NRC rectificeert de eigen berichtgeving over voormalig informateur Hans Wijers. De krant schreef meerdere verhalen over uitlatingen van de D66'er, maar zegt daar "niet meer volledig voor te kunnen instaan". De berichtgeving leidde tot het opstappen van Wijers.

NRC heeft de oud-informateur excuses aangeboden en biedt ook verontschuldigingen aan de lezers aan. De krant schreef kort na het aantreden van de informateur dat Wijers op de avond van de verkiezingen VVD-leider Yesilgöz een "leugenaar" had genoemd.

"We wekten de indruk dat we meer bronnen hadden die Wijers 'leugenaar' hoorden zeggen dan we in werkelijkheid hadden", aldus hoofdredacteur Patricia Veldhuis in een verantwoording. Ze schrijft ook dat de Volkskrant meer bronnen heeft gesproken die zeggen dat Wijers de VVD-leider geen leugenaar heeft genoemd.

Niet houdbaar

Volgens Veldhuis is de onderbouwing van het verwijt aan het adres van Wijers "daarmee niet houdbaar en daaruit volgt ook dat we niet meer volledig kunnen instaan voor onze berichtgeving over informateur Wijers".

De krant heeft bij drie verhalen de tekst toegevoegd: "NRC kan niet instaan voor de zorgvuldige totstandkoming van dit artikel." Hoofdredacteur Veldhuis noemt de kwestie voor NRC "uiterst pijnlijk, maar noodzakelijk voor onze zorgvuldige, betrouwbare en op feiten gebaseerde journalistiek".

Volkskrant

De Volkskrant sprak voor een reconstructie van de val van Wijers met personen die op de verkiezingsavond bij dezelfde bijeenkomst als Wijers waren geweest. Zes bronnen zeggen in die reconstructie 'on the record' dat het niet Wijers maar journalist Eric Smit was die Yesilgöz een leugenaar noemde. Die reconstructie staat morgen in de krant.

Of hij het woord "leugenaar" nou wel of niet had gebruikt, Wijers nam de woorden na de publicatie terug en bood Yesilgöz excuses aan. Daarmee was het klaar volgens hem en kon hij verder als informateur.

Appje

De volgende dag stapte hij alsnog op, nadat NRC hem met een door hem zelf verstuurd appje had geconfronteerd waarin hij Yesilgöz "die feeks van de VVD" had genoemd. De krant zegt ook over dat artikel dat "de aanleiding voor berichtgeving en de manier waarop wij bericht hebben niet voldoen aan onze journalistieke normen".

In een verklaring over het appje zei Wijers dat dit een spontane uitspraak in een een-op-eenbericht was geweest die hij nooit had mogen doen. "Het proces is te belangrijk om dat te laten afleiden van de inhoud. Dat maakt dat ik met grote spijt heb moeten besluiten om terug te treden als informateur." Yesilgöz liet vorige week na een gesprek met Wijers weten dat de kwestie wat haar betreft uit de lucht was.

Leden van het demissionaire kabinet nemen afstand van een X-bericht van vicepremier Mona Keijzer (BBB) over de berichtgeving van de NOS. Premier Schoof zegt dat het in een democratie belangrijk is dat de journalistiek onafhankelijk te werk kan gaan.

Keijzer reageerde deze week op een commentaar van een andere twitteraar op het vertrek van de NOS van X: "Maar wie moet hier dan voortaan de beslist betrouwbare informatie van het ministerie van gezondheid van Hamas letterlijk overtikken?" De minister zegt daarop: "Dat blijven ze doen. Ze krijgen hier alleen geen weerwoord meer. Lekker rustig."

Schoof zegt dat de publieke omroep, waar de NOS deel van uitmaakt, zelf gaat over "de inhoud". "Zij hebben de vrijheid om hierover besluiten te nemen. Dat is niet aan de overheid of de politiek."

De demissionaire minister-president heeft hier contact over gehad met Keijzer en haar erop aangesproken. Dat gebeurde naar verluidt niet in de ministerraad van vandaag, maar wel rondom deze wekelijkse vergadering van het kabinet.

'Persvrijheid groot goed'

Ook verschillende VVD-collega's lieten rond de ministerraad al kritiek horen. "Ik zou deze tweet niet sturen", aldus VVD-vicepremier Hermans. Ze stelt dat persvrijheid een groot goed is en dat zij de kwaliteit van de journalistiek hoog heeft zitten. Ze wijst erop dat ontwikkelingen op andere plekken op de wereld laten zien dat persvrijheid niet vanzelfsprekend is.

Defensieminister Brekelmans (VVD) vindt dat een politicus terughoudend moet zijn met kritiek op de media en zegt daarbij: "Wat mij betreft spreekt het kabinet met één mond hierover."

Ook D66-leider Jetten vindt dat Keijzer te ver is gegaan. Hij zegt dat hijzelf eerder ook minister en vicepremier was in een kabinet en dat hij toen "een verantwoordelijkheid voelde om te staan voor een vrije pers". Hij vindt dat je je als bewindspersoon een beetje moet inhouden wat betreft commentaar op de publieke omroep.

Keijzer zelf vindt de reacties van andere politici overtrokken. Zij snapt niet dat het nu al dagen gaat over "een tweetje" dat volgens haar niet meer was dan een grappig bedoelde tongue-in-cheek-opmerking. Ze zegt daarbij dat een mediaorganisatie "niet ontheven is van kritiek".

Keijzer weigerde eerder vandaag haar uitspraken toe te lichten, tegenover journalisten:

Ze ligt er ook niet wakker van dat de Kamerleden Mohandis (GroenLinks-PvdA) en Oualhadj (D66) Kamervragen hebben gesteld aan BBB-minister Moes (OCW) over het X-bericht.

De twee willen onder meer weten hoe hij naar deze tweet kijkt "in het licht van de wettelijke waarborg dat de publieke omroep onafhankelijk dient te zijn van politieke beïnvloeding". De Kamerleden willen ook meer duidelijkheid over het standpunt van het kabinet hierover.

Op hun vraag of zij in haar tweet het kabinetsstandpunt verwoordt, zegt zij: "Ik ben Kamerlid, minister en Mona, die dingen lopen in elkaar over."

Geen incident of uitglijder

Het is niet de eerste keer dat Keijzer op X insinuaties doet over de berichtgeving van de NOS. Het AD telde de afgelopen maand twaalf tweets van de bewindsvrouw met commentaar op de organisatie.

NOS-hoofdredacteur Giselle van Cann zegt daarop dat ze de uitingen niet anders kan zien dan als "verdachtmaking van onze journalistiek" Ze vindt het heel schadelijk dat Keijzer berichten verstuurt "die niet op feiten berusten".

"Kritiek hebben mag altijd. Daar gaan we zo goed mogelijk mee om. Maar deze tweets zijn geen incident of uitglijder. Ze lijken een bewuste keuze om onze journalistiek in een kwaad daglicht te stellen."

Eerste Kamerlid Arie Griffioen van de BBB maakt per direct een overstap naar de fractie van D66. In brieven aan de BBB-fractie en Eerste Kamervoorzitter Mei Li Vos, in het bezit van de NOS, schrijft hij dat hij zich niet meer kan vinden in verschillende BBB-standpunten.

Zo schrijft hij aan de BBB-fractie dat hij vóór de Spreidingswet en het vuurwerkverbod wilde stemmen, maar dat hij hierin werd tegengehouden door de fractie. Ook is hij het niet eens met een tijdelijke asielstop en het strafbaar stellen van illegaliteit.

Griffioen is het ook niet eens met het BBB-standpunt over Israël om sancties af te wijzen. Hij vindt dat het leed in Gaza onvoldoende wordt meegewogen.

Bij D66 voelt hij zich als "liberaal en sociaal denkend mens" meer thuis, zegt hij.

Wisselende reacties

Ilona Lagas, fractievoorzitter in de Eerste Kamer van de BBB, zegt "onaangenaam verrast" te zijn door de overstap van Griffioen. Hij heeft zijn vertrek uit de fractie volgens haar niet vooraf gemeld.

"In onze fractievergadering kunnen altijd dingen gemeld worden die dwars zitten," zegt Lagas. "Als hij zichzelf groter vindt dan de partij, is dat voor zijn eigen rekening. Maar dan moeten we misschien maar blij zijn dat we hem kwijt zijn."

