De lijsttrekkers van bijna alle politieke partijen in de Tweede Kamer gaan vanmiddag bij de NOS op NPO Radio 1 met elkaar in debat.

In het eerste grote lijsttrekkersdebat discussiëren ze over tien onderwerpen die hoog op de politieke agenda staan.

Het NOS-lijsttrekkersdebat duurt van 14.00 uur tot 16.30 uur en wordt gepresenteerd door Nynke de Zoeten en Winfried Baijens.

Het debat vanmiddag is te volgen op NOS.nl en NPO Nieuws en Politiek.

De tien thema's van het debat, en de deelnemers:

De NOS nodigt altijd alle partijen in de Tweede Kamer uit voor het radiodebat, en dat zijn er deze keer vijftien. Volt heeft woensdag afgezegd omdat de partij niet in debat wil met Forum voor Democratie over klimaat.

SP-leider Dijk neemt dit debat over en gaat met partijleider De Vos discussiëren over dit thema.

Twee dagen na het Radio 1-debat volgt zondag het eerste tv-debat bij RTL met de vier grootste partijen. Een week later is er opnieuw een debat bij RTL, met de grootste zes partijen. SBS6 maakt een tv-programma op donderdag 23 oktober met PVV, GroenLinks-PvdA, het CDA en de VVD.

Op dinsdag 28 oktober, de avond voor de Tweede Kamerverkiezingen, gaan alle lijsttrekkers in de Tweede Kamer weer met elkaar in discussie bij het NOS-verkiezingsdebat.

Lees hier het liveblog over de verkiezingscampagne:

De meeste politieke partijen willen de hogere defensiekosten komende jaren betalen door te bezuinigen op de zorg. Dat blijkt uit de doorrekeningen van het Centraal Planbureau van de plannen van VVD, NSC, D66, BBB, CDA, SGP, CU, Volt en JA21.

Op GroenLinks-PvdA en BBB na willen al deze partijen de halvering van het eigen risico terugdraaien naar 385 euro per jaar. VVD, CDA, JA21 en Volt willen het risico zelfs nog wat meer ophogen, naar 440 euro.

Ook willen deze partijen de bijdrage in de langdurige zorg verhogen en weinig of zelfs geen nieuwe behandelingen meer opnemen in het basispakket van de zorgverzekering. Dat laatste levert op den duur tot 7,7 miljard euro op.

GroenLinks-PvdA is de enige partij die de komende jaren meer wil uitgeven aan zorg. De partij heeft wel, net als BBB, de hogere defensie-uitgaven slechts tot 2030 meegenomen. Daardoor zijn bij hen meer bezuinigingen nog onbekend.

Deze verkiezingen hebben tien partijen hun plannen laten doorrekenen, om de economische effecten ervan te bekijken. Partijen als de PVV, Denk, SP, Partij voor de Dieren, Forum voor Democratie doen er niet aan mee. Daardoor is het vaak onduidelijk hoe zij hun plannen precies willen betalen.

NAVO-bijdrage

Afgelopen maanden was tijdens de debatten de grote vraag: hoe gaan politieke partijen de hogere NAVO-bijdrage betalen? Om die te halen moeten partijen tot 2030 ruim 6 miljard vinden.

Daarvoor kijken meerdere partijen naar een verhoging van de btw-tarieven. Zo wil het CDA beide btw-tarieven iets verhogen. De SGP schaft het verlaagde btw-tarief op horeca af, wat betekent dat uit eten duurder wordt. Volt wil naar één btw-tarief van 18 procent.

JA21 wil als enige het hoge btw-tarief iets verlagen, van 21 naar 20,5 procent. Dat moet gezinnen 1,4 miljard opleveren en bedrijven 0,5 miljard.

In onderstaande grafieken is te zien aan welke zaken partijen meer of minder uitgeven. Dat is vanaf het 'basispad', dus hoe het zou zijn zonder de maatregelen.

Daarnaast willen meerdere partijen (VVD, SGP en Volt) ouderen langer laten doorwerken, om zo minder kwijt te zijn aan AOW-uitkeringen. Hoeveel later verschilt: bij de VVD, SGP en JA21 gaat het om een aantal maanden, bij Volt om een jaar.

Heel wat partijen willen ook meer geld ophalen door vermogen en winst meer te belasten. Met name GroenLinks-PvdA, D66, de ChristenUnie en Volt verschuiven lasten van arbeid naar vermogen. Onder meer JA21, VVD en BBB willen dat juist niet extra belasten.

De VVD, BBB en JA21 bezuinigen het budget voor ontwikkelingssamenwerking (bijna helemaal) weg. Bij de VVD worden de lasten voor gezinnen verlaagd, maar neemt wel als enige de armoede toe, omdat de partij de uitkeringen minder hard wil laten stijgen.

Ook wordt duidelijk hoelang partijen over de afbouw van de hypotheekrenteaftrek willen doen. GroenLinks-PvdA en D66 kiezen voor een afbouwperiode van twaalf jaar, ChristenUnie van vijftien jaar en CDA dertig jaar. Volt wil als enige in de komende kabinetsperiode de hypotheekrente afgebouwd hebben, dus binnen vier jaar.

Krimp van veestapel geen taboe meer

Het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL), dat onder meer naar de klimaatdoelen kijkt, merkt op dat alleen GroenLinks-PvdA, D66, ChristenUnie en Volt maatregelen nemen waarmee die nog in zicht blijven. Het CDA doet dat ook, maar in mindere mate.

De VVD, NSC en SGP nemen geen extra maatregelen en zullen volgens het PBL daarmee de klimaatdoelen dus niet gaan halen. BBB en JA21 willen zelfs meer gaan uitstoten.

De krimp van de veestapel, dat voor veel partijen lange tijd een gevoelig punt is geweest, lijkt definitief geen taboe meer te zijn. VVD en CDA willen dat doen door vrijwillige uitkoop, ChristenUnie, Volt en GroenLinks-PvdA nemen meer dwingende maatregelen.

Hoe werken de doorrekeningen?

De voorspellingen van het CPB zijn per definitie onzeker, omdat niemand de toekomst precies kan voorspellen. Wel maken ze in grote lijnen duidelijk wat de effecten zijn van de plannen van politieke partijen.

Je leest hier meer over hoe het CPB die berekeningen maakt. Doordat het planbureau voor alle partijen dezelfde methode gebruikt, zijn de plannen van de verschillende partijen goed met elkaar te vergelijken.

Doordat NSC en BBB deze verkiezingen voor het eerst meedoen aan de doorrekening, komt het totale aantal partijen uit op tien. De andere partijen zien af van deelname, sommige omdat ze het niet eens zijn met de methode van het CPB. Daardoor is ook niet precies duidelijk hoe zij zaken willen betalen, zoals het halen van de NAVO-norm.

Werkgeversorganisatie VNO-NCW maakt zich grote zorgen over de oplossing die demissionair BBB-minister Wiersma wil kiezen om Nederland van het stikstofslot te halen. Vanochtend werd via de NOS duidelijk dat daarover in het kabinet onenigheid is.

De BBB wil de ondergrens voor de stikstofuitstoot verhogen, zodat bouwprojecten en uitbreidingsplannen kunnen doorgaan, maar de ministers van de VVD willen eerst zekerheid dat die aanpassing juridisch standhoudt. Ze zijn bang dat ondernemers anders later in problemen komen.

