Dilan Yesilgöz (VVD) zegt dat haar partij niet in een kabinet zal stappen in verband met het zetelverlies. Wel zal de partij een centrumrechts kabinet steunen als een soort gedoogpartner.

"De grote winnaars zijn de PVV en NSC. Ons past na dertien jaar een andere rol. De kiezer heeft ook gezegd: VVD, sla een rondje over", zei fractievoorzitter en partijleider Yesilgöz. "Maar wij gaan wel een centrumrechts kabinet mogelijk maken. Constructieve voorstellen zullen we steunen, het is dus een vorm van gedogen." De VVD eindigde als derde met 24 zetels, nog voor NSC met 20 zetels.

Yesilgöz wijst erop dat de partij tien Kamerzetels verloor bij de verkiezingen. "Dat is bijna een derde, en een signaal van de kiezer. Maar we gaan ook weer niet onze rug keren naar al de mensen die wel op ons gestemd hebben."

De mededeling van Yesilgöz:

PVV-leider Wilders reageert teleurgesteld op de VVD-beslissing. Hij zegt dat het de formatie "niet makkelijker" maakt. "De formatie kan nu misschien wel maanden gaan duren. Mevrouw Yesilgöz heeft het voor haar kiezers niet makkelijker gemaakt."

De reactie van Wilders op het besluit van Yesilgöz:

Yesilgöz deed de mededeling vlak voor aanvang van de bijeenkomst met Kamervoorzitter Vera Bergkamp waar PVV-senator Gom van Strien werd aangewezen als een verkenner. Ook andere fractievoorzitters die voor dit gesprek het Kamergebouw binnenkomen reageerden verbaasd.

"Ik ben nog steeds een beetje verbijsterd", zegt Caroline van der Plas (BBB). "Dat je dat zo eventjes besluit voordat er met iedereen is gesproken vind ik een beetje voorbarig."

NSC-leider Omzigt zei ook dat het niet zijn stijl was om het besluit zo bekend te maken, maar voegde eraan toe dat dat aan iedere partij zelf is. CDA-fractievoorzitter Henri Bontenbal beaamde dat de formatie er niet makkelijker op wordt.

Verkenner Van Strien zal op verzoek van de PVV en met instemming van de andere partijen gaan onderzoeken welke coalities er mogelijk zijn. Ook moet hij bepalen waar de eerste gesprekken met de fractievoorzitters over moeten gaan.

De politieke partijen gaan zich vanaf vandaag echt bezighouden met het proces voor het vormen van een regeringscoalitie. Om 10.30 uur zijn ze allemaal uitgenodigd door Kamervoorzitter Vera Bergkamp. Voor sommigen staat al vast dat zij in de oppositie komen.

Bij deze bijeenkomst wordt een verkenner aangewezen. Die zal op verzoek van de PVV en met instemming van de andere partijen gaan onderzoeken welke coalities er mogelijk zijn en waar de eerste gesprekken met de fractievoorzitters over moeten gaan. De combinatie PVV, VVD, NSC en BBB ligt op dit moment het meest voor de hand.

Zelf kijken welke coalities mogelijk zijn? Probeer het in de meerderhedenzoeker.

Rond dezelfde tijd begint ook de ministerraad van het demissionair kabinet. Dilan Yesilgoz (VVD) en Rob Jetten (D66) zullen daar later bij aansluiten omdat zij eerst als voormalig lijsttrekker naar de bijeenkomst van Bergkamp moeten.

Ook in de ministerraad zal worden nagepraat over de verkiezingsuitslag . Het gaat dan niet alleen over het feit dat alle regeringspartijen door de kiezer een stuk kleiner zijn gemaakt. Er moet ook worden besproken hoe de formatie van een nieuw kabinet zou kunnen verlopen en welke taken er nog voor het 'oude' kabinet liggen.

Het is voor het eerst dat de kabinetsformatie gaat verlopen via nieuwe, maar vooral duidelijker afspraken die de Tweede Kamer heeft gemaakt. De formatie bestaat uit drie aparte fases: de verkenningsfase (die vandaag begint), de informatiefase (het echte onderhandelen) en de formatiefase (ministers en staatssecretarissen zoeken). Elke fase wordt openbaar en met een verslag afgerond.

Voor de tweede fase worden op een gegeven moment informateurs aangewezen die met de partijen om tafel gaan die er mogelijk wel uitkomen. De Kamer heeft uitgesproken hier een beetje vaart in te willen houden.

Helemaal aan het eind van het proces, in de derde fase, komen er openbare gesprekken of hoorzittingen met kandidaat-ministers. Dat is althans als de coalitiepartijen het daarover eens worden. Want bijvoorbeeld de PVV is daar voor, maar de VVD tegen.

Hoe reageert Nederland op de verrassend grote verkiezingsoverwinning van de PVV? In gebieden waar Geert Wilders bovengemiddeld scoorde, zijn veel kiezers blij en hopen ze dat hij de kans krijgt om zijn beloftes waar te maken, zeggen ze tegen de NOS en de regionale omroepen.

"Nederland staat op een punt waar we niet willen staan, en dat is te wijten aan het afbraakbeleid van de afgelopen twaalf jaar. Deze mensen zijn toe aan wat anders", zegt een sportschoolhouder in de vroege ochtend in het Zuid-Hollandse Westland (33 procent voor de PVV).

Die roep om verandering is ook te horen bij zijn klanten: "We moeten zelf op nummer één komen te staan", zegt een sportende vrouw. Haar vriendin zegt dat Nederland "moet gaan minderen met pamperen. Ik heb niets tegen buitenlandse mensen die hier wonen en werken, maar het moet een beetje minder worden met binnenhalen. Ik ben helemaal niet van 'sluit maar moskeeën' ofzo, iedereen mag doen en laten wat hij wil, maar ik denk dat we in Nederland iets te veel worden gezien als het walhalla."

Ook in Volendam (43 procent voor PVV) zijn veel inwoners vanochtend verheugd, zeggen ze tegen NH Nieuws. Een bezoeker van een tankstation daar vindt het "verfrissend en nieuw" dat Wilders nu aan zet is, en hoopt dat die zich nu gaat inspannen "voor de Nederlanders." Een andere klant is blij omdat de andere politieke partijen "allemaal tegen Wilders waren. Laat hem het nu maar waarmaken."

In Groningen werd er zo gereageerd op de grote zege van de PVV:

In het Twentse Ootmarsum werd NSC van Pieter Omtzigt de grootste partij, op ruime afstand gevolgd door de PVV. Veel bezoekers aan een weekmarkt daar zeggen liever Omtzigt of BBB als winnaar te hebben gezien, maar kunnen goed leven met een kabinet met Wilders.

"Ik heb niets met opmerkingen als 'minder, minder, minder'", zegt een man, "Wilders zegt het soms niet helemaal goed. Maar als het NSC een akkoord met ze kan sluiten, heb ik daar geen problemen mee."

Veel andere kiezers in Dinkelland noemen de in hun ogen bovenmatige aandacht voor "het klimaatgebeuren" en de woningcrisis als reden om blij te zijn met Wilders als grootste. "Mensen zijn het zat", zegt een vrouw tegen de NOS. "Er moet meer aan jongeren gedacht worden, hier in Nederland zelf. Mensen uit het buitenland krijgen van alles en nog wat, en onze eigen jongeren kunnen geen woning vinden."

In de aanloop naar de verkiezingen toonde Wilders een ander gezicht dan voorheen, hij zei 'milder' te zijn geworden , op jacht naar een gewenste verkiezingsoverwinning en een mogelijke coalitie.

Maar veel Nederlanders met een migratie-achtergrond zijn niet vergeten dat hij in 2009 belasting wilde invoeren op hoofddoeken ('kopvoddentaks'), en in 2014 na de gemeenteraadsverkiezingen opriep tot minder Marokkanen in Nederland, waarbij zijn aanhang "minder, minder, minder" scandeerde. Wilders is hiervoor tot aan de Hoge Raad veroordeeld wegens groepsbelediging.

"Een partij die islamofobie als speerpunt heeft is de grootste partij van het land geworden", zegt de koepel van islamitische organisaties SPIOR in een persverklaring. "Wilders is niet milder geworden, Nederland is verhard."

Ook elders in het land reageren kiezers bezorgd op een mogelijk kabinet met de PVV:

Het Samenwerkingsverband Marokkaanse Nederlanders krijgt veel signalen dat de achterban zich zorgen maakt over een toekomst in Nederland. "Veel sleutelfiguren in de wijken, lokale organisaties en buurtwerkers krijgen nu bezorgde vragen van kinderen en vrouwen, in de trant van: wat gaat er nu met ons gebeuren?"

"Ik vind het wel erg ja. Het is zijn ideologie en manier van praten", zegt een jongen op straat in Rotterdam. "Ik ben dat 'minder, minder' ook niet vergeten. Mensen zeggen wel dat dat het verleden is, maar het zegt iets over hem als persoon."

Op sociale media regent het intussen opmerkingen met vrees en galgenhumor van Nederlanders met een migratie-achtergrond, die zeggen zich zorgen te maken over hun toekomst. Velen grappen over koffers die maar vast gepakt worden.

Een greep uit de vele grappen die nu gedeeld worden op sociale media:

Maar ook in PVV-bolwerken zijn er mensen te vinden die de toekomst bezorgd tegemoet zien. "Ik schaam me diep", zegt een vrouw op de markt in Ootmarsum. "Ik vind het verschrikkelijk. Ik werk zelf veel met mensen van niet-westerse afkomst, en dat zijn heel lieve, hardwerkende mensen. Ik hoop niet dat dit een teken is dat dat samenleven niet meer gaat werken in de toekomst."

Geert Wilders wil geen asielzoekers meer toelaten, stoppen met wapens geven aan Oekraïne en een referendum over de nexit. Is er een meerderheid voor die buitenlandplannen? Nieuwsuur legt zijn verkiezingsprogramma naast die van de VVD, NSC en BBB, drie partijen die worden genoemd als mogelijke coalitiepartners.

