De Nederlandse economie blijft een klein beetje groeien. De afgelopen maanden was die groei zo'n 0,4 procent, ziet het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). Dat is iets meer dan eerder dit jaar.

"Die groei is een optelsom van allemaal kleine plusjes in de economie", zegt CBS-hoofdeconoom Peter Hein van Mulligen. Hij is positief dat de economie nog steeds groeit en dat het bij verschillende bedrijfstakken ook best goed gaat.

Groei export ondank heffingen

Een van de belangrijkste oorzaken voor de groei van de afgelopen maanden is de export van goederen en diensten. Van Mulligen vindt dat opvallend, gezien de handelsoorlog met de Verenigde Staten. "Ondanks de sancties vanuit de VS en de handelsbelemmeringen die daarbij komen, gaat het goed. Nederland is een kleine open economie, en die export droeg daar flink aan bij."

Sinds dit jaar liepen de handelsspanningen tussen de Verenigde Staten en Europa op doordat de Amerikaanse president Trump importheffingen invoerde op producten die vanuit Europa naar Amerika worden geëxporteerd. De angst bestond dat veel bedrijven minder spullen naar het buitenland zouden verschepen, maar toch bleek dat die export de afgelopen maanden groeide met 0,8 procent.

Daarbij droegen de uitgaven van consumenten en de overheid ook flink bij aan de groei van de economie. "De consument heeft, ondanks de zorgen die er bestaan over koopkracht, weer meer uitgegeven", zegt Van Mulligen.

Bouw blijft achter

Ondanks de groei van export en de uitgaven van consumenten, namen sommige investeringen af. "Dat is wel een smet op dit positieve verhaal", zegt Van Mulligen.

Hoewel de meeste politieke partijen juist pleitten voor het bijbouwen van woningen, namen de investeringen in de bouwsector af. Volgens de econoom is dat opvallend. "Juist bij de bouw is het belangrijk dat er geïnvesteerd wordt. Het is wel zorgelijk dat dat nu afneemt."

'Fundament best sterk'

Ondanks de onzekerheid op het wereldtoneel en de afgenomen investeringen, laat het positieve cijfer van de economische groei volgens Van Mulligen toch zien dat het fundament van de economie best sterk is. "De arbeidsmarkt draait prima, iedereen die wil en kan werken doet dat. En het feit dat de economie ondanks alles nu niet inzakt, laat zien dat het best positief is."

Volgens Van Mulligen is de economie nog steeds op koers om heel 2025 met een "keurige groei" af te sluiten.

Scheepsbouwer Damen zal toch geen gebruikmaken van de noodlening van 270 miljoen euro die de Nederlandse staat heeft aangeboden. Dat maakte Damen vandaag bekend bij de presentatie van de kwartaalcijfers.

Damen trok eerder dit jaar aan de bel omdat er problemen waren bij de productie van zes schepen voor de Duitse marine. De door Duitsland opgelegde deadlines werden niet gehaald, waardoor er ook niet werd betaald. Inmiddels hebben de Duitsers de betalingen hervat en is de lening niet meer nodig.

Het bedrijf zegt op dit moment nog steeds in "constructief overleg" te zijn met Duitsland. Wel wordt er gekeken of Damen hoofdaannemer blijft. "Bekeken wordt of de primaire verantwoordelijkheid voor het project naar Duitse partijen kan verschuiven, waarbij Damen een essentiële partner is en blijft", schrijft Damen in een persbericht.

Verder hangt het bedrijf nog altijd een fraudezaak boven het hoofd. Damen wordt verdacht van omkoping, valsheid in geschrifte en witwassen en ook van het overtreden van de sancties tegen Rusland. De scheepsbouwer zegt dat het verdere verloop van deze zaak geen impact zal hebben op de financiële situatie.

Na zes jaar hebben de Chinese president Xi en zijn Amerikaanse ambtgenoot Trump elkaar weer persoonlijk ontmoet. Het gesprek heeft er in ieder geval toe geleid dat het komende jaar bepaalde hete hangijzers op handelsgebied lijken te worden vermeden.

De twee leiders spraken elkaar in Zuid-Korea tijdens de APEC-top. De lijst met onderwerpen was lang: van handelsgeschillen en heffingen tot brandhaarden wereldwijd.

Inmiddels hebben beide partijen gemeld dat er significante vooruitgang is geboekt op een aantal heikele punten. Of in ieder geval: dat ze de beslechting ervan met een jaar in de koelkast hebben gezet.

Importtarief verlaagd

De VS verlaagt het importtarief dat voor China geldt van 57 procent naar 47 procent. De strafheffing die werd opgelegd omdat China te weinig zou doen om de export van fentanyl te stoppen werd van 20 procent verlaagd naar 10 procent.

Wederzijdse maatregelen tegen elkaars scheepsbouwsectoren werden met een jaar uitgesteld, evenals de Amerikaanse invoering van de zogenoemde 50 procent-regel vanuit de VS.

De VS hanteert een zwarte lijst van bedrijven waarmee Amerikaanse bedrijven geen handel mogen drijven. Met de 50 procent-regel zou ook met dochterondernemingen van bedrijven op de zwarte lijst geen zaken mogen worden gedaan. Ook voor de Nederlandse chipmaker Nexperia lijkt dat goed nieuws: dat bedrijf werd getroffen door de regel.

Neutraal terrein

Het eerste persoonlijke gesprek in zes jaar tussen Xi en Trump vond plaats op neutraal terrein. In een weinig imposant gebouwtje met een blauw dak op de militaire vliegbasis van de Zuid-Koreaanse stad Busan. Een misschien wel passende achtergrond voor een steeds vijandigere relatie.

Toch leek verder escaleren niet de insteek van de Amerikaanse delegatie. De openingswoorden van Trump waren doorspekt met superlatieven over Xi als "de geweldige leider van een geweldig land".

Xi daarentegen hield de boot wat meer af. Hij omschreef de relatie tussen China en Amerika met een eerder gebruikte metafoor, namelijk als "een gigantisch schip dat de juiste koers moet bewaren tussen wind, golven en uitdagingen". De Chinese leider benadrukte ook dat het normaal is dat twee wereldmachten "soms frictie hebben".

Het gesprek duurde in totaal maar iets meer dan anderhalf uur, significant korter dan de 3 à 4 uur waar Trump eerder over sprak. Toch kwamen de delegaties duidelijk goed gehumeurd uit de vergadering. "Op een schaal van 1 tot 10 was het een 12", zei de Amerikaanse president.

Trump stapte direct op het vliegtuig. Xi blijft nog een aantal dagen in Zuid-Korea voor de APEC-top en een staatsbezoek aan Zuid-Korea.

Wensenlijstje

De VS leek bij deze onderhandelingen toch vooral als vragende partij aan tafel te zitten. Het wensenlijstje was lang: zo moest China meer zeldzame aardmetalen exporteren, minder grondstoffen voor fentanyl doorlaten, meer sojabonen kopen en de TikTok-deal tekenen.

De Chinezen hebben met de Amerikaanse afhankelijkheid van zeldzame aardmetalen een bijzonder krachtig wapen gevonden, wat ze naar hartenlust inzetten. Ook Europa ondervindt hiervan de gevolgen en de afgelopen maanden zijn al meerdere productiestops gemeld bij Europese bedrijven die ook de Chinese zeldzame aardmetalen gebruiken.