Politiek verslaggever Ewoud Kieviet:

"Het is pijnlijk voor BBB dat daags voor hun ledenvergadering opnieuw een senator vertrekt. Uit gesprekken met BBB-senatoren blijkt dat Griffioen mogelijk niet de laatste vertrekker is: meerdere fractieleden denken na over een mogelijk vertrek omdat ze het oneens zijn met de koers van BBB. Ze vinden die 'steeds ongenuanceerder' geworden, bijvoorbeeld als het gaat om het onderwerp asiel. Ze benadrukken dat ze van de partijtop en fractieleiding na het vertrek van Griffioen en de tegenvallende verkiezingsuitslag een grondige evaluatie en zelfreflectie verwachten.

Voor de onderhandelende partijen D66 en CDA is dit goed nieuws. Het wordt met de extra zetel voor D66 in de Eerste Kamer gemakkelijker om meerderheden te vinden voor een nieuw kabinet. Vertrekkende BBB'ers zullen in de toekomst dan ook met open armen ontvangen worden."

Paul van Meenen, fractievoorzitter van D66, verwelkomt Griffioen met open armen: "Bij D66 krijgt Griffioen de ruimte om vanuit zijn liberale en sociale overtuigingen aan zorgvuldige wetgeving te blijven werken."

Leegloop BBB

Griffioen is niet het eerste BBB-lid dat dit jaar besloot de overstap te maken naar D66. Zo vertrok in juni dit jaar Robert Croll, onder meer vanwege kritiek op het BBB-standpunt over Israël en Gaza.

Ook Eric Kemperman en Pim Walenkamp vertrokken eerder al uit de partij. Kemperman sloot zich aan bij de fractie van Forum voor Democratie, Walenkamp besloot verder te gaan als eenmansfractie. Het nieuwe vertrek van Arie Griffioen brengt het aantal zetels van de BBB-fractie terug naar 12.

De SP gaat bij de komende gemeenteraadsverkiezingen in maart op veel meer plaatsen meedoen dan bij de vorige raadsverkiezingen, zegt partijleider Jimmy Dijk. In 2022 deed de partij nog in 83 gemeenten mee, dat worden er 107.

Het besluit volgt een maand na de verkiezingsnederlaag van de partij bij Tweede Kamerverkiezingen, waarbij de partij twee van haar vijf zetels verloor. Die bijna halvering kwam hard aan en had de partij ook niet zien aankomen. Maar de SP wil zich naar eigen zeggen terugvechten. Morgen is er een partijraad met alle lokale voorzitters om de nederlaag te analyseren.

'Energie en hoop', ondanks verkiezingsnederlaag

Sinds 2006, toen de partij met 25 zetels het beste resultaat ooit boekte, gaat het electoraal alleen maar bergafwaarts met de partij. Toch geeft Dijk, twee jaar geleden aangetreden na de zoveelste nederlaag onder leiding van Lilian Marijnissen, de hoop niet op.

Dijk: "Er is altijd hoop en er zit energie in onze club. Maar dat we dingen anders en beter moeten gaan doen dat is glashelder."

Dat de partij in veel meer gemeenten aan de raadsverkiezingen meedoet staat volgens Dijk los van het verkiezingsresultaat in oktober. "Nee, dat heeft ermee te maken dat we ons eigen kader hebben op- en uitgebouwd in buurten en wijken. De klap bij de Kamerverkiezingen was groot. Maar ik ben hoopvol dat we op meer plekken zetels gaan winnen als mensen straks in meer gemeenten op de SP kunnen gaan stemmen."

Evalueren

Morgen komen alle voorzitters van de lokale afdelingen op het partijbureau in Amersfoort bij elkaar in de zogenoemde partijraad. Daar gaan ze praten over de nederlaag van oktober en vooruitblikken naar de campagne voor de gemeenteraadsverkiezingen.

Partijleider Dijk ziet verschillende verklaringen voor de nederlaag. "In de afgelopen campagne zijn we veel aan het uitleggen en verklaren geweest en hebben we allerlei grote oplossingen en plannen gepresenteerd, maar zijn we weleens vergeten de zorgen en emoties van mensen in buurten en wijken en op de werkvloer goed te benoemen. Daar moeten we eens gaan beginnen."

De SP is volgens Dijk ook van plan bij de volgende Kamerverkiezingen het verkiezingsprogramma te laten doorrekenen door het Centraal Planbureau. Afgelopen keren deed de SP dat niet, omdat de partij het oneens is met de uitgangspunten van het CPB. Daardoor moest de partij in de campagne heel vaak eerst uitleggen waarom ze dit in tegenstelling tot veel andere partijen weigerde en kwam ze onvoldoende toe aan het aanprijzen van de eigen plannen om Nederland "sociaal te maken", aldus Dijk.

Links kleiner dan ooit

Politicoloog Matthijs Rooduijn van de UvA ziet nog een belangrijke verklaring voor de voortdurende verliezen van de SP. Hij wijst erop dat heel links het slecht heeft gedaan in oktober. Zo verloor GroenLinks-PvdA ook 5 van de 25 zetels. "Links is kleiner dan ooit. Dat is dus niet alleen een verhaal van de SP. Het heeft er veel mee te maken dat de nadruk de afgelopen decennia sterk ligt op culturele kwesties als migratie en identiteit. En dat is slecht nieuws voor linkse partijen, omdat die graag over sociaaleconomische thema's willen praten."

Gelijk met de neergang van de SP is de PVV van Geert Wilders steeds verder gegroeid. Daardoor dringt de vraag zich op of er een verband is tussen beide ontwikkelingen. Volgens Rooduijn is dat er, maar ligt het niet zo zwart-wit.

"Er is zeker sprake van electoraal verkeer tussen beide partijen, maar je moet voorzichtig zijn met stellen dat SP-kiezers massaal zijn overgestapt naar de PVV. Dat is ook vaak gezegd over kiezers van de PvdA. Er is absoluut verkeer tussen die partijen, maar het is niet zo dat het verlies van de een de winst is van de ander."

Traditioneel electoraat

Voor de SP is de grote vraag nu of, en hoe, ze uit het dal kan klimmen. Volgens Rooduijn moet de partij zich meer op jongeren gaan richten. "Ze spreken vooral een wat ouder, traditioneel electoraat aan. En ik denk dat ze er goed aan zouden doen om zich te richten op een wat jonger electoraat. En dat komt ook doordat we uit onderzoek weten dat er best wat kiezers zijn die de SP overwegen."

De partij kan ook hoop putten uit het verleden. Bij de Kamerverkiezingen van 2006, toen de SP 25 zetels scoorde, haalde D66 drie zetels. Er gingen toen stemmen op om de partij maar op te heffen. Nu is D66 de grootste partij, met 26 zetels.

In de Tweede Kamer is irritatie ontstaan tussen demissionair premier Schoof en enkele politieke partijen over het vrijmaken van 2 miljard euro extra voor militaire steun aan Oekraïne.

Het demissionaire kabinet wil pas in april - bij de Voorjaarsnota - kijken hoe dat extra geld in de begroting gevonden kan worden. Een meerderheid van de Tweede Kamer wil dat het kabinet nú al zegt dat Oekraïne volgend jaar op dit geld kan rekenen, zodat er al snel militaire orders geplaatst kunnen worden.

Nederland heeft al langer geleden Oekraïne jaarlijks 3,5 miljard euro toegezegd. Volgens Schoof doet Nederland hiermee al veel meer dan andere landen.

Gat

Maar door een zogenoemde kasverschuiving is een probleem ontstaan. Van het potje van 2026 is er al 2 miljard euro naar dit jaar gegaan. Dus is er nog maar 1,5 miljard voor volgend jaar over, en moet er dus 2 miljard bij.

Kamerleden hebben zorgelijke signalen uit Oekraïne gekregen. Het land voert aan een steeds groter wordend front harde gevechten tegen de Russische agressor en wil snel nieuwe militaire orders plaatsen.

"Zorg dat het gat gedicht wordt. We hebben geen tijd te verliezen," vatte CDA-Kamerlid Boswijk de zorgen van een Kamermeerderheid samen. "We willen niet dat de Russische grens wordt opgeschoven."

GroenLinks-PvdA-leider Klaver vraagt het kabinet om in het eerste kwartaal van 2026 al die 2 miljard euro beschikbaar te stellen. In totaal 76 Kamerleden (CDA, D66, ChristenUnie, SGP, Partij voor de Dieren, 50Plus en Volt) steunen dat. De VVD schaarde zich nog niet duidelijk achter de motie, die duidelijkheid zal volgende week bij de stemming komen.