PVV-leider Wilders pleitte in zijn campagne voor een volledige asielstop. Hij wil het VN-vluchtelingenverdrag opzeggen, dat gaat over toelating van mensen die in hun land vervolgd worden vanwege religie of politieke overtuiging. Ook wil hij "pushbacks" van asielzoekers die vanuit veilige buurlanden naar ons toekomen.

Voor dat laatste plan zou hij een medestander kunnen vinden in de VVD. De partij van Dilan Yesilgöz wil afspraken maken met Duitsland en België over asielzoekers die zich melden aan de Nederlandse grens.

Op dit moment moeten asielzoekers volgens het zogeheten 'Dublin-verdrag' al terug naar het Europese land waar ze als eerste asiel hebben aangevraagd. Maar in de praktijk komt daar weinig van terecht.

NSC, de partij van Pieter Omtzigt, wil daarom eventueel afspraken proberen te maken met andere EU-landen over de binnengrenzen. De PVV is daar sowieso voorstander van: "Nederlandse grensbewaking wordt in ere hersteld", staat in het verkiezingsprogramma. Al druist het rechtstreeks in tegen een van de belangrijkste kernwaardes van de EU: het Schengenverdrag. Daarin staat dat mensen zich vrij moeten kunnen bewegen tussen lidstaten.

Wilders wil een zogenoemde opt-out om de asiel- en migratieplannen waar te maken. Dat is een uitzonderingspositie die maakt dat een lidstaat zich niet hoeft te houden aan EU-regels. Denemarken heeft als enige lidstaat sinds de jaren 90 zo'n opt-out. Die bedong het land bij de onderhandelingen tot EU-toetreding. Nederland kan alleen zo'n uitzonderingspositie krijgen als alle lidstaten akkoord gaan met een aanpassing van het EU-verdrag, en dat ook allemaal ratificeren.

VVD en BBB zijn ook voorstander van zo'n opt-out. NSC wil het liefst binnen bestaande EU-regels asielbeleid maken, maar is "in het uiterste geval" ook voorstander.

Verder wil de PVV de instroom van arbeids- en studiemigranten "fors inperken". NSC is daar ook voor. Die partij wil een maximaal migratiesaldo van 50.000 studie-, arbeids-, en asielmigranten per jaar.

Dan de nexit: in het verkiezingsprogramma van de PVV staat dat Nederland "soeverein" moet zijn. "Intensieve samenwerking tussen landen behoeft geen politieke unie zoals de EU", schrijft Wilders. Daarom pleit hij voor een bindend referendum over de nexit. VVD, NSC en BBB willen in de EU blijven.

Zolang Nederland nog in de EU zit, moeten we ons volgens Wilders anders opstellen tegenover Brussel. En daarin krijgt hij wel bijval van de andere partijen. Zo vindt NSC dat Nederland Europees beleid "niet als voldongen feiten" moet accepteren. De Tweede Kamer moet zich volgens hem buigen over alle verordeningen en richtlijnen uit Brussel.

De PVV wil ook minder betalen voor de EU. NSC is tegenstander van een "toename van de afdracht" en de BBB is "zeer kritisch" over een eventuele stijging van de Europese begroting.

Als het aan de PVV ligt krijgt de EU er geen nieuwe lidstaten bij. De drie andere partijen zijn ook terughoudend, maar laten meer ruimte dan Wilders.

VVD vindt dat landen er alleen bij mogen als ze aan alle Kopenhagencriteria voldoen, en de rechtsstaat respecteren. BBB sluit zich daarbij aan. NSC vindt dat áls de Tweede Kamer instemt met uitbreiding, er een mogelijkheid moet zijn voor een correctief referendum.

De PVV kiest in de oorlog de kant van Oekraïne, maar wil dat Nederland niet langer geld en wapens levert aan het leger van president Zelensky. Wilders wil dit behouden voor de "eigen krijgsmacht".

Daar verschilt de PVV met de andere partijen. VVD en NSC willen zich blijven inzetten voor financiële en materiële steun aan Oekraïne. Ook willen ze humanitaire hulp bieden, zoals het land wederopbouwen, en sancties tegen Rusland effectiever maken.

Ook BBB is voor steun, maar partijleider Caroline van der Plas spreekt in haar verkiezingsprogramma iets voorzichtigere taal. Ze wil "evenredige en effectieve" steun geven. "We doen geen valse beloftes aan Oekraïne."

De PVV wil een "zelfstandige" krijgsmacht. Dus geen EU-leger en ook geen "samensmelting" met het Duitse leger. Defensie moet volgens Wilders vooral worden ingezet voor grensbewaking en "om de asielstormloop" te stoppen.

Hij schrijft in het programma niets over de NAVO-norm, die bepaalt dat landen minimaal van 2 procent van hun bruto binnenlands product aan defensie moeten besteden. VVD, NSC en BBB zijn voor die norm.

Een aardverschuiving, een monsterzege, met die begrippen beschreven journalisten vanochtend de verkiezingszege van de PVV. Maar in het kielzog van de partij van Wilders, wist ook NSC onder leiding van Pieter Omtzigt een flink aantal stemmers voor zich te winnen, vooral in het noordoosten van Nederland.

GroenLinks-PvdA doet het juist in grotere steden en in randgemeenten met hbo- en universitair opgeleiden goed. Dat en meer lees je in dit artikel, aan de hand van vijf kaarten.

De PVV haalt veel stemmen binnen in onder meer het zuiden, de mijnstreek en de voormalige veenkoloniën in Noordoost-Nederland. Daar was de partij al groot, maar ze scoort nu ook goed in de Biblebelt, het gebied met veel gereformeerde kerkgangers dat loopt van Zeeland, via de Veluwe naar gemeenten als Kampen en Zwartewaterland in Overijssel. In onder meer Oldebroek en Elburg werd de partij de grootste.

"Onder jongeren doet de PVV het goed daar", zegt electoraal geograaf Josse de Voogd over de Biblebelt. "Terwijl niet-christelijke partijen daar vroeger nauwelijks stemmen haalden." Maar ook in het Westland en andere gemeenten met veel tuinbouw is de partij van Wilders gegroeid. "De Voogd: "Waar dat eerst vooral op plekken was waar het economisch wat moeilijker gaat, is de partij nu meer de grote rechtse conservatieve partij geworden."

Met hoogstwaarschijnlijk 20 zetels is ook NSC van Pieter Omtzigt een van de grote winnaars. Het belangrijkste NSC-bolwerk is Twente, waar Omtzigt vandaan komt. Bij de vorige Tweede Kamerverkiezingen stemde een groot deel van de inwoners hier ook al op hem, toen hij nog bij het CDA zat.

De Voogd: "Maar nu scoort hij ook goed in steden die niet zo traditioneel CDA-gezind zijn." Als ook wordt gekeken waar NSC de op-een-na-populairste partij is, blijkt dat de partij het in heel Noordoost-Nederland goed heeft gedaan.

Dat komt grotendeels door het verlies van het CDA. De Voogd: "Maar het lijkt ook deels te verklaren door het gat wat is ontstaan door PvdA-stemmers, dat zich niet in de fusie met GroenLinks konden vinden."

GroenLinks-PvdA doet het vooral goed op plekken waar veel mensen wonen die een hbo- of universitaire-opleiding hebben. In onder meer Amsterdam, Utrecht en Nijmegen is de partij de grootste. De Voogd: "En je ziet dat de progressieve gemeenten een ring om zich heen hebben van rijke randgemeenten die ook in toenemende mate op GroenLinks-PvdA stemmen."

Dat is bijvoorbeeld te zien aan het stemgedrag van Ouder-Amstel bij Amsterdam, Bunnik bij Utrecht en Heumen bij Nijmegen. De Voogd: "Er is sprake van een soort 'Green Belt', een aaneengesloten strook tussen Haarlem en Nijmegen waar groene progressieve partijen het goed doen en waar veel hoger opgeleiden wonen."

Maar ook praktisch opgeleiden op het platteland in het noorden stemden traditioneel vaak links. Dat lijkt nu afgenomen. De Voogd: "Je had daar het aandeel oudere kiezers, dat heel trouw PvdA bleef stemmen, terwijl hun kinderen dat niet meer doen."

Rotterdam is een van de grote steden waar de PVV het goed doet en ook de omringende gemeenten stemmen voor het grootste deel PVV. De Voogd: "Daar is meer een economische elite, terwijl in Amsterdam meer een culturele elite is. En de randgemeenten nemen dan ook in die kleur aan."

Hij tekent wel aan dat de zege van de PVV in Rotterdam minder groot is dan die in 2002 was voor de LPF, de rechts-populistische partij van Pim Fortuyn. De Voogd: "Ondanks de PVV-winst beweegt Rotterdam ook in progressieve richting."

Bij de VVD kwam de winst van de PVV en hun eigen grote zetelverlies gisteren aan als een mokerslag. De partij werd nog wel de grootste in een aantal vooral rijkere gemeenten, zoals Wassenaar, Gooise Meren en Waalre.

Breda was de enige grotere stad waar de VVD nummer 1 werd. De Voogd: "Het kan zijn dat de rijke buurtdorpen die zijn gefuseerd met de gemeente Breda de doorslag hebben gegeven en dat als alleen de stad zou worden geteld de uitslag anders is."

Op plekken waar de liberalen vroeger vaak de grootste waren, is de VVD nu de tweede partij geworden. Maar in het noordoosten valt de partij vaak buiten de top-3. De Voogd: "Opvallend is de terugval op plekken waar ze nog vrij recent zijn gegroeid ten koste van het CDA: in Twente, de Achterhoek en Noord-Brabant."

Op deze kaart is te zien waar de VVD het meest heeft verloren ten opzichte van de vorige verkiezingen:

Een dag na de politieke aardverschuiving zijn de meeste politieke partijen bijeen om te praten over hoe nu verder. Na het vieren van overwinningen dan wel het likken van wonden, staan partijen voor de vraag wat de uitslag betekent en of ze willen en kunnen meedoen in een nieuw kabinet.

In een volle PVV-zaal, met een nieuwe fractie van 37 leden, is partijleider Wilders er helemaal klaar voor. "Gisteren hadden we feest, vandaag drinken we champagne, daarna gaan we keihard aan het werk. De Nederlander verdient het en het gaat gebeuren dat de PVV in een volgend kabinet komt", zegt Wilders.