VNO-NCW deelt die vrees, staat in een brandbrief aan premier Schoof die in handen is van de NOS. De werkgeversorganisatie wil dat het verhogen van de ondergrens eerst juridisch wordt getoetst in een proefproces.

'Grote problemen'

Volgens VNO-NCW kunnen bedrijven in grote problemen komen als de plannen van Wiersma doorgaan. In adviezen van de landsadvocaat staat dat verleende vergunningen later alsnog illegaal kunnen blijken.

De werkgeversorganisatie schrijft dat meer dan 90 procent van de vergunningsaanvragen die nu niet kunnen doorgaan onder de grens valt die Wiersma wil trekken.

Als die in één keer vergunningsvrij door kunnen gaan vergroot dit de stikstofuitstoot en bestaat het risico dat de projecten bij de rechter later alsnog sneuvelen. Dit kan schade opleveren aan projecten die al gestart zijn en bijvoorbeeld niet afgemaakt mogen worden.

"Het gaat niet alleen om woningen, maar ook om fabrieken, uitbreiding van bedrijven en stroomkabels die in aanbouw zijn; hier moeten dan de werkzaamheden stilgelegd worden, met grote schade als gevolg", schrijft de organisatie in de brief.

De BBB stelt dat met de ondergrens er gebouwd kan worden "aan een veiliger Nederland", maar dat de VVD dat tegenhoudt. Op X zegt de BBB daarom geen tegenwerking meer te dulden.

Voorafgaand aan het wekelijkse kabinetsberaad wilde Wiersma niet ingaan op het X-bericht van de BBB. "Ik sta hier als minister van dit kabinet en voer de gesprekken in het kabinet, ik zit niet in de Tweede Kamer."

Verder zei Wiersma alle kritiek op de rekenkundige ondergrens te kennen. Ze wees erop dat ook een Kamermeerderheid die grens wil. "Deze plannen staan in het hoofdlijnenakkoord. Ik werk hier al twee jaar aan. De kritiek wordt besproken en het kabinet weegt alle voors en tegens tegen elkaar af".

Het kabinet spreekt dinsdag weer over de plannen.

Raad van State-vicepresident Thom de Graaf is bezorgd over de kritiek van politici op zijn adviesorgaan. Hij noemt het "tamelijk onthutsend" en "niet goed voor de democratische rechtstaat" dat Caroline van der Plas (BBB) en Geert Wilders (PVV) zijn instituut openlijk aanvallen.

"Ik heb me wel een klein beetje zitten verbijten", zegt De Graaf in gesprek met Nieuwsuur. "We moeten elkaar een beetje heel laten en het vooral over de inhoud van adviezen hebben, in plaats van zeggen: dat hele instituut moet weg."

'Veel D66-mensen'

BBB-leider Caroline van der Plas zei twee weken geleden in het programma WNL Op Zondag dat de Raad van State "te politiek gekleurd" is en dat er "veel D66-mensen" in zitten. Toen de Raad van State in februari kritisch was op de asielplannen van oud-asielminister Faber, twitterde Geert Wilders: "Niks aantrekken van die ongekozen bureaucraten".

De Graaf bestrijdt dat de Raad van State politiek gekleurd is. Hij benadrukt dat zijn instituut een belangrijke pijler is van de democratie, net als de Rekenkamer en de ombudsman. Kritiek leveren op zulke instanties ondermijnt in zijn ogen de democratische rechtsstaat.

De Raad van State bestaat al honderden jaren en heeft twee afdelingen. De een gaat over bestuursrechtspraak, de andere afdeling geeft adviezen over wetsvoorstellen en kabinetsbeleid. Die adviezen zijn vooral gericht op de uitvoerbaarheid en de regering is niet verplicht ze over te nemen.

Soms zijn de adviezen negatief. Zo was er dit jaar kritiek op de aanpak van het stikstofprobleem, het bevriezen van huren en het voornemen om 'probleemwolven' af te schieten. Als het kabinet de adviezen in de wind slaat, is het verplicht daar extra uitleg over te geven.

"We hebben niet meer negatieve adviezen gegeven dan bij kabinetten van Rutte, Balkenende en Kok", zegt De Graaf. "Dus het heeft niets met partijpolitiek te maken."

Drie van de achttien D66'er

De adviesafdeling van de Raad van State bestaat uit achttien leden. Zij zijn aangedragen door de Raad van State zelf, waarna ook de ministerraad akkoord is gegaan met hun benoeming.

Negen leden hebben een verleden bij een politieke partij, waarvan drie bij D66. Eén van hen is Thom de Graaf zelf. Hij was tussen 1998 en 2003 politiek leider van de partij. Later werd hij minister en vicepremier. Han Polman was namens D66 gemeenteraadslid in Den Haag en Paul Comenencia stond in 2015 op de kandidatenlijst voor de Eerste Kamer.

De achttien Raad van State-adviseurs:

De Graaf vindt het niet terecht dat Van der Plas zijn organisatie bestempelt als D66-club. "De Raad van State is nooit anders gekleurd geweest dan nu. Er is altijd ruimte geweest voor mensen met politiek-bestuurlijke ervaring. Dat hebben we ook nodig."

Wel vindt hij het belangrijk dat het orgaan "politiek divers" is samengesteld. Een BBB'er is dus welkom, zegt hij. "Als het iemand is die voor de waarden van de democratische rechtsstaat staat en ervaring en expertise heeft, waarom niet? Die kunnen solliciteren."

De Raad van State is essentieel voor zorgvuldige wetgevingsprocessen, zegt De Graaf. "Democratie is meer dan alleen maar: de meerderheid telt. Democratie betekent ook argumenteren en draagvlak zoeken. Je moet niet weglopen voor tegenargumenten."

Welke partij investeert het meest in woningen? Wie bezuinigt op de zorg en welke partij op de sociale zekerheid? Bij wie loopt de staatsschuld op? Morgen presenteert het Centraal Planbureau de doorrekeningen van de verkiezingsprogramma's. Per partij wordt dan duidelijk wat de gevolgen (kunnen) zijn van hun plannen.

In verkiezingsprogramma's kunnen politieke partijen nog in vage algemene bewoordingen zeggen wat ze willen. "De belasting moet omlaag", "we moeten flink investeren in onderwijs" of "het moet duurzamer", staat er dan. Maar daarmee neemt het CPB geen genoegen.

Pingpongen

Het planbureau dwingt partijen om concreet te worden: ze moeten een Excel-bestand aanleveren waarin staat hoeveel geld ze waaraan willen besteden en waar dat vandaan komt. Daarna volgt een heen-en-weer-pingpong-proces waarin partijen hun plannen ook nog kunnen aanpassen, bijvoorbeeld als ze financieel niet uitkomen of niet het gewilde resultaat blijken te hebben.

Met de doorrekeningen in de hand kunnen kiezers (en politici zelf) de partijprogramma's beter vergelijken, is het idee. Alle plannen en voornemens worden immers langs dezelfde meetlat gelegd. Ook wordt duidelijk waar de rekening komt te liggen. Schuiven partijen de kosten door naar de toekomst, hoe beïnvloeden de keuzes de koopkracht, werkloosheid en ongelijkheid?