'Pestkop Amerika'

Voor China is de druk minder hoog om een deal te krijgen. Allereerst kan China, in vergelijking met een open democratie, het volk beter dwingen de consequenties van een langgerekte handelsoorlog te dragen. China heeft ook laten zien dat het met tactieken van rekken en beloftes aan de regering-Trump flink wat klappen heeft weten te ontlopen of uit te stellen.

Daarnaast zit Xi stevig in het zadel in China. Hij heeft net belangrijke politieke vergaderingen in China achter de rug waarin hij nog meer steun heeft gekregen voor zijn beleid. Bovendien vinden veel Chinezen het lovenswaardig hoe Xi opstaat tegen 'pestkop Amerika'.

Restricties

Het zo laag mogelijk houden van de Amerikaanse heffingen is een prioriteit van China. De restricties op de Chinese maritieme sector zou de handel flink schaden. Maar onder meer op dat punt lijkt nu vooruitgang te zijn geboekt.

In het Chinese statement achteraf viel te lezen: "China en de VS moeten zich richten op de langetermijnvoordelen die samenwerking oplevert, niet terugvallen in een vicieuze cirkel van vergelding."

Er zijn voor het eerst in vier jaar meer mensen werkloos dan dat er vacatures zijn. Dat blijkt uit cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS), dat keek naar de maanden juli, augustus en september.

Het aantal werklozen is afgelopen maanden met een paar duizend mensen gestegen tot 399.000; de meesten (84 procent) zitten korter dan een jaar zonder baan. Het aantal vacatures ligt iets lager: 387.000. De meeste vacatures worden redelijk snel gevuld, maar er komen er ook ongeveer evenveel nieuwe bij. Daardoor blijft het aantal vacatures redelijk stabiel.

Meer dan de helft van het personeel wordt gezocht in de handel, zorg en zakelijke dienstverlening. "Denk aan winkelpersoneel, verpleegkundigen en mensen die voor allerlei bedrijven werken", zegt Peter Hein van Mulligen, hoofdeconoom van het CBS. "Ook in de bouw is de krapte groot. Daar is veel vraag naar bijvoorbeeld loodgieters en metselaars."

Werklozen niet altijd baan kwijt

"De werkloosheid is afgelopen maanden opgelopen, maar vooral omdat meer mensen op zoek zijn gegaan naar een baan", zegt Van Mulligen. Het gaat om mensen met verschillende achtergronden, zoals oud-arbeidsongeschikten en mensen die voor het eerst gaan werken. Ook gepensioneerden die weer op zoek gaan naar een baan horen bij die groep. "De stijging van de werkloosheid komt dus niet alleen door mensen die hun baan zijn kwijtgeraakt."

Iets meer dan de helft van de 9,8 miljoen werkenden doet dat voltijd. De rest is deeltijder en werkt minder dan 36 uur per week. Dit jaar is er een toename in het aantal deeltijders dat liever meer uren wil werken. Het gaat om 541.000 mensen. Dat zijn er 37.000 meer dan eind vorig jaar.

"Als deeltijders meer gaan werken, zou dat krapte op de arbeidsmarkt schelen", zegt Van Mulligen. Toch betwijfelt de hoofdeconoom in hoeverre dat het personeelstekort in verschillende sectoren kan oplossen.

De Amerikaanse centrale bank, de Federal Reserve, verlaagt de rente verder met een kwart procentpunt. Dat doet de centrale bank vanwege zorgen over de stagnerende arbeidsmarkt. Het is de tweede renteverlaging dit jaar.

Door een renteverlaging kunnen bedrijven goedkoper geld lenen en zouden zij meer gaan investeren. Daardoor kunnen de bedrijven meer mensen aannemen.

Tegelijkertijd kampt de VS met een nog altijd hoge inflatie. De Fed wil de rente daarom niet te snel verlagen. Een hogere rente maakt het voor bedrijven duurder om te lenen waardoor ze minder kunnen investeren. Daardoor koelt de economie - en dus ook de inflatie - af.

Voorzitter ontslaan

President Trump heeft de afgelopen maanden grote druk uitgeoefend op de Fed om de rente flink te verlagen. Hij vindt dat de centrale bank de rente te hoog houdt en daardoor de economie niet laat groeien.

Trump uitte forse kritiek op de Fed-voorzitter en liet onderzoeken of het mogelijk was om Powell te ontslaan. Dat bleek niet te kunnen omdat de Fed een onafhankelijk positie heeft, juist om te voorkomen dat politici het monetaire beleid gaan bepalen.

De senaat schoof wel Trumps voormalig economisch adviseur, Stephen Miran, naar voren als Fed-bestuurder. Miran pleitte tijdens de tweedaagse vergadering afgelopen week voor een nog stevigere verlaging van een half procentpunt, maar de rest van het bestuur stemde daar niet mee in.

Fed-voorzitter Jerome Powell temperde alvast de verwachtingen voor de eerstvolgende vergadering in december. Volgens Powell is het "geen uitgemaakte zaak" dat er dan ook een renteverlaging komt, zo zei Powell op een persconferentie.

Binnen het Fed-bestuur zijn daar verschillende meningen over. Een verdere verlaging van de rente brengt namelijk ook het risico met zich mee dat de inflatie verder aanwakkert en de Fed-bestuurders zijn het nog niet eens over hoe groot dat risico is.

Nvidia heeft voor de tweede keer dit jaar een historisch record gevestigd op de Amerikaanse effectenbeurs. De waarde van de Amerikaanse chipfabrikant op de beurs in New York brak vandaag door de grens van 5000 miljard dollar. Nog niet eerder was een bedrijf zo veel waard.

Eind juli bereikte Nvidia als eerste bedrijf ooit een beurswaarde van 4000 miljard dollar. Nog geen vier maanden later is daar dus nog eens 1000 miljard dollar bijgekomen voor het bedrijf dat gespecialiseerd is in hoogwaardige chips voor onder meer de ontwikkeling van kunstmatige intelligentie.

Deze week ging het aandeel van Nvidia nog eens extra hard omhoog. Dat kwam door de aankondiging van een ontmoeting tussen president Trump en de Chinese president Xi Jinping. Die treffen elkaar morgen in Zuid-Korea. De VS en China zijn in een felle handelsoorlog verwikkeld.

Nvidia mocht aanvankelijk de nieuwe Blackwell-superchips niet aan China verkopen. De VS is bang dat China ze gebruikt om een technologische en militaire voorsprong op te bouwen. Toen de exportregels uiteindelijk werden versoepeld, sloeg China terug door Nvidia in de ban te doen.

Overleg Trump met Xi

Beleggers veerden op toen Trump een ontmoeting aankondigde met Xi. Verwacht wordt dat de twee ook praten over het conflict over superchips. Beleggers hopen dat het conflict wordt bijgelegd en dat het handelsembargo op de nieuwe chips wordt opgeheven. Nvidia-topman Jensen Huang zei gisteren nog dat zijn bedrijf voor 500 miljard dollars aan orders voor de komende vijf maanden heeft klaarliggen.

Om de recordwaarde van 5000 miljard dollar te halen, moest het aandeel Nvidia vandaag 205,76 dollar waard worden. In de handel voor opening beurs in New York ging de prijs daar al overheen.

Inmiddels is Microsoft ook al meer dan 4000 miljard dollar waard, en nadert Apple die grens.

Meta krijgt meer tijd om veranderingen door te voeren op Facebook en Instagram. Begin deze maand bepaalde de rechtbank Amsterdam dat het bedrijf de optie moest geven van een algoritmevrije tijdlijn op beide socialemediaplatforms. Het techbedrijf kreeg daar twee weken de tijd voor.