Hij herhaalt dat hij wil samenwerken met andere partijen en zegt dat de tijd van verschillen zoeken nu voorbij is. "De kiezer heeft gesproken, de verhoudingen liggen vast."

De VVD vindt dat het initiatief in de formatie moet liggen bij de PVV en NSC. Na overleg met haar fractie wijst partijleider Yesilgöz erop dat haar partij tien zetels heeft verloren en nu "niet in de lead" is. Ze wil eerst zien waar PVV en NSC mee komen.

Dinsdag zei Yesilgöz dat ze niet in een coalitie wil onder leiding van PVV-voorman Wilders. Vandaag zegt ze het "stap voor stap" te willen bekijken. Volgens haar is er nu een nieuwe werkelijkheid. Maar de partij neemt wel even de tijd om het te laten bezinken.

BBB-leider Van der Plas spreekt uit dat ze mee wil doen met Wilders. Ze wil "graag in een coalitie met de VVD, NSC en PVV, mits Geert een beetje meebeweegt". Ze wijst erop dat Wilders beloofd heeft milder te worden en dat het nu belangrijk is of hij dat "echt gaat doen". Want plannen als het verbieden van de Koran of een nexit zijn wat de BBB betreft "onuitvoerbaar en onhaalbaar".

Waar Omtzigt voor de verkiezingen afwijzend was over samenwerken met de PVV vanwege de standpunten over de islam en de rechtstaat benadrukte hij gisteravond dat "het land bestuurd moet worden".

Of dat betekent dat de partij met de PVV wil meeregeren werd vanmiddag niet duidelijk. "Als je twintig zetels hebt, dan kun je niet op dag één zeggen: we doen niet mee." Omtzigt zei voor de "verantwoordelijkheid te staan om een regering te vormen" maar ook dat het "niet de meeste makkelijke formatie wordt".

De kans bestaat dat de partij intern verdeeld is over regeren met de PVV. Omtzigt zei dat de fractie morgen verder praat en "aan de verkenner duidelijk zal maken waar zijn fractie staat".

SGP-leider Stoffer zegt dat het nu "eerst aan de grote partijen" is, maar sluit "geen enkele coalitie uit" . Stoffer noemt samenwerken met D66 "moeilijker dan met de PVV".

Partijen die niet met de PVV willen praten over een kabinet zijn onder meer GroenLinks-PvdA, D66, Partij voor de Dieren, Volt, Denk en de SP.

Ondanks winst en een tweede plek zijn er veel bedrukte gezichten te zien bij de gezamenlijke fractie van GroenLinks-PvdA. Volgens partijleider Timmermans laat de uitslag zien dat "heel veel mensen denken dat rechts de oplossing in handen heeft". Hij vindt het nu aan PVV-leider Wilders om te kijken hoe een kabinet te vormen. Timmermans wil niet met hem samenwerken. "Hij zet een hele religie buitenspel."

D66-leider Jetten werd "chagrijnig" wakker en spreekt van een "harde klap". Hij zegt dat D66 nu bescheidenheid past. PvdD-leider Ouwehand werd wakker met "pijn en gevoel van verdriet", Volt-leider Dassen spreekt van een zwaar gemoed, omdat winnaar PVV "lijnrecht staat tegenover alles waar wij voor staan".

Ook Denk vreest de komst van een kabinet onder leiding van de PVV en spreekt van 1 miljoen Nederlandse moslims die worden weggezet. "Daar is heel veel angst over."

Het CDA sluit deelname aan een nieuw kabinet niet helemaal uit. Maar het is eerst "nu echt aan partijen die hebben gewonnen", zegt partijleider Bontenbal.

De gesprekken over de formatie starten nog niet vandaag, zoals dat in het verleden gebeurde. Morgen zijn alle lijsttrekkers uitgenodigd door de voorzitter van de Tweede Kamer, Vera Bergkamp.

Het is de bedoeling dat er op voordracht van de PVV een verkenner wordt aangewezen, die gesprekken gaat voeren met alle partijen over de vraag welke coalitie ze willen en mogelijk achten. De nieuwe verkenner moet, zo sprak de Kamer eerder af, iemand met afstand tot de politiek zijn.

VVD-prominent Johan Remkes hoeven ze in elk geval voorlopig niet te bellen. Bij Sven op 1 zei Remkes vanmorgen dat het hem "niet goed denkbaar" lijkt dat hij morgen wordt aangesteld als verkenner in de kabinetsformatie. "Bel mij niet", is zijn boodschap, al zegt hij erbij dat hij wel altijd opneemt als de telefoon gaat.

Hij adviseert de lijsttrekkers ook om "een time-out van een paar dagen" te nemen, en de uitslag eerst eens goed door te laten dringen alvorens besluiten te nemen. De kans dat onder meer de NSC van Omtzigt, met toch een sleutelrol in wat nu komen gaat, die tijd gaat nemen lijkt groot.

Nu er een duidelijke prognose is van de uitslag van de verkiezingen, doemen de contouren op van de nieuwe Tweede Kamer zoals die op 6 december aantreedt. De komende dagen wordt nog bekend wie op basis van voorkeursstemmen recht heeft op een zetel, maar het grove beeld is dat de nieuwe Kamer veel nieuwe gezichten gaat tellen: 66 van de 150, uitgaande van de nu bekende gegevens.

Er komen opnieuw meer mannen dan vrouwen in het parlement: 89 mannen tegenover 60 vrouwen. Daarnaast identificeert Ines Kostic, de nummer twee van de Partij voor de Dieren, zich als non-binair. De oude Kamer telde 58 vrouwen. Twaalf leden van de nieuwe Kamer hebben een migratie-achtergrond.

Meer dan de helft van de Kamerleden is tussen de 35 en 49 jaar oud. Zoals het er nu naar uitziet blijft Habtamu de Hoop (GL-PvdA) met zijn 25 jaar de benjamin.

De meeste Kamerleden (45) wonen in de provincie Zuid-Holland. Verreweg de meeste (101) hebben een opleiding op academisch niveau. Eén Kamerlid heeft opgegeven alleen basisonderwijs te hebben gevolgd. Ongeveer 89 procent heeft ervaring in de politiek, in de gemeenteraad of de provincie, of omdat ze nu al Kamerlid zijn.

De grote winnaars, PVV, NSC en BBB, zullen vanzelfsprekend de meeste nieuwe leden leveren. De nieuwe PVV-fractie is, net als de huidige, een uitgesproken mannenbolwerk. Van de 37 leden zijn er maar zeven vrouw.

Zo goed als iedereen heeft politieke ervaring. De meeste nieuwkomers hebben wel ergens in de gemeenteraad of Provinciale Staten gezeten. Ook komen er vier PVV'ers bij die nu als beleidsmedewerker bij de fractie in Den Haag werken.

Niemand bij de PVV heeft bestuurlijke ervaring in de politiek. Geen enkel fractielid was in het verleden wethouder, gedeputeerde, staatssecretaris of minister.

Rachel van Meetelen (48) is de hoogste nieuwe binnenkomer op nummer drie en heeft geen directe politieke ervaring. Ze exploiteert poffertjeskramen op kermissen. Eric Esser, de nummer 29 uit Den Bosch, was ook niet eerder politicus. Zijn vak is metaalbewerker.

Verder komen er voor de PVV onder meer een bedrijfsleider van een supermarkt en een hondenfokker in de Kamer.

NSC, van Pieter Omtzigt, heeft van alle partijen de meeste nieuwe Kamerleden zonder politieke ervaring. De helft van de twintig kandidaten is niet eerder volksvertegenwoordiger geweest. Zij hebben wel vaak veel bestuurlijke of inhoudelijke ervaring.

Zo zijn onder andere een rechter, een oud-ambassadeur en een universitair docent verkozen. Vijf van de gekozen NSC-kandidaten waren eerder al Tweede Kamerlid, voor het CDA en de VVD.

Meest opvallende namen bij NSC zijn die van Sandra Palmen, de oud-topambtenaar van de Belastingdienst die tevergeefs aan de bel trok over het toeslagenschandaal, en die van oud-NRC-columniste en microbioloog Rosanne Hertzberger.

Voor BBB (zeven zetels) komt een ridder in de Kamer. Gijs Tuinman, de nummer drie, is als een van de weinige Nederlanders onderscheiden met de Militaire Willems-Orde voor zijn optreden als officier in Afghanistan.

Verder neemt lijsttrekker Caroline van der Plas haar partijstrateeg en vertrouweling Henk Vermeer mee. Van de nieuwe fractie is alleen Cor Pierik 'boer' te noemen. Hij heeft naast zijn werk bij het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) een B&B met schapen en runderen.

Ook bij de traditionele partijen zijn er opvallende nieuwkomers. Zo gaat Arend Kisteman voor de VVD de Kamer in. Hij is eigenaar van een bakkerij en werkte in het verleden als patissier in het Zwolse toprestaurant De Librije.

Wie er op basis van de voorlopige prognose in de Tweede Kamer komen is te lezen bij parlement.com , de website van het Parlementair Documentatiecentrum (PDC).

Demissionair staatssecretaris Van der Burg kan weer aan het werk nadat hij eind oktober een zware voedselvergiftiging had opgelopen. Daardoor legde hij toen tijdelijk zijn taken neer als staatssecretaris van Justitie en Veiligheid.

Van der Burg (VVD) werd onwel tijdens een werkbezoek aan Aruba en werd opgenomen in een ziekenhuis. Bezoeken aan Curaçao en Bonaire zegde hij vervolgens af.

Demissionair premier Rutte dacht toen dat Van der Burg een paar weken nodig zou hebben voor herstel. Het asielprobleem was volgens hem echter zo belangrijk dat er in de tussentijd een vervanger werd aangesteld.

De staatssecretaris van Defensie, Christophe van der Maat, kreeg daarom een eervol ontslag bij Defensie. Zo kon hij tijdelijk aan de slag als staatssecretaris van Justitie en Veiligheid. Zijn werk bij Defensie werd waargenomen door minister Kajsa Ollongren (D66).

