Een kleine drie maanden voor de Tweede Kamerverkiezingen zet het CDA in de Peilingwijzer zijn gestage opmars van de laatste anderhalf jaar voort. Met 21 tot 25 zetels is de partij van Henri Bontenbal nu even groot als de VVD, die sinds de val van het kabinet is teruggezakt naar 20 tot 24.

Grootste partij blijft de PVV, met 28 tot 32 zetels, zij het met een minimale voorsprong. GroenLinks-PvdA is met 25 tot 29 bijna even groot in de Peilingwijzer, die een gewogen gemiddelde berekent van de zetelpeilingen van Verian/EenVandaag en Ipsos I&O.

Dat is een groot contrast met de situatie in februari 2024, toen de PVV een piek liet zien op 46 tot 52 Kamerzetels. Dat waren er destijds evenveel als GroenLinks-PvdA, VVD en CDA samen.

JA21 in de lift na val kabinet

Een andere partij die opvalt is JA21, die bij de vorige verkiezingen in november 2023 niet verder kwam dan 1 zetel voor Joost Eerdmans. Sinds de val van het kabinet-Schoof begon een groei naar inmiddels 5 tot 9 zetels. Daarmee heeft JA21 zich in de woorden van politicoloog Tom Louwerse, de maker van de Peilingwijzer, "de laatste maanden ontwikkeld van de kleinste van de kleine partijen tot een van de grootste van die groep".

Ipsos I&O ziet in zijn onderzoek dat JA21 relatief veel zetels wint van kiezers die teleurgesteld zijn over de prestaties van de partij van Geert Wilders in het kabinet. "JA21 is rechts, maar wat evenwichtiger en minder agressief dan de PVV", zegt één van die overstappers.

Verian/EenVandaag legt ook een verband met de overstap van oud-staatssecretaris Ingrid Coenradie vorige maand van de PVV naar JA21. Lijsttrekker wordt zij overigens niet: dat blijft Eerdmans.

Yesilgöz krijgt verwijt van 'populisme'

De personen aan de top worden door kiezers ook het vaakst genoemd als reden voor een overstap naar het CDA of als motief om niet langer VVD te stemmen. De christendemocraten profiteren van de populariteit van Bontenbal, die in het onderzoek van Ipsos I&O door CDA-kiezers duidelijk, sociaal en sympathiek wordt genoemd. Het CDA is bij het bredere electoraat de gewildste coalitiepartner na de komende verkiezingen.

Bij de VVD is het tegenovergestelde beeld te zien: daar heeft volgens Verian/EenVandaag nog maar de helft van de eigen kiezers vertrouwen in aanvoerder Dilan Yesilgöz. Anderhalve maand geleden was dat nog 77 procent. Net als Ipsos I&O meldt EenVandaag dat afhakende stemmers Yesilgöz een populistische stijl verwijten.

Alle partijen uit het kabinet-Schoof dat vorige zomer aantrad, staan inmiddels op verlies. Dat geldt met name voor BBB (2 tot 4 zetels) en NSC (0-2). Bij NSC stappen veel kiezers over naar het CDA, de vroegere partij van oud-leider Pieter Omtzigt.

Maar bij de andere partijen zijn minder verschuivingen te zien. D66 doet het iets beter dan bij de vorige verkiezingen met 10 tot 12 zetels en hetzelfde geldt voor de Partij voor de Dieren (4 tot 6) en de SP (5 tot 7).

De resterende partijen blijven min of meer stabiel. Forum voor Democratie, de ChristenUnie, Volt en de SGP staan alle op 2 tot 4.

Verantwoording

De NOS publiceert met enige regelmaat de Peilingwijzer, die zetelpeilingen van Ipsos I&O en Verian/EenVandaag samenvoegt. Meer over de methode erachter is te vinden op de website van de maker, politicoloog Tom Louwerse van de Universiteit Leiden.

Het besluit om Vluchtelingenwerk Nederland (VWN) te korten op subsidiegeld wordt deels teruggedraaid. Dat schrijft de organisatie in een persbericht, na een besluit van demissionair justitieminister Van Weel.

Vluchtelingenwerk zegt dat de organisatie dit jaar 23 miljoen euro krijgt van het Rijk. Volgens Vluchtelingenwerk kunnen daardoor "de meeste vluchtelingen" in Nederland dit jaar rekenen op begeleiding van de organisatie.

In februari had de rechter al gezegd dat voormalig asielminister Faber de subsidie voor Vluchtelingenwerk niet zomaar mocht wijzigen, zoals ze had aangekondigd.

Wettelijke taak

Sinds 2010 heeft Vluchtelingenwerk de Europese wettelijke taak om mensen bij hun asielaanvraag onafhankelijk te begeleiden. Dat doen zowel juristen die in dienst zijn van de organisatie als vrijwilligers op de verschillende opvanglocaties.

De medewerkers leggen aan asielzoekers uit hoe de asielprocedure werkt, wat hun rechten en plichten zijn en welke informatie en stukken ze bij de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) moeten aanleveren. Op aanvraag adviseert de stichting ook asielzoekers op juridisch vlak en kunnen medewerkers het verhoor bij de IND bijwonen.

Tot dit jaar kreeg de stichting een vast bedrag aan 13 miljoen euro aan subsidie, met daarbovenop een variabel bedrag dat werd berekend aan de hand van het aantal asielzoekers dat werd geholpen. Vorig jaar ging het volgens Vluchtelingenwerk om ongeveer 10 miljoen euro extra.

Voor dit jaar had de organisatie 34 miljoen euro gevraagd om alle werkzaamheden te kunnen uitvoeren, maar minister Faber liet begin dit jaar weten dat Vluchtelingenwerk enkel kon rekenen op het vaste bedrag van 13 miljoen euro.

Uiteindelijk moet Vluchtelingenwerk het in 2025 dus doen met 23 miljoen euro, wat vanwege de lager dan verwachte asielinstroom volgens een woordvoerder genoeg is om "het grootste deel van ons werk" te kunnen doen.

Een woordvoerder van het ministerie van Asiel en Migratie bevestigt de bedragen desgevraagd niet en wil enkel kwijt dat er gesprekken met Vluchtelingenwerk lopen over een afbouwplan voor de subsidie.

Zorgen om 2026

Bestuursvoorzitter Frank Candel zegt dat hij "opgelucht" is dat het schrappen van de subsidie voor dit jaar grotendeels is teruggedraaid. Tegelijk kijkt hij met vrees naar volgend jaar. Demissionair minister Van Weel heeft aan de organisatie laten weten dat de subsidie dan wel naar het vaste bedrag van 13 miljoen euro zal gaan.

Vluchtelingenwerk vraagt Van Weel om "dit soort ingrijpende besluiten" uit te stellen tot er meer duidelijkheid is over de precieze gevolgen van het Europese migratiepact. Die nieuwe asielregels treden volgend jaar juni in werking.

"De asielprocedure zoals we die nu kennen wordt op dat moment ingrijpend gewijzigd", aldus de stichting. "Dat heeft effect op de dienstverlening van Vluchtelingenwerk en het werk van andere organisaties in de asielketen, zoals COA en IND."

De Tweede Kamer komt toch terug van reces om te debatteren over de situatie in de Gazastrook. Een meerderheid steunde een voorstel van de SP. Vorige week werd een voorstel van GroenLinks-PvdA en D66 voor een debat over Gaza nog verworpen.

Het voorstel van vandaag werd net als vorige week gesteund door GroenLinks-PvdA en D66. Vandaag kreeg het voorstel ook steun van VVD, CDA en de ChristenUnie.

'Urgente situatie'

Aanleiding voor het voorstel is de almaar verslechterende humanitaire situatie in de Palestijnse enclave. "Gezien de urgente situatie in Gaza kan dat niet wachten tot na het reces", schrijft SP-Kamerlid Dobbe in haar voorstel.

Het debat zal ergens volgende week plaatsvinden. Dag en tijdstip worden later bekendgemaakt.

Het kabinet liet gisteren weten maatregelen te treffen tegen de Israëlische regering. Daarover wil de Kamer spreken met minister Veldkamp van Buitenlandse Zaken. Een aantal partijen in de Kamer vindt de maatregelen niet ver genoeg gaan; voor een ander deel gaan ze juist te ver.

In Gaza sterven mensen van de honger, volgens de Wereldgezondheidsorganisatie omdat Israël noodhulp blijft tegenhouden en vertragen. Een lokale cameraploeg sprak in opdracht van de NOS met wanhopige Palestijnen in het noorden van Gaza.

Drie inspectiediensten van het Rijk dringen bij de demissionaire ministers van Asiel en Migratie opnieuw aan op verbetering van de situatie van kinderen in de noodopvang voor asielzoekers.

Dat deden ze in 2023 ook al, maar er is sindsdien te weinig verbeterd, aldus de Inspectie Justitie en Veiligheid, de Inspectie van het Onderwijs en de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd.

Het aantal kinderen in noodopvanglocaties is in twee jaar tijd "fors" gestegen, constateren de inspecties. In augustus 2023 waren het er bijna 4000, dit voorjaar meer dan 7000. Dat zijn voor een belangrijk deel - maar niet alleen - kinderen die zonder familie naar Nederland zijn gekomen.

Niet goed begeleid

In 2023 schreven deze inspecties dat kinderen in de noodopvang geen goed onderwijs kregen en niet goed worden begeleid. Ook was er te weinig zicht op hun gezondheid en veiligheid en hadden de kinderen te lijden onder het gebrek aan privacy.