Volgens Meta is het "om praktische en technische redenen" niet mogelijk binnen twee weken die aanpassingen door te voeren. Daarom heeft het bedrijf begin deze week om extra tijd gevraagd tot eind januari. Het gerechtshof Amsterdam heeft nu uitstel gegeven tot 31 december.

Voor die tijd moet Meta gebruikers van Facebook en Instagram de mogelijkheid geven om te kiezen voor een tijdlijn die niet wordt samengesteld op basis van waarschijnlijke interesses.

'Directe druk weg'

Burgerrechtenorganisatie Bits of Freedom spande 2 oktober een rechtszaak aan tegen Meta omdat het bedrijf met de huidige tijdlijn-instellingen de Digital Services Act zou overtreden. Dat is een Europese richtlijn die de grote internetplatforms reguleert. De burgerrechtenorganisatie kreeg toen gelijk, maar is nu wel teleurgesteld dat het techbedrijf uitstel heeft gekregen.

"Het is spijtig dat de druk bij Meta nu weg is om direct in actie te komen", zegt Maartje Knaap van Bits of Freedom. "Meta overtreedt een belangrijke wet, dus het spoedeisende belang van deze zaak blijft overeind."

Meta is ook in hoger beroep gegaan tegen de uitspraak van begin oktober. Dat beroep dient op 26 januari. Ondanks het hoger beroep moet het bedrijf de aanpassingen die door de rechter zijn opgelegd uitvoeren voor het einde van dit jaar.

Gokbedrijf Betcity moet een boete van 2,7 miljoen euro betalen omdat het bedrijf jongvolwassenen niet goed beschermde tegen gokverslaving. Zo trad het bedrijf niet op tegen een gokker van 21 die in twee weken tijd 45.000 euro verspeelde.

De speler kreeg slechts een e-mail waarin werd aangeraden een speellimiet in te stellen en daarbij een link naar een pagina over verantwoord spelen.

Pas later, als de speler al 64.000 euro naar het gokbedrijf heeft overgemaakt, past het gokbedrijf de stortingslimiet zelf aan: van 100.000 euro naar 400 euro. In de ogen van de Kansspelautoriteit was dit veel te laat en had er eerder persoonlijk contact moeten worden opgenomen.

Half miljoen verloren

Volgens de toezichthouder is dit geval geen uitzondering en heeft Betent, het moederbedrijf van Betcity, vaker niet ingegrepen toen jongvolwassenen zich in het gokken leken te verliezen. De toezichthouder bekeek tien dossiers van jongvolwassenen die veel geld verloren in korte tijd. Bij elkaar verloren ze 500.000 euro.

Betent was niet bereikbaar voor commentaar. Het bedrijf wil dat de rechter de boete alsnog terugdraait.

Aan de Kansspelautoriteit liet het bedrijf eerder weten het niet eens te zijn met de verwijten, omdat niet duidelijk is of voor de jongvolwassenen de verliezen te groot waren. "Bijvoorbeeld een jongvolwassen cryptomiljonair zou die verliezen kunnen dragen", is deels het verweer van het bedrijf in het boetebesluit. Volgens de toezichthouder had geen van de tien onderzochte spelers cryptomiljoenen of andere hoge inkomsten.

Betcity kreeg eerder een boete van 3 miljoen euro voor onvoldoende controles op witwassen. Het bedrijf was een van de eerste aanbieders toen de online gokmarkt in Nederland werd gelegaliseerd. Het bedrijf werd in 2023 overgenomen door het Britse Entain, een van de grootste gokbedrijven ter wereld.

Zorgplicht

De nieuwe boete is de hoogste die de Kansspelautoriteit heeft opgelegd aan een gokbedrijf voor het niet naleven van de zorgplicht. Eerder deed de toezichthouder onderzoek naar gokbedrijven en hun zorgplicht. Daaruit bleek dat veel gokbedrijven niet genoeg doen om kwetsbare spelers te beschermen tegen hoge gokverliezen.

De toezichthouder belooft sneller met boetes te komen. "We willen echt niet meer zien dat aanbieders zo in gebreke blijven als het gaat om hun zorgplicht, juist ook voor kwetsbare jonge spelers", aldus voorzitter Michel Groothuizen.

Wingtech, de Chinese eigenaar van Nexperia, wil dat de Nederlandse overheid de controle over de chipfabrikant teruggeeft. Dat schrijft het bedrijf in een verklaring die vandaag naar de NOS is verstuurd. De overheid nam bijna een maand geleden de controle van het Chinees-Nederlandse bedrijf over door voor het eerst een wet uit 1952 in te zetten.

Daardoor kan demissionair minister Vincent Karremans (Economische Zaken) sinds 30 september belangrijke beslissingen van Nexperia tegenhouden. Het gaat om beslissingen die de toekomst van Nexperia bedreigen of de chipproductie in Europa in gevaar brengen.

Wingtech noemt de inzet van de wet "ongekend" en wil dat die wordt teruggedraaid. Het is voor het eerst dat het bedrijf reageert op de beslissing van Karremans. De Chinese tak van Nexperia publiceerde de afgelopen weken al wel verklaringen waaruit blijkt dat Nexperia niet meer luistert naar het hoofdkantoor in Nederland.

Chipcrisis dreigt

Het ministerie van Economische Zaken wil niet zeggen of de controle teruggeven een optie is. Een woordvoerder laat weten dat het ministerie in gesprek is met de Chinese autoriteiten, maar wil niets zeggen over de mogelijke uitkomsten.

Als reactie op de ingreep houdt de Chinese overheid de export van Nexperia-chips tegen. Het grootste gedeelte van de Nexperia-chips komt uit fabrieken in China. Omdat die niet meer naar Europa komen, vrezen allerlei fabrikanten voor enorme tekorten, vooral de Duitse auto-industrie.

Door het besluit van Karremans en de Chinese tegenreactie dreigt een enorme chipcrisis. De Chinese minister van Handel zei vorige week dat Nederland met een "oplossing" moet komen zodat de wereldwijde chipleveringen door kunnen gaan. Daarmee suggereerde hij dat Nederland eerst actie moet ondernemen voordat China de export weer toelaat.

Chipproductie in Europa en China

Nexperia maakt relatief eenvoudige chips voor onder meer auto's en elektrische apparaten. Het hoofdkantoor staat in Nijmegen, maar de chipproductie vindt in zowel Europa als Azië plaats. In Duitsland en Engeland worden wafers gemaakt. Dat zijn ronde platen waar uiteindelijk chips uit worden gesneden. Dat gebeurt vooral in Nexperia-fabrieken in China.

Karremans greep in omdat Zhang Xuezheng, de Chinese directeur van Nexperia, dingen deed die een "acute en ernstige bedreiging" zouden vormen voor de chipproductie in Nederland en Europa. Zhang zou in het geheim "productiecapaciteit, financiële middelen en intellectuele eigendomsrechten" naar het buitenland verplaatsen. Het ministerie wil niet zeggen om welke concrete stappen het gaat.

Wel is Zhang door een rechtbank als directeur aan de kant gezet. Dat gebeurde nadat andere Nexperia-bestuursleden naar de rechter waren gestapt omdat ze zich zorgen maakten. Dat deden zij op 1 oktober, waarna de rechter direct ingreep. Dat was één dag nadat Karremans bij de chipfabrikant de controle had overgenomen. Dat betekent dat Zhang zijn zeggenschap op dit moment niet terugkrijgt, zelfs als Karremans zijn besluit terugdraait.