Morgen wordt Van der Maat weer benoemd tot staatssecretaris van Defensie.

Steevast was de PVV een van de grootste partijen in de Tweede Kamer, maar nooit dé grootste. Tot nu, want Geert Wilders heeft alle verwachtingen overtroffen en dat is mede te danken aan zijn nieuwe constructievere opstelling. De komende tijd zal blijken of beoogde coalitiepartners zijn mildheid overtuigend vinden.

De afgelopen 10 jaar was de keiharde en onveranderlijke opstelling van Wilders op islam- en asielgebied het argument voor andere partijen om niet met hem te praten over een coalitie. Zijn 'minder Marokkanen-uitspraak' (en veroordeling voor groepsbelediging daarvoor) werden vaak aangevoerd, net als zijn anti-islam-plannen.

Inhoudelijk is de PVV op dat gebied niet of nauwelijks verschoven. De partij wil volgens het laatste verkiezingsprogramma een totale asielstop, een verbod op hoofddoeken in overheidsgebouwen en geen islamitische scholen, korans en moskeeën in Nederland.

Maar zijn toon heeft Wilders wel aangepast. "We vinden nog steeds wat we vinden", zei hij bij de presentatie van zijn programma in september. Maar "hier en daar, qua toon, zijn wat scherpe randjes eraf gehaald", voegde hij daaraan toe.

Mede doordat de VVD met de nieuwe leider Dilan Yesilgöz de PVV niet meer op voorhand uitsloot, zag Wilders een kans met deze strategie. Hij hield de mildere bewoordingen de hele campagne vol en dat lijkt kiezers te hebben aangesproken.

Zo stelde de PVV-leider herhaaldelijk dat er belangrijkere zaken zijn dan het bestrijden van de islam. "We gaan niet praten over moskeeën, korans en islamitische scholen", benadrukte hij gisteren nog. Niet alle ballen op de strijd tegen de islam, maar wel alles op alles om "de Nederlander weer op 1" te zetten.

Asiel, gezondheidszorg en bestaanszekerheid noemde Wilders in de campagne steevast als topprioriteit. En hij benadrukte premier voor alle Nederlanders te willen worden. "Wat je geloof, je achtergrond, wat dat ook is." Vanmorgen, bij het eerste fractieoverleg, herhaalde hij die woorden nogmaals.

De campagne bracht de PVV een eclatante zege, en zoals het nu voorstaat is een coalitie over rechts met de VVD en NSC (eventueel met BBB, die veel Eerste Kamerzetels meebrengt) het meest voor de hand liggend. Op een aantal thema's lijken de verschillen overbrugbaar tussen de drie partijen, die volgens de prognose samen op 81 zetels uitkomen (en met BBB op 88).

Op voorhand sloten VVD en NSC Wilders niet uit, maar stonden ze ook niet te springen om samenwerking. Pieter Omtzigt maakte bij herhaling bezwaar tegen punten uit het PVV-programma die tegen "de klassieke grondrechten" ingaan.

Yesilgöz wilde in de campagne "geen kiezer uitsluiten", maar zag tegelijk een kabinet met de PVV "niet gebeuren" en zeker niet met Wilders als premier. "Dat ga ik niet doen", zei de VVD-leider deze week nog. En met 'ik' bedoelde ze haar partij.

Yesilgöz en Omtzigt reageerden gisteravond op de prognose:

Maar onder druk wordt alles vloeibaar en de uitslag die er nu ligt, geeft druk op de VVD en NSC. Zo'n grote groep kiezers is moeilijk te negeren, zal daar de gedachte zijn. En dus zie je bij de VVD een kentering: de uitspraak dat de VVD niet in een kabinet stapt onder premier Wilders wilde Yesilgöz gisteren niet meer herhalen. Ze wacht af waar de PVV mee komt. "Het is nu aan Wilders."

Omtzigt benadrukte gisteravond na de prognose dat het land bestuurd moet worden. "Wij zijn beschikbaar om dit vertrouwen om te zetten in daden." De NSC-leider zei wel dat het "niet eenvoudig" zou worden "met dit verkiezingsresultaat". Net als Wilders had hij het over "over de schaduw heen stappen".

En de PVV-leider zelf kwam de rechtstatelijke bezwaren van Omtzigt tegemoet door te stellen dat hij alleen "binnen de kaders van de wet en ook de Grondwet" voorstellen zal doen. "Ik zal mezelf redelijk opstellen, ondanks die prachtige overwinning."

"Ons verhaal van de Nederlander op 1 heeft mensen aangesproken", zei Wilders gisteravond:

Wilders riep de andere partijen direct op om te zoeken naar overeenkomsten, en die zijn best te vinden. Bijvoorbeeld op de onderwerpen migratie, stikstof, kernenergie en wonen liggen er ogenschijnlijk kansen om eruit te komen.

Voor andere thema's ligt het ingewikkelder. Op onder meer Europa, klimaatbeleid en de steun aan Oekraïne liggen vooral de PVV en VVD ver uit elkaar. Het is de komende tijd aan de grote winnaar Wilders om hier chocola van te maken en om de anderen te overtuigen met hem in zee te gaan.

"Samenwerken doen we graag. We gaan laten zien dat we het kunnen", benadrukte hij vandaag aan het begin van de feestelijke fractievergadering. "Aan ons als PVV'ers zal het niet liggen."

Nederland wordt deze ochtend wakker in een land waarin binnen een etmaal een politieke aardverschuiving heeft plaatsgevonden. Hoewel uit de laatste Peilingwijzer van dinsdag al bleek dat de PVV was aangehaakt bij koplopers VVD en GroenLinks-PvdA, overtrof de overwinning van de partij van Geert Wilders alle verwachtingen.

Uit de voorlopige prognose op basis van 98 procent van de getelde stemmen blijkt dat de PVV 37 zetels heeft behaald. Dat zijn er twee meer dan in de exitpoll van 21.00 uur. De tweede partij is GroenLinks-PvdA (25), gevolgd door de VVD (24) en NSC (20). De PVV is dus met afstand de grootste partij in de Tweede Kamer.

Na de monsterzege is het aannemelijk dat Wilders het voortouw krijgt in het formatieproces. Uit kiezersonderzoek van Ipsos blijkt dat migratie en asiel belangrijke thema's voor de kiezers waren. Daar heeft de nationalistische partij van Wilders (Nederlanders weer op 1 heet het verkiezingsprogramma) van geprofiteerd.

Verder blijkt uit de voorlopige prognose dat BBB op 7 zetels uitkomt. Het CDA staat op 5 zetels, net als de SP. De PvdD en FvD krijgen ieder drie zetels.

De vier coalitiepartijen waaruit Rutte IV bestond - VVD, D66, CDA en ChristenUnie - verliezen allemaal zetels. Van de 78 zetels die de partijen haalden bij de verkiezingen in 2021 zijn er volgens de laatste prognose nog 41 over. De VVD is voor het eerst sinds 2010 niet de grootste partij. Volgens de laatste prognose moet lijsttrekker Yesilgöz zich achter GroenLinks-PvdA voegen op de derde plek.

Geert Wilders reageerde gisteravond verheugd op de uitslag. Het ongeloof is van zijn gezicht af te lezen op het filmpje dat de PVV-leider op X deelt . Even later, in een café 'op' Scheveningen waar op het laatste moment nog een partijbijeenkomst is georganiseerd, heeft Wilders al een verklaring voor het grote succes. "De kiezer heeft gesproken, en heeft gezegd; we zijn het zat, we zijn het spuugzat!"

Bij GroenLinks-PvdA zat de schrik er juist in, door de overwinning van PVV. "Nu breekt het moment aan dat wij de democratie gaan verdedigen", zegt lijsttrekker Frans Timmermans in een emotionele speech, waarmee hij klaar lijkt voor de oppositie. "Als je iemand tegenkomt die zich na vanavond afvraagt: hoor ik hier nog wel? Zeg dan heel duidelijk ja!" Ook bij D66 heerste ontzetting en boosheid.

NSC-voorman Omtzigt sprak van "een geweldig resultaat". Ook zei hij te willen regeren. "Wij zijn beschikbaar om het vertrouwen om te zetten in daden. Maar het zal niet eenvoudig zijn."

Bekijk hier een overzicht van de verkiezingsavond en de belangrijkste uitslagen in twee minuten:

Bij de VVD van lijsttrekker Yesilgöz overheerste teleurstelling. Zij denkt niet dat ze met haar campagne de PVV de grootste heeft gemaakt, door de deur voor Wilders op een kier te zetten. Wel is er volgens haar "te weinig geluisterd naar de mensen". Het is onduidelijk of ze met Wilders in een coalitie zou willen.

"Het voortouw in de formatie ligt niet bij ons", meent Yesilgöz. Wilders is nu aan zet en hij moet waarmaken dat hij alsnog zo'n meerderheid kan vinden. Of de VVD daarbij hoort, gaat ze eerst in de fractie bespreken.

Hier lees je de belangrijkste politieke reacties op de verkiezingsuitslag:

Volgens Wilders moeten partijen nu "over hun eigen schaduw heen springen". Hij roept andere partijen op te zoeken naar overeenkomsten en zegt te willen samenwerken. "Het kan niet zo zijn dat door een mislukte formatie straks Frans Timmermans ermee aan de haal gaat, dat moet niet gebeuren."

De PVV is waarschijnlijk in zijn eentje goed voor 37 van de benodigde 76 zetels voor een meerderheidskabinet. Het aan boord krijgen van andere grote partijen zal lastig worden, maar er lijkt toch wel ruimte.

Wilders zei meteen na de exitpoll dat hij niet zal aandringen op anti-islam-maatregelen als een koranverbod of de sluiting van islamitische scholen. Hij zei zich aan de grondwet te willen houden. Daarmee neemt hij alvast een voorschot op de formatieperiode, die vrijdag afgetrapt zal worden.