Dat had te maken met het tijdelijke karakter van de noodopvang. Daaraan worden lagere eisen gesteld dan aan reguliere, vaste opvangplekken.

De toenmalige verantwoordelijk staatssecretaris Van der Burg erkende dat de tijdelijke opvang "niet op alle punten voldeed", maar dat er hard werd gewerkt aan het regelen van voldoende vaste opvangplekken.

Aanbevelingen

De inspecties vragen de ministers ervoor te zorgen dat verblijf in noodopvang van deze groep geen belemmering meer is voor toegang tot zorg en onderwijs.

Ook moeten de ministers duidelijk maken hoe en op welke termijn ze de afhankelijkheid van noodopvang afbouwen. Een stabiele, meerjarige financiering voor het Centraal Orgaan opvang Asielzoekers is daarvoor een randvoorwaarde, aldus de inspecties.

De maatregelen die het demissionaire kabinet heeft aangekondigd tegen Israël roepen stevige reacties op bij oppositiepartijen, aan beide kanten van het politieke spectrum. PVV-leider Wilders spreekt bijvoorbeeld van "een steunbetuiging aan de beesten van Hamas".

Volgens de voorman van de PVV, die altijd vierkant achter Israël staat, hebben de mensen in de Gazastrook niks aan "sancties en haat tegen Israël". "Het is precies wat Hamas wil."

GroenLinks-PvdA vindt het tegenovergestelde. "Dat het kabinet zo lang heeft gewacht met sancties is beschamend", zegt Kamerlid Piri. Volgens haar is Israël "al maanden bezig met uithongeren, vernietigen en verdrijven van Palestijnen in Gaza". Ze vindt dan ook dat de "bescheiden" strafmaatregelen niet in verhouding staan "tot de ernst van de Israëlische oorlogsmisdaden".

Volledig wapenembargo

Het kabinet kondigde gisteravond maatregelen aan tegen Israël. Demissionair minister Veldkamp van Buitenlandse Zaken omschreef de situatie in Gaza als "onverdraaglijk en onverdedigbaar". Daarom wordt de Israëlische ambassadeur weer op het matje geroepen en stelt Nederland een inreisverbod in tegen de extremistische ministers Smotrich en Ben-Gvir.

Piri stelt verregaandere maatregelen voor. Ze pleit onder meer voor het stopzetten van de handel met illegale nederzettingen, een tijdelijk volledig wapenembargo en het erkennen van Palestina als staat. Piri stelde voor het zomerreces in de Kamer ook al voor om een algeheel wapenembargo in te stellen. Dat deed toen veel op stof opwaaien, omdat het ook raakt aan de verdediging van Israël.

D66 sluit zich grotendeels aan bij GroenLinks-PvdA. Kamerlid Paternotte stelt dat het kabinet wel "harde woorden" gebruikt, maar met "zachte daden" komt. "De regering-Netanyahu is bezig Gaza etnisch te zuiveren, en maakt daar niet eens een geheim van." Zijn partij pleit voor een wapenembargo (met een uitzondering voor het luchtafweersysteem Iron Dome) en het erkennen van de Palestijnse staat (net zoals Frankrijk onlangs aankondigde).

Europese handelsvoordelen

Zowel GroenLinks-PvdA als D66 pleit ook voor het opschorten van de Europese handelsvoordelen die Israël geniet. Premier Schoof zei gisteren overigens al dat hij zich hard ging maken voor maatregelen in EU-verband, "bijvoorbeeld op het gebied van handel". Mogelijk wordt hier vandaag meer over bekend, want vanmiddag worden de afspraken tussen Israël en de EU over het toelaten van noodhulp geëvalueerd.

Wilders laat op X weten wat hij daarvan vindt. "Veeg Hamas volledig van de kaart en negeer de 'nuttige idioten' van de EU." Niet in taalgebruik, maar wel in standpunt heeft de PVV de SGP aan zijn zijde in de Tweede Kamer. "Israël verdient steun, geen sancties, in de strijd tegen kwaadaardige, duistere machten die haar bestaan blijven bedreigen", zegt Kamerlid Van Dijk.

Volgens het SGP-Kamerlid kan het "intense, menselijk leed" stoppen door de Israëlische gijzelaars vrij te krijgen, Hamas van het toneel te laten verdwijnen en humanitaire hulp "royaal" de Gazastrook in te sturen.

Vorige week probeerde een deel van de Kamer een debat te organiseren over Gaza met minister Veldkamp. Een meerderheid stemde daar toen niet mee in. Inmiddels is er nieuw voorstel gedaan om te debatteren; later vandaag wordt duidelijk of er nu wel een meerderheid is om de Kamer terug te roepen van reces voor een debat.

Het demissionaire kabinet gaat de Israëlische ambassadeur op het matje roepen vanwege de situatie in de Gazastrook. Ook stelt Nederland een inreisverbod in tegen de Israëlische ministers Smotrich en Ben-Gvir.

De huidige situatie is "onverdraaglijk en onverdedigbaar", schrijft minister Veldkamp van Buitenlandse Zaken in een brief aan de Tweede Kamer. Eerder kondigde premier Schoof al aan dat Nederland zelf met maatregelen zou komen als zou blijken dat Israël de Europese afspraken over humanitaire hulp in Gaza niet nakomt.

Een van die maatregelen is het ontbieden van de Israëlische ambassadeur bij de minister. Daarbij zal er nogmaals met klem op aangedrongen worden dat Israël een andere koers moet gaan varen, en dat het land zijn verplichtingen onder het internationaal humanitair recht moet naleven.

In Europees verband wil Nederland dat het handelsgedeelte van het associatieverdrag met Israël wordt opgeschort als de Europese Commissie vandaag tot de conclusie komt dat Israël humanitaire afspraken niet nakomt.

Ongewenste vreemdelingen

Het kabinet komt met sancties tegen de extremistische Israëlische ministers Smotrich en Ben-Gvir. Zij worden geregistreerd als ongewenste vreemdelingen en mogen Nederland dus niet meer in.

Het kabinet wijst erop dat Smotrich en Ben-Gvir herhaaldelijk geweld tegen de Palestijnse bevolking hebben aangewakkerd, voortdurend de uitbreiding van illegale nederzettingen bepleiten en oproepen tot etnische zuivering in de Gazastrook.

Daarnaast wordt de export van wapens naar Israël beperkt doordat enkele vergunningen zijn aangepast. Verder stelt Veldkamp dat het "vrijwel uitgesloten" is dat er in de huidige situatie nog een vergunning wordt verleend voor de export van wapens die door Israël gebruikt kunnen worden in de Gazastrook of op de Westelijke Jordaanoever.

Sinds de terreuraanslag door Hamas op 7 oktober 2023 heeft het kabinet elf vergunningaanvragen voor de uitvoer van militaire goederen en zogeheten dual-use-goederen afgewezen. Twee vergunningen voor de uitvoer via Duitsland van onderdelen van het Israëlische Iron Dome-luchtafweersysteem zijn wel toegewezen.

Veldkamp schrijft ook dat Nederland wil bijdragen aan de bevoorrading van de Gazastrook, met name over land. Daarom doet Nederland een bijdrage van 1,5 miljoen euro aan het VN-bureau voor ondersteunende diensten en gaat er 3 miljoen euro extra naar het Rode Kruis.

Overleg Catshuis

Premier Schoof, de vicepremiers, minister Veldkamp van Buitenlandse Zaken en minister Brekelmans van Defensie voerden maandag spoedoverleg over de maatregelen. Ze kwamen daarvoor midden in het zomerreces bijeen op het Catshuis in Den Haag.

Na die bijeenkomst zei Schoof dat Nederland, naast de eigen maatregelen, ook zal pleiten voor aanvullende maatregelen in EU-verband. Tot nu toe was daar in Europa verdeeldheid over. Morgen worden de afspraken tussen Israël en de EU geëvalueerd. Mogelijk worden er dan ook Europese maatregelen tegen Israël voorgesteld.

'Enorme fout'

Premier Schoof zei maandag ook dat hij met de Israëlische president Herzog had gebeld om hem te vertellen over de Nederlandse maatregelen. Herzog zei later op X dat een enorme fout zou zijn als er zulke stappen zouden worden gezet, in het bijzonder "gezien de voortdurende inspanningen van Israël om de humanitaire hulp te verbeteren".

Ook schreef Herzog dat Schoofs woorden over hun telefoongesprek niet overeenkomen met daadwerkelijke de toon en inhoud ervan. Hij beklaagde zich erover dat Schoof niets zegt over de gijzelaars die nog door Hamas worden vastgehouden in Gaza.

Het demissionaire kabinet komt met maatregelen tegen de Israëlische regering als blijkt dat de afspraken over het toelaten van hulp tot Gaza niet zijn nagekomen. Dat bevestigt premier Schoof in een bericht op X. "Deze boodschap heb ik zojuist in een telefoongesprek overgebracht aan de Israëlische president Herzog", schrijft hij daar.

Premier Schoof, de vicepremiers, minister Veldkamp van Buitenlandse Zaken en minister Brekelmans van Defensie voerden vandaag overleg over de maatregelen. Ze kwamen daarvoor midden in het zomerreces bijeen op het Catshuis in Den Haag. Het is de bedoeling dat minister Veldkamp vanavond nog aan de Tweede Kamer laat weten wat er op tafel ligt.

Zelf maatregelen nemen

De Europese Unie bereikte eerder deze maand een akkoord met Israël over het toelaten van meer humanitaire hulp tot de Gazastrook. Morgen worden die afspraken in Europees verband geëvalueerd. Mocht blijken dat Israël te weinig doet, dan zal Nederland zelf maatregelen nemen.