Het bovenstaande geldt overigens alleen voor de partijen die meedoen, en deelname is vrijwillig. De partijen die meedoen zijn dit keer GroenLinks-PvdA, VVD, D66, CDA, SGP, ChristenUnie, Volt, JA21, NSC en BBB (naar alle waarschijnlijkheid, want het CPB doet geen mededelingen over wie er meedoen).

Asiel en ambtenaren

De grootste partij in de Tweede Kamer en in de peilingen, PVV, doet in ieder geval niet mee. Die partij vindt dat het CPB hun plannen geen recht doet. In het verleden was partijleider Wilders kritisch op het planbureau omdat het de effecten van anti-migratiemaatregelen en het toenmalige nexit-standpunt van de PVV heel anders inschatte dan hijzelf.

Overigens zijn de PVV-plannen wel doorgerekend, namelijk door de gepensioneerde CPB-econoom Wim Suyker. Hij concludeerde dat de plannen resulteren in een flink overheidstekort. Daarmee geconfronteerd in een Kamerdebat zei de financieel specialist van de PVV, Tony van Dijck, vorige week dat ook deze doorrekening niet deugt. "Suyker kijkt naar een heleboel dingen niet." De PVV'er noemde daarbij onder meer miljardenbesparingen door een asielstop en het snijden in het ambtenarenapparaat.

Alternatieve doorrekening

Ook de SP doet niet mee aan de CPB-doorrekeningen. Die partij vindt dat hun fundamentele maatregelen niet goed uit de verf komen in de economische modellen van het planbureau, bijvoorbeeld op het gebied van onderwijs en zorg. De SP kwam eerder deze week met een alternatieve doorrekening door drie zelfgekozen experts. Die is onvergelijkbaar met die van het CPB omdat de methode anders is en er niet wordt gekeken naar de macro-economische effecten op de lange termijn.

Overigens erkent het Centraal Planbureau dat hun berekeningen niet perfect zijn. Na kritiek van partijen op eerdere doorrekeningen kijkt het planbureau dit keer daarom naar extra indicatoren. Zo nemen ze het effect mee van de partijplannen op "menselijk kapitaal" (oftewel opleidingsniveau), het investeringsklimaat en klimaat- en stikstofdoelen.

Maar het gaat nog steeds om modellen en berekeningen met een onzekerheidsmarge. Dat maakt dat de exacte uitkomsten in euro's niet het belangrijkste zijn, maar dat het vooral gaat om het vergroten van de vergelijkbaarheid en het concretiseren van plannen. Daarnaast geven de CPB-cijfers ook altijd munitie aan partijen in de campagne. "Bij jullie gaat die bevolkingsgroep erop achteruit" of "jullie bezuinigen dat en dat kapot", zal het de komende weken klinken in de verkiezingsdebatten.

En de doorrekeningen werken nog door na de verkiezingen, want ook in de formatie en het regeerakkoord spelen ze een grote rol. Met doorgerekende plannen in de hand is het nu eenmaal makkelijker onderhandelen. Dat is bijvoorbeeld voor BBB een belangrijke reden wel mee te doen, in tegenstelling tot twee jaar geleden. De partij laat weten dat het feit dat drie van de vier uiteindelijke coalitiepartijen hun plannen destijds niet hadden laten doorrekenen het formatietempo niet ten goede kwam.

Hoe het allemaal uitpakt en waar verschillen duidelijk worden, weten we morgen. Vanaf 10.00 uur presenteert het CPB de doorrekeningen.

Vanaf vandaag houdt de NOS een liveblog bij over de verkiezingscampagne. Lees het hier:

In het demissionaire kabinet loopt een flinke discussie over het versoepelen van de stikstofregels. Bronnen laten aan de NOS weten dat ministers van BBB en VVD het oneens zijn over het plan van demissionair landbouwminister Wiersma (BBB) om zo snel mogelijk een ondergrens in te voeren in de stikstofregels.

Ze wil hiermee bouwwerken en bedrijfsuitbreidingen toestaan zonder vergunning, als die maar een kleine hoeveelheid extra stikstof op de natuur laten neerkomen. Het is een grote wens van BBB om die grens, van 1 mol, nog voor de verkiezingen te presenteren.

Bij een campagnebijeenkomst afgelopen weekend zei BBB-vicepremier Mona Keijzer: "Femke (Wiersma, red.) is ermee bezig en ze gaat dat nog deze maand voor elkaar krijgen. Want het kan gewoon en het moet gewoon."

Maar daar denken sommigen anders over. Zo liggen er adviezen van juristen van de landsadvocaat. Die stellen dat er een risico bestaat dat verleende vergunningen later alsnog illegaal zullen blijken als die ondergrens meteen wordt ingevoerd. De Raad van State, provincies en gemeenten waarschuwden dat het plan kwetsbaar zou zijn als er niet tegelijkertijd meer gedaan wordt aan de uitstoot van stikstof.

PAS-systeem

Veel Kamerleden spraken eerder uit te vrezen voor een scenario als destijds met het PAS-systeem. Toen mochten boeren uitbreiden als ze konden aantonen dat er maar heel weinig extra stikstof zou neerkomen. In 2019 haalde de rechter een streep door dit systeem, omdat de door de overheid beloofde stikstofreductie uitbleef.

De boeren zitten sindsdien buiten hun schuld zonder vergunning en zijn dus eigenlijk illegaal. Ze worden nu nog veelal met rust gelaten, maar handhaving dreigt. Ondertussen kunnen ze geen leningen meer krijgen en is hun bedrijf onverkoopbaar.

Dat zou ook de reden zijn dat de VVD-ministers in het kabinet op de rem trappen, zeggen de bronnen. Nederland is verplicht kwetsbare natuurgebieden te beschermen. Door de versoepeling zou er juist meer stikstof in de natuur kunnen terechtkomen in plaats van minder. En dat brengt onzekerheid mee voor de vergunningen.

Vrees voor dooie mus

Experts zijn het erover eens dat de huidige rekenmodellen eigenlijk ongeschikt zijn om hele kleine hoeveelheden stikstof te berekenen. Een ondergrens zoals het kabinet wil is dus volgens hen in principe geen gekke gedachte. Er is breed draagvlak in de Tweede Kamer om dit "zo snel mogelijk" te regelen, om het land van het 'stikstofslot' te krijgen.

Maar wat "zo snel mogelijk" is, daarover verschillen de meningen, ook van experts. Kamerleden zijn bezorgd dat zonder de stikstofreductie, de verleende vergunningen een 'dooie mus' kunnen blijken.

Demissionair minister Wiersma en haar BBB-collega's in het kabinet stellen echter dat er een groot verschil is met het PAS-systeem. De ondergrens wordt nu namelijk voorgesteld om een andere reden: omdat de uitstoot onder de grens niet goed aan een bedrijf kan worden toegerekend. Wiersma weet zich gesteund door een wetenschapper die op haar verzoek naar het plan keek. Andere wetenschappers hebben weer kritiek op die onderbouwing.

'Achteraf illegaal'

De Raad van State waarschuwde dat rechters hier ook anders naar zouden kunnen kijken. De landsadvocaat waarschuwde afgelopen maand voor de gevolgen als dat gebeurt: "Wanneer de rekenkundige ondergrens direct generiek wordt ingevoerd en deze onverhoopt geen stand houdt, dan zijn de projecten die hierop gebaseerd waren achteraf allemaal illegaal gerealiseerd."