Wat zijn de mogelijkheden voor de nieuwe coalitie? Er zijn mogelijkheden op rechtse maar er liggen flinke politieke hordes:

"De partijen moeten over hun eigen schaduw heen springen", reageerde PVV-leider Wilders gisteravond op de grote verkiezingsoverwinning die zich aftekende. Hij roept andere partijen op te zoeken naar overeenkomsten, en zegt te willen samenwerken. "Het kan niet zo zijn dat door een mislukte formatie straks Frans Timmermans ermee aan de haal gaat, dat moet niet gebeuren."

De PVV is waarschijnlijk in zijn eentje goed voor 37 van de benodigde 76 zetels voor een meerderheidskabinet. Het aan boord krijgen van andere grote partijen zal lastig worden, maar er lijkt toch wel ruimte.

Was Pieter Omtzigt (NSC) voor de verkiezingen afwijzend over samenwerking met de PVV vanwege de standpunten van de partij over de islam en de rechtstaat, gisteravond benadrukte hij dat het land bestuurd moet worden, al noemde hij Wilders niet bij naam. Net als Wilders had hij het over "over de schaduw heen springen".

En Dilan Yesilgöz (VVD), die eerder zei dat ze niet in een kabinet wilde stappen met Wilders als premier, herhaalde dat gisteravond niet. Wel zei ze dat ze vindt dat de PVV-voorman het land niet kan verbinden. Ze wacht af waar Wilders mee komt.

Wilders zal het moeten zoeken bij deze twee van de 'grote vier' van PVV, GL-PvdA, VVD en NSC. Zónder de grotere partijen zou een coalitie met Wilders bestaan uit minstens tien partijen, wat om vele redenen niet voor de hand ligt.

Tegen de NOS zei Wilders dat een centrumrechts kabinet zijn voorkeur heeft en getalsmatig ligt zo'n samenwerking ook het meest voor de hand. Met de VVD en Omtzigts NSC zou hij een werkbare meerderheid hebben van 81 zetels.

Voeg daar de BBB bij - voor Wilders ook aantrekkelijk vanwege het grote aantal zetels van BBB in de Eerste Kamer - en er zou zelfs een coalitie zijn van 88 zetels.

Uit kiezersonderzoek van onderzoeksbureau Ipsos valt op te maken dat ook de kiezer tendeert naar een meer rechts kabinet. Ruim een derde van de ondervraagden geeft de voorkeur aan een rechts kabinet, een vijfde (22 procent) ziet liever een coalitie over links. De overige respondenten kiezen een centrumkabinet of hebben geen voorkeur.

Dit is hoe kiezers zelf staan tegenover een links of rechts kabinet. JA21, Denk, 50Plus, BIJ1 en BVNL zijn niet meegenomen in de resultaten, omdat er van die partijen te weinig respondenten waren:

Verder vindt meer dan een derde van de Nederlanders (36 procent) dat de PVV moet meedoen in het nieuwe kabinet. Daarna volgen de VVD (32 procent) en NSC (33 procent). Lager staan GL-PvdA (28 procent), BBB (22 procent) en D66 (20 procent).

Wie in ieder geval niet de PVV zal opzoeken voor een mogelijke coalitie is dat andere lid van de 'grote vier', GL-PvdA. Lijsttrekker Timmermans feliciteerde Wilders weliswaar met zijn overwinning, maar haalde meteen uit: zijn partij zal nooit in een coalitie stappen "met een partij die Nederlanders uitsluit", waarmee hij doelde op de PVV.

Voor een coalitie met GL-PvdA zouden minstens vier partijen nodig zijn. Zelfs als de VVD en NSC met Timmermans zouden willen regeren, heeft hij maar 69 zetels. Met D66 erbij wordt dat 78.

Maar politiek ligt dat niet voor de hand. Zeker veel VVD-kiezers zitten allerminst te wachten op een coalitie met GL-PvdA en andersom verwees Timmermans in de campagne de VVD consequent "naar de reservebank".

Zowel bij een meerderheidscoalitie onder leiding van Wilders als bij een samenwerking onder leiding van Yesilgöz of Timmermans zal de premiersvraag als een donkere wolk boven de besprekingen hangen. Van de kiezers heeft 16 procent een voorkeur voor Wilders als premier. Een even groot percentage wil Yesilgöz, valt op te maken uit de gegevens van Ipsos.

Iets minder steun is er voor Timmermans (14 procent) en Pieter Omtzigt (11 procent). 18 procent van de Nederlanders weet niet wie de voorkeur heeft, of heeft geen mening. 6 procent wil geen van de lijsttrekkers als nieuwe premier zien.

De PVV haalt in de nieuwe voorlopige prognose van het ANP 37 zetels. De prognose is op basis van bijna 94 procent van de stemmen. GroenLinks-PvdA komt uit op 25 zetels, de VVD op 24 en NSC op 20 zetels.

Daarna volgen D66 met 9 zetels en BBB met 7 zetels. Het CDA en de SP komen uit op 5 zetels.

Forum voor Democratie en de Partij voor de Dieren halen volgens deze voorlopige prognose 3 zetels, net als de ChristenUnie, SGP en Denk. Volt komt uit op 2, en JA21 op 1. 50Plus stond in de exitpoll nog op 1 zetel, maar raakte die in deze prognose kwijt. Ook BVNL en BIJ1 behalen geen zetels.

"Voorlopige" prognoses van ANP zijn gebaseerd op daadwerkelijke uitslagen. Daarom zijn ze nauwkeuriger dan de exitpoll die onderzoeksbureau Ipsos heeft gehouden in opdracht van de NOS en RTL. In deze exitpoll stond de PVV op 35 zetels.

De eerste reactie van Geert Wilders op de exitpoll:

De verkiezingsresultaten vind je hier .

Met een voorspelde 37 zetels wordt de PVV van Geert Wilders veruit de grootste partij in de Tweede Kamer. Als die prognose klopt, wint de PVV er 20 zetels bij. Waar komen die nieuwe stemmers vandaan?

Een deel van hen is 'honkvast', laat voorlopig onderzoek van Ipsos zien. Van de PVV-kiezers stemde 40 procent in 2021 ook al op die partij. Daarnaast stapte een kleine 15 procent over van de VVD. 12 procent van de huidige PVV-stemmers geeft aan bij de vorige verkiezingen niet gestemd te hebben, blijkt uit de door Ipsos onderzochte kiezersbewegingen .

Ook de BoerBurgerBeweging van Caroline van der Plas (vooralsnog 7 zetels) blijkt dit jaar een groep voorheen afwezige kiezers te hebben aangeboord. Bijna een vierde van de BBB-kiezers ging in 2021 niet naar de stembus, peilde Ipsos. De BBB raakt relatief wel een fors aantal kiezers (30 procent) kwijt aan de PVV.

Dan GroenLinks-PvdA (in de prognose 25 zetels). Die gecombineerde lijst profiteert volgens het onderzoek vooral van het voormalige electoraat van D66: ruim een kwart (29 procent) van de kiezers van GroenLinks-PvdA koos vorige keer voor de partij van Sigrid Kaag.

Daarnaast moest de combinatie GroenLinks-PvdA het vooral hebben van stemmers van de twee oude, aparte partijen. 22 procent van de kiezers van GroenLinks-PvdA stemde de vorige keer GroenLinks. Dat gold ook voor de PvdA.

Nieuwkomer NSC - volgens de prognose goed voor 20 zetels - lijkt vooral te hebben geput uit het electoraat van het CDA. Een kwart van de NSC-kiezers stemde vorige keer op het CDA. Ook haalde NSC veel kiezers weg bij de VVD (17 procent) en D66 (15 procent). Ongeveer 8 procent kwam van de SP.

Het kiezersonderzoek van Ipsos geeft ook inzicht in de beweegredenen van kiezers bij deze stembusgang. Ruim de helft van de mensen in het onderzoek gaf aan dat het thema 'immigratie en asiel' een grote rol speelde bij de partijkeuze. 38 procent vond dat het onderwerp 'enigszins' bepalend was. Onder PVV-stemmers waren immigratie en asiel het meest van belang voor de stemkeuze.

Over wie Mark Rutte moet opvolgen als premier, zijn kiezers in het onderzoek verdeeld. 16 procent van de ondervraagden ziet van alle lijstrekkers Dilan Yesilgöz (VVD) het liefst als nieuwe premier. Een even groot aantal respondenten acht Wilders de meest geschikte kandidaat. Timmermans (GroenLinks-PvdA) komt in het kiezersonderzoek op plek drie.

Hoe ziet Nederland een nieuw kabinet dan voor zich? Ruim een derde van de ondervraagden geeft de voorkeur aan een rechts kabinet, een vijfde (22 procent) ziet liever een coalitie over links. De overige ondervraagden willen een centrumkabinet of hebben geen nadrukkelijke voorkeur.

Over hoe dat kabinet er in de praktijk uit moet zien, zijn de ondervraagden verdeeld. Een derde van hen (36 procent) vindt dat de PVV mee moet regeren. Maar een ongeveer even groot aantal (30 procent) vindt juist dat de partij van Wilders buiten de coalitie moet blijven. Ook geeft bijna de helft (45 procent) aan dat Forum voor Democratie niet mee moet doen.

Op zijn werkkamer slaat Geert Wilders zijn handen voor zijn gezicht. "35!" roept hij uit nadat op TV de eerste exitpoll is getoond. Het ongeloof is van zijn gezicht af te zien op het filmpje dat de PVV-leider op X deelt. In de uren erna stijgt zijn verwachte zetelaantal zelfs nog met twee naar 37.

Even later, in een café in Scheveningen waar op het laatste moment nog een partijbijeenkomst is georganiseerd, heeft Wilders al een verklaring voor het grote succes. "De kiezer heeft gesproken, en heeft gezegd; we zijn het zat, we zijn het spuugzat!"

"De hoop van Nederland is dat de mensen hun land weer terugkrijgen. Dat er iets aan de asieltsunami wordt gedaan, dat ze meer geld in hun portemonnee krijgen en dat de zorg verbeterd wordt", zegt hij tegen zijn gehoor.

Daarvoor is het wel nodig dat Wilders de komende tijd een coalitie bij elkaar krijgt. Zijn partij is bij de formatie "totaal niet te negeren" denkt hij zelf. Er moet een kabinet over rechts komen, vindt hij. Want over links is zijn agenda, waarin de beperking van migratie een belangrijke rol speelt, niet te verwezenlijken.