Ruzie met Nexperia in China

Anderhalve week geleden stuurde Nexperia China een brief aan medewerkers waarin staat dat zij instructies van het Nederlandse hoofdkantoor niet meer hoeven op te volgen. En vorige week beschuldigde Nexperia China "bepaalde personen van buitenlandse overheden en bij Nexperia Nederland" van het creëren van chaos.

Een woordvoerder van Nexperia in Nijmegen zegt hierover dat Nexperia China de zaken verdraait, maar geeft geen duidelijkheid als de NOS daarom vraagt.

Nexperia-eigenaar Wingtech waarschuwt in zijn verklaring dat een Nexperia zonder Chinese afdelingen gedoemd is te mislukken. Nexperia verliest daarmee het overgrote deel van zijn chipproductie, schrijft Wingtech. Dat is "een verlies dat Europa op korte termijn niet kan opvangen".

Het ingrijpen van Karremans en de rechter heeft daarmee niet alleen geleid tot een politiek conflict waarin Nederland met China om tafel moet, maar ook tot een kloof tussen de Nexperia-afdelingen in Nederland en China. Op papier zijn de bedrijven onderdeel van het wereldwijde bedrijf Nexperia, maar in de praktijk maken de afdelingen duidelijk dat er intern geen harmonie is.

De hele dag thuis wachten op een pakketje om uiteindelijk een briefje in de bus te vinden met: 'We hebben u gemist'. Of elk uur een andere bezorgtijd ontvangen, waardoor je een hele dag zit te wachten.

Gedoe met pakketbezorging blijft voor grote ergernis zorgen. Consumenten ervaren steeds vaker problemen bij de bezorging van pakketten, komt naar voren uit onderzoek van de Consumentenbond onder hun eigen panel waar in totaal 31.000 mensen in zitten. 12.000 van hen vulden over dit onderwerp een online vragenlijst in.

Ruim een derde, 35 procent, van hen zegt het afgelopen half jaar problemen te hebben ondervonden met de bezorging van een pakketje. Bij UPS zijn de problemen het grootst.

Volgens de consumentenorganisatie is het niet gek dat er soms iets misgaat aangezien er dagelijks heel veel pakketjes bezorgd worden. "Maar deze percentages zijn echt te hoog", stelt de Consumentenbond.

Grootste ergernis

De meeste klachten gaan over bezorging op een ander tijdstip dan was doorgegeven. De Consumentenbond zegt te horen dat bezorgtijden gedurende de dag steeds veranderd worden of pakketjes later aankomen. Ook zouden bezorgers aangeven dat klanten niet thuis zijn, terwijl ze dat wel zijn.

Los van de problemen met de bezorging is de klantenservice erop achteruit gegaan in vergelijking met eerdere onderzoeken in 2023 en 2021, zegt de Consumentenbond. De klantenservice van pakketbezorgers in Nederland - DHL, DPD, PostNL en UPS - presteerden slechter dan voorgaande jaren.

Abel is een consument die problemen heeft ervaren in het contact met DHL. Toen hij telefonisch contact wilde opnemen lukte dit niet. "Je wordt gewoon van het kastje naar de muur gestuurd en krijgt niemand te pakken naast een chatbot die je vervolgens niet kan helpen."

DHL bevestigt dat het inderdaad niet mogelijk is om direct telefonisch contact op te nemen. Maar als je na het gesprek met de chatbot nog niet geholpen bent, zegt het bedrijf dat je alsnog door een medewerker van de klantenservice wordt geholpen. Het pakketbedrijf meet zelf ook ervaringen van klanten en daar zouden andere gegevens uitkomen.

PostNL erkent dat er problemen zijn. "We nemen deze signalen serieus." Ook PostNL werkt met een chatbot, maar zegt dat het nog steeds mogelijk is om telefonisch contact op te nemen met het bedrijf als dat nodig is.

Toenemende werkdruk

De Nederlandse belangenvereniging voor webwinkels, Thuiswinkel, benadrukt ook dat er iedere werkdag duizenden pakketten worden geleverd en dat dit in vergelijking met ander Europese landen snel en goed verloopt.

Vakbond FNV benadrukt ook dat er miljoenen pakketjes per dag worden bezorgd en dat er natuurlijk weleens wat misgaat. "Maar de werkdruk onder pakketbezorgers is echt heel erg hoog. Ook de arbeidsomstandigheden zijn zwaar. Werknemers moeten vaak zwaar tillen en hebben weinig tijd om op tijd te bezorgen", aldus een woordvoerder van FNV.

Oplossing

De Consumentenbond zegt dat er voorgaande jaren, toen de problemen ook groot waren, gesprekken zijn gevoerd met de pakketbezorgers. "Maar die leverden niks op", aldus de organisatie. Daarom wil Consumentenbond nu kijken naar een oplossing met webwinkels: "Die zijn primair verantwoordelijk voor de bezorging." Hiervoor gaan ze in gesprek met Thuiswinkel.

Of dat iets oplevert is onduidelijk. "De webwinkel is aansprakelijk voor de levering, maar heeft weinig invloed op een goede en tijdige levering", reageert Thuiswinkel. De suggestie van de Consumentenbond om de bezorgkosten bij een levering die later is dan afgesproken, terug te vragen, is volgens Thuiswinkel geen oplossing.

Philips heeft een waarschuwingsbrief gekregen van de FDA, de Amerikaanse medische waakhond. Het elektronicaconcern zou op drie locaties niet voldoen aan de productienormen.

Het gaat om de Philips-vestiging in Eindhoven en twee locaties in de Verenigde Staten. De toezichthouder voerde dit jaar een inspectie uit bij negen vestigingen. Bij drie fabrieken is vastgesteld dat ze zich niet houden aan de procedures voor een verantwoorde productie van medische apparatuur zoals echoapparatuur.

Geen terugroepactie

De productie in de fabrieken is niet stilgelegd en de apparatuur wordt ook nog steeds verkocht. Een woordvoerder van Philips laat weten dat er ook geen sprake zal zijn van een terugroepactie.

Philips zegt de waarschuwing serieus te nemen en ook al actie te hebben ondernomen om de FDA tegemoet te komen.

Beleggers reageerden direct op het nieuws van de waarschuwing. Op de AEX daalde de waarde van het aandeel Philips met zes procent.

De rijkste Nederlanders zijn het afgelopen jaar nog rijker geworden. Dat meldt zakenblad Quote in zijn jaarlijkse lijst van de 500 Nederlanders met het meeste vermogen. De waarde van hun bezit, zoals aandelen, spaargeld en vastgoed, groeide het afgelopen jaar met een kleine 8 procent. Ter vergelijking: de gehele Nederlandse economie (bbp) groeide met ongeveer één procent.

De rijkenlijst van Quote is een schatting, gebaseerd op onderzoek in jaarverslagen, het Kadaster en andere openbare bronnen.

Wat dit jaar vooral opvalt, is dat het razendsnel kan gaan als je een succesvol bedrijf runt in tech of nog specifieker kunstmatige intelligentie. Volgens Quote duurde het vroeger "decennia of zelfs generaties om een groot vermogen op te bouwen". Dat is tegenwoordig anders. Zo lukte het Douwe Kiela om een vermogen van 200 miljoen euro te vergaren, slechts tweeënhalf jaar na het oprichten van Contextual AI.