De oplossing zou kunnen zijn om meer maatregelen te nemen om de totale stikstofuitstoot omlaag te krijgen. Wiersma is daarmee bezig, maar heeft veel maatregelen nog niet uitgewerkt. Het voorstel voor een nieuwe ondergrens komt volgende week opnieuw op tafel in het kabinet.

Drie weken voor de verkiezingen is er in de Peilingwijzer weinig beweging onder de grootste partijen. De PVV weet zich in dit gewogen gemiddelde van de peilingen van Ipsos I&O en Verian/EenVandaag te handhaven op 31 tot 35 zetels.

Dat zijn er weliswaar ongeveer vier minder dan nu in de Tweede Kamer, maar het is nog altijd ruim voldoende om het CDA (22-26 zetels) en GroenLinks-PvdA (21-25) ruim voor te blijven. Voor het CDA zou deze uitkomst een winst van zo'n 19 zetels betekenen ten opzichte van de verkiezingen van twee jaar geleden.

Ver daar weer achter bevindt zich de VVD, die de afgelopen maand weliswaar niet veel verder is weggezakt, maar niet verder komt dan 12 tot 16 zetels.

Daarmee is de partij van lijsttrekker Dilan Yesilgöz op hetzelfde niveau gekomen als D66, een van de weinige partijen die de voorbije maanden een vooruitgang lieten zien, tot inmiddels 12 tot 15.

50Plus maakt kans op terugkeer

Politicoloog Tom Louwerse, de maker van de Peilingwijzer, wijst erop dat er maar één partij is die het ook is gelukt om ook winst te boeken: JA21 van lijsttrekker Joost Eerdmans (9 tot 13 zetels). "VVD, D66 en JA21 staan nu dicht bij elkaar. Alleen het verschil tussen VVD en JA21 is nog statistisch significant."

Opvallend is verder dat in de Peilingwijzer 50Plus voor de eerste keer de afgelopen jaren kans maakt op een rentree in de Tweede Kamer. De ouderenpartij komt uit op 0 tot 2 zetels. NSC dreigt juist uit de Kamer te verdwijnen.

Het feit dat Wilders in juni het kabinet liet vallen, lijkt voor veel van zijn aanhangers geen reden om de PVV te laten vallen. Ipsos I&O vond in zijn nieuwste onderzoek uit dat slechts 11 procent van de huidige PVV'ers een bijdrage aan stabiel bestuur belangrijk vindt. Zij hechten aanzienlijk meer belang aan een partij die 'opkomt voor mensen zoals ik'.

Ter vergelijking: bij kiezers van CDA, GroenLinks-PvdA, VVD en D66 wil tussen de 40 en 50 procent dat hun partij bijdraagt aan stabiliteit.

PVV'ers stemmen in de eerste plaats op Wilders vanwege de standpunten. Nog meer dan bij de vorige twee verkiezingen gaat het dan vooral om immigratie en asiel. Voor negen op de tien is dat thema inmiddels een reden om voor de PVV te kiezen.

Weinig kiezers met sterke voorkeur

De resterende partijen in de Peilingwijzer zijn aanzienlijk kleiner. Dat geldt niet alleen voor de SP (4-6), De Partij voor de Dieren, BBB, Volt, Forum voor Democratie en Denk (alle 3-5). Maar ook voor de SGP en ChristenUnie (beide 2-4), 50Plus (0-2), en NSC (0-1).

Bij dit alles moet worden aangetekend dat veel kiezers aanhoudend twijfelen. Ipsos I&O meldt dat 15 procent van de kiezers nog helemaal geen partijvoorkeur heeft en slechts 18 procent een sterke voorkeur. De grootste groep zit daar tussenin.

Verantwoording

De NOS publiceert in aanloop naar de Kamerverkiezingen van 29 oktober regelmatig de Peilingwijzer, die zetelpeilingen van Ipsos I&O en Verian/EenVandaag samenvoegt. Meer over de methode erachter is te vinden op de website van de maker, politicoloog Tom Louwerse van de Universiteit Leiden.

"Een opeenstapeling van besluiten en standpunten" van zijn partij heeft VVD-senator Cees van de Sanden ertoe aangezet op te stappen. Toen de VVD vorige maand een Antifa-motie steunde, was voor hem de maat vol. In Nieuwsuur geeft het Eerste Kamerlid meer details over zijn besluit en licht hij toe waarom hij zijn zetel meeneemt.

Van de Sandens onvrede met de partij begon bij de asielnoodmaatregelenwet, zegt hij. In februari bracht de Raad van State, het belangrijkste adviesorgaan van de regering, een negatief advies uit over de omstreden wet. "Alleen bij serieuze aanpassingen zou deze wet kunnen worden doorgevoerd, maar dat is vervolgens niet gebeurd. Dat was voor mij een teken: dit gaat niet goed."

De druppel kwam vorige maand, toen de VVD een motie steunde om de antifascistische beweging Antifa als terroristische organisatie te bestempelen. Van de Sanden, die ook advocaat is, vond dit "heel ver gaan". Net als deskundigen ziet Van de Sanden Antifa niet als een georganiseerde groepering, maar eerder als een verzamelterm van losse groepjes links-extremistische activisten.

"Op het moment dat een overheid niet daden maar denkbeelden strafbaar gaat stellen, staat dat niet alleen haaks op de rechtsstaat, maar ook op de liberale kernwaarde van vrijheid van meningsuiting. Voor mij was nu de maat vol."

Verkiezingen

Het opstappen van Van de Sanden komt op een voor de VVD zeer ongunstig moment. Met nog drie weken te gaan tot de verkiezingen en historisch slechte peilingen, kan de partij interne kritiek slecht gebruiken. In de meest recente Peilingwijzer komt de partij uit op 13 tot 17 zetels.

Van de Sanden is zich terdege bewust van de ongelukkige timing, maar zegt dat er voor hem niets anders op zat. "Dag in dag uit heb ik intern uitgesproken dat ik me in deze besluiten niet kon vinden. Als je merkt dat daar niets mee gebeurt, sta je voor de keuze: blijf je stil en word je debet aan hetgeen waar je het mee oneens bent? Of ga je je sterk maken voor de liberale waarden en de rechtstaat? Dat tweede weegt voor mij zwaarder dan de verkiezingskalender."

De samenwerking met de PVV in de Tweede Kamer was vorig jaar voor Van de Sanden nog niet gelijk genoeg reden om te vertrekken. "Dat was zeker een rode vlag, maar ik heb dit gedaan vanuit de gedachte om daar een zekere bijsturing aan te geven."

Zetel

Tanja Klip, fractievoorzitter van de VVD in de Eerste Kamer, zei vanochtend dat ze "compleet was overvallen" door het besluit van haar collega. Ze betreurt het dat hij zijn VVD-zetel meeneemt.

Daarover zegt Van de Sanden: "Ik heb mezelf afgevraagd: wat zou Thorbecke hiervan vinden?" Johan Thorbecke speelde een cruciale rol bij de totstandkoming van de Nederlandse grondwet in 1848 en geldt als de grondlegger van onze parlementaire democratie. "Hij zou hebben gezegd: in de grondwet staat niets over partijtrouw en wordt niet gesproken over een partijzetel."