"Wij willen samenwerken. Iedereen moet over zijn schaduw heen springen, ook wij." Wilders zal zich "redelijk opstellen". Hij zal alleen "binnen de kaders van de wet en ook de Grondwet" voorstellen doen. "We gaan niet praten over moskeeën, korans en islamitische scholen", benadrukt hij, daarmee zijn mildere toon onderstrepend.

Bij GroenLinks-PvdA in Amsterdam vinden ze dat niet geruststellend. Daar overheerst de schrik over de winst van de PVV. "Nu breekt het moment aan dat wij de democratie gaan verdedigen", zegt lijsttrekker Frans Timmermans in een emotionele speech, waarmee hij klaar lijkt voor de oppositie. "Als je iemand tegenkomt die zich na vanavond afvraagt: hoor ik hier nog wel? Zeg dan heel duidelijk ja!"

Ook bij D66 heerst ontzetting en boosheid. Een strijdbare lijsttrekker Rob Jetten waarschuwt vooral voor de extreme ideeën van Wilders achter zijn "zogenaamd gematigde toon". "De politiek van intolerantie is genormaliseerd terwijl die nooit normaal mag zijn." Volgens Jetten heeft VVD-leider Dilan Yesilgöz "de deur wagenwijd opengezet voor Wilders", door samenwerking met hem niet langer uit te sluiten.

Dat ziet Yesilgöz uiteraard anders. Zij denkt niet dat ze met haar campagne de PVV de grootste heeft gemaakt. Er is "te weinig geluisterd naar de mensen" volgens haar. "Er zijn te weinig werkbare oplossingen geboden."

Aanvankelijk stonden de liberalen in de peilingen steeds stabiel op 27 en daarmee waren ze de grootste. Nu strijden ze met GL-PvdA om de tweede plek, met 24 zetels in de voorlopige prognose van de uitslag . GroenLinks-PvdA staat op 25, de PVV is met 37 zetels verreweg de grootste.

Dinsdag zei Yesilgöz nog dat haar VVD niet in een kabinet zou stappen onder leiding van premier Wilders, maar dat wil ze nu niet herhalen. Die uitspraak was vooral gebaseerd op de verwachting dat Wilders geen meerderheid zou kunnen vinden, zegt ze nu.

"Het voortouw in de formatie ligt niet bij ons", meent Yesilgöz. Wilders is nu aan zet en hij moet waarmaken dat hij alsnog zo'n meerderheid kan vinden. Of de VVD daarbij hoort, gaat ze eerst in de fractie bespreken.

Iemand die daar dolgraag bij wil horen is Caroline van der Plas van de BBB. Zij is blij met de zeven zetels die haar partij in de exitpoll en later ook in de prognose krijgt. "Wij doen gewoon mee. Ik heb er 100 procent vertrouwen in dat we in de coalitie komen", zegt ze. BBB is de grootste partij in de Eerste Kamer en dat kan belangrijk zijn voor een nieuw kabinet.

In Enschede, bij nieuwkomer NSC is de opluchting groot. De laatste dagen ging het in de peilingen een beetje bergafwaarts, maar in zowel de exitpoll als later de prognose van de uitslag gaat de partij van Pieter Omtzigt in een keer naar twintig zetels.

"Een geweldig resultaat", vindt hij. "Die functie elders? Die ligt in Den Haag de komende jaren." En hij wil regeren. "Wij zijn beschikbaar om het vertrouwen om te zetten in daden. Maar het zal niet eenvoudig zijn."

Ook bij NSC speelt de vraag of samenwerking met de PVV mogelijk is. In zijn speech noemt Omtzigt de partij van Wilders niet. In de campagne noemde hij de standpunten van de PVV in strijd met de Grondwet, maar hij gaf nooit duidelijk antwoord op de vraag of hij de partij daarmee ook uitsloot.

De voormalige coalitiepartijen hebben allemaal fors verloren, ook het CDA en de ChristenUnie. Zij hebben inhoudelijk vooral concurrentie gekregen van NSC, dat zich duidelijk op christendemocratisch gedachtegoed baseert.

ChristenUnie-voorvrouw Mirjam Bikker wil vasthouden aan haar overtuigingen: "christelijke, sociale politiek, geworteld in hoop, zoekend naar vrede, pal voor de rechtstaat". De winst van de PVV baart haar in dat verband zorgen.

Het CDA, onder Lubbers ooit goed voor 54 zetels, houdt er naar verwachting vijf over. Toch is het applaus op de partijbijeenkomst voor de nieuwe lijsttrekker Henri Bontenbal groot. Hij hoort in dat applaus "enthousiasme" voor zijn koers. "Dit is niet het einde. Wij komen terug", zegt hij.

De Partij voor de Vrijheid (PVV) van Geert Wilders gaat aan kop in de exitpoll die onderzoeksbureau Ipsos in opdracht van de NOS en RTL heeft gehouden. In de rond 21.30 uur bijgestelde indicatie van de verkiezingsuitslag komt de PVV op 35 zetels uit. Bij de vorige Tweede Kamerverkiezingen, in 2021, haalde de partij fors minder zetels: 17.

Wie er na de PVV komt is volgens onderzoeksbureau Ipsos in de bijgestelde exitpoll too close to call. GroenLinks-PvdA van Frans Timmermans staat in deze indicatie op 25 zetels (voorheen samen 17 zetels) en de VVD van Dilan Yesilgöz heeft er 24 (in 2021 34).

Nieuwkomer NSC, de partij van Pieter Omtzigt, komt in deze exitpoll als vierde partij uit de bus met 20 zetels.

Tussen NSC en de kleinere partijen zit een flink gat: de eerstvolgende partij is D66 met 10 zetels (voorheen 24) en BBB met 7 zetels (voorheen 1). Daarna volgen het CDA en de SP allebei met 5 zetels.

FvD, CU, Denk, PvdD en SGP halen in de laatste exitpoll 3 zetels. Volt is goed voor 2 zetels. 50Plus en JA21 halen allebei 1 zetel. Als deze exitpoll overeenkomt met de uiteindelijke verkiezingsuitslag komen BIJ1 en BVNL niet terug in de Tweede Kamer.

Geert Wilders heeft op X een korte video geplaatst, waarin zijn eerste reactie op de exitpoll te zien is.

De verkiezingsresultaten zijn de hele avond te volgen bij de NOS via tv, radio, NOS.nl en de app. Online vind je alle uitslagen hier .

Met de exitpoll achter de rug is het wachten op de eerste resultaten. Naar verwachting zullen die vanaf het komende uur per gemeente gaan binnendruppelen. Vanaf ongeveer 23.00 uur valt te verwachten dat de uitslagenstroom wat versnelt.

Daarna volgt in de loop van de nacht persbureau ANP met de eerste voorlopige prognoses van de zetelverdeling in de Tweede Kamer. Die zijn gebaseerd op daadwerkelijke uitslagen tot dan toe, waardoor ze nauwkeuriger zouden moeten zijn dan de exitpoll. Morgen, als alle uitslagen binnen zijn, hoopt het ANP de voorlopige prognose om te zetten in een prognose van de einduitslag.

Liever een spoorboekje voor de uitslagenavond en de dagen erna? Hier kun je lezen hoe je de verkiezingsuitslagen kunt volgen bij de NOS .

Vanavond om 21.00 uur sluiten de stembureaus en begint het tellen van de stemmen. De NOS brengt vanaf dat moment de verkiezingsresultaten via tv, radio, NOS.nl en de app. Hoe gaat dat precies in zijn werk?

De rechtstreekse, avondvullende NOS-verkiezingsuitzendingen op tv (NPO1 en NPO Nieuws en Politiek) en radio (NPO Radio1) beginnen rond 20.30 uur. Klokslag 21.00 uur is daarin alle aandacht gericht op de exitpoll.

Dat is een soort schaduwverkiezing die onderzoekers van bureau Ipsos in opdracht van de NOS en RTL Nieuws hebben gedaan bij zestig stembureaus in het hele land. Die stembureaus zijn zo uitgezocht, dat ze bij elkaar een representatief beeld geven van het stemgedrag van alle kiezers. Ook de opkomst is gemeten.

De praktijk leert dat de exitpoll een betrouwbare indicatie geeft van de zetelverdeling in de Tweede Kamer. Belangrijk om in het oog te houden is dat Ipsos daarbij een foutmarge hanteert van een zetel per partij, maar dat dit in uitzonderlijke gevallen ook twee kunnen zijn.

Met andere woorden: als in de exitpoll de ene partij 28 Kamerzetels haalt en de andere 26, dan kunnen ze ook beide op bijvoorbeeld 27 uitkomen. Wie de grootste is, valt bij een marge van twee zetels of kleiner daarom niet te zeggen.

Een half uur later levert Ipsos dan nog een update. Waar de eerste exitpoll gebaseerd is op de stemmen tot 20.30 uur, zijn in deze ook de stemmen van het laatste half uur meegenomen. In de regel zorgt dit niet of nauwelijks voor verschuivingen, maar die zijn uiteraard wel mogelijk.

Ergens tussen 21.00 en 22.00 uur druppelen de eerste uitslagen binnen via de verkiezingsdienst van persbureau ANP. De drie kleinste gemeenten van het land, met ieder niet meer dan zo'n duizend stemgerechtigde inwoners, doen bij iedere verkiezing weer allemaal hun uiterste best om de eerste te zijn. De afgelopen keren was het steeds Schiermonnikoog dat de strijd won, wat betekende dat Vlieland en het Gelderse Rozendaal het nakijken hadden.

De eerste iets grotere gemeenten laten pas vanaf 22.30 van zich horen en vanaf 23.00 uur zou er voorzichtig enig tempo in de uitslagenstroom moeten komen, hoewel de tendens is dat de gemeentelijke uitslagen steeds langer op zich laten wachten.

Bij de vorige Kamerverkiezingen duurde het tot 00.44 uur donderdagmorgen voordat de eerste gemeente met meer dan 100.000 inwoners op het bord verscheen. Dat was toen Alkmaar. Minister De Jonge (Binnenlandse Zaken) heeft de hoop uitgesproken dat het dit jaar allemaal net iets sneller gaat.