Politiek verslaggever Nouschka van der Meijden legt uit welke maatregelen dat kunnen zijn:

Nederland zal ook pleiten voor aanvullende maatregelen in EU-verband, bijvoorbeeld op het gebied van handel, zegt Schoof. Tot nu toe was daar in Europa verdeeldheid over. Als concrete actie wordt genoemd dat Nederland het plan om Israël uit het EU-onderzoeksprogramma Horizon te zetten, zal steunen. Daarmee worden allerlei innovatieve projecten gefinancierd.

De EU concludeerde eerder dit jaar dat het optreden van Israël in Gaza strijdig is met het handelsverdrag tussen Israël en de EU. Demissionair minister Veldkamp had het initiatief genomen om daar onderzoek naar te laten doen.

Druk

De afgelopen tijd nam de druk op het Nederlandse kabinet toe om iets te doen aan de situatie in Gaza. Twee weken geleden werd in Brussel ook al gesproken over tien potentiële maatregelen tegen Israël, maar toen werd besloten om niets te doen.

EU-buitenlandchef Kallas zei twee weken geleden dat Israël bereidheid toonde om de situatie te verbeteren door meer hulpgoederen binnen te laten en meer grensovergangen te openen. Wel zei Kallas dat de tien maatregelen op tafel zouden blijven liggen, voor als Israël zich niet aan de gemaakte afspraken zou houden.

Hulporganisaties, verschillende partijen in de Tweede Kamer en ook politici buiten Den Haag reageerden verbolgen en hamerden op concrete maatregelen. Afgelopen week demonstreerden duizenden mensen op stations in heel Nederland met borden, potten en pannen, voor een eind aan de humanitaire crisis en honger in Gaza. Zelfs uit diplomatieke kring kwam kritiek op het beleid van het kabinet, wat zeer uitzonderlijk is.

Afgelopen vrijdag zei Schoof nog dat Netanyahu "een andere koers" moest varen. Hij stelde daar toen geen maatregelen tegenover.

Politiek verslaggever Nouschka van der Meijden:

"Nederland wil nu echt de druk gaan opvoeren, omdat de situatie maar niet verbetert. Met dit besluit wordt een nieuwe weg ingeslagen. Tot nu wilde Nederland steeds de druk opvoeren via diplomatieke wegen en samen met Europese landen optrekken. Maar nu is besloten dat we als individueel land ook bereid zijn om sancties op te leggen."

De Israëlische president Herzog reageert vanavond op X dat Schoof de inhoud van het telefoongesprek niet goed heeft verwoord. Hij zegt dat het een enorme fout zou zijn als er zulke stappen zouden worden gezet, in het bijzonder "gezien de voortdurende inspanningen van Israël om de humanitaire hulp te verbeteren". Ook schrijft Herzog dat hij het jammer vindt dat zijn pleidooi om de Israëlische gijzelaars in Gaza vrij te laten niet wordt vermeld.

In zijn appgroep met allemaal campagnestrategen "uit de Haagse bubbel" ging het vrijdagavond vooral over één ding, zegt online strateeg Justin Koornneef: het besluit van techbedrijf Meta om per 1 oktober in de Europese Unie politieke advertenties van Instagram en Facebook te weren.

Nederland heeft eind oktober Tweede Kamerverkiezingen. Juist in de laatste weken voor een verkiezing worden kiezers steevast overstelpt met reclames van politieke partijen. Veel campagneteams moeten de komende tijd dus hun strategie aanpassen. "Niemand weet nog wat voor effect het gaat hebben", zegt Koornneef.

De reden van Meta's stap? Naar eigen zeggen zijn nieuwe Europese regels over politieke advertenties die 10 oktober ingaan "onwerkbaar". Daarom stopt het bedrijf er maar helemaal mee.

In de verordening is geregeld dat het voor gebruikers van sociale media duidelijk moet zijn dat ze naar een politieke advertentie kijken. Zo'n reclame mag alleen gepersonaliseerd zijn als de gebruiker daar toestemming voor geeft. En om inmenging te voorkomen mogen buitenlandse opdrachtgevers drie maanden voor de verkiezingen geen politieke advertenties meer inkopen.

"Socialemedabedrijven worden verplicht transparant te zijn over politieke reclames", zegt Claes de Vreese, hoogleraar politieke communicatie (Universiteit van Amsterdam). "Ze moeten laten zien wie de reclames heeft ingekocht en hoeveel geld ervoor is betaald. En wie de adverteerder ermee wil bereiken."

Hoe definieer je 'politiek'?

Door de nieuwe regels moeten platforms gaan bepalen wat wel en wat geen politieke advertentie is, en dat is volgens Meta zo goed als onmogelijk. De Vreese: "Is een reclame over immigratie, klimaat of Gaza een politieke reclame? En gaan we die wel of niet plaatsen? Die afweging moeten ze dan steeds maken."

Maar De Vreese vindt dit een drogreden. "Want als Meta politieke advertenties gaat weren, moeten ze alsnog per reclame vaststellen of het politiek is of niet."

Daarom noemt hij de aankondiging van Meta "eigenlijk een beetje krankzinnig". Hij ziet het als protest tegen de EU-regels. "Dat past ook in de stemming op dit moment dat online platformen, geheel in lijn met de standpunten van de Amerikaanse regering, zeggen: wij willen geen regulering."

Onder vuur

Het schrappen van politieke reclames betekent voor Meta minder inkomsten, maar daar zal het bedrijf niet rouwig om zijn, vermoedt Justin Koornneef van campagnebureau BKB. "Als je kijkt naar de inkomsten van een bedrijf als Meta, zijn politieke advertenties zeker niet het grootste deel. Terwijl ze er wel veel gedoe mee hebben." Bedrijven als Facebook lagen de afgelopen jaren regelmatig onder vuur vanwege (vermeende) buitenlandse invloed op verkiezingen en het targeten van specifieke kiezersgroepen.

Nederlandse politieke partijen zijn daarentegen "vast en zeker een beetje zenuwachtig" dat ze in het najaar minder bereik via de socials hebben, zegt Koornneef. "Het is nooit volledig bewezen dat politieke advertenties op sociale media leiden tot het winnen van verkiezingen. Maar in het algemeen wil je zichtbaar zijn in deze periodes, zodat mensen weten op wie ze kunnen stemmen."

De Vreese: "Politieke reclames op platforms kunnen bevorderlijk zijn om iets meer sympathie te creëren voor een politieke kandidaat of voor een partij."

Zaligmakend zijn online reclames zeker niet. De PVV werd bij de vorige verkiezingen de grootste zonder veel geld aan socialemediareclame uit te geven. "Het is niet zo dat microtargeting er massaal toe leidt dat mensen overlopen van de ene politieke partij naar de andere", zegt De Vreese. "Maar sommige groepen zijn heel moeilijk te bereiken met partijprogramma's of reclamespotjes op televisie. En dan kan het fijn zijn om op een platform als TikTok of Instagram actief te zijn."

Influencers inschakelen

Partijen zullen de komende tijd andere manieren zoeken om online aandacht te trekken, zegt Koornneef. Ze kunnen inzetten op platforms waar reclames straks niet verboden zijn. En op Facebook en Instagram kunnen politici altijd nog proberen via reguliere, onbetaalde posts bereik te genereren. "Maar zonder gegarandeerd, betaald bereik weten ze niet hoe vaak hun post getoond wordt. Ze moeten dan langs de grillen van het algoritme werken."

Koornneef vermoedt dat politieke partijen manieren gaan vinden om het verbod van Meta te omzeilen, juist doordat zo lastig vast te stellen is wanneer iets 'politiek' is. "Als een politieke partij iets adverteert, zal het systeem dat herkennen. Maar als een partij een influencer inhuurt die heel hard roept 'stem BBB', zal het systeem dat dan ook gelijk herkennen als een politieke advertentie? Ik ben benieuwd hoe Meta dat gaat controleren."

Lagere belastingen voor ondernemers, meer financiële voordelen voor werkenden, extra investeringen in defensie, maar ook een kleiner basispakket in de zorgverzekering en een meer "activerende" sociale zekerheid. Het zijn enkele speerpunten uit het 81 pagina's tellende concept-verkiezingsprogramma van de VVD, dat vrijdagavond laat op de website van de partij is gepubliceerd.

Geen cijfers

De VVD is de eerste partij die, midden in het zomerreces, het concept-verkiezingsprogramma presenteert. Het programma met als titel 'Sterker uit de storm' is een lange opsomming van plannen, deels al bekend uit eerdere verkiezingsprogramma's.

Er staat niet bij hoeveel de voorstellen kosten en ook bij voorgestelde bezuinigingen, zoals op de zorg en het ambtenarenapparaat, staan geen cijfers. Dat komt later, op het moment dat de partij de economische effecten van het verkiezingsprogramma wil laten doorrekenen door het Centraal Planbureau.

Na afloop gaf Yesilgöz een toelichting op de plannen:

De VVD richt zich duidelijk op de Nederlandse ondernemer, de 'hardwerkende Nederlander' en een sterke economische groei. Een streng asielbeleid komt zeker aan bod, maar is niet meer het belangrijkste speerpunt van de rechts-liberale partij.

'Hardwerkende Nederlander'

Ondernemers moeten vooral goed hun bedrijf kunnen runnen, zonder belemmerende regels of andere lasten. Daarom wordt bijvoorbeeld het tweede jaar loondoorbetaling bij ziekte geschrapt voor kleine ondernemers.

Mensen met een koophuis hoeven ook niet te vrezen, want de hypotheekrenteaftrek blijft bij de VVD intact. "Wij kiezen voor de hardwerkende Nederlander. Als je hard werkt, moet je kunnen groeien en iets op kunnen bouwen. Als je hard gewerkt hebt, verdien je een fijn leven zonder zorgen", zo staat in het programma.

Mensen met een uitkering, de niet-werkenden, worden harder aangepakt. De partij wil een ontkoppeling tussen het minimumloon en uitkeringen in de sociale zekerheid, met uitzonderingen voor de AOW en de regeling voor arbeidsongeschikten. De VVD vindt dat werkenden altijd een hogere koopkracht moeten hebben dan niet-werkenden en dat daar ook een aparte koopkrachtwet voor moet komen.

Verder wil de VVD een uitkeringsplafond en korten op de bijstand als iemand slecht Nederlands spreekt of een geschikte baan weigert.

Een aantal voorstellen uit het VVD-verkiezingsprogramma:

De versterking van de Nederlandse krijgsmacht is een belangrijk punt voor de VVD. De partij vindt de verhoging van de defensie-uitgaven naar 3,5 procent van het bruto nationaal product nodig om "de Russische dreiging het hoofd te bieden". Als het niet lukt om in Nederland voldoende vrijwillige militairen te werven, is een herinvoering van de opkomstplicht niet uitgesloten.

Keuzes

Om de miljardenuitgaven aan defensie en veiligheid te betalen, zal er minder geld gaan naar sociale zekerheid en zorg. "We maken geld vrij om de economie flink te laten groeien, zodat we ook in de toekomst een welvarend land zijn", staat in het verkiezingsprogramma.

"Dat betekent wel dat we keuzes zullen moeten maken in de zorg en de sociale zekerheid, zoals een kleiner basispakket, meer eigen bijdragen, een efficiënter zorgstelsel en een veel meer activerende sociale zekerheid." Er wordt niet ingegaan op het verkleinen van het basispakket en wat er bedoeld wordt met een "meer activerende sociale zekerheid".

Stikstof

Om ervoor te zorgen dat er voldoende wordt gebouwd pleit de partij voor een "forse stikstofreductie": 50 procent minder uitstoot in 2035. Over gedwongen uitkoop van boeren staat niets concreets in het concept-verkiezingsprogramma.

De teksten over asiel bevatten geen opvallende nieuwe plannen. Enkele voorstellen zijn: veel minder vluchtelingen opvangen ("misschien wel 0"), sobere opvang, geen voorrang meer voor statushouders bij het toewijzen van een huis en strenge bewaking aan de grens.

Industrie en klimaat

Op het gebied van klimaat maakt de VVD, zoals verwacht, een pas op de plaats. De industrie mag niet uit Nederland vertrekken. "We kiezen voor realisme in klimaatbeleid. We moeten ons niet blindstaren op het creëren van een papieren werkelijkheid, maar ons richten op het goed uitvoeren van de plannen die er al liggen."

Het concept-verkiezingsprogramma wordt nog voorgelegd aan de VVD-leden. Eventuele wijzigingen komen op het congres op 6 september aan bod.

Demissionair minister-president Schoof begrijpt de zorgen, onrust en boosheid in Nederland over de "catastrofale situatie in Gaza die een nieuw dieptepunt heeft bereikt", zegt hij. Volgens het kabinet moet de Israëlische premier Netanyahu "een andere koers varen".

Schoof stelt dat Israël onder het internationaal recht de verplichting heeft om humanitaire hulp toe te laten in Gaza. "Mensen in Gaza moeten onmiddellijk ongehinderde en veilige toegang krijgen tot humanitaire hulp", aldus de demissionair premier.

Hij herhaalt dat het kabinet Israël "voor en achter de schermen consequent oproept om het internationaal humanitair oorlogsrecht na te leven". Ook blijft Nederland zich volgens Schoof inzetten voor "duurzame vrede" en een "tweestatenoplossing blijft het uitgangspunt". "Daarbij is geen plaats voor Hamas in de toekomst van Gaza."

Maar concrete stappen tegen Israël noemde Schoof niet. "Het kabinet weegt voortdurend hoe Nederland zo effectief mogelijk kan optreden en met Europese partners de druk kan opvoeren om deze verschrikkelijke situatie te verbeteren."

Politiek verslaggever Arjan Noorlander:

"Deze verklaring is duidelijk een moreel appel van de premier. Maar het kabinet is demissionair, en dus blijft het bij woorden. Er staan in de verklaring van Schoof geen feitelijke maatregelen die worden overwogen.

Ondertussen wordt de oppositie scherper. Die voelt zich gesteund door de woorden van bijvoorbeeld de Franse president Macron om nu toch de Palestijnse staat te erkennen. Vooral de linkse oppositie zegt dat Nederland die stap nu ook moet zetten.

Dat gaat niet snel gebeuren, want daar is in het parlement simpelweg geen meerderheid voor. Wat je wel merkt is dat er in de Kamer langzaamaan een groeiende meerderheid is die vindt dat Nederland Israël harder zou moeten aanpakken.

Komende maandag is er mogelijk een nieuwe kans om het debat over Gaza in de Tweede Kamer te voeren. Er bleek vandaag namelijk wel een meerderheid te zijn om minister Veldkamp van Buitenlandse Zaken te vragen om nog eens op een rij te zetten welke maatregelen Nederland - eventueel zonder op Europa te wachten - zelf zou kunnen nemen tegen de Israëlische regering."

GroenLinks-PvdA en D66 lijken niet onder de indruk van de verklaring van Schoof. Zij vinden dat hij met concrete stappen tegen Israël moet komen.

"Als het kabinet weigert conclusies aan de Israëlische oorlogsmisdaden in Gaza te verbinden, zijn alle woorden van 'bezorgdheid' niets waard", zegt GroenLinks-PvdA-Kamerlid Piri. "Terecht dat hij zegt dat de regering-Netanyahu van koers moet veranderen, maar bij woorden horen daden", aldus D66-Kamerlid Paternotte.

De druk op het kabinet om zich uit te spreken over de situatie in Gaza neemt ook toe van buiten politiek Den Haag. Burgemeester Halsema van Amsterdam riep gisteren namens het Amsterdamse stadsbestuur het demissionaire kabinet opnieuw op om "mensenrechten die Nederland zo hoog in het vaandel heeft, daadwerkelijk te eerbiedigen".

"Geef onze inwoners het vertrouwen dat Nederland wel degelijk de kant van het recht en rechtvaardigheid kiest."

Frankrijk, een van de belangrijkste Europese landen, gaat de Palestijnse staat officieel erkennen. Het land volgt hiermee onder meer Noorwegen, Ierland en Spanje, die eenzijdige erkenning zien als drukmiddel op Israël om de oorlog in Gaza te beëindigen.

Deze landen willen het recht van de Palestijnen op zelfbeschikking en een eigen staat benadrukken. Dit valt slecht bij Israël en de VS, zoals ook bleek uit de reactie gisteren van Israëls defensieminister Katz, die het een "capitulatie voor terrorisme" noemde.

Houding Nederland

Tot nu toe is het kabinet-Schoof tegen een eenzijdige erkenning van de Palestijnse staat. Het Nederlandse kabinet gelooft in een tweestatenoplossing, zo staat in het regeerprogramma van september 2024.

Er moeten - zo was al het idee in 1947 - twee staten worden opgericht. "Ten aanzien van het Israëlisch-Palestijns conflict blijft Nederland streven naar een duurzame oplossing die door beide partijen wordt gedragen, waarbij het uitgangspunt de tweestaten-oplossing blijft."

En daar houdt het inmiddels demissionaire kabinet nog steeds aan vast, laat een woordvoerder van minister Veldkamp van Buitenlandse Zaken weten. "Voor Nederland moet erkenning van een Palestijnse staat onderdeel zijn van een politiek proces richting een tweestatenoplossing."

Er moet ruimte zijn voor Israël én een onafhankelijke, levensvatbare Palestijnse staat. En daar moeten nog veel afspraken over worden gemaakt, bijvoorbeeld over de status van Jeruzalem, de illegale nederzettingen en het vluchtelingenvraagstuk, aldus Buitenlandse Zaken.

Waarom schuift het Nederlandse kabinet niet meer in de richting van een erkenning van de Palestijnse staat, zeker gezien de laatste ontwikkelingen van toenemende hongersnood? Met protesten en vanuit politieke partijen neemt in Nederland de roep toe om deze stap te zetten.

GroenLinks-PvdA-leider Timmermans zei vanmorgen via X dat de Franse president Macron gelijk heeft en sprak over een "noodzakelijke stap naar vrede". "Netanyahu wil Gaza van de kaart vegen en de Gazanen door geweld en uithongering verdrijven. Dat Den Haag wegkijkt en niets doet, is onverteerbaar", aldus Timmermans.

D66-leider Jetten zegt ook dat "erkenning van een onafhankelijke Palestijnse staat de enige weg is naar duurzame vrede en naar een veilige, vrije toekomst voor Palestijnen én voor Israëliërs".

Al jaren pleiten PvdA, GroenLinks, SP, D66, Partij voor Dieren en Denk voor de erkenning, maar deze partijen hebben in de Tweede Kamer geen meerderheid en bepalen daarmee niet de koers van het kabinet.

Sluitstuk

De huidige regeringspartijen VVD, BBB en NSC, maar ook het CDA geloven niet in eenzijdige erkenning. Uiteindelijke erkenning moet volgens hen een sluitstuk zijn van vredesonderhandelingen over de uiteindelijke vorming van twee staten, geen doel op zich.

Voor regeringspartij VVD is het belangrijk dat Israël een Palestijnse staat erkent, maar ook dat de Palestijnse staat Israël erkent. "Wat de VVD betreft zijn de erkenningsvoorwaarden van een Palestijnse staat gekoppeld aan vrede en de tweestatenoplossing", laat een VVD-woordvoerder weten. "Er moet eerst een staakt-het-vuren komen en dan kunnen vredesonderhandelingen beginnen en in dat vredesproces hoort ook de erkenning van een Palestijnse staat."

Beloning

NSC-Kamerlid Kahraman stelt dat een erkenning de Israëlische regering van de onderhandelingstafel wegjaagt. "Erkenning moet de uitkomst zijn van een vredesproces. Waar moet Israël anders nog over onderhandelen?"

De grootste partij, de PVV, is en blijft tegen de erkenning van een Palestijnse staat. "Nederland moet de Palestijnse staat nooit erkennen", zo laat PVV-leider Wilders weten. "Dat zou een steunbetuiging zijn aan de terroristen van Hamas en een beloning voor de massamoord op 7 oktober. Nooit doen dus. Bovendien is er al een Palestijnse staat die we hebben erkend en dat is Jordanië. Jordanië is de enige echte Palestijnse staat."

Pas na de Tweede Kamerverkiezingen van 29 oktober zal duidelijk worden of een meerderheid van de Kamer er anders over denkt en er een andere koers wordt ingezet door een nieuw kabinet.

In Peking schudt de Chinese president Xi Jinping vandaag de handen van Ursula von der Leyen en António Costa. De voorzitters van de Europese Commissie en de Europese Raad zijn ingevlogen voor de tweejaarlijkse Europese Unie-China top. Eigenlijk zou de top in het teken staan van de viering van 50 jaar diplomatieke banden tussen China en de EU, maar er is allesbehalve sprake van een feeststemming.

Het begon er al mee dat Xi weigerde om voor de top naar Brussel te komen. Daarom is de bijeenkomst net als twee jaar geleden weer in China en ook nog eens in een uitgeklede versie: de top is ingekort van twee dagen naar één. De verwachtingen zijn dan ook minimaal. "Een goede dialoog" zou volgens een EU-diplomaat al een positieve uitkomst zijn.

Lijnrecht tegenover elkaar

De EU wil het gesprek vooral aangrijpen om het te hebben over hoe China de Europese economie schaadt. De EU wil dan ook praten over Chinese overproductie, oneerlijke staatssteun en de scheve handelsbalans. Ook hoe China zijn monopoliepositie op het gebied van zeldzame aardmetalen als een wapen inzet in onderhandelingen zit de EU enorm dwars. Afpersing en dwang is wat Von der Leyen het kortgeleden nog noemde. De toon is gezet.

Een 'Europese preek' over hoe China de economie moet hervormen, is niet iets waar Chinese leiders op zitten te wachten, laat staan naar willen luisteren. China wil vandaag juist meer toegang krijgen tot de Europese markt en een einde maken aan de Europese importheffingen op elektrische auto's.

Het lukte China bij de VS om via zijn monopolie op aardmetalen toch weer de levering van bepaalde computerchips af te dwingen. China rekent erop dat diezelfde aardmetalen de EU ertoe kunnen bewegen om de importheffingen op elektrische auto's te schrappen. Vanuit Chinees perspectief zit China als de sterkste aan tafel.

Grote knelpunten in de Chinees-Europese handel

Zeldzame aardmetalen

De EU is bijna volledig afhankelijk van China voor zeldzame aardmetalen en speciale magneten. China heeft daarvoor sinds april exportbarrières opgeworpen. Europese bedrijven, van de auto- tot de defensie-industrie, komen daardoor in de problemen. Sommige hebben zelfs al te maken met een productiestop. China beloofde Europese aanvragen versneld te behandelen, maar daarvan lijkt nog geen sprake.

Elektrische auto's

De EU stelde vorig jaar importheffingen tot 45 procent in op Chinese elektrische auto's. Volgens de EU is er sprake van overproductie en oneerlijke staatssteun in de Chinese autosector, waardoor de Europese markt wordt verstoord. China wil juist zoveel mogelijk auto's verkopen en zoekt nu een overeenkomst: een einde aan de heffingen in ruil voor zeldzame aardmetalen voor Europa.

Voedselproducten

China voerde op zijn beurt importheffingen in op Europese voedingsproducten. Voor cognac geldt al een heffing van 30 procent. Nieuwe heffingen op zuivel en varkensvlees volgen mogelijk binnenkort.

Medische apparatuur

Verder sluit de EU sinds vorige maand Chinese bedrijven uit van bepaalde aanbestedingen voor medische apparatuur. Dat is nodig vindt de EU, omdat Europese bedrijven al jaren worden gediscrimineerd bij Chinese aanbestedingen. China heeft nu op zijn beurt Europese bedrijven in die sector uitgesloten van nog meer aanbestedingen.

De Europese Unie zegt maatregelen te nemen als China niet aan de Europese bezwaren tegemoetkomt, zoals importheffingen en exportrestricties. Toch is het gezien de Europese afhankelijkheid zeer de vraag in hoeverre de EU echt bereid is deze wapens in te zetten. China weet immers dat de EU de aardmetalen nodig heeft en kan de toevoer verder afknijpen.

Steun aan Rusland

De onderlinge problemen reiken verder dan alleen de scheve handelsbalans. De Chinese steun aan Rusland, en daarmee aan de oorlog in Oekraïne, is de EU ook een doorn in het oog. Deze week legde de EU sancties op aan Chinese banken die samenwerken met Rusland, tot grote irritatie van China.

Ook op dit onderwerp zullen beide partijen langs elkaar heen praten. Buitenlandminister Wang Yi zei in Brussel deze maand dat een Russisch verlies niet in China's belang is, omdat Amerika dan de pijlen volledig op China kan richten.

Ondanks alle meningsverschillen zit zowel China als de EU er nu ook weer niet op te wachten dat de top uitloopt op ruzie. Beide partijen hebben al genoeg last van de importheffingen die de VS heeft afgekondigd. Het laatste dat China wil, is dat de EU een front vormt met de VS om de Chinese economie te raken.

Duidelijk is wel dat van deze top geen allesomvattende gezamenlijke verklaring te verwachten is. Daarvoor liggen de wensen en standpunten te ver uit elkaar. Ongetwijfeld zullen meningsverschillen verzacht worden met de nodige beleefdheden die nu eenmaal bij zo'n top horen, maar het lijkt er sterk op dat de twee partijen met de hakken in het zand langs elkaar heen gaan zitten praten.

Correspondent Laura van Megen trok de Chinese heuvels in, op zoek naar de strategische grondstoffen:

De Nederlandse Spoorwegen willen een deel van het personeel tijdelijk gaan uitrusten met een wapenstok. Daartoe doet de treinvervoerder een verzoek bij het ministerie van Justitie en Veiligheid, dat toestemming moet geven. Geregeld komt NS-personeel terecht in onveilige situaties met fysiek geweld. De vervoerder hoopt dat een wapenstok de veiligheid verbetert.

De NS wil een proef doen met de wapenstok onder 75 medewerkers van de afdeling Veiligheid & Service. Dit zijn de boa's (buitengewoon opsporingsambtenaren) van de vervoerder, op het station te herkennen aan hun felgekleurde gele tenue. Behalve dat ze mensen helpen die vragen hebben over hun reis, komen ze ook in actie bij agressieve reizigers in en om de treinen.

Voor dat deel van hun werk zijn de boa's bevoegd om geweld te gebruiken. Ook dragen ze veiligheidskleding, een bodycam en handboeien. In gevaarlijke situaties mogen ze mensen aanhouden en een boete uitschrijven.

Werken met de handen

Tot nu toe vond de NS een wapenstok voor dit personeel altijd een brug te ver, want de medewerkers zijn verdeeld over het middel. Sommigen zeggen dat ze niet bij de NS zijn gaan werken om wapens te gebruiken of vrezen dat een wapenstok juist tot agressie leidt. Toch wil de vervoerder het nu proberen.

"Een wapenstok kan je bijvoorbeeld gebruiken om iemand op afstand te houden of een aanhouding beter uit te voeren", vertelt Itai Birger, directeur sociale veiligheid bij de NS. "Onze collega's werken nu veel met de handen, ze mogen daar ook geweld bij gebruiken. Een wapenstok is soms juist een beter middel om minder geweld te veroorzaken."

Het aantal meldingen van fysiek geweld tegen NS-personeel stijgt al jaren:

De veiligheid in en rond de trein is al langer een heikel punt voor NS. Al jaren probeert de vervoerder het aantal geweldsincidenten naar beneden te krijgen, bijvoorbeeld door de aanschaf van bodycams, extra trainingen en speciale veiligheidsacties op locaties waar het vaak misgaat.

Toch neemt sinds de coronaperiode het aantal incidenten alleen maar toe. Om een punt te maken na een nieuwe mishandeling van een NS-medewerker stond vorig jaar het hele openbaar vervoer drie minuten stil.

NS-directeur Birger erkent dat het takenpakket van zijn collega's steeds meer gaat lijken op dat van de politie. "Tegelijkertijd merken we dat de politie met tekorten te maken heeft en minder vaak op het station te vinden is. Daardoor staan onze collega's er vaker en langer alleen voor. Dus we zijn benieuwd of de wapenstok ze daarbij gaat helpen."

Sommige boa's hebben al een wapenstok

De wapenstok behoort niet tot de standaard uitrusting van een boa in Nederland. Alleen als gemeenten daarvoor toestemming hebben van de lokale autoriteiten en de minister mogen de boa's daar een wapenstok dragen.

Ook sommige groene boa's, die bijvoorbeeld rondlopen in natuurgebieden, hebben een wapenstok. Enkele tientallen dragen een vuurwapen tijdens hun werk.

De bevoegdheden en uitrusting van het veiligheidspersoneel van de NS leiden al langer tot discussie tussen de vervoerder en het ministerie. Al jaren pleit de NS bijvoorbeeld voor de mogelijkheid om in identiteitssystemen te kunnen. Daardoor zou NS-personeel niet meer hoeven te wachten op een agent om de identiteit van een agressieve reiziger vast te stellen.

Stationsklok tikt door

"Ik hoop dat ze in Den Haag voelen wat onze mensen voelen en er echt vaart achter zetten", zegt Birger gefrustreerd. "De stationsklok tikt letterlijk elke minuut door. We vragen al jaren om maatregelen, maar het lukt gewoon niet. Het vergt moed om dingen aan te passen in een kortere tijd dan we er normaal in Nederland voor nemen."

Reizigersvereniging Rover zegt begrip te hebben voor het plan, maar ziet ook een keerzijde. "Bewapende medewerkers kunnen ook juist agressie oproepen." De organisatie pleit voor meer "zachte maatregelen", zoals verlichting op de stations. Ook moet de trein aantrekkelijker worden, vindt Rover, zodat ze voller zitten en er meer sociale controle is.

Het ministerie van Justitie en Veiligheid laat weten de aanvraag van de NS te hebben ontvangen en zegt het goed te vinden dat de NS "verantwoordelijkheid neemt voor een veilige taakuitvoering door haar medewerkers". Onderzoeksorganisatie Justis, onderdeel van het ministerie, gaat nu kijken of de aanvraag kan en mag. Daarna volgt er uitsluitsel of de proef kan doorgaan.

De NOS liep al eens een avond mee met hoofdconducteur Marjan Bakker om te kijken met wat voor agressie ze te maken krijgt:

Voormalig SP-Kamerlid Paul Ulenbelt is gisteren op 73-jarige leeftijd overleden. Dat meldt de partij op haar website. Ulenbelt zat van 2006 tot 2017 in de Tweede Kamer.

Hij voerde in de Kamer het woord over onderwerpen die de SP belangrijk vond, zoals de rechten van werknemers, arbeidsomstandigheden en pensioenen. Ulenbelt streed als Kamerlid tevergeefs tegen de verhoging van de AOW-leeftijd en de hervorming van het pensioenstelsel. Ook kwam hij op voor de rechten van arbeidsmigranten en zzp'ers.

Voordat hij politicus werd, werkte Ulenbelt jarenlang bij vakbond FNV. Hij was daar onder meer betrokken bij de oprichting van het Bureau Beroepsziekten, dat vakbondsleden die door hun werk ziek zijn geworden, helpt bij het verhalen van schade op hun werkgever.

'Echte socialist'

"Een echte socialist is heengegaan", reageert SP-leider Jimmy Dijk. "Onvermoeibaar heeft Paul Ulenbelt zich zijn leven lang ingezet voor zijn idealen en de werkende klasse. We gaan je missen."

Nederland vindt dat er onmiddellijk een eind moet komen aan de oorlog in Gaza. Dat staat in een verklaring van demissionair minister Veldkamp van Buitenlandse Zaken en collega's uit 24 andere landen. "Het lijden van de burgers van Gaza heeft een nieuw dieptepunt bereikt", staat in de tekst. "Verder bloedvergieten heeft geen zin."

De minister wil met de vandaag gepresenteerde verklaring de druk op Israël houden, schrijft hij op X, "om de catastrofale humanitaire situatie te verbeteren". Veldkamp riep al wel eerder op tot een staakt-het-vuren en zei ook dat "in bredere zin het Palestijnse lijden in de Gazastrook niet te verdragen is". De landen verbinden er in de verklaring geen consequenties aan als Israël de oproep naast zich neerlegt.

Volgens Israël staat de oproep van de 25 landen "los van de realiteit" en geeft de verklaring een verkeerde boodschap aan Hamas.

Menselijke waardigheid

De ondertekenaars hekelen de manier waarop Israël nu hulp verspreidt in de Gazastrook. Het is gevaarlijk en leidt tot instabiliteit, aldus de verklaring. "Het berooft de inwoners van Gaza van hun menselijke waardigheid. Wij veroordelen de druppelsgewijs verstrekte hulp en de onmenselijke moord op burgers, waaronder kinderen, die proberen te voorzien in hun meest basale behoeften aan water en voedsel. Het is afschuwelijk dat er meer dan 800 Palestijnen zijn gedood terwijl ze probeerden hulp te krijgen."

Israël blokkeerde dit voorjaar maandenlang humanitaire hulp richting de Gazastrook. De VN-mensenrechtencommissaris zei daarover dat het lijkt dat het beleid "erop is gericht om de bevolking levensomstandigheden op te leggen die onverenigbaar zijn met hun voortbestaan als groep in Gaza." In combinatie met rechtstreekse aanvallen op de burgerbevolking en ziekenhuizen, dehumaniserende uitspraken van Israëlische politici en de systematische aanpak komt dat neer op genocidaal geweld.

Sinds eind mei mag alleen de omstreden Amerikaans-Israëlische organisatie GHF voedselhulp verstrekken in het gebied. De EU en de VN zien de GHF niet als hulporganisatie.

Te weinig distributiepunten

Die GHF heeft vier distributiepunten in de Gazastrook, waarvan drie in het zuiden. Volgens internationale hulporganisaties is dat veel te weinig en wordt het verstrekken van hulp gebruikt om Palestijnen naar het zuiden te drijven.

Het mensenrechtenkantoor van de VN meldde anderhalve week geleden dat 615 mensen waren gedood bij de distributiepunten. Daarnaast werden 183 mensen gedood die daarnaar op weg waren. GHF noemde die cijfers "onjuist en misleidend".

Wie hebben de verklaring ondertekend?

De verklaring is verspreid door het Verenigd Koninkrijk en ondertekend door de volgende Europese landen: België, Denemarken, Estland, Finland, Frankrijk, Ierland, IJsland, Italië, Letland, Litouwen, Luxemburg, Nederland, Noorwegen, Oostenrijk, Polen, Portugal, Slovenië, Spanje, het Verenigd Koninkrijk, Zweden en Zwitserland. Onder meer Duitsland staat er niet bij.

Australië, Canada, Japan en Nieuw-Zeeland scharen zich eveneens achter het initiatief. Ook de Belgische Eurocommissaris Hadja Lahbib van onder meer Paraatheid, Crisisbeheer en Gelijkheid heeft haar handtekening gezet.

De landen achter de verklaring spreken zich ook uit tegen het gedwongen verplaatsen van de Palestijnse bevolking. Ze noemen dat "volstrekt onaanvaardbaar".

Israël heeft plannen om een groep van zo'n 600.000 Palestijnen binnen de Gazastrook te verplaatsen naar een tijdelijke stad. Die zou in korte tijd moeten worden neergezet op de restanten van Rafah, in het zuiden van het gebied. De Israëlische regering noemt het een "humanitaire stad", critici spreken van een "concentratiekamp" en een "getto".

Hamas moet volgens de verklaring "onmiddellijk en onvoorwaardelijk" de gijzelaars vrijlaten. Ze lijden nog steeds vreselijk, staat in de tekst. Van de gijzelaars die op 7 oktober werden meegenomen zijn er naar schatting nog twintig in leven. Ook zou Hamas nog dertig lichamen van omgekomen gijzelaars vasthouden in de Gazastrook.

Staakt-het-vuren

Veldkamp en de andere ondertekenaars willen dat de partijen en de internationale gemeenschap direct werk maken van een staakt-het-vuren. Ze spreken hun steun uit aan de VS, Qatar en Egypte, die optreden als bemiddelaars tussen Israël en Hamas.

Veldkamp schrijft daarover op X: "Dat is noodzakelijk voor de vrijlating van alle gijzelaars, grootschalige toename en effectieve distributie van humanitaire hulp en om zicht te brengen op een einde aan deze verschrikkelijke oorlog."

Het Israëlische ministerie van Buitenlandse Zaken vindt dat de ondertekenaars zich tot Hamas moeten richten, omdat die volgens Israël de oorlog laat voortduren. "In plaats van in te stemmen met een staakt-het-vuren voert Hamas een campagne om leugens over Israël te verspreiden. Hamas is de enige partij die verantwoordelijk is voor de voortzetting van de oorlog en het lijden aan beide kanten."

Handelsverdrag met Israël

Vorige maand concludeerde de Europese Unie dat het optreden van Israël in Gaza strijdig is met het handelsverdrag tussen de EU en Israël. Het onderzoek werd ingesteld op verzoek van minister Veldkamp, die daarmee de druk op Israël wilde opvoeren om meer noodhulp toe te laten. Hij sprak van een "streep in het zand".

Na het rapport sloten de EU en Israël een overeenkomst, waarin werd afgesproken dat er meer hulp zou worden toegelaten tot Gaza. EU-buitenlandchef Kallas zegt een aantal maatregelen achter de hand te houden die kunnen worden ingezet als Israël zich niet aan de afspraken houdt.

Er komt voorlopig een gedeeltelijk verbod op het gebruik van staalslakken. Dat laat demissionair staatssecretaris Thierry Aartsen van Milieu weten aan de Tweede Kamer. Een meerderheid van de Kamer had aangedrongen op een tijdelijk verbod.

Een jaar lang is het niet toegestaan om staalslakken te gebruiken op plekken waar bijvoorbeeld direct contact met het materiaal of het stof daarvan mogelijk is, zoals fietspaden, wandelpaden en speelterreinen. Ook mag het niet gebruikt worden in laagdiktes van meer dan 0,5 meter, zoals bij wegen. Het ministerie komt verder met een vergunningsplicht voor andere toepassingen op land "om veilig gebruik te garanderen".

Aartsen lijkt met deze maatregel minder ver te gaan dan de Kamer heeft gevraagd. In een aangenomen motie wordt de regering namelijk verzocht alle gebruik van staalslak tijdelijk te verbieden.

Wat zijn staalslakken?

Staalslakken worden in Nederland gemaakt door Tata Steel. Het is een overblijfsel na de productie van staal en ziet eruit als grijs steenachtig spul dat zware metalen bevat. Tata Steel kan er niets mee, maar produceert wel zo'n 650.000 ton staalslakken per jaar. Dat komt neer op zo'n 26.000 vrachtwagens.

De Nederlandse overheid stimuleert de zogeheten circulaire economie: afval moet zoveel mogelijk worden hergebruikt. Bedrijven die staalslakken produceren en verkopen bestempelen het daarom graag als bouwmateriaal en niet als afval.

Het grijze, steenachtige materiaal dat overblijft na de productie van staal wordt vaak gebruikt als goedkoop bouwmateriaal, bijvoorbeeld bij de aanleg en versteviging van wegen, dijken en vaargeulen.

Maar het RIVM concludeerde dat er schadelijke stoffen vrijkomen als staalslakken in contact komen met regen- en grondwater. Dit kan op locaties waar het is gebruikt, leiden tot massale vissensterfte of het lekken van zware metalen in de grond. Ook kunnen mensen klachten krijgen zoals bloedneuzen.

De Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT) waarschuwde al twee keer dat staalslakken ondanks de toepassing van geldende wet- en regelgeving milieuschade veroorzaken. Ook de Algemene Rekenkamer trok aan de bel en vroeg om ingrijpen.

Niet bij kinderspeelplekken

Uit onderzoek van Nieuws & Co en Nieuwsuur (NOS/NTR) bleek dat het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat tweemaal de milieurisico's van het restproduct verzweeg en Tata Steel hielp bij de afzet.

De inmiddels opgestapte staatssecretaris Jansen van Milieu riep bedrijven vervolgens met klem op staalslakken niet te gebruiken op plekken waar kinderen spelen. Kinderen zouden het spul in hun mond kunnen stoppen en dat is vooralsnog niet in de regelgeving meegenomen.

Veiligheid hoogste prioriteit

Zijn opvolger, Aartsen, zegt dat veiligheid voor hem de hoogste prioriteit heeft. "Rapporten en signalen uit de praktijk wijzen op gezondheidsrisico's voor mensen en dieren op plekken waar staalslakken worden gebruikt", aldus Aartsen, die stelt dat met de huidige regels geen veilig gebruik van staalslakken te garanderen is.

Hij wil de pauze gebruiken om "goed onderzoek" te doen naar de risico's van staalslakken en mogelijk alternatief gebruik. Het gebruiken van staalslakken in groot oppervlaktewater blijft wel toegestaan. Volgens Aartsen heeft onderzoek uitgewezen dat daar geen gezondheids- of milieurisico's aan verbonden zijn.

Dat geldt ook als staalslakken zijn verwerkt tot betonsteen, worden gebruikt als toeslagmateriaal in beton of asfalt, of worden gebruikt als bindmiddel met een percentage van minder dan 20 procent.

Nieuwsuur en radioprogramma Nieuws & Co maakten deze video over hun onderzoek:

De dreiging van sabotage door Rusland en pro-Russische personen in Nederland is toegenomen. Het betreft vaak laagdrempelige sabotage, bijvoorbeeld digitale ddos-aanvallen bedoeld om de Nederlandse maatschappij te ontwrichten en om onrust te veroorzaken. De kans op een directe militaire aanval van Rusland op NAVO-gebied is onwaarschijnlijk.

Dat staat in het Dreigingsbeeld Statelijke Actoren 2025, een gezamenlijk rapport van de inlichtingendiensten AIVD en MIVD en de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV).

Minder steun

Het algemene beeld is bekend: de machtsverhoudingen in de wereld zijn aan het veranderen en er is sprake van een "turbulente en onzekere tijd". De dreiging van Rusland blijft onverminderd groot en Europese landen kunnen minder militaire steun verwachten van de Verenigde Staten.

Directeur Akerboom van de AIVD noemt Nederland een "potentieel targetland" qua sabotage en spionage. In de Noordzee liggen veel internetkabels en schade daaraan kan ontwrichtende gevolgen hebben, net als sabotage aan elektriciteit of infrastructuur. Digitale sabotage kan ertoe leiden dat elektriciteit, internet, betalingsverkeer of schoon drinkwater tijdelijk niet beschikbaar zijn, staat in het rapport.

De drie diensten zien concrete aanwijzingen van Russische sabotage. Zo zouden pro-Russische personen de hulp aan Oekraïne proberen te vertragen.

Kennis

Landen als China en Iran blijven ook spioneren om bijvoorbeeld Nederlandse kennis en technologie te verwerven.

De spionage van landen als Rusland, Iran en China en de sabotage uit Rusland kunnen in Nederland het gevoel van onrust en onveiligheid in de samenleving aanwakkeren, vrezen de organisaties. En daarom is het belangrijk dat Nederland steeds weerbaarder wordt. "Het dreigingsbeeld bevestigt dat we als Nederland niet stil moeten zitten. Het is geen kwestie van óf we maatschappij-ontwrichtende effecten gaan ervaren, maar wanneer", aldus NCTV Aalbersberg.

Drie inspecties hebben een brief gestuurd naar demissionair minister Van Weel van Asiel waarin ze waarschuwen voor de gevolgen van het strafbaar stellen van illegaal verblijf in Nederland. Zij zeggen te vrezen dat mensen die hier illegaal verblijven zich helemaal uit de samenleving zullen terugtrekken.

Begin deze maand stemde de Tweede Kamer in met strengere asielwetten. De twee wetsvoorstellen regelen onder meer dat illegaal verblijf in Nederland strafbaar wordt. Ook iemand die mensen zonder geldige verblijfspapieren helpt, riskeert het om bestraft te worden. De Eerste Kamer moet zich nog over de wetsvoorstellen buigen.

Volgens de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ), de Inspectie van het Onderwijs (IvhO) en de Inspectie Justitie en Veiligheid wordt de positie van vreemdelingen nog kwetsbaarder als ze bijvoorbeeld geen aangifte kunnen of durven te doen of zorg gaan mijden.

Dat leidt "tot bredere maatschappelijke risico's voor onder meer de veiligheid, leefbaarheid en volksgezondheid", zeggen de inspecties in de brief.

Medeplichtig

Ook leiden de wetten volgens de inspecties tot een onwerkbare situatie voor bijvoorbeeld politieagenten en zorgverleners omdat die het risico lopen dat zij als medeplichtig worden gezien, terwijl zij de wettelijke taak hebben om hulp te verlenen.

Meerdere instellingen en organisaties hebben al kritiek geuit op de wetsvoorstellen, met name op de strafbaarstelling van illegaal verblijf. Zo stelt de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) dat de wetten deels juridisch onhoudbaar zijn en dat ze "onwenselijke gevolgen hebben voor de uitvoering op lokaal niveau".

Advies

Ook de politie maakt zich zorgen en vindt dat wordt gesuggereerd "dat elke illegale vreemdeling overlastgevend is of crimineel gedrag vertoont".

De Raad van State buigt zich nog over de vraag of het strafbaar is om hulp te bieden aan mensen zonder documenten. Dat was een eis van NSC en SGP om in te stemmen met de wetsvoorstellen. Begin september verwacht de Raad van State het advies af te hebben.

De prijs van treinkaartjes gaat komend jaar opnieuw fors omhoog. Dat meldt het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat. Reizigers krijgen te maken met een stijging van tussen de 6 en 9 procent, valt te lezen in een Kamerbrief. Het precieze percentage wordt pas in het najaar duidelijk.

"We hebben alles op alles gezet om de prijsstijgingen voor reizigers zoveel mogelijk te beperken", aldus demissionair staatssecretaris Aartsen. "Maar we moeten ook eerlijk zijn: alles wordt duurder en de financiële middelen zijn niet oneindig."

Eigenlijk zou de prijs van treinkaartjes volgend jaar nog verder stijgen, met ongeveer 12 procent. Maar na gesprekken tussen de NS en het ministerie is dat naar beneden bijgesteld.

Zo is afgesproken dat de NS het onderhoud van de treinen "efficiënter gaat doen", waardoor het minder geld kost. Ook maakte de spoorvervoerder eerder al bekend de jongerendagkaart af te schaffen om geld te besparen.

Kijk hier wat een tariefsverhoging van 9 procent betekent voor de prijs van een retourtje tussen verschillende steden:

Al langer is er discussie over de prijs van treinkaartjes in Nederland. Die is namelijk voor een groot deel gekoppeld aan de inflatie. Omdat die de afgelopen jaren hoog was, moest de prijs van het treinkaartje eigenlijk ook omhoog.

Zo stond er in 2024 een verhoging van ongeveer 6,5 procent in de planning. Maar toen vond de Tweede Kamer eenmalig 120 miljoen euro om de stijging een jaar uit te stellen.

Begin dit jaar hadden de prijzen daardoor eigenlijk met ruim 11 procent moeten stijgen, maar ook dat gebeurde niet. Het kabinet en de NS legden allebei eenmalig ruim 40 miljoen euro neer, waardoor ze de prijsstijging konden dempen tot 6 procent.

Door al die eenmalige ingrepen steeg de prijs van het treinkaartje dus niet mee met de inflatie, de verhoging werd als het ware steeds een jaartje uitgesteld. Daardoor lag er voor 2026 nog een stijging van 6 procent te wachten van voorgaande jaren.

Tel daar de jaarlijkse verhogingen bij op en je komt voor 2026 uit op een verhoging van ongeveer 12 procent. Door de besparingen bij de NS is dat nu iets gedempt tot maximaal 9 procent.

De NS had gehoopt dat het ministerie met geld over de brug zou komen voor een verdere demping, "maar daar kiest het kabinet helaas niet voor", aldus de vervoerder.

Tweede Kamer

Demissionair staatssecretaris Aartsen is blij dat er nu duidelijkheid is, want "het kabinet vindt het niet wenselijk om deze discussie ieder jaar opnieuw te voeren. Zowel de reiziger als NS heeft recht op structurele duidelijkheid." De staatssecretaris verwacht dat ook de Tweede Kamer akkoord zal gaan met deze verhoging, omdat deze onder de 10 procent is.

Reizigersvereniging Rover vindt de prijsstijging niet te verantwoorden. Volgens directeur Freek Bos betekenen duurdere kaartjes "weer een stap naar minder reizigers voor het hele openbaar vervoer". "We moeten juist mensen terugwinnen voor de trein," zegt Bos. "De prijs zou daar een hulpmiddel bij moeten zijn, geen hindernis."

Hoe zit het met andere vervoerders?

De stijging van 6 tot 9 procent geldt alleen voor treinreizen met de Nederlandse Spoorwegen. De prijzen van de treinkaartjes van regionale vervoerders, zoals Arriva en Keolis, vallen onder het regionale openbaar vervoer, waar andere tarieven en regels gelden. Ook daar stijgen de prijzen elk jaar een beetje door de inflatie, in 2026 naar verwachting met ruim 3 procent.

In de Tweede Kamer is de PVV met afstand de grootste partij, maar in de dagelijkse Kamerwerkzaamheden was dat het afgelopen parlementaire jaar niet te merken. Bijvoorbeeld in debatten met het kabinet was de PVV van Geert Wilders relatief vaak afwezig, blijkt uit gegevens van de Tweede Kamer die de NOS heeft opgevraagd.

In Kamerdebatten klonk de afgelopen tijd meer dan eens de verzuchting of een sneer dat er niemand van de PVV was om verbaal de degens mee te kruisen. Dat blijkt dus niet uit de lucht gegrepen.

Van de 786 debatten, in commissieverband en plenair in de grote zaal, sloeg de PVV er 268 over, terwijl de fractie niet de mankracht ontbeert met 37 Kamerleden. Andere grote fracties lieten minder vaak verstek gaan. GroenLinks-PvdA (25 zetels) sloeg 41 debatten over, NSC (20 zetels) was er 88 keer niet bij en de VVD (24 zetels) 115 keer.

Dicht bij D66

Wat betreft deelname aan debatten komt de PVV het dichtst in de buurt van D66 uit, terwijl die partij minder dan een kwart van het aantal Kamerleden heeft. Overigens lijkt te gelden, met uitzondering van de PVV: hoe kleiner de fractie, hoe minder debatten. Dat is onvermijdelijk, want kleinere fracties moeten selectiever zijn, omdat ze niet genoeg Kamerleden hebben om alles te volgen.

In de onderstaande grafiek is te zien aan hoeveel debatten de partijen hebben meegedaan. De partijen zijn gerangschikt op zetelaantal:

Twee partijen die opgeteld aan net wat minder debatten hebben meegedaan dan de PVV, maar die veel minder zetels hebben dan die partij, zijn BBB (7 zetels) en SP (5 zetels). Jimmy Dijk van de SP is kritisch op Wilders. Hij noemt het "niet te verkroppen" dat de grootste partij er bij cruciale debatten niet is.

Dijk herinnert zich debatten over Oekraïne en het minimumloon waaraan de PVV niet deelnam. Over dat laatste deed de partij van Wilders "grote beloften" en dan is het "ronduit asociaal" als je daar niet bij bent, zegt Dijk. "Want als je er niet bent, dan krijg je ook niks voor elkaar." Volgens de SP-leider is de PVV-kiezer "een rad voor ogen gedraaid".

BBB-leider Caroline van der Plas benadrukt dat een Kamerlid zijn of haar belangrijkste werk doet in de Kamer. "Ik zou het niet kunnen verteren als een Kamerlid van mij nooit ergens aan heeft meegedaan", zegt Van der Plas. "En dat-ie wel elk jaar 144.000 euro opstrijkt."

Debatten zijn belangrijk, omdat daar het beleid wordt gemaakt dat Nederland kan veranderen, schetst de BBB-voorvrouw. Wat haar betreft moet je er dan ook zoveel mogelijk willen bijwonen. "Dat is waarvoor we gekozen zijn."

Moties en amendementen

Naast debatten zijn ook moties en amendementen belangrijke gereedschappen voor Kamerleden. Een motie is (doorgaans) een oproep aan het kabinet om iets te doen, een amendement is een plan om een wetsvoorstel te wijzigen. Daarvan heeft de 37-koppige PVV-fractie er ook relatief weinig op zijn naam staan, blijkt uit de cijfers.

Kijk hieronder hoeveel moties en amendementen partijen (gerangschikt op zetelaantal) hebben ingediend:

Opvallend is dat de grootste oppositiefractie, GroenLinks-PvdA, de drie lijstjes aanvoert. De fractie deed mee aan de meeste debatten en diende de meeste moties en amendementen in. "Wij nemen ons parlementaire werk zeer serieus", reageert vicefractievoorzitter Jesse Klaver.

Volgens Klaver brengt een grote fractie "een bijzondere verantwoordelijkheid met zich mee" en is debatteren belangrijk om het geluid van je kiezers te laten horen. De positie van de aanzienlijk grotere PVV-fractie noemt hij dan ook "vrij schokkend".

Regeringspartij

Een oorzaak van de relatief beperkte deelname van de PVV zou gezocht kunnen worden in het feit dat het, in tegenstelling tot GL-PvdA, een regeringspartij was (tot de val van het kabinet begin vorige maand). Daardoor zou er minder reden kunnen zijn om het kabinet te willen bijsturen; dat voert immers 'jouw beleid' uit.

Maar parlementair historicus Bert van den Braak vindt dat geen goede reden. "Ook dan behoort het tot je werk om aan debatten mee te doen", zegt hij. "Als parlementariër kun je altijd proberen een voorstel jouw kant op te buigen. Als je zelfs geen poging onderneemt, is dat merkwaardig." Overigens is aan de cijfers ook te zien dat het argument niet opgaat voor de andere drie coalitiepartijen VVD, NSC en BBB.

Wat dan de redenen zijn voor de relatieve inactiviteit van de grootste fractie, is gissen. Partijleider Wilders en de PVV-woordvoerder hebben niet gereageerd op herhaalde verzoeken van de NOS om een reactie. Ook Kamervoorzitter Martin Bosma (PVV) was niet bereikbaar voor commentaar.

SP-leider Dijk heeft wel een vermoeden, hij denkt dat Wilders bang is de controle over zijn fractie te verliezen. "We zien een partij die één lid heeft, één leider. En iedereen moet erachteraan lopen", stelt hij. "Als je aan veel debatten meedoet en je hebt niet alles in de hand, misschien loop je dan het risico om fouten te maken."

BBB-leider Van der Plas zegt de overwegingen van haar ex-coalitiepartner niet precies te kennen, maar het valt haar op dat de PVV ervoor kiest om er bij bijvoorbeeld landbouw- en asieldebatten wel bij te zijn. "Het kan zijn dat er gekozen wordt om niet deel te nemen aan andere debatten die minder profiel hebben naar buiten toe", schat Van der Plas in.

Lees hier meer over de werkwijze van de PVV:

Verantwoording

De gegevens waarop dit artikel is gebaseerd, komen van de Dienst Informatie en Archief van de Tweede Kamer. Het gaat om cijfers van het afgelopen parlementaire jaar, dat liep van 3 september 2024 tot vorige week. Onder de commissievergaderingen vallen commissiedebatten, wetgevingsoverleggen en notaoverleggen. Bij de plenaire debatten zijn ook zogenoemde tweeminutendebatten meegeteld.

Als een Kamerlid gesproken heeft in een debat, dan is dat geteld als deelname. Hoe vaak of hoelang een Kamerlid het woord voert, maakt niet uit voor de telling. Als een debat in tweeën is geknipt en bijvoorbeeld op een andere dag is voortgezet, geldt het als één debat.

De PVV is via Geert Wilders en zijn woordvoerder sinds maandag meermaals gevraagd om te reageren. Beiden deden dat niet. Het is niet uit te sluiten dat ze op vakantie zijn, het is immers reces in de Kamer.

Maar Wilders heeft deze week nog een e-mail naar redacties gestuurd en hij heeft ook berichten gepost op X. Dus aannemelijk is dat hij het verzoek wel heeft gezien, maar niet wil reageren.