"Maar wat wel zo is: ik ben de Kamer ingegaan om de kernwaarden van de VVD zo veel mogelijk handen en voeten te geven als het gaat om het controleren van de wetgeving. Dat kan ik het beste doen door niet weg te lopen op het moment dat het moeilijk wordt."

Van de Sanden zegt nog niet te weten op wie hij gaat stemmen op 29 oktober. Maar dat het de VVD wordt, noemt hij "niet erg waarschijnlijk."

Senator stapt op bij VVD

Senator Cees van de Sanden vertrekt bij de VVD en gaat in de Eerste Kamer verder als eenmansfractie. Hij is het er niet mee eens dat de VVD steun uitsprak voor onder meer het Uganda-plan, de antifa-motie en de asielplannen van de PVV.

Van de Sanden zit vanavond bij ons in de studio om zijn vertrek toe te lichten.

Politieke crisis in Frankrijk

De politieke crisis in Frankrijk blijft voortduren. Het land zit in een economische crisis en heeft het grootste begrotingstekort van de EU. Premier Lecornu zei nog geen maand na zijn aantreden op te stappen, maar president Macron accepteerde zijn ontslag niet.

Vandaag probeert Lecornu de neuzen binnen zijn regering dezelfde kant op te krijgen. Wat als dat niet lukt?

Het stroomnet zit vol

In aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen zoomen we in op de belangrijkste verkiezingsthema's. Vandaag: netcongestie.

Het gaat niet goed met de energietransitie. Energie- en klimaatdoelen worden vrijwel zeker niet gehaald. Belangrijke oorzaak: het stroomnet zit vol. Dat betekent dat huizen en bedrijven niet kunnen niet worden aangesloten op het net.

Afgelopen week werd bekend dat maar liefst 14.000 bedrijven op de wachtlijst staan voor een stroomaansluiting. Een aantal dat alleen maar groeit. Het Rijk lijkt niet bij machte de netcongestie op te lossen. In Arnhem gaan burgers en gemeente daarom zelf op zoek naar oplossingen.

Jongeren die op straat leven

Hoeveel dak- en thuislozen zijn er eigenlijk in Nederland? Die vraag proberen onderzoekers te beantwoorden in de derde zogenoemde Ethos-telling. Elk jaar worden nieuwe regio's bekeken om uiteindelijk een scherp landelijk beeld te krijgen.

Dit keer valt vooral op dat het veel jongeren zijn die op straat leven. We zijn in Zwolle en Ede, waar opvallend genoeg relatief veel dak- en thuislozen zijn.

Senator Cees van de Sanden vertrekt bij de VVD en gaat in de Eerste Kamer verder als eenmansfractie. Hij zegt tegen de Volkskrant dat zijn partij is "weggedreven van de eigen kernwaarden: vrijheid, verantwoordelijkheid, verdraagzaamheid, sociale rechtvaardigheid en gelijkwaardigheid".

Van de Sanden is het er niet mee eens dat de VVD steun uitsprak voor onder meer het Uganda-plan, de antifa-motie en de asielplannen van de PVV. "De partij is besluiten gaan ondersteunen en uitspraken gaan doen die ik niet in lijn kan brengen met die kernwaarden, of die daar zelfs haaks op staan", zegt hij tegen de krant. "Ook waren er besluiten die op gespannen voet staan met de rechtsstaat."

Tanja Klip, fractievoorzitter van de VVD in de Eerste Kamer, laat weten dat ze pas vanochtend hoorde dat Van de Sanden opstapt. "Hij heeft me daarmee compleet overvallen. Ik betreur zijn besluit en het feit dat hij voornemens is zijn VVD-zetel mee te nemen."

Regeringspartijen VVD en BBB hebben nu vier zetels minder in de Eerste Kamer dan bij aanvang van het kabinet-Schoof. Eerder verlieten drie BBB'ers hun partij: Robert Croll stapte over naar D66, Eric Kemperman naar Forum voor Democratie en Pim Walenkamp gaat verder als eenmansfractie.

GroenLinks-PvdA nu grootste partij

De verhoudingen in de Eerste Kamer zijn hiermee flink opgeschud: niet meer de BBB, maar GroenLinks-PvdA is nu de grootste fractie. Ook zijn er vier eenmansfracties: 50Plus, OPNL, Walenkamp en Van de Sanden. Dat zorgt voor een nog onzekerder toekomst voor de twee asielwetten, die het demissionaire kabinet nog dit jaar door de Eerste en Tweede Kamer wil loodsen.

Gisteren was er een expertbijeenkomst in de Eerste Kamer, waar onder meer de politie, het Centraal Orgaan opvang asielzoekers (COA) en de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) vertelden welke gevolgen zij verwachten als de asielwetten worden ingevoerd. De organisaties waren zeer kritisch. Zo hebben zij sterke twijfels of de instroom erdoor omlaag gaat.

Het COA is daarnaast bang dat asielzoekers door de nieuwe wetten langer in de opvang verblijven, waardoor er juist meer plekken nodig zijn. De politie denkt niet dat het zin heeft om het illegaal verblijf in Nederland strafbaar te maken. Volgens de politie kan het juist averechts werken, omdat mensen dan uit zicht verdwijnen.

'Grote maatschappelijke onrust'

Uit vragen van senatoren bleek dat zij met de forse kritiek van de uitvoeringsorganisaties in de maag zitten. "Ik heb weinig draagvlak gehoord en gevoeld", zei een VVD-senator. "Stelt u nu voor dat deze wetten toch niet meer behandeld worden en we opnieuw beginnen, om betere wetgeving te maken. Bent u dan niet heel ongerust met ons dat er grote maatschappelijk onrust gaat ontstaan?"

Beide asielwetten moeten met een novelle (een wijzing van een wetsvoorstel dat al in behandeling is, red.) nog opnieuw langs de Tweede Kamer. De bedoeling is dat de Eerste Kamer er daarna nog dit jaar over stemt.

Volt wil niet in debat met Forum voor Democratie over klimaat en heeft daarom het NOS-lijsttrekkersdebat op NPO Radio 1 van aanstaande vrijdag afgezegd. Volt hekelt het klimaatstandpunt van het FVD "dat de klimaatcrisis structureel ontkent en die klimaatwetenschappers in het verleden 'hekserij' verweet", zo laat de partij in een persbericht weten.

Volt zegt geworsteld te hebben met de vraag of het aan het debat met Forum moet deelnemen. "Na lang wikken en wegen - en tegen de achtergrond van de snelle radicalisering in onze samenleving - komen we tot de conclusie dat wij geen zuurstof meer willen geven aan een partij die liegt."

Thema's

De NOS heeft de lijsttrekkers van alle partijen in de Tweede Kamer uitgenodigd om aanstaande vrijdag in een 2,5 uur durende radio-uitzending te debatteren over een aantal actuele thema's. Ze gaan met elkaar in discussie over onder meer wonen, asiel, de financiële situatie van Nederlanders, arbeidsmigratie, internationale veiligheid, klimaat en energie en vertrouwen in de politiek.

De twee oppositiepartijen Volt en Forum voor Democratie is gevraagd om over klimaat te praten en over de vraag wat er zou moeten gebeuren om het onderwerp weer op de politieke agenda te krijgen.

Volt wijst erop dat experts waarschuwen voor de gevaren van verdere normalisering van extreemrechts en wil naar "die wetenschap luisteren". "Wij zijn van mening dat dit debat bijdraagt aan normalisering van het ontoelaatbare."