Volmondig

Maar in het debat van vanavond stelde Schoof zich gereserveerd op. Hij benadrukte keer op keer dat Nederland "onverminderd" Oekraïne steunt en dat "we ons gecommitteerd hebben aan die permanente basisstroom" van 3,5 miljard euro. Alleen een volmondig "ja" op het voorstel van Klaver kwam er niet.

Het kabinet wil pas bij de Voorjaarsnota kijken naar het gevraagde geld. Voor het eerste kwartaal is er nog genoeg in kas, aldus Schoof, die hamert op een "ordentelijk proces". "Nu, op dit moment, is het niet het moment."

In de Voorjaarsnota wordt altijd gekeken naar de lopende begroting en dan wil het kabinet beoordelen "of het past in de begroting".

'Boekhoudersvergelijking'

De opstelling van de premier schoot bij sommige partijen in het verkeerde keelgat. Boswijk van het CDA zei dat er nu sprake is van een "bijzondere situatie" en dat hij blij is dat de Verenigde Staten zich na de Tweede Wereldoorlog niet hebben laten leiden door een "boekhoudersmentaliteit".

Dat accepteerde Schoof niet, omdat Nederland volgens hem veel doet voor Oekraïne. "Ik vind een boekhoudersvergelijking onwaardig en niet gepast." Schoof zei meerdere malen dat "het kabinet niet achterover leunt."

Klaver baalde ervan dat de Kamer botst met de premier over een onderwerp waarover ze het eigenlijk eens zijn. Maar heel toeschietelijk werd de premier niet. "We hebben een iets andere inschatting," concludeerde Schoof.

Hij wil ook dat andere landen eens financieel over de brug komen en denkt dat het niet helpt als Nederland snel met geld komt, maar daar waren andere partijen weer niet van overtuigd.

Volgende week wordt gestemd over het voorstel van Klaver om nu al 2 miljard voor Oekraïne toe te zeggen. Het kabinet reageert dan opnieuw en dan wordt misschien duidelijk of Oekraïne begin 2026 toch verzekerd is van die extra 2 miljard.

Werkgevers mogen op termijn geen loon meer inhouden van arbeidsmigranten in ruil voor huisvesting. Dat vindt een meerderheid in de Tweede Kamer, zo bleek in een debat. Maar wanneer het plan, dat arbeidsmigranten beter moet beschermen, moet ingaan is onduidelijk. Daarover verschillen de meningen.

Tweede Kamer en kabinet staan voor een dilemma, terwijl het doel voor iedereen hetzelfde is: goede en betrouwbare huisvesting voor arbeidsmigranten die belangrijk zijn voor de economie. De keuze gaat tussen loon inhouden en werkgevers verantwoordelijk houden voor goede huisvesting, zoals nu gebeurt, of geen loon meer inhouden zodat de arbeidsmigrant zelf een woning kan kiezen. Dat is op de krappe woningmarkt ook heel lastig.

Eigenlijk was er al lang een meerderheid en zou het nieuwe beleid per 1 januari ingaan om arbeidsmigranten meer invloed geven op waar zij willen wonen. Maar demissionair minister Paul schrapte, één dag na de verkiezingen, het plan daarvoor van haar voorganger NSC-minister Van Hijum.

Nadat Paul de afgelopen weken al veel kritiek van vakbonden en belangenorganisaties had gekregen, lag ze in het Kamerdebat opnieuw onder vuur. Onder andere GroenLinks-PvdA en JA21 dienden een motie in om het ingetrokken plan alsnog in werking te stellen, maar D66, CDA en VVD gunnen de minister meer tijd.

Begin dit jaar kwam Van Hijum met plannen, nadat een commissie onder leiding van oud-SP-politicus Emile Roemer al eerder had voorgesteld arbeidsmigranten minder afhankelijk te maken van werkgevers. Nu mogen werkgevers tot maximaal 25 procent van het minimumloon inhouden in ruil voor huisvesting. Van Hijum wilde deze regeling vanaf begin 2026 afbouwen, in de Kamer was daar brede steun voor. Ook van de VVD, de partij van de huidige minister Paul.

Slechte omstandigheden

Het aantal mensen dat onder slechte omstandigheden en vaak zonder vergunning in ons land komt werken neemt nog altijd toe. Niet alleen uit Polen, Roemenië of Hongarije, maar steeds vaker ook uit Oekraïne of bijvoorbeeld Georgië. Naar schatting zijn er nu tussen de 600.000 en 800.000 arbeidsmigranten hier. Jaarlijks komen er zo'n 40.000 tot 50.000 bij.

Ze werken bijvoorbeeld in de vleesindustrie, in distributiecentra of in de glastuinbouw, vaak tegen lage lonen. Politieke partijen noemen de slechte woon- en arbeidsomstandigheden al langer verschrikkelijk. Een deel van de Kamer had dan ook weinig begrip voor het plotselinge besluit van Paul, ook al omdat ze het plan in demissionaire staat zonder enig overleg met de Kamer had teruggedraaid.

Felle kritiek

Zo wilden Kamerleden van linkse partijen van Paul weten waarom ze na haar besluit nog vijf weken wachtte het te communiceren. Had dat met de verkiezingen te maken? En liet Paul zich voor het karretje spannen van uitzendbureaus of zich door het bedrijfsleven beïnvloeden om de regeling in stand te houden? Paul ontkende dat, opnieuw, met klem.

SP-leider Dijk noemde het onbegrijpelijk dat Paul haar besluit had genomen zonder "ook maar één arbeidsmigrant" geraadpleegd te hebben. Paul zei dat haar ambtenaren wel met arbeidsmigranten spraken en dat ze haar besluit had genomen na "breed overleg".

Paul zei verder dat ze het voorstel had ingetrokken omdat ze twijfelde of het arbeidsmigranten wel echt helpt. Ze wil onder meer wachten tot de wet die de huurbescherming van arbeidsmigranten beter regelt van kracht is. Ze denkt dat het anders juist averechts kan werken voor arbeidsmigranten als ze zelf op zoek moeten naar huisvesting, terwijl de huurbescherming niet beter geregeld is.

Ook benadrukte ze dat het kabinet ondertussen doorwerkt aan plannen om de omstandigheden van arbeidsmigranten te verbeteren, zoals een wet om malafide uitzendbureaus aan te pakken.

Producenten van plastic statiegeldflesjes en blikjes presenteren nieuwe plannen om de problemen met zwerfafval te lijf te gaan. Er komen veel meer inleverpunten en consumenten die flesjes en blikjes inleveren kunnen daarmee binnenkort prijzen winnen.

Met de maatregelen denken de producenten, samenwerkend in de organisatie Verpact, dat het haalbaar is om 90 procent van alle flesjes en blikjes ingezameld te krijgen. Dat is de wettelijke norm, maar tot nu toe blijft de teller steken op 77 procent.

Demissionair staatssecretaris Aartsen (Milieu) voerde de afgelopen weken "stevige gesprekken" met de producenten. Aanleiding vormde het dreigement van de Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT) om de sector een miljoenenboete op te leggen als er niets gebeurt om de inzameling te stimuleren.

Inleverbonus

De ILT eiste in een zogeheten last onder dwangsom dat het statiegeld per 1 januari aanstaande fors zou worden verhoogd of dat er een 'inleverbonus' van 15 cent zou worden ingevoerd. Mensen die een fles of blikje inleveren krijgen dan meer terug dan het statiegeld dat ze bij aankoop hebben betaald.

Door de gebrekkige inzameling ontstaat er veel zwerfafval, vooral in de grote steden. Mensen die het statiegeld alsnog willen innen, halen prullenbakken leeg op zoek naar flesjes en blikjes. Verpact trekt nu minimaal vijf miljoen euro uit voor een speciale aanpak tegen de opengebroken vuilnisbakken. Dat gebeurt in samenwerking met de gemeenten.

Daarnaast komen er 2900 extra inzamelpunten bij supermarkten en veel meer bulk-innamepunten voor grote hoeveelheden. Defecte inzamelapparaten worden twee keer zo snel gerepareerd en er wordt ook iets gedaan aan de ergernis dat beschadigde of ingedeukte blikjes nu nog vaak geweigerd en uitgespuugd worden door de apparaten.