De hoogste nieuwkomer in de lijst is David Wyler van Bilt Rewards. Zijn bedrijf biedt loyaliteitsprogramma's aan consumenten in de VS. Mensen die hun rekeningen op tijd betalen, kunnen punten verdienen die ze kunnen gebruiken om korting te krijgen op bijvoorbeeld vliegtickets. Met een geschat vermogen van een miljard euro debuteert Wyler op plek 52.

Selfmademeter

Sinds zes jaar heeft de rijkenlijst van Quote ook een zogenoemde selfmademeter. Bij elke persoon op de lijst wordt aangegeven in hoeverre hun vermogen uit een erfenis komt (lage selfmade-score) of door het opzetten en runnen van een eigen bedrijf (hoge selfmade-score).

Zo krijgt nummer één op de Quote-lijst de laagste selfmade-score. Heineken-erfgenaam Charlene de Carvalho-Heineken is volgens Quote goed voor 12,3 miljard euro.

De selfmademeter is tot stand gekomen omdat mensen dachten dat er vooral erfgenamen op de lijst stonden, vertelt Tim Jansen, chef van de Quote 500-lijst. "Met de score willen we laten zien waar de rijkdom vandaan komt. Hebben ze een bedrijf en vermogen geërfd of hebben ze hun vermogen helemaal zelf verdiend?"

Miljonairsmythe

Sommige economen zijn kritisch op het idee dat er überhaupt zoiets als selfmade miljonairs of miljardairs bestaan. Wie erin is geslaagd een succesvol bedrijf op te zetten, heeft dat te danken aan veel andere factoren, stelt econoom en filosoof Ingrid Robeyns.

"Het succes van een ondernemer is bijvoorbeeld afhankelijk van hooggeschoolde arbeidskrachten en onderwijs gefinancierd door belastinggeld, en dat is een gemeenschappelijk project", zegt Robeyns, die onderzoek doet aan de Universiteit Utrecht naar hoe eerlijk het economische systeem is. "Niet alleen ondernemers werken overuren. Ook in het onderwijs wordt keihard gewerkt, zonder uitzicht op hoge salarissen, met het doel bij te dragen aan groei en welvaart in de maatschappij."

Robeyns onderstreept dat ze de waarde van ondernemers niet wil bagatelliseren. "Het idee van de selfmade miljonair is een mythe die we enorm moeten relativeren. Deze mensen zijn omringd geweest door hulp van anderen, die niet even gunstige omstandigheden hebben gehad."

Goed advies

Tim Jansen van Quote zegt dat hij de kritiek begrijpt. Er is ook niet één definitie van wat een selfmade miljonair of miljardair is: "Soms horen we van mensen dat ze zelf niet vinden dat ze een hoge selfmade-score hebben verdiend. Ze wijten hun succes eerder aan het feit dat ze een goede opleiding hebben mogen volgen en dat ze heel goede medewerkers hebben gehad."

Welke miljardair is dan het meest selfmade van Nederland, als het aan Quote ligt? Volgens Jansen is dat Remon Vos, de nummer twee op de lijst met 7,1 miljard aan vermogen. Hij heeft zijn geld verdiend met zijn vastgoedbedrijf CTP, inmiddels een van de grootste spelers in Europa.

Jansen: "Vos vertrok jong van school richting Oost-Europa en richtte een bedrijf op in een markt die hij niet kende. Dan ben je natuurlijk stevig selfmade. Maar ja, aan de andere kant heeft hij zeker ook wel goed advies gehad."

Bij webwinkelgigant Amazon moeten ongeveer 14.000 medewerkers op zoek naar een andere baan. Er is een grote ontslaggolf aangekondigd op de kantoren van het Amerikaanse bedrijf. Amazon zegt dat de ingrijpende ontslagronde nodig is om de bureaucratie tegen te gaan door onder meer managementslagen op te heffen.

Ook verwacht Amazon dat de snel oprukkende kunstmatige intelligentie de komende jaren veel werk van kantoorpersoneel zal overnemen.

Personeel dat de wacht krijgt aangezegd, krijgt negentig dagen doorbetaald om binnen Amazon een andere functie te vinden. Lukt dat niet, dan belooft het bedrijf hen een ontslagvergoeding te betalen en te helpen met het behoud van hun zorgverzekering.

Klanten aangevoeld

Topman Andy Jassy kondigde in september al aan dat het roer om moest bij Amazon. In een brief aan het personeel vroeg hij zich af of het internetbedrijf nog wel goed genoeg de nieuwe wensen van klanten aanvoelde.

Hij gaf toen opdracht om het aantal managers met 15 procent te verminderen. Ook wilde hij een einde maken aan het vele thuiswerken dat sinds de coronacrisis werd toegestaan.

Gisteren kondigde Amazon nog aan 1,4 miljard euro te gaan investeren in de divisie in Nederland. De omzet van Amazon in Nederland blijft ver achter bij die van marktleider Bol. Amazon was niet beschikbaar voor een toelichting over waarin de 1,4 miljard euro precies in geïnvesteerd gaat worden.

Bij Amazon werken wereldwijd ruim 1,5 miljoen mensen. Zo'n 350.000 van hen werkt op kantoor.

De bekende spaarpunten van Douwe Egberts zijn vanaf volgend voorjaar weer in te wisselen in de winkel. Het koffiemerk heeft in boekwinkel Bruna een nieuwe partner gevonden. De punten zijn vanaf het voorjaar van 2026 in te wisselen in de winkels.

Jarenlang trok Douwe Egberts op met Blokker. Toen die keten vorig jaar failliet ging, kwam daar een einde aan. Fanatieke spaarders zaten met hun handen in het haar. Het koffiemerk liet al meteen weten dat de waardepunten hun geldigheid zouden behouden.

Martijn Schilders, commercieel manager bij Audax Retail, het moederbedrijf van Bruna, is blij met de nieuwe samenwerking. "Een goed boek, een lekker tijdschrift of een gezellig spelletje met vrienden of familie gaat perfect samen met een kopje Douwe Egberts-koffie of Pickwick-thee", stelt hij. "Wij kijken ernaar uit om de spaarders van waardepunten uit het DE-spaarprogramma in onze winkels te mogen ontvangen."

Miljoenen Nederlanders

Volgens Douwe Egberts doet 40 procent van de Nederlandse huishoudens mee aan het spaarprogramma. Miljoenen Nederlanders hebben volgens het bedrijf nog uitgeknipte zegels met punten in lades liggen.

Op elk pak koffie zitten 20 punten. Elke 200 punten zijn een euro waard. De zegels konden voorheen worden ingeruild voor huishoudelijke spullen zoals koffiekopjes of theeglazen. Voor een koffiezetapparaat moest vaak jaren worden gespaard.

De exacte startdatum en het assortiment aan producten die je met de punten kunt kopen, worden begin volgend jaar bekendgemaakt. Tot die tijd kunnen consumenten gewoon blijven sparen of schenken aan een goed doel.

Bouwbedrijf Heijmans maakt binnenkort gebruik van een zelfrijdende asfaltwals. Niet om personeel te vervangen, maar om het tekort daaraan op te vangen: "Een derde van ons personeel gaat bijna met pensioen, en het onderhoud moet blijven doorgaan."

Een groot deel van de Nederlandse wegen, bruggen en viaducten is aan onderhoud toe. Er is meer dan 140.000 kilometer aan openbare verharde wegen in Nederland, waarvan een groot deel al jaren kampt met achterstallig onderhoud. Rijkswaterstaat heeft tientallen infrastructurele projecten op de agenda staan, maar komt volgens een analyse van ABN Amro tot 2038 nog zo'n 35 miljard euro tekort.

