-leider verlangt naar een "fatsoenlijke samenleving" met "saamhorigheid", waarin mensen "weer normaal doen" en niet de "speelbal" zijn van de markt of de overheid. Hij vindt dat de politiek te ver is meegegaan in het neoliberale denken en dat het vertrouwen in de vrije markt is doorgeslagen. Daardoor zijn, naar zijn mening, te veel burgers alleen komen te staan "tegenover een kille overheid en een kille markt" en "tegenover elkaar".

"De mens wil gezien worden, als erkenning van zijn of haar bestaan", vatte hij zijn visie samen. "In het besef dat we elkaar altijd nodig hebben. Dat is voor mij christendemocratie. Dat is ons mensbeeld. Ieder mens telt."

Behalve het CDA hebben onder meer Pieter Omtzigt (Nieuw Sociaal Contract) en de combinatie PvdA/GroenLinks al laten weten dat zij willen inzetten op het thema bestaanszekerheid.

Het CDA presenteert maandag zijn conceptverkiezingsprogramma en Bontenbal noemde alvast een paar punten die daarin zullen staan. De christendemocraten willen een "flinke verhoging" van de kinderbijslag en het kindgebonden budget, een verlaging van de lasten op arbeid en een verhoging van de lasten op vermogen. Ook wil het CDA een andere overheid, die "haar inwoners weer moet vertrouwen en zelf betrouwbaar moet handelen".

Verder citeerde de lijsttrekker oud-CDA-politicus Hannie van Leeuwen. Die zei in 2011, toen de partij moest beslissen over de gedoogconstructie met de PVV: "Als de partij op de rug ligt, dan ga je met des te meer elan proberen de partij weer op de benen te krijgen. Dus ik zeg tegen alle mensen die de neiging hebben om af te haken: 'Doe het nu niet, kom naast mij staan en laten we samen vechten voor de inhoud'."

In een peiling van I&O Research van afgelopen zaterdag komt de partij van Bontenbal uit op een historisch laag zetelaantal van drie. Veel prominente CDA'ers hebben laten weten dat zij niet op de kandidatenlijst willen, zoals Bontenbals voorganger Wopke Hoekstra, oud-partijleider Hugo de Jonge en fractievoorzitter Pieter Heerma.

Het CDA maakte twee weken geleden bekend dat ze met Henri Bontenbal aan het roer de verkiezingen in willen. Hij zit sinds 2021 voor het CDA in de Tweede Kamer. Hij is van huis uit natuurkundige en zei bij zijn presentatie dat hij voor een CDA staat dat "vanuit het midden" opereert.

Ook in de laatste week van het zomerreces van de Tweede Kamer is er weer een hoop te bespreken voor Xander van der Wulp en Marleen de Rooy. Welke conclusies kunnen worden getrokken uit de eerste grote zetelpeiling na de aankondiging dat Pieter Omtzigt meedoet aan de verkiezingen?

Inmiddels beginnen verschillende partijen zich ook warm te draaien voor de verkiezingen. De SGP nam afscheid van Kees van der Staaij, maar had met Chris Stoffer direct een opvolger klaarstaan. Zet Stoffer de lijn van Van der Staaij voort of kiest hij een eigen koers? De VVD kwam met het partijprogramma Ruimte Geven. Grenzen Stellen. Wat betekent dat concreet? En de SP presenteerde zijn kieslijst en zette daar verschillende lijstduwers op. Kunnen deze lijstduwers echt een verschil maken?

Verder is het demissionaire kabinet erin geslaagd om deze week de begroting rond te krijgen. Wat gaan ze doen om de armoede in Nederland te bestrijden?

Ook werd in tv-programma Zembla duidelijk dat tientallen Kamerleden een vorm van beveiliging krijgen. Wat voor impact heeft dat op de Nederlandse politiek?

Tot slot laat Joost Vullings nog iets van zich horen.

Deze aflevering van De Stemming van Vullings en Van der Wulp kun je hier beluisteren. Bevalt het? Vergeet je dan niet te abonneren!

De Dag: elke werkdag twintig minuten verdieping bij één onderwerp uit het nieuws.

Met het Oog op Morgen: elke dag een overzicht van het nieuws, een blik in de ochtendkranten en het betere journalistieke interview.

Het Beste uit het Oog: iedere zaterdag selecteert de redactie van Met het Oog op Morgen de mooiste gesprekken van de afgelopen week.

De Stemming van Vullings en Van der Wulp: elke vrijdag een nieuwe aflevering waarin de politieke week wordt doorgenomen. Gemaakt door NOS en EenVandaag.