Goede doel

Ook het doneren van statiegeld voor het goede doel wordt makkelijker gemaakt met 5000 extra donatiepunten op plekken als sportclubs en scholen. En er komen dus beloningsacties met prijzen om mensen te verleiden om meer blikjes en flesjes in te leveren.

Door de aangekondigde maatregelen is een gedwongen verhoging van het statiegeld of een inleverbonus voorlopig van de baan. De inspectie heeft de last onder dwangsom daarom aangepast. Staatssecretaris Aartsen is blij met de positieve reactie van de ILT. "Dit plan gaat echt verschil maken: veel meer inzameling, veel minder rommel."

Na druk van de Tweede Kamer wil demissionair minister Wiersma toch proberen om op 1 januari een verbod op het gebruik van stroomstootwapens in de veehouderij te laten ingaan. Daar is het eigenlijk te laat voor, geeft zij in een brief toe.

Wiersma had eerder aan de Kamer toegezegd dat het verbod met ingang van 2026 een feit zou zijn. Maar tot nu toe bleef het stil, tot ongenoegen van een ruime meerderheid in de Tweede Kamer. Die wees de minister er deze week in schriftelijke vragen op dat de tijd dringt.

Normaal gesproken zit er twee maanden tussen het moment dat de minister een verbod ondertekent en de inwerkingtreding, schrijft Wiersma nu. Maar zij ziet ruimte "om gebruik te maken van een uitzonderingsgrond op de vaste invoeringstermijn".

Ze stelt dat ze op 28 juli een positief advies kreeg van de Raad van State, maar dat het nog "enige tijd heeft gekost" om de op- en aanmerkingen in de wet te verwerken. Die moet ook nog door de ministerraad worden goedgekeurd.

Schokken op kop en snuit

Het gebruik van stroomstootwapens om koeien en varkens met elektrische schokken in de veehouderij in vrachtwagens te drijven, is omstreden. De wapens mogen nu nog gebruikt worden, maar alleen op de billen en dijen van een dier.

In de praktijk worden echter ook vaak schokken op de kop en de snuit van varkens uitgedeeld, blijkt uit een video die in 2022 door de organisatie Varkens in Nood werd onthuld. Dat staat gelijk aan dierenmishandeling.

Het was Wiersma's voorganger Adema die de Tweede Kamer na een motie van de Partij voor de Dieren en de VVD beloofde dat er een verbod zou komen. De huidige minister wilde daar eerst niet aan, maar ging uiteindelijk toch overstag.

'Genoeg tijd gehad'

De Kamer hamerde er deze week op dat zij nu ook echt uitvoering moet geven aan de "heldere opdracht" van de Kamer, omdat de" tijdige inwerkingtreding in gevaar komt".

In reactie op haar brief zegt de Partij voor de Dieren dat uitstel "onacceptabel" is. Wiersma moet er, wat betreft deze partij, echt voor zorgen dat het verbod op 1 januari ingaat. "Dit is al heel lang de wens van een ruime meerderheid van de Kamer. Ze heeft alle tijd gehad om dit te regelen."

De VVD vindt het "goed nieuws dat er verbod komt zoals eerder toegezegd".

Tanken wordt volgend jaar waarschijnlijk toch duurder: vanaf 1 januari gaat de accijns op een liter benzine met 5,6 cent omhoog. Die van diesel met 3,6 cent en lpg met 1,3 cent.

Een krappe meerderheid in de Tweede Kamer stemt in met een ChristenUnie-voorstel om een deel van het geld dat was bedoeld om de brandstofprijzen te dempen, toch in openbaar vervoer te steken.

Eerder was besloten om de accijnsverlagingen nog een jaar door te voeren om de prijs aan de pomp voor automobilisten wat te verzachten. Van de 1,7 miljard euro die dat zou kosten wil de Kamer nu 448 miljoen 'verschuiven' naar het openbaar vervoer.

Geen populaire maatregel

Volgens ChristenUnie-Kamerlid Grinwis is het hard nodig om de geplande bezuinigingen voor het ov van 224 miljoen per jaar in de komende twee jaar terug te draaien. Er dreigen volgens Grinwis veel buslijnen te verdwijnen. "Met name in plattelandsgebieden waar mensen soms afhankelijk zijn van één lijn."

Het verhogen van de prijzen aan de pomp is voor veel politieke partijen geen populaire maatregel en leverde binnen sommige partijen discussie op. CDA en 50Plus besloten uiteindelijk toch het ChristenUnie-plan te steunen.

Volgens Grinwis zijn de verhogingen voor automobilisten niet leuk, maar ook geen ramp. "Je gaat er niet dood van. Het openbaar vervoer wordt al jaren een beetje veronachtzaamd." Zo kunnen volgens Grinwis cruciale verbindingen behouden blijven en de prijzen van kaartjes enigszins binnen de perken blijven. "Wij moeten nu kiezen in schaarste, het kabinet doet het niet, wij maken deze keuze."

Of de prijzen van de brandstoffen aan de pomp daadwerkelijk stijgen door het aanpassen van de accijnzen hangt uiteindelijk ook af van de olieprijzen. Die kunnen nog dalen of stijgen waardoor automobilisten toch weer een ander bedrag voor hun getankte liters moeten afrekenen.

Reizigers ov blij

Reizigersorganisatie Rover is erg blij met het besluit. Directeur Freek Bos benadrukt dat het ov voor veel mensen onmisbaar is: "Het brengt ons naar werk, studie, zorg en familie. Juist nu er veel nieuwe woningen gebouwd moeten worden en de druk op de mobiliteit toeneemt, is goed ov essentieel. Dankzij dit besluit blijven buslijnen en bushaltes behouden."

Bij de NS en het regiovervoer zouden de bezuinigingen al over een paar weken gevolgen hebben, als de nieuwe dienstregelingen ingaan. Bos wijst er wel op dat het om tijdelijke financiering gaat, voor de komende twee jaar. "Wat we echt nodig hebben is toekomstbestendig openbaar vervoer, voor álle Nederlanders."

Spaarders en beleggers

De Kamer zette verder een streep door de verhoging van de belasting voor spaarders en beleggers in box 3. Het demissionaire kabinet wilde het rendement op vermogen per 1 januari zwaarder belasten, om het gat te dichten dat was ontstaan door eerdere problemen bij het heffen van belasting op vermogen. Veel beleggers moeten voor miljarden worden gecompenseerd.

Een meerderheid stemde in met een plan van de ChristenUnie om de belasting voor spaarders en beleggers gelijk te houden. De Kamer vindt dat beleggers te veel huurwoningen verkopen, waardoor huurders met een kleine beurs nog minder kans hebben op de woningmarkt. Juist vandaag werd bekend dat particuliere beleggers steeds meer woningen verkopen.

Het besluit gaat ten koste van huiseigenaren die hun hypotheek (bijna) hebben afgelost. Volgens het ministerie van Financiën waren dat in 2022 960.000 huishoudens. Hun belastingkorting op het eigenwoningforfait, de zogenoemde wet-Hillen, zou langzaam worden afgebouwd. Dat afbouwen wordt nu versneld, in plaats van in 2048 raken deze woningbezitters de korting al in 2042 kwijt.

Privéjets zwaarder belast

De Tweede Kamer stemde ook in met het voorstel van GroenLinks-PvdA en de Partij voor de Dieren om vliegen in een privéjet extra te belasten. Wie in een toestel stapt met minder dan twintig stoelen gaat vanaf 2030 een toeslag betalen die kan oplopen tot 2100 euro per ticket. Voor vluchten binnen Europa moet 420 euro extra worden betaald.

Achterliggende gedachte is dat privéjets verhoudingsgewijs een hoge uitstoot hebben, ook doordat het vaak om korte vluchten gaat. Kamerlid Stultiens van GroenLinks-PvdA denkt dat de maatregel de schatkist jaarlijks 58 miljoen euro kan opleveren. "Of deze mensen gaan meer betalen, of ze gaan er minder gebruik van maken", zegt hij.

Vier op de tien Nederlanders hebben een te hoge verwachting van zichzelf bij het herkennen van online oplichting. Ze denken nep en echt beter te kunnen onderscheiden dan in werkelijkheid zo is. Dat blijkt uit onderzoek in opdracht van het ministerie van Justitie en Veiligheid.