Daardoor zijn sommige onderhoudswerkzaamheden uitgesteld, en verwacht wordt dat die problemen alleen maar verder toenemen.

Verouderde wegen, bruggen en viaducten

"Er is heel veel gebouwd en aangelegd na de Tweede Wereldoorlog. De levensduur daarvan komt nu aan zijn eind, dus moet er heel veel tegelijkertijd worden vervangen", zegt Leentje Volker, hoogleraar infrastructuurmanagement bij de Universiteit Twente. Volgens Volker geldt dat niet alleen voor wegen, maar ook voor veel bruggen en viaducten.

Dat betekent dat bouwbedrijven de komende periode veel werk omhanden hebben, ziet Wouter Heijsser, programmamanager bij Heijmans. "Het wordt echt passen en meten. Je hebt niet alleen de renovaties van bruggen maar ook het onderhoud van het wegennet zelf."

Volgens Volker moeten bouwbedrijven kiezen. "Er is nu veel meer vraag en we verwachten echt dat de vraag naar onderhoud het aanbod aan bouwcapaciteit gaat overtreffen."

Daar sluit hoogleraar bouwkunde aan de TU Delft Rob Nijsse zich bij aan: "Het is een geweldige opgave, want bijna al onze bruggen moeten vervangen worden. Rijkswaterstaat staat met de handen omhoog, en zeker als bouwbedrijven geen personeel hebben is de tunnel nu nog erg donker."

Een enorm personeelstekort hangt als een donkere wolk boven de bouwsector. Ruim 80 procent van de bouwondernemers ervaart een tekort aan personeel, bleek uit cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek.

Ook bij bouwbedrijf Heijmans is die krapte voelbaar. "De collega's van 40 zijn echt de jongeren, de gemiddelde leeftijd ligt rond de 55 jaar", zegt Heijsser. Niet alleen gaan veel werknemers over een aantal jaar met pensioen, ook is de aanwas van jong personeel erg laag. "Als je met een asfaltwals werkt, werk je regelmatig in de nachten en weekenden. Je moet vroeg ergens zijn en je weet niet hoe laat je klaar bent. Dat is voor veel jongeren toch onaantrekkelijk."

Dat ziet Volker net zo. "Bedrijven hebben veel moeite om nieuwe mensen naar de bouw te trekken. Bij het leggen van asfalt werk je veel in de avonden en weekenden om zo min mogelijk overlast te veroorzaken, en er zijn geen mensen meer die dat willen doen."

Een geautomatiseerde asfaltwals kan dus een oplossing bieden. Toch ziet hoogleraar bouwkunde Nijsse dat het inzetten van dit soort machines vooral gebeurt als kostenbesparing. "Na de kredietcrisis kwam de bouw min of meer tot stilstand. Bouwbedrijven hebben toen veel werknemers ontslagen, die nu vaak weer worden ingehuurd als zzp'er, of ze halen arbeidsmigranten goedkoper uit het buitenland."

Maar zzp'ers zijn volgens Nijsse voor werkgevers vaak duurder, en veel politieke partijen willen arbeidsmigratie terugdringen. "Bouwbedrijven voelen die druk uit de markt, en dus kiezen ze voor het investeren in robots en machines", zegt Nijsse.

Hoewel Nijsse het initiatief van de zelfrijdende asfaltwals toejuicht, moeten bouwbedrijven ook zelf personeel opleiden. "Robots zijn vooral een goed idee voor banen die lichamelijk veel vragen."

Daar sluit Volker zich bij aan. "Ik vind het een goed teken dat bouwers investeren in dit soort innovaties, het is namelijk best wel een flinke investering." Volgens de hoogleraar doen bouwbedrijven dit als ze weten dat het positief uitwerkt voor het bedrijf.

Bouwbedrijf Heijmans is in ieder geval van plan om op termijn meer van dit soort asfaltwalsen in te gaan zetten. "We kunnen nu kijken waar we rekening mee moeten houden. Op den duur is het plan dat één werknemer drie walsen gaat bedienen, maar zover is het nu nog niet."

De restaurants van keten Vapiano hebben definitief de deuren gesloten. De pizza- en pastaketen werd vorige maand failliet verklaard. Gisteren gingen de zes vestigingen in Nederland echt dicht.

"Ondanks alle inspanningen is het niet gelukt om voor de vestigingen een geschikte overnamekandidaat te vinden", schrijft de keten op zijn website. De restaurants zaten onder meer in Den Haag, Rotterdam en Utrecht.

De directe aanleiding van het faillissement is een conflict met een payrollbedrijf, vertelt curator Fouad el Houzi. Het bedrijf beschuldigde Vapiano ervan de payrollmedewerkers niet te betalen. "Bij een kort geding werd een voorschot van zeven ton toegewezen dat Vapiano moest betalen." Het payrollbedrijf eiste ruim een miljoen euro aan achterstallige salarissen.

Een onderzoek naar mogelijke andere oorzaken van het faillissement volgt nog.

Eerder faillissement

In 2020 ging de restaurantketen ook al failliet, omdat het toenmalige Duitse moederbedrijf in financiële problemen verkeerde door de coronacrisis. Vapiano maakte toen een doorstart.

In 2007 werd het eerste Nederlandse Vapiano-restaurant geopend in Den Haag. De oorspronkelijk Duitse keten staat erom bekend dat klanten eten moeten bestellen met een pasje.

Een doorstart voor de hele Nederlandse tak komt er nu niet, laat de curator weten. Wel worden er gesprekken gevoerd over een doorstart van het restaurant in Leidschendam.

Amazon zegt het niet officieel, maar met een investering van 1,4 miljard euro in Nederland opent de Amerikaanse techgigant de aanval op de Nederlandse webwinkels Bol, CoolBlue en Wehkamp. De enorme investering kan het volgens experts voor consumenten en verkopers aantrekkelijker maken om producten bij Amazon te kopen en verkopen dan bij een Nederlandse concurrent.

Hoewel Amazon vijf jaar geleden de deuren van zijn digitale winkel opende in Nederland, blijft de omzet nog ver achter bij die van marktleider Bol. Volgens een berekening van Twinkle, dat bijhoudt wat de grootste webwinkels zijn, staat Amazon met een miljard euro aan omzet op plek vijf in Nederland. Bol heeft een geschatte omzet van bijna 4,7 miljard euro.

Volgens de Duitse statistiekwebsite ECDB zijn Nederland en België de enige twee landen in Europa waar Amazon niet de grootste online verkoper is. "Dat komt omdat de naamsbekendheid van Bol in Nederland erg sterk is", zegt retaildeskundige Dirk Mulder van ING. "De consument blijft die winkel daarom nog redelijk trouw."

Amazon zegt in een persbericht dat het de 1,4 miljard euro wil gebruiken om in Nederland te groeien, door te "investeren in technologie en logistiek om het productaanbod uit te breiden, lagere prijzen aan te bieden en de snelheid en het gemak van bezorging te verbeteren". Het bedrijf was niet beschikbaar voor een toelichting aan de NOS.

Clouddiensten

De prijzen drukken kan onder meer door winkels te lokken met de clouddiensten van Amazon. "Dat is de grootste webservice ter wereld", zegt retaildeskundige en oud-hoogleraar Cor Molenaar. "Voor een mkb'er die online wil verkopen kunnen ze alles regelen: documenten, data, logistiek. Daar trekken ze bedrijven mee aan. Bol moet zich zorgen maken."

Mulder benadrukt dat een verkoper via Amazon in één keer in heel Europa zijn spullen kan verkopen. "Je moet marge afdragen, maar het kan de omzet flink verhogen. Bij Bol kan het alleen landelijk."

Omdat Amazon via twee distributiecentra in Duitsland en Spanje spullen voor de hele Europese markt inkoopt, kan de Amerikaanse concurrent spullen goedkoper aanbieden dan landelijke concurrenten. Dat tikt financieel aan, ziet Molenaar. "Zowel Bol als Amazon verkoopt via zijn platform producten van derden. Maar bij Bol is dat 70 procent, en bij Amazon 60 procent."

Succes niet gegarandeerd

Toch is het geen gegeven dat een Amerikaanse techgigant met diepe zakken een Nederlandse concurrent zomaar kan wegduwen, blijkt wel uit het verleden. Socialemediaplatform Hyves verdween toen Facebook opkwam. Daarentegen kan Videoland het nog altijd opnemen tegen Netflix.

Eigenaar AholdDelhaize overwoog eerder om Bol te verkopen of naar de beurs te brengen. Die plannen staan in de ijskast. Mulder denkt niet dat Amazon er veel aan heeft om Bol over te nemen: "Ik denk niet dat de toezichthouder Autoriteit Consument & Markt daarmee akkoord gaat. Het is ook kapitaalvernietiging. Want bedrijven samenvoegen heeft in het verleden nooit zo gelukkig uitgepakt."

Mulder denkt dat kleinere webwinkels als kledingverkoper Wehkamp en Coolblue in eerste instantie meer last krijgen van de concurrentie van Amazon dan Bol. "Je ziet dat Amazon toch moeite had met het 'Vandaag besteld, morgen in huis' van Bol. En qua prijzen houden ze elkaar nog altijd sterk in de gaten. Het assortiment bij Amazon is wel vele malen groter dan dat van Bol. Maar ik weet niet of dat een voordeel is. Je raakt er soms de weg in kwijt."

Uit kunnen zetten

Mulder vindt dat verkopers sowieso nooit hun kaarten op één verkoopkanaal moeten zetten. "Je ziet het bij restaurants die niet meer zonder Uber en Thuisbezorgd kunnen. Als die platforms een hogere vergoeding vragen dan hebben de restaurants geen keuze."

Molenaar heeft daar wat minder zorgen over. "Er is wel een risico dat je als verkoper straks niet zonder kunt als je alles ophangt aan Amazon. Maar daar staat wel omzet tegenover én gemak om ook in het buitenland te verkopen."

"Concurrentie houdt ons scherp", laat Bol in een reactie weten. De webwinkel zegt "te blijven investeren in technologie, data en logistiek om verkopen eenvoudiger te maken en de klantbeleving continu te verbeteren."

De waterwerken, luchthavens of het telefoonverkeer. Allemaal interessante doelwitten in Nederland voor cyber- of hybride aanvallen vanuit landen als Rusland en China, zeggen inlichtingenexperts tegen de NOS. Bedrijven zijn daar volgens hen nog niet goed op voorbereid. In de Poolse hoofdstad Warschau spreken parlementariërs uit NAVO-staten vandaag over deze dreigingen.

"In Nederland zijn cyber- en hybride dreigingen aan de orde van de dag", zegt Rob Bauer. Hij was tot januari 2025 de hoogste militair bij de NAVO en is nu veiligheidsadviseur bij Deloitte. Volgens Bauer merken we niet alle aanvallen op, omdat een groot deel niet succesvol is.

Een voorbeeld van een cyberdreiging is de hack waarbij vorig jaar privégegevens van politiemedewerkers openbaar werden. Een hybride dreiging vormen bijvoorbeeld de drones die een aantal weken geleden boven verschillende Europese luchthavens te zien waren.

Europese steun

"Dat is nog niet per se het voorportaal voor een groot conflict, maar echt een test", zegt Bauer. "Het doel bij die drone-acties kan zijn om mensen bang te maken en verdeeldheid te zaaien om daarmee bijvoorbeeld de Europese steun voor Oekraïne te doen laten afnemen."

Met Bauer zeggen verschillende experts dat er nog best wat stappen te zetten zijn als het gaat om de beveiliging van onze vitale processen en bedrijven.

Wat zijn vitale processen?

De Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) heeft opgeschreven wanneer processen vitaal zijn voor de nationale veiligheid. Het gaat om:

Experts voegen daar nog de voedselvoorziening en zorg aan toe.

De risico's zitten niet puur bij de bedrijven en organisaties die gaan over deze vitale processen, zegt Willemijn Aerdts. Zij is deskundige bij de Universiteit Leiden op het gebied van inlichtingendiensten. "Je ziet dat vitale bedrijven zoals NS of ASML al heel goed weten wat ze doen. In dat geval kijken kwaadwillenden dus óók naar de toeleveranciers van die bedrijven."

Toeleveranciers leveren goederen of diensten aan andere (vitale) bedrijven. "Het kan een bedrijf zijn dat grondstoffen aanlevert, maar ook de cateraar. Dat klinkt als een gek voorbeeld, maar kan wel de weg naar binnen zijn bij een aanval. In vitale bedrijven moet je hier scherp op zijn", legt Aerdts uit.

Welvaartsziekte

Bauer vindt het belangrijk dat er meer bewustzijn komt over veiligheid en weerbaarheid bij bedrijven. "Je merkt dat zij toch veel bezig zijn met aandeelhouders en veel minder met voorbereidingen op een eventueel conflict."

Daar is Eric Schouten het mee eens. Hij hield vroeger voor de Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD) contact met het bedrijfsleven over dreigingen uit Rusland en China. Inmiddels werkt hij in de private veiligheidssector. "We lijden in Nederland aan welvaartsziekte. We denken dat het wel goed komt, maar realiseren ons niet dat het nu écht anders is."

Bedrijven die zich niet 'vitaal voelen' zijn minder bezig met hun weerbaarheid, zegt Schouten. "Veel toeleveranciers van defensie maken hun producten bijvoorbeeld voornamelijk voor andere sectoren. Bij die bedrijven is echt nog veel naïviteit over de veiligheid."

Een bedrijf dat wél investeerde in de weerbaarheid tegen aanvallen is Croonwolter&dros. Het bedrijf levert beveiligings- en technische systemen voor klanten als Rijkswaterstaat en netbeheerder TenneT. "Waar cyberveiligheid vroeger werd gezien als optie, wordt het nu vooraf meegenomen in het proces", zegt Frank van Olphen, directeur cyberveiligheid.

"In het verleden hoorden we nog vaak dingen als 'het overkomt mij toch niet', tegenwoordig zien we juist een toenemende bewustwording over hoe we omgevingen veiliger maken", voegt hij toe. Het bedrijf heeft een team van dertig medewerkers die zich bezighouden met het veilig inrichten en veilig houden van de systemen waarmee ze werken.

Van Olphen vindt niet dat toeleveranciers verantwoordelijk zijn voor zwakke plekken in vitale processen. "Het is een gezamenlijke verantwoordelijkheid voor opdrachtgevers en leveranciers. Wij ervaren juist dat het ontbreken van een integrale aanpak de zwakke plek is."

Of de NAVO-parlementariërs vandaag in Warschau met concrete oplossingen komen, betwijfelt veiligheidsadviseur Bauer. "Het is lastig je goed tegen hybride aanvallen te wapenen. Je kunt niet voorkomen dat een schip bijvoorbeeld de Noordzee opvaart. Je kan hoogstens sneller of beter worden in het opsporen en indien nodig aanvallen."