Lang verhaal kort: elke werkdag rond vijven één onderwerp, in 5 minuten. NOS op 3 vertelt je wat je moet weten over een actueel onderwerp om het nieuws erover beter te kunnen volgen.

De BoerBurgerBeweging (BBB) schuift voormalig CDA-coryfee Mona Keijzer naar voren als premierskandidaat. Dat heeft de partij op een bijeenkomst in Deventer bekendgemaakt. Caroline van der Plas liet in juli al weten dat zij opnieuw lijsttrekker is, maar niet voor het Torentje gaat.

Van der Plas wil de BBB vanuit de Tweede Kamer blijven leiden Ze vindt het Kamerwerk "het allermooiste werk dat ik ooit gedaan heb" en heeft geen zin om nette kleren aan te moeten en de wereld over te vliegen. "Dan moet ik hakken dragen, terwijl ik helemaal niet op hakken kan lopen", zei ze in De Telegraaf.

Mona Keijzer was voor zij de landelijke politiek inging onder meer wethouder in Purmerend. In 2012 deed ze een gooi naar het lijsttrekkerschap van het CDA. Ze verloor toen van Sybrand Buma. In 2020 probeerde ze het opnieuw, maar toen werd het Hugo de Jonge.

Zo presenteerde Van der Plas haar premierskandidaat:

Tussen 2017 en 2021 was ze staatssecretaris van Economische Zaken. Premier Rutte ontsloeg haar, wat zelden voorkomt onder bewindspersonen, omdat ze openlijk kritiek uitte op het coronabeleid van het kabinet waar ze zelf deel van uitmaakte.

In juni kwam ze nog in de CDA-commissie die het programma voor de Europese verkiezingen schrijft. Maar een maand geleden brak ze dan toch met de partij. Ze komt nu op nummer 2 van de kandidatenlijst van BBB.

Keijzer zei dat ze in april is gevraagd door Van der Plas, maar in eerste instantie 'nee' had gezegd. "Je stapt niet na 34 jaar bij een partij zomaar over". Maar ze voelde zich erg aangesproken door de partij die noaberschap (saamhorigheid) hoog in het vaandel heeft staan en "echte oplossingen zoekt voor echte mensen", daardoor begon "het politieke vuur toch weer te branden".

In de ogen van Mona Keizer is de BBB "wars van politieke spelletjes":

Behalve Keijzer komen er meer overstappers uit andere partijen op de lijst, onder wie een aantal Tweede Kamerleden. Het gaat dan om Lilian Helder van de PVV en Nicky Pouw-Verweij en Derk Jan Eppink van JA21. Zij sluiten zich per direct aan bij de BBB-fractie, die daardoor nog voor de verkiezingen van één naar vier zetels groeit. Voor JA21 betekent het dat partijleider Joost Eerdmans als eenmansfractie door zal moeten.

Op nummer 3 van de BBB-kandidatenlijst staat luitenant-kolonel Gijs Tuinman, die als een van de weinige militairen de Militaire Willemsorde heeft gekregen, de hoogste militaire onderscheiding in Nederland. Van der Plas zei over hem dat ze "heel erg trots" en "flabbergasted" is dat hij zich heeft aangesloten. "Want er staan ons internationaal en op defensiegebied heel grote uitdagingen te wachten."

De BBB kwam in 2021 met één zetel in de Tweede Kamer. Na de Provinciale Statenverkiezingen in maart werd de partij met zestien zetels in de Eerste Kamer daar in één klap de grootste.

Eerder hebben Dilan Yesilgöz van de VVD en Frans Timmermans van de combinatie GroenLinks/PvdA laten weten dat zij premier willen worden, als hun partij gaat meeregeren. Pieter Omtzigt wil net als Van der Plas in de Tweede Kamer blijven, als zijn partij Nieuw Sociaal Contract gaat meeregeren.

Het kabinet gaat het aantal vluchten op Schiphol terugbrengen, maar niet zo ver als eerder gedacht. Het maximaal aantal vliegbewegingen op de luchthaven gaat volgend jaar van 500.000 terug naar 452.500. Dat is een minder grote krimp dan het eerder aangekondigde aantal van 440.000.

Het mes moet in de capaciteit op Schiphol om de geluidshinder voor omwonenden terug te dringen. Het kabinet moest uiterlijk vandaag de plannen hiervoor indienen bij de Europese Commissie. Die geeft advies over het krimpplan. Daarna neemt het kabinet een definitief besluit.

Een ban op privéjets komt er niet op Schiphol, dat voorlopig ook 's nachts openblijft voor vliegverkeer. In plaats van maximaal 32.000 vluchten mogen er straks nog 28.700 vliegtuigen opstijgen en landen in de nachturen. Dat moeten ook stillere toestellen zijn.

Het demissionaire kabinet gaat een nachtsluiting, zoals Schiphol dat zelf heeft voorgesteld, wel onderzoeken. Daarvoor wil het kabinet weten wat de gevolgen zijn en inspraak krijgen van bijvoorbeeld luchtvaartmaatschappijen.

Daarbij wordt het gebruik van start- en landingsbanen die voor de meeste overlast zorgen bij omwonenden beperkt. Een plan van Schiphol zelf voor een gedeeltelijke nachtsluiting wordt nog nader onderzocht, aldus verantwoordelijk demissionair minister Harbers van Infrastructuur en Waterstaat.

Met 15 procent wordt volgens Harbers de eis om de geluidsoverlast van Schiphol met 20 procent af te laten nemen niet gehaald. Mogelijkheden voor extra maatregelen blijken niet haalbaar of duren te lang, zoals stillere vliegtuigen.

Om die reden gaat Harbers het voorstel van Schiphol voor een gedeeltelijke sluiting nader onderzoeken. In een reactie na de ministerraad benadrukte Harbers dat het doel van 20 procent minder geluidsoverlast hoe dan ook gehaald gaat worden. "Het verder beperken van vluchten is een allerlaatste redmiddel. We gaan nu alvast 15 procent geluidsreductie invullen. Die overige 5 procent moet in de volgende fase ingevuld worden."

Om het doel van 20 procent te halen wordt het plan van Schiphol om 's nachts minder en ook stillere vliegtuigen te halen nu nader onderzocht. Om nieuw juridisch gedoe te voorkomen wil Harbers ook luchtvaartmaatschappijen hierin meenemen.

Schiphol laat in een reactie weten dat het kabinetsplan "meer zekerheid en duidelijkheid voor omwonenden, luchtvaartmaatschappijen en Schiphol geeft". "Wij staan volledig achter het uitgangspunt om de hinder voor omwonenden te verminderen. Daar hebben we ook fundamentele voorstellen voor gedaan".

Wel zegt Schiphol te hebben verwacht iets terug te zien van de eigen voorstellen voor nachtsluiting, het weren van de meest lawaaiige vliegtuigen en het weren van privévliegtuigen. "Tegelijkertijd merken we op dat het kabinet en politieke partijen het voorstel van Schiphol voor de nachtsluiting nu ook serieus op de agenda hebben staan. Dat is goed nieuws voor de nachtrust van omwonenden."

De koepelorganisatie voor luchtvaartmaatschappijen Barin is 'teleurgesteld' over de beslissing van het kabinet. De branche is van mening dat er internationale afspraken worden geschonden en dat het 'unieke hub systeem' van Schiphol wordt aangetast.

Vanmorgen bleek dat ook de Verenigde Staten niet blij zijn met de krimp. Zij dreigen met sancties tegen KLM om te proberen om de krimp op Schiphol controversieel verklaard te krijgen. Harbers zegt de Amerikaanse onvrede te kennen. "We nemen alle reacties serieus. Er zijn grote belangen, die ook tegengesteld zijn. Ik weet dat ze dit in Amerika niet leuk vinden. Maar deze situatie is ook voor Schiphol kwetsbaar."

Daarbij benadrukt de minister dat het demissionaire kabinet nu geen besluit neemt: "Eerst komt het advies van Brussel. Daarna gaat het verder."

Hoewel milieuclubs zoals Natuur & Milieu en vakbonden als De Unie "teleurgesteld" reageren op de krimpplannen van het kabinet voor Schiphol, zijn omwonenden gematigd positief. "Het gaat er ons om dat we stap zetten naar vermindering van het aantal vluchten", zegt Matt Poelmans, bewonerslid in de Maatschappelijke Raad Schiphol.

Poelmans is vooral tevreden dat het kabinet de krimp van de luchthaven niet controversieel heeft verklaard, waardoor de discussie tot een nieuw kabinet stilligt. Hij spreekt van een "belangrijk signaal" naar de Tweede Kamer en de luchtvaartsector. "Het luchtvaartbeleid heeft lang in de lucht gehangen. De wet is niet nageleefd. De afgelopen twintig jaar is steeds geprobeerd om meer te kunnen vliegen met schonere en stillere vliegtuigen. Maar je hoort er niets van. Dat bestaat alleen in sprookjes."

Om het aantal vliegbewegingen verder terug te brengen zou Poelmans het liefst zien dat het aantal overstappers op Schiphol wordt teruggebracht. "Wij zijn niet tegen vliegen. Maar de economische voordelen worden zwaar overschat. Als land schieten we niets op met al die overstappers. We moeten terug naar 400.000 vluchten."

De SP wil van de komende verkiezingen een ideeënstrijd maken. Lijsttrekker Marijnissen zei bij de presentatie van het verkiezingsprogramma van de partij dat "nu er schoon schip is gemaakt in Den Haag wij ons land weer gaan opbouwen". Ze streeft naar een Nederland "waarin niet slechts enkelen profiteren van de winst, maar we eerlijk delen".

De titel van het programma is Nu de mensen. Volgens Marijnissen is de SP de enige anti-kapitalistische partij van Nederland: "Wij zijn bereid radicaal andere keuzes te maken."

In het verkiezingsprogramma staat dat Nederland te lang gerund is als een bedrijf en dat mensen te veel gezien zijn als klanten. "De sociale verzorgingsstaat heeft plaatsgemaakt voor een wantrouwende en straffende overheid. Dit geldt voor de gewone mensen, maar niet voor de allerrijksten. Zij hebben het beter dan ooit. Het is goed te begrijpen dat mensen het vertrouwen in de politiek verliezen."

De SP wil onder meer dat het minimumloon omhoog gaat naar 16 euro per uur, waardoor ook AOW en andere uitkeringen stijgen. Verder moet de marktwerking in de publieke sector worden aangepakt. Het eigen risico in de zorg moet worden afgeschaft, de belasting voor mensen die werken gaat omlaag.

Als het aan de SP ligt, komt er verder een stop op het sluiten van ziekenhuizen en worden bezuinigingen op de zorg in verpleeghuizen teruggedraaid. Winstuitkeringen in de zorg worden verboden.

De partij pleit verder voor een radicale democratisering van de samenleving, waarbij mensen meer te zeggen krijgen op het werk, in de buurt en in het land. De SP wil ook dat er een bindend correctief referendum komt.

Het verkiezingsprogramma is nu nog een concept. Het congres van de SP stelt het over drie weken definitief vast.

De gemeentelijke inzamelbedrijven willen lachgascilinders apart gaan inzamelen in de milieustraat. De lachgascilinders leveren grote problemen op bij het afval omdat ze kunnen ontploffen bij de afvalverwerking.

Het AD schrijft daarover. "De nood is echt heel hoog", zegt Wendy de Wild, directeur van de branchevereniging van gemeentelijke afvalinzamelaars NVRD in het NOS Radio 1 Journaal. "Dat is al maanden zo."

Sinds januari van dit jaar valt lachgas onder de Opiumwet. Hierdoor is het voor milieustraten niet toegestaan om de illegale cilinders in te nemen. Maar door die illegaliteit worden de gascilinders in de openbare ruimte achtergelaten of bij het restafval.

Volgens De Wild heeft overleg hierover met de landelijke politiek niets opgeleverd. "Eind augustus was onze deadline, dat was gisteren. Nu gaan we het zelf oplossen."

De Wild zegt daarbij niet "de illusie" te hebben dat mensen nu weer massaal naar de milieustraat te gaan om hun cilinders te brengen. "We gaan het niet kunnen oplossen. We willen wel een signaal afgeven."

Vóór de wet zagen de afvalverwerkers de cilinders nauwelijks, zegt De Wild. "Ze werden na gebruik weer teruggebracht naar de leveranciers. Je kreeg dan dertig euro statiegeld terug, dus niemand gooide het weg."

Nu zijn het wegwerpverpakkingen geworden, zegt de brancheverenigingvoorzitter. "Het is gigantisch uit de hand gelopen. De aantallen zijn duizelingwekkend." Het zou gaan om jaarlijks ongeveer 250.000 wegwerpcilinders.

Een definitieve oplossing voor het probleem heeft De Wild niet, zegt ze. "Wat ons betreft had deze wet nooit ingevoerd moeten worden. Er is niet nagedacht over welke ellende deze wetgeving ging veroorzaken. Dat staan we nu al acht maanden op te lossen en we houden het niet meer vol."

Wat voor juridische gevolgen het inzamelen door de milieustraten kan hebben, weet De Wild niet. "Politiek is het ingewikkeld. Want als je tegen een lachgasgebruiker zegt 'je mag het niet gebruiken, maar als je het toch hebt gedaan wil je het dan netjes inleveren', dan is dat een beetje dubbel."

De inzamelbedrijven starten ook een socialmediacampagne om de doelgroep aan te spreken. Daarnaast wordt er gewerkt aan een procedure tegen de staat. Wat voor vorm dit moet gaan krijgen is nog niet duidelijk.

"We zijn het aan het onderzoeken en komen er op korte termijn op terug", zegt De Wild.

Demissionair staatssecretaris Heijnen erkent dat er een probleem is en ze benadrukt dat afvalverwerkers veilig moeten kunnen werken: "De allerbeste oplossing is dat iedereen zich aan de regels houdt en geen lachgas gebruikt. Maar het is belangrijk dat die patronen niet in het restafval terechtkomen. Dan heb ik liever dat ze bij de gevaarlijke stoffen worden ingeleverd. Vanuit mijn verantwoordelijkheid voor de afvalverwerkers kan ik me heel goed voorstellen dat zij zoeken naar een oplossing."

Wopke Hoekstra vertrekt met ingang van vandaag als demissionair minister van Buitenlandse Zaken. De CDA'er heeft zijn ontslag ingediend bij de koning.

Hoekstra is kandidaat om naar de Europese Commissie te gaan als commissaris van Klimaat. Hij wil zich de komende tijd op de overstap voorbereiden. Binnenkort is er een hoorzitting in het Europees Parlement over zijn kandidatuur.

Het ministerschap van Buitenlandse Zaken wordt nu eerst waargenomen door de minister voor Ontwikkelingssamenwerking, Liesje Schreinemacher (VVD).

Maar het is de bedoeling dat binnenkort een nieuwe minister van CDA-huize aantreedt.

Premier Rutte zei vandaag dat dat "op korte termijn" zal gebeuren. Het is nu aan het CDA om iemand voor te dragen. Dat geldt ook voor een nieuwe vicepremier: Hoekstra vervulde die functie namens het CDA en ook daar moet iemand worden benoemd.

Hoekstra werd vorige week door het kabinet voorgedragen als Eurocommissaris. Hij moet de opvolger worden van de vertrokken Frans Timmermans. Die stapte vorige week op, omdat hij lijsttrekker is geworden van de combinatie GroenLinks/PvdA bij de Kamerverkiezingen.

Voorzitter Von der Leyen van de Europese Commissie steunt de kandidatuur van Hoekstra. Die was minister van Buitenlandse Zaken en vicepremier sinds het begin van het kabinet-Rutte IV. In het vorige kabinet was hij minister van Financiën.

Nog eerder werkte hij onder meer voor adviesbureau McKinsey en Shell en zat hij voor het CDA in de Eerste Kamer.

De VVD heeft zijn concept-verkiezingsprogramma gepresenteerd. De titel is Ruimte geven. Grenzen Stellen. Als eerste concrete punt noemt de partij van lijsttrekker Dilan Yesilgöz het grip krijgen op migratie. Dat is het onderwerp waarover het kabinet-Rutte IV is gevallen.

Yesilgöz zei bij de presentatie dat de reden waarom zij in de politiek zit "vrijheid" is. Ze stelde dat om in vrijheid te kunnen leven, er grenzen gesteld moeten worden. Het gaat dan onder meer over het aantal vluchtelingen dat wordt opgevangen en het aantal arbeidsmigranten dat naar Nederland wordt gehaald.

De nieuwe lijsttrekker van de VVD vindt dat "de zuurstof uit de samenleving lijkt te verdwijnen, dat de regels ons verstikken, dat we elkaar verstikken". Ze wil dat er weer ¨ademruimte" komt. "Dat betekent dat mensen vrijheid moeten krijgen om hun leven zelf in te richten, om fatsoenlijk te kunnen wonen en veilig over straat te kunnen".

Andere maatregelen die de partij wil nemen zijn het verlagen van de belastingen voor werkenden en het verlagen van de energiebelasting. Dat moet er ook toe leiden dat mensen met een gemiddeld inkomen niet meer "aan het einde van de maand denken: ga ik het wel redden?"

De VVD wil zich met andere woorden inzetten voor de bestaanszekerheid van "hardwerkende Nederlanders" en is daarmee de derde partij die dit thema hoog op de agenda heeft staan. Pieter Omtzigt en de combinatie GroenLinks/PvdA zetten ook in op "bestaanszekerheid". Maar waar zij dat woord gebruiken, komt dat in het VVD-verkiezingsprogramma niet letterlijk voor.

De VVD zegt in het verkiezingsprogramma dat de stikstofuitstoot in 2035 gehalveerd moet zijn, zoals in de wet staat. De coalitie had die deadline in het regeerakkoord vijf jaar naar voren gehaald, naar 2030. Daar neemt de partij nu dus afstand van.

Het verkiezingsprogramma is nog niet definitief. Op het VVD-congres op 23 september moeten de leden er nog mee instemmen.

Tot op het laatst loopt de discussie hoog op over het wel of niet krimpen van Schiphol. Op de dag dat het kabinet besluiten voor het maximaal aantal vluchten op de luchthaven naar Europa moet sturen, liggen diverse plannen op straat.

Diverse media melden dat het kabinet vanmiddag bekendmaakt dat Schiphol vanaf komend voorjaar nog maximaal 460.000 vluchten per jaar mag faciliteren en vanaf november 2024 nog 452.000. Ook aan de NOS bevestigen ingewijden dit getal. Dat zijn er meer dan de eerder geopperde 440.000.

Een voorstel van Schiphol zelf om te stoppen met privéjets en nachtvluchten wordt door Den Haag opvallend genoeg terzijde geschoven, meldt de Volkskrant op basis van bronnen.

Tegelijk voeren de Verenigde Staten de druk op om voorlopig niets te doen aan het huidige aantal van 500.000 vliegbewegingen op Schiphol. Het Amerikaanse ministerie van Transport dreigt anders de samenwerking tussen Nederlandse en Amerikaanse luchtvaartmaatschappijen te bemoeilijken, zo citeert De Telegraaf uit een brief die naar het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat en diverse Kamerleden is gestuurd.

Het onderwerp moet volgens de Amerikanen controversieel worden verklaard nu het kabinet demissionair is. Als vluchten geschrapt worden zou KLM als tegenmaatregel minder toegang kunnen krijgen tot Amerikaanse luchthavens.

Het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat bevestigt aan de NOS de ontvangst van de brief uit Washington. "We onderhouden contact en zullen ook een antwoord sturen", zegt een woordvoerder.

In De Telegraaf zegt KLM-directeur Marjan Rintel "bekend te zijn met het standpunt dat Nederland niet zomaar Amerikaanse luchtvaartmaatschappijen de toegang tot Schiphol kan ontzeggen". Een woordvoerder van KLM zegt pas later vandaag met een uitgebreide reactie te komen als de kabinetsplannen officieel zijn.

Schiphol wilde vanmorgen geen nadere toelichting geven op de mediapublicaties over de krimp. De luchthaven wil wachten tot na de ministerraad.

De belangenvereniging van reisorganisaties, de ANVR, doet anderzijds wel een "dringend beroep" op de Tweede Kamer en het kabinet om de krimp van Schiphol controversieel te verklaren.

De ANVR noemt het "onverantwoord" om in een demissionaire status "zo'n ingrijpende beslissing" te nemen. Directeur Frank Oostdam wil "ook de kiezer een stem geven", verwijzend hij naar de vervroegde Kamerverkiezingen van eind november.

Voor het eerst is duidelijk welke afspraken de regeringspartijen wilden maken om de migratie naar Nederland in te dammen. Begin juli viel het kabinet over de kwestie, maar over veel maatregelen waren ze het al wel grotendeels eens. De afspraken zijn nooit naar buiten gekomen omdat er nog geen definitieve deal was, maar Nieuwsuur heeft er de hand op weten te leggen.

Als het was doorgegaan, zouden kansarme asielzoekers veel harder worden aangepakt. Ook D66 en de ChristenUnie gingen daarmee akkoord. De VVD was bereid kansrijke asielzoekers juist meer ruimte te geven, en ze eventueel onder voorwaarden recht op werk te geven.

De voorstellen staan in een opzet voor een brief aan de Tweede Kamer, geschreven door mensen die bij de besprekingen aanwezig waren. De brief van tien pagina's is gedateerd op 7 juli, de dag dat het kabinet na maandenlange moeizame onderhandelingen viel.

Verschillende Kamerleden hebben gevraagd om de brief, omdat ze willen weten waarom het kabinet precies gevallen is. Maar het kabinet weigert het document te verstrekken, omdat het nooit tot een akkoord is gekomen.

De conceptbrief biedt een interessant inkijkje in de compromissen die VVD, D66, CDA en ChristenUnie wél bereid waren te sluiten om migratie naar Nederland, zowel voor werk en studie als asiel, in te perken.

Zo moest er veel strenger beleid komen voor kansarme asielzoekers. Hun opvang zou versoberd worden en rechtsbijstand door een advocaat zou niet langer gratis zijn. Mensen zonder papieren of met een eerdere asielaanvraag in een ander land zouden sneller opgesloten worden in vreemdelingenbewaring.

"Gecombineerd met een snelle afhandeling van de asielprocedure kan illegale migratie zo worden ontmoedigd", staat in de brief.

Ook over strengere grenscontroles was de coalitie het grotendeels eens. Er zou meer geld en personeel naartoe gaan en het kabinet zou in Europa pleiten voor het herinvoeren van permanente grenscontroles tussen Schengenlanden op het moment dat er grote migrantenstromen ontstaan.

De strengere aanpak van kansarme asielzoekers was een wens van VVD en CDA. Op andere vlakken zouden D66 en ChristenUnie hun zin krijgen. Zo zouden statushouders sneller huisvesting krijgen, in een woning of in speciale doorstroomlocaties. Ook spraken de partijen erover om kansrijke asielzoekers onder voorwaarden te laten werken.

De VVD was daar altijd tegen, omdat het dan moeilijker zou worden om asielzoekers uit te zetten als ze uiteindelijk toch niet mogen blijven.

De coalitiepartners kwamen ook bij de aanpak van arbeidsmigratie tot compromissen. Arbeidsmigranten vormen de grootste groep buitenlanders die naar Nederland komen. Er zijn regelmatig misstanden in de arbeids- en woonomstandigheden van een deel van deze mensen.

In de conceptbrief staat dat als die misstanden zich blijven voordoen, er zal worden gekeken naar een verbod op het gebruik van uitzendkrachten uit het buitenland in bepaalde sectoren. Ook zou het door hogere eisen te stellen aan het salaris moeilijker worden gemaakt om jonge kennismigranten naar Nederland te halen.

Daar staat tegenover dat het belastingvoordeel voor hoogopgeleide en goedbetaalde arbeidsmigranten zou blijven bestaan. Deze 'expats' mogen vijf jaar lang een groot deel van hun loon (30 procent) belastingvrij ontvangen. In de conceptbrief staat dat het kabinet die regeling ongemoeid laat "om aantrekkelijk te blijven voor sectoren met hoogwaardige arbeid".

De regeringspartijen waren het uiteraard niet eens over alle onderwerpen. Bij sommige punten staat de term 'PM', ofwel Pro Memorie. Dat betekent dat het voorstel nog verder moest worden uitgewerkt. Dat geldt onder meer voor de voorwaarden voor gezinshereniging, het onderwerp waarover het kabinet uiteindelijk ten val kwam.

Kamerlid Kati Piri van oppositiepartij PvdA betitelt de asielvoorstellen in de brief als symboolpolitiek. "Vooral om de VVD tevreden te stellen." Ze ziet het als "pesten van vluchtelingen", terwijl de instroom door de maatregelen niet afneemt. "Als het ze echt om het beheersen van de migratie was gegaan, had het kabinet hier niet over hoeven vallen."

Volgens Pieter Omtzigt laat het document zien hoe ver het kabinet bereid was te gaan, maar de maatregelen om de arbeids- en studiemigratie tegen te gaan stellen in zijn visie niet veel voor. "Op deze manier ga je nog geen begin maken om dat in te dammen."

CDA'er Bart van den Brink zegt dat de conceptbrief juist bewijst dat het wel degelijk mogelijk is om grip te krijgen op migratie. Hij herkent er veel van het gedachtegoed van zijn partij in. Hij vindt dat de VVD "roekeloos" heeft gehandeld door het conflict zo op de spits te drijven. "Maar nu gaan we aan de kiezer vragen hoe het verder moet."

Mark Rutte wordt volgende week donderdag gehoord door de parlementaire enquêtecommissie Fraudebeleid en Dienstverlening. Die commissie onderzoekt onder meer wat er fout is gegaan met de kinderopvangtoeslag, maar gaat ook verder terug in de tijd. Rutte wordt eerst gehoord als oud-staatssecretaris van Sociale Zaken (2002 - 2004). Later wordt hij nog uitgenodigd "in een andere rol". Dat zal dan als premier zijn.

De openbare verhoren van de commissie duren van 5 september tot 5 oktober. Het programma van de eerste week is nu bekendgemaakt, de rest volgt later. Volgende week staan er ook gedupeerden op de agenda. Daarnaast komen oud-Volkskrant-journalist Gijs Herderscheê, hoogleraren en andere deskundigen die veel weten over sociale zekerheid, overheidscommunicatie en de bescherming van persoonsgegevens aan het woord.

De enquêtecommissie onderzoekt "de manier waarop de overheid fraude bestrijdt en tekort is geschoten in de dienstverlening aan, en de rechtsbescherming van, burgers". Er wordt met nadruk gelet op discriminatie. Ook de rol van de Tweede Kamer wordt onder de loep genomen. Die drong er rond 2010, naar aanleiding van de 'Bulgaren-fraude' op aan om fraudeurs harder aan te pakken.

De commissie is sinds februari aan het werk. Er zijn zo'n 700.000 stukken opgevraagd. Ook zijn er 117 gesprekken achter gesloten deuren gevoerd, met gedupeerden en anderen. Voorzitter Belhaj zegt dat het gesprekken waren die het voorstellingsvermogen te boven gaan. "Het is nauwelijks te bevatten om alle zekerheden onder je bestaan weggeslagen te zien worden." Ze wijst erop dat dertig jaar fraudebeleid diepe sporen heeft nagelaten en dat het vertrouwen in de overheid erdoor is geschaad.

In aanloop naar de openbare verhoren heeft de commissie wat tegenslagen gehad. Zo trokken de leden van VVD en CDA zich terug, omdat de parlementaire enquête te veel tijd zou kosten. Beiden werden wel vervangen. Door de val van het kabinet is het onzeker of de huidige leden in de commissie hun werk kunnen afmaken. Farid Azarkan (Denk) en Sylvana Simons (Bij1) hebben al laten weten dat ze niet meer terugkeren na de verkiezingen.

Belhaj zelf wil graag D66-lijsttrekker worden voor de Europese verkiezingen in het voorjaar.

Dat een deel van de commissie in november vertrekt, mogelijk nog voor het eindrapport klaar is, is volgens Belhaj lastig. Maar zij vertrouwt erop dat er een goed eindrapport komt, misschien al dit najaar. Dat zou dan mogelijk wel na de verkiezingen zijn. Maar het gros van het werk is tegen die tijd al verzet, benadrukte Belhaj.

Eerder is er al een flitsenquête gedaan over het toeslagenschandaal. Dat was een korter onderzoek, met minder middelen. De snoeiharde conclusies die toen werden getrokken leidden tot de val van het kabinet-Rutte III. Rutte zei destijds dat "het hele politieke systeem heeft gefaald".

Nederland krijgt de komende tien jaar te maken met strengere stikstofeisen dan de normen die nu gelden. Beschermde natuurgebieden hebben meer last van stikstof dan gedacht, blijkt uit onderzoek van de Wageningen Universiteit in opdracht van het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV). Aan de hand van dat onderzoek worden iedere tien jaar stikstofnormen vastgesteld.

Het gaat om de zogenoemde KDW, de Kritische Depositiewaarde. Dat is de maximale hoeveelheid stikstof die een natuurgebied aan kan zonder dat de natuur er verslechtert.

De NOS berichtte vorig jaar al over een uitgebreid internationaal onderzoek waaruit bleek dat de bestaande stikstofnormen niet streng genoeg zijn. Nederlandse wetenschappers hebben nu onderzocht wat de uitkomsten van dat internationale onderzoek betekenen voor de Nederlandse stikstofnormen.

Gemiddeld mag in natuurgebieden de komende jaren zo'n 7 procent minder stikstof neerkomen dan tot nu toe, met uitschieters tot 36 procent.

De NOS legde de nieuwe normen op de kaart van de stikstofgevoelige natuurgebieden in Nederland. Daaruit blijkt dat in bijna 47 procent van de gebieden de normen strenger worden. Een kleine 3 procent krijgt juist minder strenge normen. Voor de rest verandert niets.

De afgelopen jaren kwam er veel te veel stikstof neer in stikstofgevoelige natuurgebieden, waardoor de natuur achteruitgaat.

Doordat ons land niet binnen de wetenschappelijk vastgestelde stikstofgrenzen blijft, mag er ook vaak niet gebouwd worden. Om weer ruimte te krijgen voor nieuwe bouwvergunningen en de natuur te herstellen, hoopt de overheid de komende jaren duizenden boeren te laten stoppen met hun bedrijf in ruil voor een financiële vergoeding.

Het demissionaire kabinet wil dat in 2030 in 74 procent van de stikstofgevoelige natuurgebieden niet langer te veel stikstof neerkomt. Nu de stikstofnormen strenger worden, wordt het moeilijker om dat te halen.

Er is al geruime tijd kritiek op de KDW, de stikstofnorm die wordt gehanteerd. Veel politieke partijen willen van de grenswaarde af, omdat die niet flexibel is. Ook het kabinet zoekt een alternatief, maar tot nu toe is dat niet gevonden. Zolang het er niet is, blijven rechters de KDW gebruiken als ze bijvoorbeeld moeten oordelen of een bouwproject door kan gaan.

De wetenschappers van de Universiteit van Wageningen keren zich in hun rapport tegen de kritiek op de KDW. "Met nadruk zij gesteld dat de in dit rapport uitgevoerde KDW-schattingen aan de conservatieve kant zijn," schrijven ze. Als dit onderzoek over tien jaar weer wordt uitgevoerd, zou dat volgens een andere, strengere methode moeten gebeuren, vinden de betrokken wetenschappers.