Verder blijkt uit het onderzoek dat mensen onder de 34 jaar gevoeliger zijn voor online oplichting dan mensen die ouder zijn. Terwijl mensen jonger dan 34 jaar wel het vaakst denken online misleiding goed te kunnen herkennen.

De achttienhonderd deelnemers kregen voor het onderzoek een e-mail, sms, WhatsApp-bericht, website en een videobericht voorgelegd. De ene helft kreeg de echte variant te zien, bij de andere helft waren er signalen van misleiding toegevoegd. Een van de voorbeelden was een korte video van illusionist Victor Mids, met daarbij een deepfake-variant waaraan met behulp van AI een namaak-boodschap was toegevoegd.

De illusionist vond het verbijsterend dat de mensen daarin trapten, hoewel hij beroepshalve weet dat mensen gemakkelijk te misleiden zijn. "Je brein maakt ergens in je besluitvorming een verkeerde aanname, en voor je het weet heb je bijvoorbeeld geklikt op een foutieve link."

Zelfoverschatting

Het ministerie en de onderzoekers willen de voorbeelden die ze in het onderzoek gebruikten niet naar buiten brengen, om online oplichters niet op ideeën te brengen. Die worden steeds slimmer en geraffineerder, stellen ze.

Bij de beoordeling tussen nep en echt letten de onderzochte personen vooral op taalgebruik, de afzender en onlogische verzoeken. Een groot gedeelte van de Nederlanders verwacht dat online oplichting alleen maar vaker zal voorkomen en dat die steeds moeilijker te herkennen zal zijn.

Met het onderzoek 'Laat je niet Interneppen' wil de overheid burgers waarschuwen. "Doordat het verschil tussen echt en nét echt zo klein is, en veel mensen zichzelf overschatten, lopen we meer risico dan we vaak denken. En juist daarom kan het iedereen overkomen", zegt demissionair minister van Justitie en Veiligheid Van Oosten.

Tips

Yoanne Spoormans, cybercrime-specialist bij de politie, heeft wel wat tips om de steeds geraffineerdere aanpak van online oplichters door te prikken.

"Ze proberen je te overtuigen snel te handelen, bijvoorbeeld om een noodsituatie af te wenden, of omdat een product bijna uitverkocht is. Door deze tijdsdruk kun je niet meer kritisch nadenken", legt zij uit. "Dus moet er per se snel gehandeld worden? Wees dan alert en doe een stap terug. Bouw tijd in om de feiten en de afzender te controleren."

Ook kan het helpen of iemand die je vertrouwt er even naar te laten kijken of om advies te vragen. Spoormans: "Klopt het niet of twijfel je? Klik dan weg."

Als de Tweede Kamer niet instemt met zijn aanpassing van de asielwetten "hebben we een groot probleem". Dat zegt demissionair minister van Asiel en Migratie David van Weel (VVD) tegen Nieuwsuur. "Dan ben ik niet erg hoopvol dat een volgend kabinet wel wat aan migratie gaat doen."

De VVD en de BBB hebben haast met het doorvoeren van de asielwetten van voormalig asielminister Marjolein Faber van de PVV. De twee overgebleven partijen van het kabinet-Schoof willen de belofte van een streng asielbeleid inlossen. Van Weel vertrouwt erop dat dit nog voor de kerst gaat lukken. "Wij hebben geluisterd en daarmee denk ik dat het wetsvoorstel voldoende steun zou moeten krijgen."

Maar uit gesprekken die Nieuwsuur voerde met verschillende partijen, blijkt dat die meerderheid allerminst zeker is. D66 heeft bezwaar omdat de wet onuitvoerbaar zou zijn en ook het CDA heeft nog veel vragen, zeggen woordvoerders van die partijen.

En ook de PVV, de grootste aanjager van een streng asielbeleid, twijfelt. Die partij is juist bang dat met de aanpassing van Van Weel hun wet "om zeep wordt geholpen", aldus PVV-Kamerlid Marina Vondeling onlangs tijdens een debat.

Illegaliteit strafbaar

De discussie draait om twee asielwetten waar de Tweede Kamer afgelopen zomer al over heeft gestemd. Vlak voor die stemming kwam de PVV met een aanscherping waardoor illegaliteit strafbaar zou worden. Dit zorgde voor veel onrust in de Kamer, want deze aanpassing betekende ook dat het bieden van hulp aan personen zonder verblijfspapieren strafbaar zou worden.

Voor het CDA, NSC en SGP - partijen die aanvankelijk vóór de wet wilden stemmen - was dit onacceptabel. Het CDA trok de steun in, NSC en SGP wilden dat de Raad van State (RvS) zich zou uitspreken over de vraag of het metaforische "kopje soep" aan een ongedocumenteerde verboden zou worden.

De RvS antwoordde dat dit inderdaad kon worden gezien als een vorm van medeplichtigheid, waarop Van Weel besloot de wet aan te passen en die strafbaarstelling van hulp er weer uit te halen. Het wetsvoorstel is al in behandeling bij de Eerste Kamer, maar over deze aanpassing van Van Weel, een zogenoemde novelle, moet de Tweede Kamer wel nog stemmen.

Meerderheid onzeker

D66 is nog altijd niet te spreken over het amendement dat de PVV er afgelopen zomer "op het laatste moment in fietste", aldus D66-Kamerlid Jan Paternotte. CDA'er Bart van den Brink zegt dat de wet "zeker is verbeterd" door de aanpassing van Van Weel omtrent hulp aan ongedocumenteerden, "maar dat betekent niet dat alle vragen zijn beantwoord. En dus wachten we op de antwoorden".

Zonder de steun van CDA en PVV kan Van Weel niet op een meerderheid rekenen. De VVD'er toont weinig begrip voor de twijfel in de Kamer. "Partijen zeggen dat ze wat willen doen aan migratie, maar als er dan een wet voorligt, zouden ze toch weer tegenstemmen. En dan ook nog met een novelle waardoor de maatregelen in de wet worden verzacht."

260 vragen

Als de Tweede Kamer wel voor stemt, kan ook de Eerste Kamer nog roet in het eten gooien. Ook daar zijn partijen die Van Weel nodig heeft terughoudend. "Er zitten best wat aspecten aan deze wet waar we goed naar moeten kijken", zegt CDA-senator Madeleine van Toorenburg. "Ik denk dat het belangrijker is dat er heel secuur naar gekeken wordt, dan dat het snel gaat", voegt D66-senator Paul van Meenen toe.

De Tweede Kamer heeft deze week nog 260 vragen ingediend aan Van Weel. Als die zijn beantwoord, hoopt de Kamer volgende week met de minister in debat te kunnen.

Politiek duider Arjan Noorlander:

"D66 gaat dit sowieso niet steunen. Voor de PVV is het lastig om vóór te stemmen, want daarmee zouden ze de VVD en BBB, de twee partijen waarbij ze boos zijn weggelopen, aan een politiek succes helpen. Dat vindt Wilders niet aantrekkelijk. Het CDA vindt dit op zich een aantrekkelijk plan, maar die partij zit aan de onderhandelingstafel met D66. het kan dus nog alle kanten op.

Tegelijkertijd weten de formerende partijen: als dit strenge asielbeleid wordt aangenomen, hoeven we daar niet meer over te onderhandelen in de formatie. Dat kan gesprekken met potentiële coalitiepartners makkelijker maken."

Gevangenen die een straf moeten uitzitten van minder dan een jaar worden nu twee weken voor het einde van hun straf vrijgelaten en dat blijft voorlopig zo. Het kabinet zei eerder zo snel mogelijk van deze noodmaatregel af te willen, maar ambtenaren gaan ervan uit dat het eerder vrijlaten in elk geval ook volgend jaar zomer nog zal doorgaan.

Dat blijkt uit een intern document van het ministerie van Justitie en Veiligheid dat in handen is van de NOS. Er zijn te weinig plekken in de gevangenissen en wat het meest knelt: er zijn te weinig cipiers om gevangenen in de gaten te houden. Niet alle gestraften kunnen daardoor hun volledige straf uitzitten.

Daarom heeft het kabinet noodmaatregelen genomen om de druk op de gevangenissen wat te verlichten. Gevangenen worden, als ze aan voorwaarden voldoen, twee weken eerder vrijgelaten. Daardoor ontstaan meer vrije plekken. Zwaargestraften en zedendelinquenten zijn uitgesloten van de regeling.

Zelfmelders op wachtlijst

Ook worden sommige veroordeelden, die niet als heel gevaarlijk worden ingeschat, niet opgeroepen om hun straf uit te zitten. Deze zogeheten 'zelfmelders' moeten zich alsnog bij een gevangenis melden als de wachtlijst is weggewerkt en zij hun straf kunnen uitzitten. Op die wachtlijst staan inmiddels 3.281 personen.

Verantwoordelijk staatssecretaris Arno Rutte (VVD) zei eerder dat hij ervan baalt dat gedetineerden eerder vrijgelaten worden. "Ik doe er alles aan om dat in te trekken", zei hij twee maanden geleden. Maar uit interne stukken blijkt dat zijn ambtenaren niet geloven dat dat snel kan.

De ambtenaren rekenen voor dat als de noodmaatregelen zo doorgaan de bezetting van de gevangenissen in de zomer van 2026 toch nog licht is gestegen. Als het vervroegd vrijlaten wordt ingetrokken, worden de problemen alleen maar nog groter.

'Holt rechtsstaat uit'

"Onder dit kabinet wordt het cellentekort alleen maar erger", reageert D66-Kamerlid Sneller op de stukken. Hij wil dat de staatssecretaris daar een eerlijk beeld over schetst. GroenLinks-PvdA-Kamerlid Abdi wijst erop dat dit probleem al langer bekend is, maar er nog steeds niet genoeg wordt geïnvesteerd in meer cellen en cipiers om het op te lossen. "Als straffen niet meer worden uitgevoerd, holt dat de rechtsstaat uit."

"De maatregelen die we al langere tijd moeten nemen, zijn en blijven zuur", zegt staatssecretaris Rutte er zelf over als hem het verhaal uit het document wordt voorgelegd. Gezien de situatie kunnen we "voorlopig nog niet af van dit lelijke paardenmiddel", zegt de VVD'er.

Rutte was vandaag ook in debat met de Kamer over het gevangeniswezen. De VVD'er beloofde daar nog eens dat hij snel met een 'menukaart' komt waarin beschreven staat waar we "op afstevenen" als er geen geld bijkomt.

In die menukaart komen verschillende oplossingen te staan en wat ze kosten, zoals het heropenen van de gevangenis in Almere. Daar heeft de bewindspersoon nu niet genoeg geld voor, erkende hij. Ook gaf hij toe dat de problemen alleen maar erger worden als er geen geld bij komt, omdat de komende jaren gevangenissen onderhouden moeten worden en daarom niet gebruikt kunnen worden.

Illegaliteit strafbaar?

De politieke discussie over het al dan niet strafbaar stellen van illegaliteit laaide de afgelopen maanden weer op. Grote vraag is vooral: wordt hulp bieden aan illegalen ook strafbaar?

Volgende week debatteert de Tweede Kamer over het onderwerp. Ondertussen onderhandelen D66 en CDA over de vorming van een nieuw kabinet. In hoeverre speelt het thema daar een rol? We vragen het politiek verslaggever Arjan Noorlander.

Eerwraakverdachte naar Syrië gevlucht

Morgen begint de inhoudelijke behandeling van de eerwraakzaak-Ryan. Het lichaam van de 18-jarige vrouw uit het Friese Joure werd in mei 2024 gevonden in een moeraspoel in Lelystad, bij de Oostvaardersplassen. Haar vader en twee broers gelden als verdachten.

De broers ontkennen betrokkenheid, en vader Khaled N. vluchtte naar Syrië. Wat betekent dat voor het proces en wat kan Nederland doen om hem terug te halen?

Vogelgriep laait op

Op drie bedrijven in Overijssel en Limburg is vogelgriep vastgesteld. In het Limburgse Tienray en Helden gaat het om bedrijven met 185.000 vleeskuikens en 85.000 leghennen. In het Overijsselse Bornerbroek om 18.000 vleeskuikens. Eerder deze week was het ook al raak in de Alblasserwaard en de Gelderse Vallei.

Het was lange tijd relatief stil als het gaat om vogelgriep. Zijn we nu weer terug bij af? En hoe staat het anno 2025 met het beloofde vaccin?

De Tweede Kamer wil af van de bevoegdheid van de minister van Justitie om tegen het Openbaar Ministerie te kunnen zeggen of iemand wel of juist niet vervolgd moet worden. Een meerderheid heeft voor een initiatiefvoorstel van D66-Kamerlid Sneller gestemd om deze bepaling uit de wet te halen.

Kamerlid Sneller wil de aanwijzingsbevoegdheid schrappen omdat hij vreest voor "onze democratische rechtsstaat". Er is al tientallen jaren geen gebruik meer van gemaakt, maar dat is volgens hem geen garantie.

"We moeten zorgen dat onze wetgeving bestand is tegen iemand die aan de macht komt en kwaad wil." Hij vreest dat zo iemand het OM opdraagt om bijvoorbeeld een tegenstander te vervolgen.

'Niet meer vanzelfsprekend'

In het Kamerdebat over zijn initiatiefwet verwees Sneller vorige week naar een aantal Europese landen en de Verenigde Staten: "We zijn er bijna blind van overtuigd dat onze democratische rechtsstaat welhaast altijd zal blijven voortbestaan. Dat vertrouwen moeten we koesteren. Maar als we om ons heen kijken, dan weten wij dat dat allang niet meer zo vanzelfsprekend is."

Demissionair minister Van Oosten zei in datzelfde debat dat hij het niet eens is met het voorstel. Hij vindt dat "waar macht is", zoals bij het OM, "er ook tegenmacht" moet zijn. Volgens hem verdwijnt met de aanwijzingsbevoegdheid ook "het systeem van checks and balances" dat Nederland heeft opgebouwd. Hij zou dan ook niet meer de mogelijkheid hebben "om in het uiterste geval bij te sturen waar het OM een verkeerde afslag neemt".

Nu de wet door de Tweede Kamer is aangenomen, wordt hij doorgestuurd naar de Eerste Kamer.

Defensie gaat investeringen voor de bestrijding van drones twee jaar naar voren halen. Het gaat om bedragen tussen de 1 en 2,5 miljard euro. Dat schrijft demissionair staatssecretaris Tuinman aan de Tweede Kamer.

Defensie wil met de versnelde investeringen inspelen op incidenten zoals dit weekend bij Eindhoven en Volkel en op incidenten in andere NAVO-landen. Ook de steeds grotere rol van drones op het slagveld speelt een rol bij het besluit.

Het naar voren halen van de investeringen is nodig om "op korte termijn het eigen grondgebied en kritieke locaties versterkt te beveiligen tegen deze actuele dreiging", staat in de brief.

Dit weekend zette defensie voor het eerst elektronische wapens en vuurwapens in bij de luchtbasis Volkel en rond Eindhoven airport. Onduidelijk is wat voor drone(s) het waren en wie er mogelijk achter zit. Er zijn overigens geen drones teruggevonden.

Staatssecretaris Tuinman zei zondag in het televisieprogramma WNL Op Zondag dat het onder meer kleine drones waren "die gewoon in de MediaMarkt te koop zijn". Later zei minister Brekelmans tegen de NOS dat het waarschijnlijk "verschillende typen drones" waren, maar dat nader onderzoek nodig is.

'Zeer zorgelijk'

Tuinman noemt in zijn brief de recente incidenten met Russische drones in Polen en Roemenië, en de detectie van kleine en goedkope drones boven essentiële infrastructuur van NAVO-bondgenoten. Daardoor lag onder meer het vliegverkeer rond Brussel stil. Tuinman spreekt van "zeer zorgelijke ontwikkelingen".

Een van de anti-dronemaatregelen betreft de inzet van Skyranger30 antidronekanonsystemen, waartoe begin dit jaar al besloten was. Met deze mobiele systemen kunnen onder meer vanaf rupsvoertuigen drones uit de lucht worden geschoten en kan de communicatie tussen de drone en zijn bestuurder worden verstoord. Maar deze systemen zijn er waarschijnlijk pas in 2028.

Vooruitlopend op de aanschaf van Skyranger 30 wil defensie nu investeren in aanvullende mobiele combat C-UAS systemen, om drones te detecteren, identificeren en neutraliseren.

Ook wil defensie extra geld steken in het beter beschermen van marineschepen, want ook daar neemt de dreiging van drones toe, schrijft Tuinman.

In een gezamenlijke brief schrijven Tuinman en Brekelmans dat Nederland niet alleen staat in het versterken van de capaciteiten. Er wordt actief gezocht naar internationale samenwerking met omringende landen en binnen de NAVO en de EU. Dat moet onder meer leiden tot de uitwisseling van kennis en ervaring en een nauwere samenwerking in de bestrijding van drones.

De Raad van State is kritisch op het voorstel van demissionair minister van Landbouw Wiersma (BBB) om een streep te halen door de afroming van kippen- en varkensrechten. De maatregel om een deel van de dierrechten in te nemen als een bedrijf stopt, had geleid tot felle kritiek uit de sector. Nu wil Wiersma de maatregel terugdraaien.

Maar als Wiersma dat doet, kan de sector verder in de problemen komen, zegt de Raad van State in een advies. Nederland mag dit jaar van de EU nog extra mest uitrijden, in ruil voor een mest- en productieplafond. Het kabinet heeft beloofd zich daar aan te houden, maar dat plafond dreigt nu overschreden te worden.

Zelf niet enthousiast

Wiersma nam de maatregel vorig jaar om de problemen met het mestoverschot aan te pakken. Hoewel ze er zelf niet enthousiast over was, verdedigde ze de maatregel destijds als een manier om een algemene korting op de dierrechten bij alle boeren te voorkomen. Dierrechten gaan over de aantallen dieren die een boer mag houden.

Door alleen de rechten af te romen bij boeren die stopten, zou er voor boeren die doorgaan met hun bedrijf ruimte vrij komen. Maar belangenbehartigers van boeren met pluimvee en varkensboeren waren fel tegen de maatregel. Zij wezen erop dat hun sectoren al veel meer waren gekrompen dan de melkveesector en ook al meer mest verwerkten.

Stoppersregeling

Aan het eind van de zomer kondigde Wiersma aan de afroming voor deze sectoren per 1 december te beëindigen. Ze denkt dat dat kan, omdat ze verwacht dat veel varkens- en pluimveehouderijen gebruik gaan maken van een regeling om te stoppen.

De Raad van State adviseert nu om te wachten met het beëindigen van de maatregel tot vaststaat of het mestplafond, dat geldt voor alle sectoren samen, is overschreden of niet. Ook zegt de Raad van State dat door de maatregel al na elf maanden af te schaffen, nog niet duidelijk is of die effect heeft gehad. Daarbij stelt de Raad dat zo'n koersverandering schadelijk kan zijn voor het ondernemingsklimaat.

Het ministerie gaat het advies bestuderen en komt dan met een reactie.

Bijna gratis kinderopvang, zonder angst voor terugvorderingen zoals in de Toeslagenaffaire. Het is een voorstel van demissionair staatssecretaris Jurgen Nobel (Participatie, VVD) dat geldt voor iedere ouder die werkt of studeert. "Nederland is kampioen in deeltijdwerken, we moeten ervoor zorgen dat mensen fulltime gaan werken."

Maar er bestaan veel zorgen over de effecten van het voorstel. Zo zouden de rijkste ouders het meest profiteren. Ook is de vraag naar kinderopvang nu al groter dan het aanbod en kampt de sector met personeelstekorten. Bovendien zeggen critici dat het nog helemaal niet is gezegd dat ouders ook meer zullen gaan werken als de kinderopvang gratis is.

Eenvoudiger systeem

Nobel zegt in Nieuwsuur dat hij denkt dat goedkopere opvang wel degelijk iets aan de arbeidsparticipatie zal veranderen. Juist vanwege een eenvoudiger stelsel, zodat ouders geen risico's meer lopen op verkeerde toeslagen en enorme naheffingen. "Mensen durven de de stap naar werk niet te zetten, vanwege die angst voor terugvorderingen."

Het effect van het plan is volgens de demissionaire staatssecretaris nu nog moeilijk te meten. Maar hij gelooft in de cultuuromslag die zijn voorstellen teweeg zullen brengen. "Een eenvoudiger systeem zonder zorgen. En als mensen meer gaan werken, ze er ook iets aan overhouden."

In vier reportages brachten we de belangrijkste kritiekpunten in beeld. Bekijk hier daarvan een kort overzicht:

Het vorige kabinet wilde de kinderopvang voor alle werkenden ook nagenoeg gratis maken, maar stelde die plannen uit. Toen was de reden dat de sector niet genoeg personeel kon vinden, en dat geldt nog steeds. "Juist vanwege die personeelstekorten gaat de bijna gratis kinderopvang nu eerst gelden voor werkende ouders", zegt Nobel. "Dat is al een hele uitdaging. Daarna kan een nieuw kabinet verdere stappen zetten."

Het plan gaat de overheid ruim 3 miljard euro extra kosten, de jaarlijkse kosten stijgen dan naar 9 miljard euro. Terwijl de laagste inkomens nu al 96 procent van de kosten voor kinderopvang vergoed krijgen, ontvangen de hoge inkomens straks dezelfde vergoeding. Zij gaan er daarom veel meer op vooruit. Voor de laagste inkomens verandert er niks.

"Ouders die iets meer verdienen gaan er verhoudingsgewijs inderdaad op vooruit. Maar ook andere ouders gaan erop vooruit. Ze krijgen niet meer te maken met terugvorderingen", zegt Nobel.

Rompslomp

Voor kinderopvangorganisaties gaan in het nieuwe systeem nieuwe regels gelden. Zo wil het kabinet de branche aanmerken als Dienst van Algemeen Economisch belang (DEAB). Dat betekent winstplafonds en strenge eisen aan commerciële partijen in ruil voor subsidie.

De Brancheorganisatie Kinderopvang ziet daar vooral allerlei nadelige effecten van. Zoals veel te veel regels en rompslomp voor de markt. "Dat draagt niet bij aan een goede kind-ontwikkeling", zegt voorzitter van de Raad van Bestuur Martin van Ruit. "Dat leidt af van waar we elke dag met alle medewerkers voor bezig zijn."

Hij vreest zelfs dat er gebieden zullen zijn waar geen kinderopvang meer beschikbaar is. "Doordat er veel meer vraag komt van ouders met hogere inkomens die ook veel meer kinderopvang afnemen. Dan hebben kinderen met wat minder bedeelde ouders geen toegang meer tot opvang."

Maar Nobel zegt dat hij ervoor wil zorgen dat het geld terechtkomt waar het voor is bedoeld. "Belastinggeld moet echt terechtkomen in de sector, want 96 procent is straks overheidsgeld."

De sector mag zich overigens nog uitspreken over de nieuwe wet in een zogenaamde internetconsultatie. Nobel: "We gaan serieus kijken naar alle voorstellen."

"Er is zeker vooruitgang geboekt", verzekerde D66-leider Jetten vrijdagmiddag na afloop van een dag gesprekken in de werkkamer van formateur Buma in de Tweede Kamer. "De urgentie staat goed bij ons op het netvlies", zegt CDA-leider Bontenbal. En informateur Buma zegt ook die "urgentie" te voelen.

De eerste echte week van de kabinetsformatie zit erop en de boodschap van het informatieteam is duidelijk: er is hard "aan de inhoud" gewerkt om een "gezamenlijke positieve agenda" te maken, zoals verkenner Koolmees aan D66 en het CDA geadviseerd heeft. "We gaan richting geven, een stip op de horizon", zegt Jetten. "Anders blijf je maar hangen in wie met wie wil regeren."

Thema's

Deze week spraken Jetten, Bontenbal en Buma tientallen uren met zo'n dertig experts van ministeries, planbureaus en maatschappelijke organisaties; mensen die weten wat er speelt. Elke dag stond een groot thema centraal: migratie, wonen, landbouw en stikstof, defensie en economie/klimaat.

Het zijn de grote thema's waar de Haagse politiek snel oplossingen voor moet vinden, maar ook onderwerpen waar - ook door uitgenodigde experts - de afgelopen jaren al heel veel rapporten en adviezen over geschreven zijn.

Arrogant

Toch vinden informateur Buma en de twee partijleiders het zinvol om hun adviezen opnieuw te horen. "Het zou arrogant zijn om als politicus te zeggen dat je alles al weet", verklaarde CDA-leider Bontenbal deze opzet.

Na afloop van de gesprekken lichtten sommige experts hun boodschap toe: zo pleitte de Staatscommissie Demografische Ontwikkelingen 2050 voor het behoud van de Spreidingswet, vroeg Bouwend Nederland om kortere procedures en pleitten stikstofdeskundigen voor meer geld, tempo en helderheid om het probleem aan te pakken. De NAVO-stafchef wees op het belang van extra defensie-investeringen richting 3,5 procent van het bbp, een lijn waar D66 en CDA al voor openstaan.

Bontenbal en Jetten hebben niet alleen geluisterd, maar werken intussen aan een basisdocument dat over twee weken af moet zijn. Jetten wil een stuk maken waarin "knopen worden doorgehakt" over oplossingen voor grote problemen.

Jetten en Bontenbal gaan volgende week al met andere partijen praten, hoewel het stuk nog niet af is. Het zijn ook geen onderhandelingen, maar alleen gesprekken, met wie is nog niet bekendgemaakt. Buma, die er zelf niet bij zal zijn, spreekt van een goed plan. "Om echt af te tasten: hoe sta je erin en hoe denk je samen te kunnen werken."

De kans bestaat dat het basisdocument, die gezamenlijke positieve agenda, gezien wordt als een 'herenakkoord' van Jetten en Bontenbal. Voor andere partijen, bijvoorbeeld VVD, GroenLinks-PvdA of JA21, zou het dan lastig zijn om nog aan te haken. Tekenen bij een kruisje willen ze niet.

Jetten erkent dat er na 9 december weer opnieuw onderhandeld zal worden. Maar hij hoopt ook dat ze zo'n "verrassende agenda" neerleggen met duidelijke keuzes "dat de rest hier enthousiast van wordt".

Zover is het voorlopig nog niet. Maandag praten ze over de begroting en hoe de mogelijke voorstellen betaald zullen worden. Dinsdag staan weer experts op de agenda en daarna wordt er verder geschreven. Maar wanneer er een nieuw kabinet zit, daar durft nog niemand een voorspelling over te geven.

De energietransitie verloopt met horten en stoten en dat merken zowel burgers als bedrijven. Fluctuerende energieprijzen zorgen voor onzekerheid bij bedrijven, als ze überhaupt al een aansluiting kunnen krijgen. Hogere energierekeningen maken met name huishoudens met lagere inkomens kwetsbaar.

De Nederlandse economie, die decennia gestoeld was op de toevoer van even goedkoop als betrouwbaar gas, moet nu in sneltreinvaart over op elektriciteit. En het gaat hard. Inmiddels komt de helft van de Nederlandse elektriciteitsproductie uit duurzame bronnen, met name dankzij wind- en zonne-energie.

Maar nu de verduurzaming van de zware industrie langzamer verloopt dan verwacht, blijft de vraag naar duurzame energie achter. Waar windparken een aantal jaar zonder subsidie konden worden gebouwd, zorgen naast de tegenvallende vraag ook inflatie en stijgende productieprijzen ervoor dat dit jaar geen enkel bedrijf geïnteresseerd was in de bouw van nog een windpark op de Noordzee.

Omdat zon en wind het ritme van de energieprijzen bepalen, zorgt dat voor grotere pieken en dalen - en daarmee onzekerheid bij bedrijven en burgers. Huishoudens willen wel verduurzamen, maar weten niet waar ze verstandig aan doen en vrezen hoge prijzen.

Stabiel overheidsbeleid

Deze onzekerheid het hoofd bieden, vraagt om stabiel overheidsbeleid. En daar schortte het aan onder het nu demissionaire kabinet, zegt Kees Vendrik van het Nationaal Klimaat Plaform. Vendrik schoof vandaag aan bij de formatiegesprekken tussen D66 en CDA. "De energietransitie betekent ook het verduurzamen van huizen, het opknappen van buurten. Geef mensen perspectief en doe dat ook snel. Laat zien dat zij het verdienen om profijt hebben van die hele grote verbouwing."

Oud-ASML topman Peter Wennink, die door demissionair minister Vincent Karremans (Economische Zaken) werd aangesteld als onafhankelijk adviseur voor de versterking van het investeringsklimaat, deelt vandaag aan de formatietafel de zorgen van het bedrijfsleven. "Gevestigde bedrijven in Nederland missen de ondersteuning om te kunnen ondernemen. En als ze dat in een ander land wel kunnen, niet eens zo ver weg, dan is het logisch dat ze zeggen dat het dan daar maar moet."

Voorzichtig optimisme

Uit een analyse van de verkiezingsprogramma's blijkt dat zowel D66 en CDA het belang van verduurzaming onderschrijven. Beide partijen steunen de klimaatdoelen en vinden het belangrijk om Nederland in de toekomst energie-onafhankelijk te maken. Dat geldt ook voor beoogd coalitiepartner VVD, die vanuit economisch perspectief ook bereid is om "fors te investeren" in wind op zee.

Reden voor voorzichtig optimisme, vindt Vendrik. "Ik hoop op een gretig kabinet", zegt hij. "Een goed teken is dat veel lijsttrekkers hebben aangegeven hier werk van te willen maken. Daar zitten Rob Jetten en Henri Bontenbal bij. De partijen die om tafel zitten, zien de urgentie."

Toch zal een komend kabinet snel met oplossingen moeten komen. Helemaal gezien de forse uitgaven die we doen aan zorg, sociale zekerheid, onderwijs en defensie. Wennink: "Het gaat om wat moeten we doen vanuit onze economische kracht. Er zijn een heleboel creatieve en goede ideeën om die economie verder te helpen en ook over tien, twintig jaar de economische welvaart te hebben waarmee we de samenleving in stand kunnen houden. Dat betekent wel dat we nu keuzes moeten maken."

Wind op zee, of toch kernenergie?

Het demissionaire kabinet wil vier nieuwe kerncentrales bouwen. Wat D66 betreft trekt de overheid geen extra middelen uit voor nog meer kerncentrales. De partij vindt daarin GroenLinks-PvdA aan haar zijde. Het CDA ziet naast de vier geplande centrales ruimte voor kleinere kerncentrales. Datzelfde geldt voor de VVD.

Om een kabinet 'over rechts' te vormen lijkt JA21 onmisbaar. De partij van lijsttrekker Joost Eerdmans houdt er een heel andere filosofie op na: geen subsidies voor windparken of zonnepanelen, maar in plaats daarvan in de komende vijfentwintig jaar tenminste 20 gigawatt aan kerncentrales bouwen. Ook wil de partij de gaswinning in Groningen hervatten.

Daarmee lijkt het erop dat D66-leider Rob Jetten en CDA-voorman Henri Bontenbal elkaar bij het opstellen van de 'positieve agenda' op het gebied van klimaat en energie zullen kunnen vinden, maar dat ze er een behoorlijke kluif aan zullen hebben om meerderheden te vinden voor hun beleid.

Broers en zussen van slachtoffers die zijn overleden of ernstig gewond zijn geraakt door toedoen van een ander, moeten recht krijgen op een financiële compensatie. Dat staat in een wetsvoorstel van het kabinet.

Deze vergoeding voor affectieschade dient als compensatie voor het emotionele leed dat de dierbaren van een slachtoffer ondergaan. De dader moet betalen (12.500 tot 20.000 euro).

Eerder konden partners, ouders en kinderen van slachtoffers al aanspraak maken op deze vergoeding, maar volgens het wetsvoorstel van het kabinet komen daar nu ook broers en zussen van het slachtoffer bij.

"Pijnlijk en onrechtvaardig"

De vraag naar uitbreiding van de vergoeding speelde al langer, zegt Arno Rutte, staatssecretaris van Justitie en Veiligheid. "We hebben eerder kunnen zien dat de onmogelijkheid van deze vergoeding voor broers en zussen als zeer pijnlijk kan worden ervaren", zegt Rutte. "Met dit wetsvoorstel wordt de positie van broers en zussen als nabestaanden versterkt. Dat is een grote wens van zowel de Tweede Kamer als het kabinet."

In het wetsvoorstel staat verder dat mensen in het Caribisch deel van Nederland ook recht krijgen op vergoeding voor affectieschade. Daarnaast worden de bedragen van de schadevergoeding verhoogd.

Goedkeuring

Voordat de nieuwe wet in werking kan treden, gaat die eerst nog voor advies langs de Raad van State. Ook komt er een consultatieronde. Vanaf maandag kan iedereen reageren op het voorstel. En vervolgens moeten de Tweede Kamer en de Eerste Kamer er nog mee instemmen.