Accepteren

De NOS laat weten het jammer te vinden dat Volt zich terugtrekt uit het radiodebat. "Wij nodigen voor onze radio- en televisiedebatten altijd alle partijen uit die in de Tweede Kamer zitten en die meedoen aan de verkiezingen", zegt hoofdredacteur Giselle van Cann van NOS Nieuws. "De keuze van Volt om niet mee te doen hebben we te accepteren."

Forum voor Democratie laat via X weten "hogelijk verbaasd" te zijn over de beslissing van Volt. "In een democratische rechtsstaat hoort het vrije debat centraal te staan", aldus de partij. "Juist in verkiezingstijd is het van groot belang dat kiezers kennis kunnen nemen van de verschillende visies die politieke partijen vertegenwoordigen. De kiezer heeft recht op een open en inhoudelijke confrontatie van ideeën."

De SP zal nu met Forum voor Democratie in debat gaat over klimaat en energie. SP-leider Dijk heeft ook een debat met D66 en BBB over het thema wonen.

Het kabinet wil boven de Noordzee een permanent testgebied voor drones openstellen. Het gaat om een luchtruimzone die van Katwijk tot aan de Rotterdamse haven loopt. De bedoeling is dat die "na de zomer van 2026" in gebruik wordt genomen. De indeling van het luchtruim moet nog wel worden aangepast.

Het is "hard nodig" om te gaan testen met drones die ver buiten het zicht van de piloten "autonoom vliegen", vertelt demissionair staatssecretaris Tuinman van Defensie in het NOS Radio 1 Journaal. Hij vindt dat Nederland voorbereid moet zijn op dronedreigingen.

Tuinman verwijst naar Oekraïne "waar natuurlijk een drone-oorlog aan de gang is" en vliegvelden in Europa "die op zwart gaan" vanwege dreigingen met drones. Maar er moet ook getest worden met civiele toepassingen, vindt de staatssecretaris, zoals het vliegen met spullen van ziekenhuis naar ziekenhuis.

Strandgangers

Het idee is om een soort luchttunnel in te stellen, die van het oude defensievliegveld Valkenburg in Katwijk naar het testgebied boven de Noordzee loopt. De vlucht gaat over de stranden, maar dagjesmensen hoeven zich volgens Tuinman geen zorgen te maken. Het testgebied begint pas boven zee.

Het is de bedoeling dat er in deze zone geen ander vliegverkeer meer plaatsvindt. De ministeries van Defensie en Infrastructuur en Waterstaat en de provincie Zuid-Holland ondertekenen vandaag een samenwerkingsovereenkomst in het onderzoekscentrum voor sensorgerelateerde technologie, dat inmiddels op het voormalige defensieterrein is gevestigd.

De Eerste Kamer heeft een nieuwe voorzitter. Mei Li Vos (GroenLinks-PvdA) is door een meerderheid van de senaat gekozen. Ze is de opvolger van Jan Anthonie Bruijn (VVD), die onlangs minister van Volksgezondheid werd in het demissionaire kabinet.

Sinds zijn vertrek fungeerde Vos al als tijdelijk voorzitter van de Eerste Kamer.

Er waren drie kandidaten: naast Vos kon de Kamer kiezen voor Ilona Lagas, de fractievoorzitter van BBB, en Tanja Klip-Martin van de VVD. Na de eerste stemronde trok Lagas zich terug. Zij kreeg 14 van de 75 stemmen.

De tweede ronde ging daardoor tussen Vos en Klip-Martin. Daarbij haalde Vos 39 stemmen en Klip-Martin 33. Drie senatoren stemden blanco.

Tweede poging

De 55-jarige Vos zit sinds 2019 in de Eerste Kamer en was tot vandaag vicevoorzitter van haar fractie. Twee jaar geleden deed ze ook al een gooi naar het voorzitterschap van de senaat. Toen verloor ze van Bruijn, die toen al voorzitter was.

Eerder was Vos Tweede Kamerlid voor de PvdA. Voor haar politieke carrière was ze ambtenaar op het ministerie van Algemene Zaken. Ook was ze een van de oprichters van Alternatief voor Vakbond, uit onvrede over het beleid van de FNV.

'Zoveel tijd als nodig'

Nadat de uitslag bekend was, zei Vos dat ze "heel aangenaam verbaasd" was door de steun. Ze beloofde als voorzitter neutraal te zijn en "nooit onderwerp te worden van politiek debat". In haar motivatie om voorzitter te worden, stelde ze dat ze niet zal nalaten "om de regering en de Tweede Kamer eraan te herinneren dat wij zoveel tijd nemen als wij nodig achten".

De Eerste Kamer heeft als taak om wetten die door de Tweede Kamer zijn aangenomen nog eens tegen het licht te houden. Het demissionaire kabinet wil het liefst de aangescherpte asielwetten voor de verkiezingen door de Eerste en Tweede Kamer loodsen, maar het is de vraag of dat lukt.

Wat doet de voorzitter van de Eerste Kamer?

Als voorzitter leidt Vos de plenaire vergaderingen van de senaat. Die zijn normaal gesproken elke dinsdag. Ze leidt ook het College van fractievoorzitters en het College van Voorzitter en Ondervoorzitters dat toezicht houdt op de bedrijfsvoering van de Kamer. Op Prinsjesdag is de voorzitter van de Eerste Kamer voorzitter van de Verenigde Vergadering met de Tweede Kamer.

Vos zal de Eerste Kamer ook vertegenwoordigen in contacten met buitenlandse parlementen en staatshoofden.

Eerste Kamerlid is een betaalde bijbaan met een vergoeding van bruto 37.000 euro per jaar. De voorzitter krijgt een hoger salaris, dat is gebaseerd op een halve werkweek. Mei Li Vos geeft naast haar werk in Den Haag ook nog les op een basisschool. Ze is van plan dat te blijven doen.

In de oude Nedcar-fabriek van VDL in Born gaat de productie van start van defensiematerieel, bevestigen VDL en het ministerie van Defensie. Het gaat om drones van DeltaQuad, onbemande tanks van het bedrijf Milrem en batterijen voor drone-techniek (Tulip Tech).

Voor de zomer werd al bekend dat de productielocatie van VDL gebruikt zou gaan worden voor defensiematerieel. Het gaat om een samenwerking tussen Defensie en VDL voor minimaal tien jaar. Defensie huurt 120.000 vierkante meter van de voertuigenfabriek.

Vlaggenschip

Volgens demissionair minister van Defensie Brekelmans is dit een belangrijke stap voor de ontwikkeling van de krijgsmacht en geeft het ook een impuls aan de economie. "Dit nieuwe vlaggenschip van onze defensie-industrie is in volle vaart", schrijft de VVD-minister op LinkedIn.

Brekelmans verwacht dat de komende maanden meer contracten getekend zullen worden: "Om Oekraïne te blijven steunen en Rusland af te kunnen schrikken, is opschalen van defensie-productie nodig. Daarbij gaat het om innovatie én industrialisatie, om snelheid én schaal."