De kettingzaag van de conservatief-libertaire presidentskandidaat Javier Milei werd hét beeld van zijn campagne in 2023. Om de zwakke Argentijnse economie er weer bovenop te helpen, moest er hard worden gesneden in de overheidsuitgaven, zei Milei. Die boodschap hielp hem aan het presidentschap.

Nu, bijna twee jaar later, mag Argentinië zich uitspreken over zijn harde beleid. Zijn de Argentijnen nog wel bereid om de hoge prijs daarvoor te betalen? Vandaag zijn er tussentijdse verkiezingen voor een deel van het parlement en de senaat.

Lagere prijsstijgingen

Het terugdringen van de inflatie is één van de belangrijkste doelstellingen van Milei. In dat opzicht lijkt zijn beleid dit jaar effect te sorteren. In 2023 en 2024 waren de prijsstijgingen in Argentinië nog extreem. In 2025 stijgen de prijzen een stuk minder hard.

Door snijden in de overheidsuitgaven daalde ook de staatsschuld. De harde maatregelen trokken in april dit jaar het Internationaal Monetair Fonds (IMF) over de streep om Argentinië opnieuw geld te lenen. Het gaat om 20 miljard dollar over twee jaar tijd.

Toch is de pijn voor veel Argentijnen niet minder. De lonen stijgen te weinig om de toch nog hoge inflatie bij te houden. Dat leidt ertoe dat de Argentijnen van hun salaris minder kunnen kopen.

Nina Jurna, correspondent Latijns-Amerika:

"Milei werd in 2023 gekozen met een ruime meerderheid van stemmen. De belofte dat hij de economie weer gezond zou maken "met een schoktherapie" sprak veel Argentijnen aan.

Ondanks de lagere inflatie en lagere staatschuld kunnen veel Argentijnen maar moeilijk het hoofd boven water houden. Dat komt doordat veel subsidies zijn losgelaten voor bijvoorbeeld elektriciteit, brandstof en transport, en doordat tienduizenden ambtenaren werden ontslagen of op hun salaris werden gekort.

Of de Argentijnen Milei en zijn partij La Libertad Avanza vandaag toch het voordeel van de twijfel willen geven, is de vraag. Voor Milei en zijn radicale hervormingen is het cruciaal dat zijn partij meer zetels binnenhaalt.

Dat is ook belangrijk voor de beloofde steun van Trump. "Als Milei verliest, zullen we niet gul zijn tegenover Argentinië", zei Trump vorige week en daarmee wekte hij de indruk dat veel afhangt van deze verkiezingen, ook wat betreft de Amerikaanse financiële injectie."

Naast het dure leven nemen nu de zorgen toe over de werkloosheid in Argentinië. Die is onder Milei wat opgelopen, van 6 tot bijna 8 procent. Bijna 1 op de 13 Argentijnen zit dus zonder baan. Ter vergelijking: 1 op de 25 Nederlanders is werkloos.

Peso kunstmatig hoog

En Milei heeft niet alleen bezuinigd. Hij heeft ook de nationale munt, de peso, een tijdlang kunstmatig hoog gehouden. De peso daalde al voor Milei's presidentschap, waardoor de Argentijnen minder kunnen kopen met hun geld, zowel in eigen land als in het buitenland.

Milei wist de val van de peso even te stoppen door de dollarreserves van Argentinië te gebruiken om peso's te kopen, maar daar mag hij van het IMF niet mee doorgaan. In ruil voor de miljardenlening moet Argentinië stoppen met het kunstmatig hoog houden van de peso.

Ondertussen liep het nieuwe, broze vertrouwen in de koers van Milei deuken op door een slechte uitslag bij lokale verkiezingen en corruptieschandalen. Het idee dat Milei misschien te weinig tijd zou krijgen om zijn beleid door te zetten, leidde opnieuw tot wantrouwen.

De peso zakte opnieuw weg. Vijf jaar geleden was 1 peso nog een halve eurocent waard (0,0054 euro). Inmiddels is de peso bijna 10 keer minder waard. Nu is de 1 peso nog maar 0,00058 euro waard.

Hulp van Trump

Begin oktober schoot de Amerikaanse regering te hulp. Trump en Milei voelen zich verbonden. Beide presidenten hebben het vaak over een overheid die weinig geld uitgeeft. De VS maakte bekend Argentinië te steunen met 20 miljard dollar. Daarnaast zou Amerika nog eens 20 miljard aan dollars omruilen voor peso's.

Zoveel peso's in Amerikaanse handen, dat moest vertrouwen uitstralen dat het wel weer goed komt met de Argentijnse munt. Even ging de peso-koers omhoog, maar inmiddels staat de peso weer op de lage koers van voor de Amerikaanse steun.

Of Milei nou zetels wint of verliest bij de tussentijdse verkiezingen, economen zijn het er over eens dat er opnieuw maatregelen nodig zijn om de peso te stabiliseren. Dat zal niet gebeuren zonder pijn voor de Argentijnen.

De Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) eist van onder meer de voedingsmerken Vivera en De Vegetarische Slager dat ze de term "plantaardig gehakt" niet meer gebruiken. De producten hebben namen die in strijd zouden zijn met de wet. Dit bevestigt een woordvoerder van de toezichthouder na berichtgeving door EenVandaag.

De marktleiders zeggen dat ze de naam al meer dan vijftien jaar gebruiken. De waarschuwing van de NVWA komt volgens hen dan ook onverwacht en "is niet in lijn met eerdere signalen van de toezichthouder of het beschermen van consumenten".

De toezichthouder refereert aan het Warenwetbesluit Vlees, gehakt en vleesproducten. Deze wet komt uit 1998 en werd ingevoerd om de voedselveiligheid te verbeteren, onder meer naar aanleiding van de uitbraak van de gekkekoeienziekte.

Rutger Rozendaal, topman van De Vegetarische Slager, is not amused. "Destijds waren er specifieke problemen rondom de samenstelling van gehakt. Deze regels zijn bedoeld om de voedselveiligheid van vlees te waarborgen en heeft geen betrekking op de plantaardige sector. En zou daarom niet op deze categorie van toepassing moeten zijn."

Volgens Rozendaal is de benaming inmiddels ingeburgerd. "Onderzoek laat zien dat consumenten goed weten wanneer het om een vegetarisch of veganistisch product gaat. Een naamswijziging roept juist meer verwarring en dus zorgen op."

Meer plantaardig eten

De bedrijven snappen de oproep van de voedselwaakhond ook niet. "Meer plantaardig eten is essentieel voor het tegengaan van klimaatverandering, verbeteren van de gezondheid en verminderen van dierenleed."

"Daarom maken we plantaardig eten makkelijker voor consumenten. Een naamsverandering zal het behalen van deze doelen bemoeilijken omdat bekende woorden als 'gehakt' helpen bij het maken van de overstap."

De waarschuwing van de NVWA volgt kort op een stemming in het Europees Parlement over vleestermen voor plantaardige producten. Als het aan de Europarlementariërs ligt verdwijnen termen zoals vegetarische worst, vegaburger en plantaardige schnitzel van verpakkingen. Het is aan de Europese Commissie en de EU-lidstaten of een dergelijk verbod er ook daadwerkelijk komt.

Vivera en De Vegetarische Slager willen in gesprek met de NVWA.