In de loop van de nacht komt het ANP met de eerste, "voorlopige" prognoses van de zetelverdeling in de Tweede Kamer. Omdat die gebaseerd zijn op daadwerkelijke uitslagen, zouden die nauwkeuriger moeten zijn dan de exitpoll.

De avonduitzendingen van de NOS zijn dan hoogstwaarschijnlijk al gestopt, maar om respectievelijk 06.00 uur op radio (NOS Radio 1 Journaal) en 06.30 uur (NOS Journaal via NPO1) beginnen de ochtendprogramma's alweer, waarin de uitslagen eveneens een centrale rol spelen.

Later donderdag, als alle uitslagen binnen zijn, hoopt het ANP de voorlopige prognose om te zetten naar een definitieve. Alleen als de uitslagen van grote steden dan bijvoorbeeld nog niet binnen zijn, lukt dat niet. Het bureau blijft van een prognose spreken omdat het de Kiesraad is die de uitslag moet formaliseren.

Een dikke week later, op 1 december, wordt de uitslag officieel gemaakt in een openbare zitting van het Centraal Stembureau (de Kiesraad). Op dat moment weten we wie er gaan plaatsnemen in de Kamerbankjes, want dan worden ook de voorkeurstemmen bekend. Kandidaten lager op de lijst kunnen hogergeplaatste partijgenoten de pas afsnijden als er genoeg stemmen op hun persoon zijn uitgebracht.

Bestaanszekerheid, klimaat, zorg, migratie en wonen. Dat zijn volgens onderzoeksbureau Ipsos de belangrijkste verkiezingsthema's voor kiezers. Daarom heeft de NOS in de afgelopen weken juist deze onderwerpen centraal gesteld in een serie gesprekken met stemgerechtigde Nederlanders.

Voor die gesprekken trokken verslaggevers Jeroen Gortworst en Margot Oosterwechel in aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen met een mobiel stemhokje door het hele land. Daarnaast maakten we per thema een dataverhaal, dat je op een feitelijk en ongekleurde manier kan helpen om je standpunten te bepalen.

In dit artikel vind je een overzicht van de belangrijkste onderwerpen die we behandelden in aanloop naar de verkiezingen.

In Heerlen vroegen we kiezers of ze nog wel kunnen rondkomen. Een man vertelt dat hij statiegeldblikjes raapt en uit prullenbakken haalt, om wat extra's binnen te halen. "Het is soms best heftig om tot het eind van de maand door te komen."

Om beter te begrijpen hoe het gaat met minder welvarende Nederlanders zetten we het onderwerp bestaanszekerheid uiteen in vijf vragen en een serie bijbehorende grafieken. Hoe staat Nederland ervoor in de Europese Unie, en waar is het risico op armoede het grootst?

Je leest het in dit artikel:

Op het winderige strand van Texel lieten de eilandbewoners en -bezoekers hun licht schijnen over klimaatverandering. De een vindt dat bedrijven meer verantwoordelijkheid moeten nemen en de ander vliegt minder om de CO2-uitstoot te laten dalen. Een jongen maakt zich soms zorgen over het klimaat: "Ik heb een keer die film gekeken over de watersnoodramp en ik wil niet dat dat nog een keer gebeurt."

Het toekomstige kabinet zal veel keuzes moeten maken om de klimaatdoelen voor 2030 en 2050 te halen.

In dit artikel lees je hoe we ervoor staan en tonen we een aantal grafieken die de situatie uitleggen:

In Middelburg leggen stemmers uit dat ze de zorg een belangrijk verkiezingsthema vinden. Nergens zijn de problemen zo groot als in Zeeland en dat voelen ze daar ook. "In Zeeland kan bijna niks en in Rotterdam word je uitmuntend geholpen", zegt een man die longkanker heeft gehad.

In 2021 werd het Nederlandse zorgstelsel gezien als een van de best presterende in de wereld, onder meer vanwege de toegankelijkheid. Maar sindsdien is er veel veranderd.

In dit artikel lees je wat er nu zo anders is:

Rotterdam is al jaren onlosmakelijk verbonden met het thema migratie: de stad telt ongeveer 170 verschillende nationaliteiten. Het houdt de kiezers daar dan ook enorm bezig. Een migratiestop wordt besproken, maar ook een man uit Syrië komt voorbij, die graag herenigd zou willen worden met zijn moeder.

De aanleiding voor het uitschrijven van deze verkiezingen is migratie: het kabinet viel over de inperking van gezinshereniging van asielzoekers. Bovendien wil een meerderheid (bijna 70 procent) van de Nederlanders het aantal asielmigranten omlaag brengen.

Maar wat zijn de feiten over migratie? Lees het hier:

Ten slotte zijn we in Groningen om het te hebben over wonen. Een vrouw is bang dat ze geen huurwoning meer kan betalen. En aan kopen durft ze al helemaal niet te denken. "Natuurlijk denk ik dat we allemaal wel eens dromen om gewoon een eigen huis voor jezelf te hebben. Maar ik weet dat het op dit moment niet kan."

Zo'n beetje alle politieke partijen zijn het erover eens dat er grote problemen op woongebied zijn, die opgelost moeten worden.

De cijfers en feiten rond de problemen op de woningmarkt vind je hier:

Als de bijna 10.000 stembureaus vanavond om 21.00 uur hun deuren sluiten, begint het tellen. Een enorme operatie, waar tienduizenden vrijwilligers bij betrokken zijn. Bij eerdere verkiezingen werd er tot diep in de nacht doorgeteld, wat niet altijd ten goede kwam aan de nauwkeurigheid. Daarnaast blijkt uit onderzoek dat steeds minder mensen vertrouwen hebben in een eerlijk verloop van de verkiezingen.

Om dat te verbeteren, en om het proces transparanter te maken, is de Kieswet veranderd. Welke veranderingen er zijn en welke gevolgen die hebben, zetten we hier op een rij.

Nog meer dan vroeger geldt het uitgangspunt dat iedere stem telt. Het aantal mensen dat is komen stemmen, moet gelijk zijn aan het aantal biljetten in de stembus. Als dat niet zo is, en er is geen verklaring voor, dan moet er herteld worden.

Als er dan nog een onverklaarbaar verschil is, dan wordt dat vastgelegd. Ook optel- of schrijffouten moeten worden hersteld. Tot nu toe gebeurde dat pas helemaal aan het eind van het proces, en dan alleen als zo'n verschil invloed had op de zetelverdeling. Door de nieuwe Kieswet kan dat eerder.

Ook daarbij is iets veranderd. Nieuw is het gemeentelijk stembureau, waar alle getelde stemmen de dag na de verkiezingen nog een keer gecontroleerd of geteld worden. Op de avond van de verkiezingen wordt er nog steeds geteld op de stembureaus, maar gemeenten mogen ervoor kiezen om daar alleen de stemmen per partij te tellen, en nog niet hoeveel voorkeurstemmen een individuele kandidaat op de lijst heeft gekregen. Dat gebeurt dan de dag daarna op een centrale locatie, met verse, uitgeslapen vrijwilligers. Iets meer dan de helft van alle gemeenten gaat op die manier tellen.

Dat is maar de vraag. Zoals gezegd doet maar iets meer dan de helft van de gemeenten het op die manier. Daarbij doen tellers op een gemiddeld stembureau er al anderhalf uur over om alle biljetten uit te vouwen en op stapels te leggen.

Een belangrijke reden om alleen per lijst te tellen is om te voorkomen dat de vrijwilligers tot diep in de nacht bezig zijn. In het uiterste geval kan zelfs besloten worden het tellen op te schorten en de dag erna verder te gaan.

Alle telsessies, zowel op de stembureaus als de dag erna op het gemeentelijk stembureau, zijn openbaar. Burgers mogen daarbij aanwezig zijn, maar het telproces vanzelfsprekend niet storen. Tegenwoordig worden alle processen-verbaal van de stembureaus en ook de optelbestanden openbaar gemaakt op de site van de gemeente.

Alles is na te rekenen. Wie denkt dat zijn stem niet is meegeteld, of dat er een andere optelfout is gemaakt, kan dat melden. Ook de Kiesraad controleert nog uitgebreid of er geen fouten in de tellingen zitten.

Er kunnen altijd dingen fout gaan bij verkiezingen. Gemeenten mogen voor een groot deel zelf bepalen hoe ze de stembusgang organiseren. Dat blijft mensenwerk. Bij de Statenverkiezingen in maart bleek een gemeente in Noord-Holland de verkeerde potloden te hebben gekocht. Weliswaar rode potloden, maar met een zwarte stift.

De wet schrijft rood voor. Toen ze daarachter kwamen, waren er al tientallen, ongeldige stemmen uitgebracht. In een deel van diezelfde provincie moest een oplossing worden gevonden omdat het gebruikte papier zo glad was dat het rode potlood niet goed hield.

Er wordt nog steeds nagedacht over veilige manieren van elektronisch stemmen, maar tot nu toe blijven daar grote nadelen aan kleven. Het grote voordeel van papier en potlood is dat je bij twijfel over de uitslag altijd terug kunt naar de bron: de stembiljetten.

Op vrijdag 1 december is er een openbaar toegankelijke zitting van de Kiesraad in de Tweede Kamer, waar bekendgemaakt wordt welke 150 kandidaten zijn gekozen in de nieuwe Tweede Kamer. Wat weinig mensen weten, is dat de oude Tweede Kamer eigenlijk het laatste woord heeft.

De zogeheten Commissie voor Onderzoek van de Geloofsbrieven, die bestaat uit Kamerleden en onder leiding staat van VVD'er Ulysse Ellian, bepaalt op 5 december of de verkiezingen rechtmatig zijn verlopen en of de nieuwe leden toegelaten kunnen worden. Pas als die commissie groen licht geeft, kan de nieuwe Tweede Kamer op 6 december van start.

Nog nooit waren er zo kort voor de verkiezingen zo veel zwevende kiezers. In het NOS-slotdebat Nederland Kiest: Het Debat deden de lijstrekkers van zeventien partijen een ultieme poging om ze te overtuigen van hun gelijk. Dat ging er af en toe fel aan toe, maar er werd ook verbinding gezocht.