NOS op 3 over de oorlog van de toekomst:

In aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen ontvangt Nieuwsuur (NTR/NOS) de lijsttrekkers van de grootste politieke partijen. Mariëlle Tweebeeke of Jeroen Wollaars voeren de gesprekken. Ook politiek duiders Arjan Noorlander en Nynke de Zoeten en economie-expert Mathijs Bouman schuiven voor analyses aan. De uitzendingen zijn live en met publiek van dinsdag 14 tot en met donderdag 23 oktober op werkdagen om 21.30 uur op NPO 2.

Voor de verkiezingsuitzendingen heeft Nieuwsuur negen partijen uitgenodigd op basis van het gemiddelde tussen het aantal huidige Kamerzetels en prognoses in de Peilingwijzer. Acht partijen hebben hun deelname bevestigd. Ook de PVV was uitgenodigd, maar de grootste partij in de Tweede Kamer en in de peilingen heeft Nieuwsuur laten weten niet op de uitnodiging in te gaan.

De gesprekken vinden plaats in de speciale verkiezingsstudio, waar ook publiek aanwezig is. We selecteren het publiek op basis van brede politieke interesse.

Uiteraard besteedt Nieuwsuur in de reguliere uitzendingen vooruitlopend op de verkiezingen ook aandacht aan andere partijen.

Het uitzendschema:

Kijk hier de verhalen en de gesprekken van Nieuwsuur bij de Tweede Kamerverkiezingen van 2023 terug.

GroenLinks-PvdA wil de komende tien jaar 36,6 miljard euro uittrekken voor "het grootste woningbouwprogramma van deze eeuw". De partij stelt in een woonplan voor de verkiezingen van eind deze maand dat het woningbouwbeleid helemaal anders moet. De overheid krijgt in het plan een centrale rol.

GroenLinks-PvdA wil er "daadwerkelijk" voor zorgen dat er 100.000 woningen per jaar bij komen. De partij vindt dat het de afgelopen jaren te veel bij "mooie praatjes" is gebleven.

De partij wil het komende decennium 33 miljard euro uittrekken voor "publieke investeringen in de woningbouw" en 3,6 miljard voor grote nieuwbouwprojecten. Voor investeringen in grootschalige infrastructuur wordt daar bovenop nog 20 miljard vrijgemaakt.

Centraal staat een nieuw soort woningcorporatie voor de middenklasse. "We gaan volkshuisvesting weer als publieke taak zien, niet als vangnet voor de laagste inkomens", staat in het woonplan. GroenLinks-PvdA wil de maximale inkomensgrens voor corporatiewoningen verhogen, zodat twee derde van de Nederlandse huishoudens ervoor in aanmerking komt.

Grond van boeren

Verder stelt de partij dat er een rijksgrondbank moet komen, waarmee het Rijk en gemeenten grond kunnen opkopen rondom steden en gemeenten. Het gaat dan bijvoorbeeld om grond die vrijkomt doordat boeren ermee stoppen. "Door grond weer in publieke handen te brengen, kunnen we de bouw versnellen en grondspeculatie tegengaan."

Ook wil GroenLinks-PvdA rijksleningen verstrekken voor de bouw van rijkswoningen. Dat zijn dan "betaalbare huurwoningen" met een huur tot ongeveer 700 euro per maand. Het idee is dat het Rijk de leningen verstrekt tegen een rente van 1 procent voor een deel van de bouwkosten.

Om het plan te laten slagen moet de stikstofcrisis worden aangepakt, stelt de partij. "Daarbij hoort ook een kleinere veestapel, en zo nodig met dwingende maatregelen als stok achter de deur." Rondom kwetsbare natuurgebieden als de Veluwe en de Peel wil GroenLinks-PvdA direct beginnen met uitkopen van "intensieve veehouders".

Opvallende woonplannen van andere partijen

Verschillende politieke partijen kwamen in aanloop naar de verkiezingen op 29 oktober met ideeën om nieuwe woningen te bouwen. Een groot deel wil er per jaar 100.000 woningen bij.

D66 wil dat bereiken door tien nieuwe steden te bouwen, onder meer in het IJmeer. De VVD wil dertig nieuwe, grote woonwijken bouwen. Volt zou liefst de staalfabriek van Tata Steel in IJmuiden sluiten en daar huizen bouwen, en de PVV wil dat doen op de plek van het Mediapark in Hilversum.

SP-leider Jimmy Dijk pleitte vanmorgen in het tv-programma WNL op Zondag nogmaals voor een volkshuisvestingsnorm, vergelijkbaar met de Navo-norm, waarbij een vast percentage van bruto binnenlands product (bbp) naar woningbouw gaat.

Hoe staat de woningmarkt in Nederland ervoor? Hoe groot is het huizentekort, en wat zijn de vooruitzichten? Je ziet het in onze dataspecial.

De Partij voor de Dieren heeft vandaag op Dierendag een initiatiefwet ingediend om een einde te maken aan de bio-industrie in Nederland. Lijsttrekker Esther Ouwehand zegt weinig vertrouwen te hebben in de plannen van het demissionaire kabinet en wil nu op deze manier het "structurele dierenleed" in de intensieve veehouderij beëindigen.

De wet die de Partij voor de Dieren vandaag naar de Tweede Kamer heeft gestuurd, kent een lange geschiedenis. In 2021 kwam de partij met een wetswijziging die het dierenwelzijn in de veehouderij moest verbeteren. Die werd door de Tweede Kamer aangenomen, maar van invoering is het nooit gekomen.

In het toenmalige voorstel stond dat er alleen nog vee mocht worden gehouden, als dat natuurlijk gedrag kon vertonen. Maar dat ging veel veehouders te ver. Er kwam uiteindelijk een convenant tussen uiteenlopende partijen als de boeren en de Dierenbescherming. De afspraken daarin gaan veel minder ver dan de Partij voor de Dieren aanvankelijk voor ogen had.

'Pijnlijke ingrepen'

Bovendien werd de uitwerking van het convenant volledig in handen gelegd van BBB-minister Femke Wiersma, schrijft de partij. "Afgelopen zomer presenteerde Wiersma haar plannen en daaruit bleek glashelder dat zij alles op alles wil zetten om de bio-industrie overeind te houden. Haar plannen leiden op geen enkele manier tot een dierwaardige veehouderij."

Daarom probeert de partij van Ouwehand het vandaag opnieuw. Ze wil vanaf 1 juli 2026 een verbod op het bouwen van stallen waarin dieren geen natuurlijk gedrag kunnen vertonen: "Konijnen moeten kunnen graven, varkens kunnen wroeten en koeien voor hun kalf kunnen zorgen."

Verder moet het vanaf 2030 verboden zijn om "pijnlijke lichamelijke ingrepen" te doen als het afbranden van biggenstaarten, het afsnijden van snavels bij kippen en het verwijderen van tenen bij hanen. En voor 2040 moeten, als het aan de Partij voor de Dieren ligt, de laatste veehouders zijn overgestapt op een "dierwaardige veehouderij".

Protestmars in Amsterdam

Het wetsvoorstel is beoordeeld door de Raad van State en de opmerkingen zijn volgens de partij verwerkt. Het wordt na de verkiezingen voorgelegd aan de nieuw verkozen Kamer.

Vanmiddag was er in Amsterdam een protestmars voor de dieren en tegen de vee-industrie. Die was georganiseerd door Wakker Dier, maar de Partij voor de Dieren was ook prominent aanwezig.

Bij de campagnestart van de BBB in Urk heeft vicepremier Mona Keijzer opnieuw uitgehaald naar PVV-leider Wilders. "Hij liep gewoon weg", zei de BBB'er in een toespraak. Volgens haar hangt Wilders, sinds hij de coalitie verliet, "de toetsenbordridder" uit.

Keijzer zegt dat inmiddels alleen zij en VVD-minister Van Weel "het strengste asielbeleid realiseren" en niet de PVV. "En af en toe denk ik: Geert, waarom ga je niet gewoon eens met mij in debat? Ik wil het strengste asielbeleid ooit, ik werk daar elke dag aan, ik heb daar ook nog eens verstand van, dus kom maar op."

Viskotter

Er waren zo'n vijftig BBB'ers naar Urk gekomen, om de aftrap van de campagne bij te wonen. De bijeenkomst zou eigenlijk met een boottochtje op een viskotter worden afgesloten, maar dat kon niet vanwege het onstuimige weer.

Zowel Keijzer als partijleider Van der Plas liet zich stevig uit over asiel. Daarnaast ging het over onderwerpen als landbouw, de regio en wonen. Uit een analyse van het Kieskompas kwam eerder deze week naar voren dat rechtse partijen, en met name de BBB, rechtser worden.

Van der Plas vroeg zich in Urk af of dat voor haar partij opgaat. "Wij zijn altijd sociaalconservatief geweest", zei ze. "Ik weet niet of we verder zijn opgeschoven, maar we spreken ons nu misschien wat luider uit over asiel."

D66 wil meedoen in een volgend kabinet. Dat zei partijleider Rob Jetten in een speech op het D66-congres in de Brabanthallen in Den Bosch. Als mogelijke coalitiepartners kijkt hij in eerste plaats naar GroenLinks-PvdA en het CDA. Dat zijn volgens hem partijen die ook "het negativisme achter zich willen laten, en zich realiseren dat we het weer samen kunnen doen".

Het is met zo'n tweeduizend mensen het drukstbezochte D66-congres sinds de oprichting van de partij in 1966. In de peilingen zit de partij, die nu negen zetels in de Tweede Kamer heeft, enigszins in de lift. Andere partijen zien in de liberale 'middenpartij' een mogelijke coalitiepartner.

Dat is een rol die D66 ook ziet zitten. "Wij willen het kloppende en vooruitstrevende hart zijn van die nieuwe Nederlandse regering", zei Jetten. Maar dat moet dan wel met coalitiepartners zijn "die stoppen met blijven aanmodderen" en die "met daadkracht en met ambitie aan de slag willen gaan".

Timmermans en Bontenbal

Net iets eerder had hij complimenten uitgedeeld aan GroenLinks-PvdA-leider Timmermans en CDA-leider Bontenbal, die wat hem betreft positief afsteken tegen "politici die Nederland willen verdelen. Die ons angst voor elkaar willen aanjagen."

Hij noemde het "een opsteker" dat Frans Timmermans zijn partij ervan heeft weten te overtuigen dat het "noodzakelijk is in het belang van Europa" om meer te investeren in defensie, en dat Henri Bontenbal "nu de hypotheekrenteaftrek durft aan te pakken".

Met die partijen zou volgens Jetten gewerkt kunnen worden aan de samenleving die de onlangs overleden oud-D66'er Jan Terlouw voorstond. "Zijn touwtje uit de brievenbus werd het symbool van een vredige samenleving. Dat is de samenleving waar we ons iedere dag voor inzetten."

Scherven partijkantoor

Toen Jetten twee weken geleden na de rellen in Den Haag voor de scherven van het raam van het D66-partijkantoor stond, zag hij een iconische foto, vertelde hij, van iconische D66'ers als Jan Terlouw, Els Borst en Hans van Mierlo. Hij vroeg zich af hoe zij zouden hebben gekeken naar de uitgebrande politieauto's, het extreemrechtse geweld en neonazi's die met Hitlergroeten door onze straten trokken."

Verder maakte hij geen woorden vuil aan het ingooien van de ruiten. Maar in de marge van het congres waren ansichtkaarten te verkrijgen met een zwart-wit-tekening van het gebouw, waarop alleen de D66-vlag in kleur - fel groen - is. Na de speech van Jetten werd de Queen-hit Don't stop me now opgezet.

Kroonjuweel 'gekozen burgemeester' niet meer in verkiezingsprogramma

Het plan om burgemeesters en de premier rechtstreeks verkiesbaar te maken, is geschrapt uit het D66-verkiezingsprogramma. Een meerderheid van de D66-leden stemde op het partijcongres voor die aanpassing.

Met name de 'gekozen burgemeester' wordt tot de 'kroonjuwelen' van D66 gerekend. In 2018 lukte het de partij om de regel dat de koning burgemeesters benoemt, uit de Grondwet te halen. Daarmee ontstond de mogelijkheid om burgemeestersverkiezingen in de wet vast te leggen. Partijleider Rob Jetten verdedigde die grondwetswijziging zelf.

Het lukt de publieke omroepen nog niet om gezamenlijk tot omroephuizen te komen, schrijft demissionair mediaminister Moes aan de Tweede Kamer. Er is nog geen vorm gevonden waarin alle omroepen zich kunnen vinden en die aansluit bij de eisen van het demissionaire kabinet.

Het kabinet bezuinigt op de publieke omroep en wil het aantal omroepen in Nederland terugbrengen tot vier of vijf omroephuizen. Die hervorming moet vanaf 2029 leiden tot minder bestuurders.

De omroepen willen wel samenwerken, maar worden het door verschillende belangen en voorkeuren niet met elkaar eens. Zo zouden omroepen inhoudelijk niet genoeg bij elkaar aansluiten of zou er alsnog een 'mini-NPO' kunnen ontstaan, waar omroepen binnen een omroephuis strijden om geld.

Daarom schrijft de minister dat de politiek duidelijker moet maken wat er precies van de omroepen verwacht wordt en binnen welke kaders ze moeten blijven.

Genoeg draagvlak

In de omroephuizen moet plaats zijn voor alle bestaande omroepen. De aspirant-omroepen Ongehoord Nederland en Omroep Zwart zijn nog niet meegenomen in de plannen.

De NOS en NTR blijven buiten de omroephuizen. Gesprekken tussen beide omroepen om samen een taakomroep te vormen, zijn nog niet afgerond.

Volgens Moes zijn alle omroepen het met elkaar eens dat het publieke bestel moet veranderen. Er is genoeg draagvlak voor het vormen van de omroephuizen, maar er is geen overeenstemming over de manier waarop dat moet gebeuren.

Een deel van de omroepen pleit voor drie omroephuizen, terwijl het kabinet er vier of vijf heeft voorgesteld. Een variant met drie omroephuizen is volgens de minister complex om te besturen, omdat daar meer partijen samenkomen.

Meerdere omroepen hadden al aangegeven samen te willen gaan in een omroephuis. De EO wil wel met HUMAN en de VPRO samen en AVROTROS en PowNed ook. Dat betekent niet dat die combinaties er ook echt komen.

Omroepkoepel College van Omroepen laat in een reactie op de brief van minister Moes weten dat de politiek "nu aan zet is om heldere kaders te bepalen". De reactie is namens alle omroepen, behalve Ongehoord Nederland, aldus een woordvoerder tegen persbureau ANP.