Zo zei PVV-leider Wilders aan het begin van het debat van de grotere partijen dat hij graag premier wil zijn "voor alle Nederlanders. Wat je geloof, je achtergrond, wat dat ook is". Yesilgöz (VVD) zei daarop dat ze heus zag dat Wilders een "constructief weekje" achter de rug heeft, maar dat ze niet geloofde in zijn verbindende rol. "Tenzij de heer Wilders zegt zijn verkiezingsprogramma te verscheuren." Ze wees daarbij op de wens van de PVV om de islam uit Nederland te bannen en om uit de EU te stappen.

Wilders, die er net als de VVD en GroenLinks-PvdA goed voor staat in de peilingen , liet zich niet uit het veld slaan en deed een handreiking aan de VVD-leider. "We moeten juist samenwerken om de problemen van Nederland op te lossen."

Maar het ging zeker niet alleen over poppetjes en mogelijke allianties, ook de inhoud kwam aan bod. Zo verweet Ouwehand (Partij voor de Dieren) de VVD migranten de schuld te geven van alles. "Terwijl jullie de asielopvang kapot hebben bezuinigd." Yesilgöz zei daarop dat de instroom naar Nederland veel te hoog is. "En politici blijven negeren dat dat een feit is."

Het debat daarna leidde tot een opvallende botsing tussen Omtzigt (NSC) en Bontenbal (CDA) over het toeslagenschandaal. Omtzigt opende de aanval, omdat het CDA (zijn oude partij) volgens hem te lang "de kop in het zand" had gestoken.

Bontenbal reageerde verontwaardigd en had de "harde aanval niet verwacht". Ook "uw vingerafdrukken" zitten op het CDA-beleid, aldus de CDA'er richting Omtzigt.

SP-leider Marijnissen, die er ook bij stond, held zich hierbij afzijdig, maar merkte wel op dat beiden te weinig concreet aan bestaanszekerheid doen. "Of het nou het oude CDA is, of het nieuwe CDA, merk ik dat het veel over bestaanszekerheid gaat." Maar het blijft bij te veel bij woorden en te weinig daden, zei Marijnissen.

In het volgende debat botsten D66 en GroenLinks-PvdA over klimaat, niet voor het eerst deze campagne. GroenLinks-PvdA-leider Timmermans noemde de klimaatproblemen de "grootste bedreiging voor onze bestaanszekerheid".

D66-leider Jetten zei dat hij als klimaatminister al twee jaar "keihard aan de slag is" en dat hij "teleurgesteld" is in de opstelling van Timmermans. Die wil volgens hem te veel water bij de wijn doen, bijvoorbeeld door 2030 los te laten als deadline voor de stikstofdoelen.

De GroenLinks-PvdA-leider antwoordde dat het soms nodig is om "bruggen te bouwen" en dat hij op die manier als Eurocommissaris de Green Deal uit heeft onderhandeld. "Die kleine verschillen tussen ons, die mogen ons toch niet uit elkaar trekken?", vroeg Timmermans aan Jetten.

BBB-leider Van der Plas stelde dat Timmermans niet in de realiteit leeft. Jetten noemde ze iets realistischer. Ze stelde dat de BBB het klimaatprobleem niet ontkent, maar ze is het "constante gedram" over het klimaat wel zat. Haar debattegenstanders maken mensen bang, zei Van der Plas.

Het volgende thema, migratie, leidde niet tot heel opvallende momenten. PVV-leider Wilders zei nog maar eens naar nul te willen, terwijl Jetten hem verweet "een buitenlands zondebok" te zoeken. En ook het daaropvolgende landbouw-blokje leidde niet tot verrassingen.

Bij het laatste debat van de grote partijen, dat kort werd verstoord door een demonstrant, ging het er fel aan toe. "U zat maar 'ja' te knikken", zei Yesilgöz tegen Timmermans over diens rol in het kabinet-Rutte II. Timmermans verwijt de VVD van alles, maar hij was er zelf bij, wilde ze maar zeggen.

Timmermans zei dat hij bereid is om "over alles" verantwoording af te leggen en dat hij juist bij Yesilgöz "geen enkele reflectie" ziet. Omtzigt stond erbij en hoorde het aan. "Wilt u met dezelfde partijen verder, of wilt u een andere keuze maken?", vroeg hij de kiezer. Ze kwamen er gedrieën niet uit: het debat werd afgekapt toen Timmermans en Yesilgöz elkaar nog verwijten toebeten.

Eerder op de avond kwamen acht kleinere partijen aan bod. Onder anderen FvD-leider Baudet schoof aan, terwijl hij gisteren nog werd aangevallen met een bierfles. "Het had slechter kunnen aflopen", zei hij. De FvD-voorman sloeg Bij1-leider Olf bij de start om de oren met een tweet van een Bij1-lid waarin de klappen die Baudet kreeg "heerlijk" werden genoemd. Olf wenste de FvD'er "veel sterkte", maar nam geen afstand van de tweet.

Daarna gingen de twee, samen met Bikker van de ChristenUnie, door naar de inhoud van hun debat: arbeidsmigratie. Volgens Olf is er zoveel arbeidsmigratie omdat Nederland kiest voor ongebreidelde economische groei. "Mensen vóór winst", bepleitte hij.

Baudet stelde juist dat het overgrote deel van de arbeidsmigratie kan worden gestopt door Nederlanders aan het werk te krijgen. "Anderhalf miljoen mensen staan in Nederland langs de kant." Bikker betoogde dat de overheid beter naar de rol van werkgevers moet kijken. "Die hebben wel de lusten, niet de lasten."

Bij het tweede thema, wonen, kwamen opvallend veel dieren voorbij. Zo stelde Volt-leider Dassen dat Van Haga van BVNL "zondebokkenpolitiek" bedrijft als hij zegt dat de wooncrisis wordt veroorzaakt door massa-immigratie. "Het echte probleem is dat de overheid het heeft overgelaten aan de markt."

Van Haga pleitte op zijn beurt juist voor minder regels. "Als je het aan de markt overlaat dan gaan mensen weer bouwen." SGP-voorman Stoffer zat er qua regulering ongeveer tussenin. De markt en de overheid moeten wat hem betreft "samen gaan zitten". Stellig was hij over de verstorende rol van beschermde dieren. "Dassen en marters" zitten vaak in de weg bij woningbouw, en dat moet volgens hem anders.

Swipe om opvallende momenten uit het debat te zien:

Het laatste onderwerp voor de kleinere partijen was 'geldzorgen'. ChristenUnie-leider Bikker benadrukte dat de plannen van haar partij armoede meer dan halveren en dat ze de lasten wil verlagen van gezinnen met één kostwinner.

JA21-leider Eerdmans vindt armoedebestrijding ook belangrijk, maar zei dat we "ook niet door moeten slaan". Zijn partij wil toeslagen afschaffen en daar een huishoudtoelage en huurtoelage voor terug voor mensen die echt niet zonder kunnen.

Denk-leider Van Baarle noemde de plannen van Eerdmans "een ramp voor armere mensen". JA21 is volgens hem de enige partij die ervoor zorgt dat de armoede stijgt. Hij noemt Eerdmans een omgekeerde Robin Hood, "hij steelt van de armen en geeft aan de rijken".

En daarmee hebben deze zeventien partijen voor de laatste keer kunnen laten zien wat de verschillen zijn. Nu is het aan de kiezer: vanaf 07.30 uur zijn alle stemlokalen open.

Kijk hier het debat met de lijsttrekkers van de grootste partijen terug:

Het gaat naar omstandigheden goed met de gisteren mishandelde Thierry Baudet, vertelde hij in NL Kiest: Het Debat op NPO 1. "Ik heb pijn aan mijn schedel en kan mijn kaak niet verder openen dan dit", gebaarde de lijsttrekker van Forum voor Democratie.

De politicus werd gisteren tweemaal op het hoofd geslagen met een fles. Hij heeft het er naar eigen zeggen "ontzettend goed" van afgebracht. "Ik ben dankbaar dat ik hier kan zijn en dat het relatief goed gaat." Op de vraag hoe het met hem gaat, antwoordde hij: "Ik zou zeggen een 7,5."

Een minderjarige jongen uit de gemeente Groningen is gisteren aangehouden als verdachte. Hij zit nog steeds vast. Meerdere bronnen melden dat het gaat om een jongen van 15, maar de politie kan dat bevestigen noch ontkennen. Ook over een mogelijk motief wil de politie niets kwijt. "Het onderzoek is bezig en we zijn nog met de jongen in gesprek."

Baudet was gisteravond in een Gronings café voor een verkiezingsbijeenkomst, samen met andere (kandidaat-)Kamerleden van zijn partij. Aan het eind van die bijeenkomst maakte hij selfies met enkele bezoekers, ook met een jongen die Baudet vervolgens van dichtbij sloeg met een bierfles.

Het moment dat Baudet in het café werd aangevallen:

Student Thomas Teunter was gisteren bij de bijeenkomst van Forum voor Democratie in Groningen. "Het zou een gezellige avond worden en tot op het eind was dat het ook." Teunter zegt dat hij eerder op de avond met de verdachte heeft gepraat. "Hij zei dat hij FvD-fan was. Niemand heeft dit zien aankomen."

"Antifa moet op de lijst van terroristische of criminele organisaties. Dat is de enige manier om dit aan te pakken", zei Baudet eerder vandaag tegen NOS Stories over het fles-incident. Hij legt een verband met zijn mishandeling en de links-extremistische beweging Antifa, die naar eigen zeggen fascisme bestrijdt.

Buiten bij het Groningse café was gisteravond een actie van AFA Noord, een organisatie die onderdeel is van Antifa. Het is nog onduidelijk of de dader verbonden is aan deze beweging.

Baudet zegt dat hij en zijn partij al meerdere keren zijn lastiggevallen door Antifa en spreekt van een "politieke aanslag" op standpunten van FvD. "Het is wat mij betreft niet een incident, maar het past in een patroon."

Eerder vandaag gaf Baudet deze reactie op zijn mishandeling: