Een rondleiding, een officiële foto en uitleg over hoe het allemaal werkt: de afgelopen dagen zijn tientallen Kamerleden warmgedraaid voor hun nieuwe baan. Zij zullen vanmiddag de eed of de belofte afleggen, waarna ze officieel Kamerlid zijn.

Installatie live te zien bij de NOS

De installatie is vanaf 13.00 uur live te volgen via een stream op de NOS-site en de NOS-app, en op NPO Politiek en Nieuws.

Van de 150 Tweede Kamerleden zijn er 55 nieuwe gezichten, ruim een derde van de Tweede Kamer. Wij spraken drie van hen met de vraag waarom ze in de blauwe zetel plaatsnemen.

Heera Dijk (D66)

"Zo voed je je kinderen niet op", dacht Heera Dijk (46) over het geruzie van de afgelopen jaren in de Haagse politiek. De ict-docente besloot zich daarom "na heel lang nadenken" zelf kandidaat te stellen voor de Tweede Kamer.

"Ik doe het gewoon en als het niet lukt, heb ik het in ieder geval geprobeerd", zegt ze. "Ik wil laten zien dat we wel kunnen samenwerken met elkaar."

Heera kreeg tijdens de verkiezingscampagne verdrietig nieuws te verwerken. Ze verloor haar moeder, die uit Curaçao komt. Vanwege die achtergrond wil ze met haar Kamerwerk verbinding zoeken met het Caribisch deel van het Koninkrijk. "Het zijn zes verschillende eilanden en je moet je echt verdiepen in iedere cultuur, want ze zijn alle zes anders."

Haar verkiezing kan ook aan de overkant van de oceaan op trotse reacties rekenen. "Ik ben gefeliciteerd door de minister-president van Aruba", vertelt Dijk. "Ik vind het heel leuk om te merken dat iedereen van de eilanden heel erg trots is."

Hilde Wendel (VVD)

Hilde Wendel (29) was nog maar 19 jaar toen ze politiek actief werd. "Toen wist ik net dat de Tweede Kamer 150 zetels had", vertelt ze. "En nu zit ik daar tien jaar later zelf."

Ze komt uit het Drentse Norg, waar de inwoners "met elkaar het dorp draaiende houden". Ze zag daar dat er "allemaal besluiten over ons genomen worden in Den Haag, waar we helemaal niet over meepraten." Dat was aanleiding om zich in de politiek te verdiepen.

Wendel werd actief bij de JOVD, de jongerentak van de VVD, waarvan ze in 2020 voorzitter werd. Na haar voorzitterschap adviseerde Wendel onder andere gemeenten over aanpak van ondermijning.

Nu vindt ze het "heel bijzonder" om in het Kamergebouw te mogen rondlopen. "Ook als je in een klein Drents dorpje bent opgegroeid en vroeger niks met politiek deed, kan je mensen vertegenwoordigen in de Tweede Kamer", zegt Wendel.

Luciënne Boelsma (CDA)

Voor Luciënne Boelsma (53 jaar) is het ruim twee uur reizen naar Den Haag. Ze woont op de veehouderij die haar man samen met hun zoons runt en was tot haar Kamerlidmaatschap wethouder van de gemeente De Fryske Marren.

Toen het kabinet viel, besloot ze te solliciteren. "Ik dacht: het is nu of nooit." Die ambitie legde Boelsma ook voor aan haar vier zoons. "Ze zijn redelijk nuchter en zeiden dat ze het prima vonden. Nu het zover is, vinden ze het allemaal toch stiekem heel leuk."

In de gemeentepolitiek werkte Boelsma veel samen met andere partijen en ze hoopt die manier van werken in de Kamer voort te zetten. "De ene keer heeft de ene partij een goed idee, en de andere keer de andere", zegt Boelsma. "Zo kom je verder."

De Haagse politiek is harder dan Boelsma uit de gemeente gewend is, toch heeft ze zin om aan de slag te gaan. "Natuurlijk zal dat niet van vandaag op morgen veranderen en ook niet door mij alleen. Daar moet je gezamenlijk wel voor gaan."

De 'tussenstap' van inhoudelijke gesprekken tussen D66-leider Rob Jetten en CDA-leider Henri Bontenbal kent een voorbeeld uit het verleden. Mariette Hamer was informateur in 2021 toen de kabinetsformatie ook moeizaam verliep. Ze adviseerde dat twee partijen alvast een 'proeve van een regeerakkoord' zouden schrijven. Dat waren toen VVD en D66. Haar idee had succes.

Bij die zogenaamde proeve - dat nog geen regeerakkoord is, maar meer een basisstuk voor verdere onderhandelingen - konden andere partijen zich aansluiten. Die tussenstap had toen het gewenste resultaat.

Toch duurde het uiteindelijk zeer lang voor er daadwerkelijk een coalitie was. Er waren nieuwe informateurs nodig, Johan Remkes en - net als nu - Wouter Koolmees, om naast VVD en D66 ook CDA en ChristenUnie te laten plaatsnemen in kabinet-Rutte IV.

Keuzes maken

Hamer noemt het voorstel van Koolmees in Nieuwsuur "zeer verstandig". "Het kon ook bijna niet anders en goed dat dit nu zo snel is besloten. In 2021 duurde het allemaal veel langer en moesten we daardoor veel aan relatieherstel doen. Nu al meteen over de inhoud praten, is verstandig."

De belangrijkste les uit haar ervaring in 2021 is volgens Hamer dat het heel belangrijk is dat partijen weten waar ze heen willen. "Dat D66 en CDA samen tot overeenstemming komen, maar dan ook de volgende stap zetten en keuzes maken. Als andere partijen daar mee uit de voeten kunnen, is er geen belemmering meer. Ik noem bijvoorbeeld VVD en GL-PvdA."

Secondant

"Er is een hele grote kans dat we ook met de VVD moeten samenwerken", zegt Jetten. Maar VVD-leider Dilan Yesilgöz blijft erbij dat haar partij niet wil samenwerken met GL-PvdA. Hamer: "Ze zegt: het ligt te ver uitelkaar. Maar dat kun je alleen beoordelen als dat stuk er ligt. Dan weet je dat pas echt."

De proeve werd in 2021 geschreven door VVD-leider Mark Rutte en D66-Leider Sigrid Kaag. Het vormde later de basis voor het toenmalige regeerakkoord. Jetten was in 2021 de secondant van Kaag.

Politiek duider Arjan Noorlander

"De aanpak zal goed zijn bevallen in 2021. Het is ook niet zo raar dat D66'er Koolmees een lijn kiest die ook Jetten succesvol acht. Het is ook een oude truc, een vlucht uit de politieke spelletjes, uit de beeldvorming, uit de campagne. Een poging het eindelijk eens over de inhoud te hebben. Dan blijken de verschillen misschien veel kleiner te zijn dan je dacht. Het is misschien net iets te scherp om te zeggen dat de verkenning is mislukt, maar hij is zeker niet gelukt. Koolmees heeft de partijen die elkaar uitsluiten niet in beweging gekregen."

Jetten zei ook dat er volgens hem een tussenstap nodig is om er achter te komen wat inhoudelijk de mogelijkheden zijn in de Tweede én de Eerste Kamer. "Om er daar wat doorheen te krijgen heb je meer dan vier partijen nodig. Dus er is met meer partijen een vertrouwensbasis nodig om grote hervormingen zoals bij migratie en de economie voor elkaar te krijgen. Die andere partijen moeten bereid zijn mee te doen", aldus de D66-leider.

"De VVD waardeert de inzet van de verkenner", schrijft VVD-leider Dilan Yesilgöz op X. "Maar waakt voor tijdrovende tussenstappen. Nederland heeft geen tijd te verliezen. Het is tijd om te bouwen aan een kabinet dat levert in het kiezersbelang. Wat de VVD betreft is dat een centrumrechts kabinet. De VVD staat klaar om daaraan mee te bouwen."

Campagnestand

Verkenner Koolmees vindt dat partijen nu echt uit de campagnestand moeten komen. Hamer ondersteunt die oproep. "De samenleving wil dat het spel van wie-met-wie? ophoudt. Dat duurt steeds langer. Een deadline is daarom belangrijk. Dat partijen niet denken: wat levert me dit in verkiezingstijd op, maar wat is er nodig voor het land?"

De deadline die Koolmees D66 en CDA heeft opgelegd is daarom drie weken. De onderwerpen die beide partijen zullen bespreken zijn: migratie, wonen, veiligheid/defensie, stikstof en de economie/het investeringsklimaat voor bedrijven. Koolmees adviseert ook dat D66 en CDA onderzoeken welke coalities in de Tweede en Eerste Kamer kunnen rekenen op een meerderheid.

D66 en CDA moeten de komende drie weken een "positieve agenda" opstellen om de formatie uit de impasse te halen. Dat is het advies van verkenner Koolmees (D66).

Tot nu toe wordt elke meerderheidscoalitie geblokkeerd. Daarom is het idee dat D66 en CDA het eerst eens worden over vijf grote onderwerpen: migratie, wonen, veiligheid/defensie, stikstof en de economie/het investeringsklimaat voor bedrijven. "Daarna kunnen andere partijen beoordelen of ze aanknopingspunten zien om mee te werken", zegt Koolmees.

D66 en het CDA krijgen de niet bepaald makkelijke opdracht om in hun onderhandelingen ook al rekening te houden met de wensen van andere partijen. Zo wees Koolmees erop dat in de Eerste Kamer nog zeker tot maart 2027 GroenLinks-PvdA en BBB belangrijk zijn om voorstellen aan een meerderheid te helpen.

Op de bagagedrager

D66-leider Jetten voorspelt dat het een zoektocht gaat worden. Hij belooft zoveel mogelijk rekening houden met andere partijen. "Het zal geen agenda worden waar alleen D66- en CDA-kiezers blij van worden."

Ook CDA-leider Bontenbal, die met 18 zetels mee mag schrijven, wil op deze manier een eerste stap zetten. "Ik hoop dat er genoeg uitkomt voor andere partijen om op de bagagedrager te springen."

Wachtkamer voor de VVD

Dat de VVD met 22 zetels niet aan tafel zit, is even slikken voor VVD-leider Yesilgöz. Zij heeft haar zinnen gezet op een coalitie met D66, CDA en JA21, maar moet nu van Koolmees in de wachtkamer plaatsnemen. Dat lijkt haar niet te bevallen: "De VVD waakt voor tijdrovende stappen", schrijft ze op X.

De verbanning naar de wachtkamer heeft de VVD over zich afgeroepen door de weigering om te onderhandelen over een coalitie met GroenLinks-PvdA. "D66 en CDA zijn winnaars van de verkiezingen, hebben geen partijen geblokkeerd en kunnen links en rechts zoeken naar draagvlak", verklaarde Koolmees. Een minderheidscoalitie noemde hij nadrukkelijk nog als optie.

Voor D66 en CDA betekent de stap een risico. Zij moeten na hun gezamenlijke onderhandeling ook nog met andere partijen onderhandelen en daardoor mogelijk ook meer inleveren. "Maar als we alle risico's blijven mijden, komt het nieuwe kabinet niet dichterbij", zegt Jetten daarover. "Dit is een noodzakelijk risico."

"Het was voor ons makkelijker geweest om achterover te leunen", zegt Bontenbal. "Maar ik wil op een andere manier politiek bedrijven. Ik ben niet dit vak ingegaan om laf te zijn."

De Tweede Kamer gaat donderdag in debat over het advies van de verkenner. Dan wordt ook duidelijk welke informateurs de onderhandelingen gaan begeleiden. Het zal er in elk geval een van D66 en een van het CDA zijn. Uiterlijk 9 december moeten ze klaar zijn.

Met bloemen, zoenen, een persoonlijk woord van Kamervoorzitter Bosma en tromgeroffel op de kamerbankjes is in Den Haag vanmiddag afscheid genomen van 70 Kamerleden. 23 Kamerleden kozen zelf voor een vertrek en stelden zich niet meer verkiesbaar, 47 anderen moeten door zetelverlies bij de verkiezingen het veld ruimen.

Het grootst was die klap voor Nieuw Sociaal Contract: de voltallige fractie vertrekt omdat de partij van twintig naar nul zetels ging.

Met een grapje hier en een woordspeling daar probeerde Kamervoorzitter Bosma daar vandaag een niet te groot drama van te maken. Zo zei hij tegen Olger van Dijk dat NSC "misschien wel uit de rails liep maar Van Dijk niet, getuige zijn nieuwe baan bij ProRail". Faith Bruyning prees hij voor haar "tomeloze inzet voor een medisch centrum op Sint Eustatius". Volgens Bosma was dat wellicht de reden dat op die plek NSC juist wel een overwinning boekte.

Bij Nicolien van Vroonhoven werd de toon serieuzer. De "politica van de buitencategorie" dwong volgens Bosma respect af omdat ze ondanks alles met een "prettig soort van plichtsbesef" bleef doorgaan. Eerst als steun en toeverlaat van Pieter Omtzigt, na zijn vertrek ook als leider. Bosma noemde haar "beleidsbepalend" bij een "grote maar ook onstuimige fractie." Van Vroonhoven, maar ook haar opvolger Eddy van Hijum, kregen langdurig applaus, waarbij ze zichtbaar ontroerd waren.

Zo ook bij Marieke Koekkoek van Volt. Ze wilde graag door, maar na het zetelverlies van Volt is Laurens Dassen nu alleen. Bosma zei het heel jammer voor hen te vinden.

Staafdiagrammen en eikelmuis

Voor elk vertrekkend Kamerlid waren er persoonlijke woorden. Zo stond Bosma stil bij PVV'er Willem Boutkan, die op de uitslagenavond bij de verkiezingen in 2023 eerst niet door had dat hij in de Kamer kwam, tot zijn vrouw zapte naar de juiste zender. Zijn "golden voice" zal worden gemist, zei Bosma.

Met het vertrek van CDA'er Eline Vedder, het enige Kamerlid dat naast haar werk ook dagelijks agrariër is, wordt de Kamer volgens Bosma "een stukje killer". PVV'er Reinbert Blaauw kreeg lof voor zijn puntige teksten, BBB'er Pierik vanwege zijn voorliefde voor staafdiagrammen en tabellen en zijn vermogen om moeilijke materie in heldere taal uit te leggen. En dankzij "ongewone jongen" Geert Gabriëls van GroenLinks-PvdA weten we nu wat een eikelmuis is, zei Bosma.

'Ophef minder belichten'

Sommige Kamerleden keren misschien nog terug als zittende Kamerleden doorschuiven naar een kabinet. Bosma denkt dat dat wellicht opgaat voor VVD'er Simone Richardson. Vier keer kwam ze de Kamer in om collega's te vervangen. Dat zou ook voor VVD'er Bart Bikkers kunnen gelden, die op plek 23 stond en het net niet redde.

Een staande ovatie was er voor een van de langstzittende Kamerleden, SP'er Van Nispen. Meer dan 4000 Kamerdagen was hij actief. De politiek ligt vaker dan vroeger onder vuur, zei Van Nispen in een korte toespraak. Maar de media mogen wat hem betreft de ophef wat minder belichten en het werk achter de schermen wat vaker. Zelf heeft hij bijvoorbeeld 1060 moties ingediend. "En ja Henri, die waren allemaal even goed" zei hij, grappend naar CDA-leider Bontenbal, die de hoeveelheid moties in de Kamer veel te groot vindt.

'Fenomeen Timmermans'

Vrijwel zeker keert ook een van de prominentste Kamereden, Frans Timmermans, niet terug. Hij was vanmiddag ook niet bij het afscheid. De GroenLinks-PvdA-leider stopte op de verkiezingsavond nadat uit de exitpoll duidelijk was geworden dat zijn partij fors had verloren. Timmermans zei toen dat hij de kiezers niet heeft "kunnen overtuigen". Hij nam daarvoor "de volledige verantwoordelijkheid".

Bosma stond uitgebreid stil bij Timmermans' inzet, humor en zelfspot. "Weinigen kunnen bogen op zo'n carrière. Hij was een van de meest gezichtsbepalende politici van de afgelopen twintig jaar. Een fenomeen vertrekt uit de Kamer."

Nog geen twee jaar geleden werden ze geïnstalleerd, vandaag nemen ze al afscheid. Zeventig Kamerleden keren na vanmiddag niet meer terug in de blauwe bankjes.

Sommigen hebben er zelf voor gekozen, zoals SP-Kamerlid Michiel van Nispen, die het na ruim 11 jaar mooi geweest vindt. Voor anderen, waaronder het grootste deel van de twintig koppen tellende NSC-fractie en voor andere kandidaten van partijen die verlies leden, is het een hard gelag.

Zoals voor GroenLinks-PvdA-Kamerlid Geert Gabriëls, die met zijn plek 19 op de lijst dacht Kamerlid te blijven. Tot de voorkeursstemmen bekend werden en hij samen met fractiegenoot Jimme Nordkamp net buiten de boot bleek te vallen. "Ja daar baal ik enorm van."

De 68-jarige NSC'er Harm Holman had de keus om te stoppen dan al wel zelf gemaakt, het verdwijnen van zijn hele fractie noemt hij bedroevend. Ook al was hij "ergens ook blij" dat het kabinet ten val kwam omdat het "echt niet meer ging".

Afscheid live bij de NOS

Het afscheid van de Kamerleden is vanaf 13.00 uur te volgen via een livestream op NOS.nl en in de NOS-app.

De meeste NSC-kamers zijn daags voor het afscheid leeg en verlaten, maar Holman is nog druk. Samen met ChristenUnie-Kamerlid Pieter Grinwis, die als nummer 2 op de lijst van zijn partij wel werd herkozen, werkt hij tot het laatst aan een initiatiefwet voor de toekomst van de landbouw. Vandaag dienen ze het voorstel in waarin staat dat een boer alleen zoveel koeien mag houden als past bij de hoeveelheid landbouwgrond die hij heeft.

De dag voor zijn vertrek uit de Kamer is hij met zijn vrouw onderweg naar Den Haag als ze om beurten vanuit de auto telefonisch hun verhaal doen. Dat het indienen van de wet nog lukt geeft "een leuk feestelijk tintje" aan een verder "allerminst feestelijk afscheid voor zijn partij", zegt Holman. Hij hoopt dat de onderhandelaars voor een nieuw kabinet serieus naar het plan kijken, want "zonder beweging in het stikstofdossier" wordt het voor het hele land "heel zwaar".

Maar het is ook wel goed om te stoppen nu, zegt Holman. Kamerlid zijn was ook topsport, volgens hem zelfs een aanslag op z'n gezondheid. Zijn vrouw beaamt dat. Na deze tropenjaren, met honderden mails en berichten per dag is het nu tijd om bij te komen. Ze hopen binnenkort samen een reis naar Zuid-Amerika te maken. Er moet nog wel wat verder worden afgeschaald: Holman staat als gedreven landbouwwoordvoerder "altijd aan". Holman zelf: "Ik leer de uitknop af en toe al wel te vinden."

Geert Gabriëls

Die uitknop had GroenLinks-PvdA-Kamerlid Geert Gabriëls nog liever helemaal niet ingedrukt. Twee jaar geleden kwam de oud-gedeputeerde uit Limburg vol ambitie en energie naar Den Haag. Het Kamerlid dat zich met waterbeleid en PFAS bezighoudt had nog veel plannen.

De teleurstelling is dan ook groot. Niet over de voorkeurstemmen want er komen "vier toppers bij", zegt hij. Maar het niet verkozen worden was volgens Gabriëls best even slikken. Toch heeft hij nog een beetje hoop. Mocht zijn partij in een kabinet komen en er Kamerleden doorschuiven is er misschien nog kans. Daarom woont hij de fractievergaderingen voorlopig nog bij.

Gabriëls zegt sinds zijn vijftiende nooit zonder werk te hebben gezeten, dus "dat wordt na vandaag toch wel even gek".

Claudia van Zanten

Ook voor BBB'er Claudia van Zanten is het de laatste dag. "Politiek is mijn passie, dus ik was liever doorgegaan. Maar het hoort er ook een beetje bij, dat weet je als je de politiek in gaat."

Ze gaat de komende tijd vooral "koffiedrinken met potentiële werkgevers" maar weet nog niet wat ze nu gaat doen. En een terugkeer ooit in de Kamer? "Je moet nooit iets uitsluiten. Ik bedoel, kijk naar de terugkeer van Mona Keijzer."

Michiel van Nispen

SP-Kamerlid Van Nispen nam de stap zelf, toch heeft hij vandaag gemengde gevoelens. Van Nispen vond het Kamerwerk eervol, maar voelde de afgelopen jaren "toenemend ongemak over het functioneren van de politiek".

Op feestjes en in sportkantines werd hij aangesproken over "de ophef die in de politiek en media hoogtij leek te vieren". Van Nispen erkent dat de politiek er de laatste jaren niet altijd in slaagde problemen goed op te lossen, maar, zegt hij, "er is ook een ander verhaal".

Zoals het extra geld voor de sociale advocatuur, het toegankelijker maken van rechtshulp in wijken, en het werk van de parlementaire enquêtecommissie die de fouten in de toeslagenaffaire verder blootlegde. Voor deze zaken zette hij zich in, daar is hij ook trots op.

Hoe pijnlijk het ook is dat de kiezer de SP de afgelopen jaren steeds minder wist te vinden, zijn idealen worden er niet minder om. Ook buiten de Kamer wil Van Nispen zich "blijven inzetten voor het versterken van democratie en rechtstaat".

Het lijkt erop dat in de volgende fase van de kabinetsformatie twee partijen met elkaar gaan praten over de inhoud. Volgens ingewijden is het een serieuze optie om nu eerst D66 en CDA bij elkaar te zetten, om te kijken waar ze elkaar kunnen vinden. Daarna kunnen andere partijen aansluiten.

D66 en het CDA zijn de grootste winnaars van de verkiezingen en sluiten elkaar niet uit als coalitiepartner. Zowel D66-leider Jetten als CDA-voorman Bontenbal zei vandaag klaar te zijn om over de inhoud te gaan praten. De hoop is dat die gesprekken de impasse kunnen doorbreken waar de formatie in lijkt te zijn beland.

Verkenner Koolmees biedt morgenavond zijn eindverslag aan Kamervoorzitter Bosma aan. Vandaag voerde hij nog afzonderlijke gesprekken met Bontenbal, Jetten en VVD-fractievoorzitter Yesilgöz. In de middag kwam ook voorzitter Vos van de Eerste Kamer bij hem langs.

Zij maakte duidelijk dat het belangrijk is om rekening te houden met de senaat. Toch hoeft het volgens haar geen probleem te zijn dat geen van de coalitievarianten die nu op tafel liggen een meerderheid heeft in de Eerste Kamer. "Dat is nu ook zo, al sinds 2020", zei ze.

'Ingewikkelde puzzel'

Koolmees noemde zijn opdracht vandaag "een interessante puzzel, maar ingewikkeld om te leggen". Dat het zo moeilijk is komt volgens hem doordat verschillende partijen blokkades opwerpen. Daarmee doelt hij op de VVD, die een coalitie met GroenLinks-PvdA uitsluit, en ook op de partijen die samenwerking met Forum voor Democratie of de PVV uitsluiten.

Hij wilde nog niet zeggen of hij erin geslaagd is de puzzel te leggen. "Het moet nog blijken of het gelukt is." De VVD wil eigenlijk alleen in een coalitie met D66, CDA en JA21, maar dat ziet D66 weer niet zitten. Volgens Jetten zijn de verschillen tussen zijn partij en die van Joost Eerdmans daarvoor te groot. Bovendien blijft die coalitie steken op 75 zetels, net geen meerderheid.

Ondanks de blokkades ziet de verkenner ook een bepaalde eensgezindheid bij de fractievoorzitters. "Ik constateer dat heel veel partijleiders zeggen dat ze snel een stabiel kabinet willen." Ook willen ze volgens hem stappen zetten op belangrijke thema's als migratie, stikstof en de woningmarkt.

Donderdag debatteert de nieuwe Tweede Kamer over de kabinetsformatie en wordt besloten wie de volgende fase moet begeleiden als verkenner of informateur. Koolmees zal dat in ieder geval niet zijn. Hij heeft zijn werkgever, NS, beloofd om na donderdag weer daar aan het werk te gaan.

Het demissionaire kabinet heeft in totaal 2,5 miljard euro verdeeld om nieuwe woonwijken beter bereikbaar te maken. Het geld is onder meer bedoeld voor wegen, fietspaden en tramlijnen in gemeentes door het hele land.

Dat het geldbedrag hiervoor vrijkwam, stond al in het hoofdlijnenakkoord van het kabinet-Schoof. De afgelopen tijd mochten gemeentes hiervoor allerlei plannen indienen en daar hebben twee ministeries, die van Infrastructuur en Volkshuisvesting, nu een keuze in gemaakt.

VeluweWaalpad en Host-city

Zo krijgt de gemeente Arnhem ruim 64 miljoen euro voor het VeluweWaalpad, dat een 'doorfietsroute' tussen Arnhem en Nijmegen moet worden. Gemeentes in de Gelderse Vallei krijgen 43 miljoen euro om fietsen tussen Ede, Rhenen, Veenendaal en Wageningen aantrekkelijker te maken.

Onder meer Barendrecht, Gorinchem, Hoorn en Westervoort krijgen geld om hun stationsgebied te verbeteren. Apeldoorn krijgt bijna 3 miljoen euro voor geluidsschermen rond Host-city, een wijk waar honderden woningen moeten komen.

Volledige plaatje

Het andere deel van het bedrag is bedoeld voor grootschalige woningbouwgebieden. Zo komt er bijvoorbeeld een half miljard euro vrij voor de de Merwedelijn, een snelle verbinding tussen station Utrecht Centraal en Nieuwegein.

Dat de projecten de bedragen krijgen toegewezen, betekent nog niet dat het zeker is dat ze er ook zullen komen. Vaak is daarvoor nog meer geld nodig en moet eerst het volledige financiële plaatje nog rondkomen.

D66 en het CDA gaan de komende drie weken praten onder leiding van informateurs Hans Wijers (D66) en Sybrand Buma (CDA). Dat moet een positieve agenda opleveren, waarna andere partijen aan kunnen sluiten. En zo belandt de formatie, zo hoopt verkenner Wouter Koolmees, niet direct in een impasse. Rob Jetten en Henri Bontenbal gaan het hebben over de vijf thema's waar rap iets aan moet gebeuren: wonen, stikstof, asiel, defensie en de economie.

D66-watcher Lars Geerts en CDA-watcher Roel Bolsius vertellen in podcast De Dag waar de twee partijen het in die thema's al wel over eens zijn. Zo tekenen zich de contouren van een kabinet met de tandem Jetten-Bontenbal af. Hoe willen zij omgaan met het uitkopen van boeren? Komen er nationale asielmaatregelen? En wat gaat er gebeuren met de hypotheekrenteaftrek?

Eerder maakten we in deze formatie afleveringen over hoe GroenLinks-PvdA samen zou kunnen werken met de VVD en welke dilemma's een coalitie tussen D66 met JA21 zouden opleveren.

Reageren? Mail dedag@nos.nl

Presentatie & montage: Marco Geijtenbeek

Redactie: Lisa Konings & Judith van de Hulsbeek

Deze aflevering van De Dag kun je hier beluisteren. Bevalt het? Vergeet je dan niet te abonneren!

Onze podcasts:

De Dag: elke werkdag 20 minuten verdieping bij één onderwerp uit het nieuws.

Lang verhaal kort: elke werkdag rond vijven één onderwerp, in 5 minuten. NOS op 3 vertelt je wat je moet weten over een actueel onderwerp om het nieuws erover beter te kunnen volgen.

Met het Oog op Morgen: elke dag een overzicht van het nieuws, een blik in de ochtendkranten en het betere journalistieke interview.

Het Beste uit het Oog: iedere zaterdag selecteert de redactie van Met het Oog op Morgen de mooiste gesprekken van de afgelopen week.

De Stemming van Vullings en De Rooy: elke vrijdag een nieuwe aflevering waarin de politieke week wordt doorgenomen. Gemaakt door de NOS en EenVandaag.

Jeugdjournaal-podcast: iedere week vindt het Jeugdjournaal antwoorden op vragen van kinderen bij het nieuws.

De Koninklijke Marechaussee gaat nog zeker tot volgend jaar zomer door met controles aan de grens met Duitsland en België. Het demissionaire kabinet wil zo voorkomen dat mensen illegaal de grens oversteken en hoopt op het "preventieve effect" dat ervan uitgaat.

Afgelopen negen maanden zijn bijna 500 mensen tegengehouden bij de grens, iets meer dan met reguliere controles het geval zou zijn geweest. Demissionair minister Van Weel (Asiel en Migratie) vindt het "voorstelbaar" dat migranten er daardoor uiteindelijk voor kiezen om naar andere landen te gaan, schrijft hij in een Kamerbrief.

Hoe veel mensen werden er in die periode gecontroleerd en hoe veel mankracht kostte dat?

Toenmalig minister Faber stelde eind vorig jaar de grenscontroles in via een tijdelijke maatregel. Ze kreeg daar toen veel kritiek op. Zo noemde een burgemeester het "symboolpolitiek", omdat er geen extra mensen voor werden vrijgespeeld.

Meerdere landen binnen de Europese Unie controleren op dit moment hun binnengrenzen, waaronder buurlanden België en Duitsland. Omdat dat tegen de afspraken binnen de Europese Unie is, moeten landen wel aantonen dat er sprake is van "een ernstige dreiging ten aanzien van de openbare orde of binnenlandse veiligheid".

Volgens Van Weel is die dreiging in Nederland er nog steeds: meer druk op de asielketens zou volgens hem "kunnen leiden tot een verhoogde dreiging voor de openbare orde". Hij wijst daarbij op het tekort aan plekken in de asielopvang.

Niet minder druk op asielopvang

Toch zullen de grenscontroles nauwelijks zorgen voor minder druk op de asielopvang, concludeerde de Algemene Rekenkamer eerder. Dat komt doordat de marechaussee geen asielzoekers mag weigeren bij de grens. De maatregel helpt volgens de rekenkamer wel om het aantal mensen dat illegaal de grens wil oversteken omlaag te brengen.

Het aantal asielzoekers dat afgelopen acht maanden ons land binnenkwam, is flink gedaald ten opzichte van vorig jaar. Ook staken er minder mensen zonder geldige papieren de Europese buitengrens over. Omdat het binnen de EU toch nog om ruim 100.000 mensen gaat, noemt Van Weel wel "de absolute druk nog steeds hoog".

Hij wil in ieder geval tot de invoering van het Europees Migratiepact aan de grenzen met België en Duitsland blijven controleren. "Uiteindelijk hopen we met invoeren daarvan dat we daadwerkelijk effectievere procedures aan de buitengrens krijgen, waarmee de grenscontroles tot het verleden zouden moeten behoren", zegt Van Weel.

De VVD komt geld tekort en denkt aan een voor liberalen opmerkelijke manier om de partijkas te spekken. In een mail wordt de leden gevraagd na te denken over een verplichte afdracht voor iedereen die namens de partij een politieke functie vervult.

Alle ministers, staatssecretarissen, Kamerleden, provinciebestuurders, burgemeesters, wethouders en raadsleden zouden 3,5 procent van hun inkomen uit zo'n functie moeten afdragen aan de partij, staat in het plan. Het partijbestuur erkent dat het een dilemma is. "Dat wat we voorstellen past eigenlijk niet binnen het liberale uitgangspunt van vrijheid en eigen verantwoordelijkheid", staat er.

Maar nood breekt wet, verklaart het hoofdbestuur de draai. De VVD heeft sinds 2021 bij Tweede Kamerverkiezingen veel zetels verloren en krijgt daardoor minder subsidie van de overheid. Tegelijkertijd wordt het voeren van campagne en het onderhouden van het partijapparaat steeds duurder.

Nieuw tekort dreigt

Er is al veel bezuinigd, zo'n 800.000 euro dit jaar, maar desondanks dreigt ook voor 2025 een tekort van bijna 1 miljoen euro. Bovendien hebben veel andere partijen al zo'n afdrachtregeling voor de eigen politici.

De bekendste is die van de SP. Het salaris van ambtsdragers van die partij wordt direct in de partijkas gestort. Kamerleden en andere volksvertegenwoordigers krijgen vervolgens een modaal inkomen overgemaakt door de partij. Dat scheelt de SP een incassoregeling en levert heel veel geld op.

Maar ook GroenLinks-PvdA, CDA en D66 verplichten hun politici om geld af te dragen aan de partij. Bij het CDA gaat het om 3 procent, bij D66 om 6 procent en bij GroenLinks-PvdA kennen ze een progressieve regeling, die kan oplopen tot 10 procent van het politieke inkomen.

Wel aftrekbaar

Als de verplichte afdracht bij de VVD doorgaat, dan gaan Tweede Kamerleden maandelijks 411,25 euro bruto betalen. Ministers zijn het duurste uit, met 511, 86 euro bruto. Omdat het om een gift aan de partij gaat, is die aftrekbaar van de belasting en komt het netto bedrag lager uit, en het is inclusief de reguliere partijcontributie.

Het voorstel komt aan de orde op een ledenvergadering op 13 december. Het bestuur hoopt op "een stevige discussie" over het 'dilemma-stuk'. Die discussie is binnen de VVD inmiddels wel losgebarsten, vooral onder lokale wethouders en raadsleden.

Op sociale media verwijzen ze naar de verkiezingsslogan van de partij: 'Rust in de portemonnee'. Dat geldt kennelijk niet voor wie actief is in de provincie of gemeente, wordt er geschamperd.

Het is ruim een week na de verkiezingen en het is doodstil op de gang bij NSC in het Kamergebouw. "Donderdagochtend gaat er een bus naar partijbureau & Pieter", is een van de tien mededelingen die op een groot wit vel gekalkt staan. Met daarbij de oproep om te helpen met het volladen van de bus. De gang moet leeg, want de hele fractie neemt komende week afscheid.

"Als het Vitesse lukt om terug te komen, dan moet het ons ook kunnen lukken", zegt NSC-leider Eddy van Hijum in september nog hoopvol. Maar terwijl de Arnhemse voetbalclub, tegen de verwachtingen in, punten sprokkelt, haalt NSC nul zetels bij de verkiezingen. Die keiharde waarheid bevestigde de Kiesraad gisteren.

Na twee tumultueuze jaren is NSC tóch een politieke steekvlam gebleken - precies wat oprichter Pieter Omtzigt wilde voorkomen. "Het streven is zoals wij dat noemen: een verantwoorde groei", schreef hij bij aanvang. Zo liep het dus niet.

Dubbeltje op z'n kant

Dat NSC überhaupt wordt opgericht is een dubbeltje op zijn kant. In aanloop naar de Kamerverkiezingen van 2023 spreekt Omtzigt - na jaren bij het CDA en een tijdje als eenpitter in de Kamer - maandenlang over zijn politieke toekomst met vertrouwelingen, onder wie zijn latere opvolgers Van Hijum en Nicolien van Vroonhoven.

Er zijn serieuze twijfels over de mogelijkheden en tijdens een lunch bij Van Vroonhoven thuis in Hilversum, is de inzet om op een fijne manier uit elkaar te gaan, vertellen betrokkenen in het boek De ruk naar rechts. Maar het loopt anders. Er zijn zoveel goede ideeën en er is momentum, het is nu of nooit. De lunch mondt uit in de oprichtingsvergadering van Nieuw Sociaal Contract.

Qua inhoud ontloopt NSC de oude partij van de oprichters, het CDA, niet veel. Wel zijn er andere accenten: goed bestuur en bestaanszekerheid. Maar tijdens de campagne blijft er onduidelijkheid over de ambitie. De partij peilt niet zelden als grootste, maar Omtzigt wil niet zeggen of hij het premierschap ambieert en wil eigenlijk niet regeren met zijn nagelnieuwe partij.

Maar dan komt de uitslag en die dwingt NSC toch die kant op. De partij komt op twintig zetels en in zijn overwinningsspeech zegt Omtzigt beschikbaar te zijn voor gesprekken. "Het zal niet eenvoudig zijn", zegt hij daarbij wel.

Dat blijkt. Er volgt een moeizame formatie. Vooral omdat Omtzigt en zijn halve fractie de grote verkiezingswinnaar niet zien zitten vanwege de extreme standpunten. De PVV blijkt echter bereid om veel in te leveren. Wilders trekt omstreden wetsvoorstellen in en er wordt een "basislijn" afgesproken over de rechtsstaat. En dus wordt er door geformeerd.

Maar niet zonder hobbels. Kort voor het einde van gesprekken onder leiding van informateur Ronald Plasterk, trekt de NSC-leider voortijdig de stekker eruit. Formeel omdat hij stukken te laat heeft gekregen, maar te horen is dat scherpe tweets, beroerde omgangsvormen en onderling wantrouwen Omtzigt te veel zijn geworden.

Desondanks volgt daarna nog een aantal onderhandelingsrondes met nieuwe informateurs en mét NSC, met als resultaat het kabinet-Schoof.

Uitbarstingen

Hoewel NSC best wat plannen het regeerprogramma in heeft gekregen, doet kabinetsdeelname de partij(leider) geen goed. Kort na het aantreden krijgt Omtzigt - weer - een burn-out. Er zijn verhalen over huilbuien en emotionele uitbarstingen van Omtzigt, ook tijdens de formatie. Van Vroonhoven neemt het over, eerst alleen, daarna als duo met Omtzigt, waarna hij toch definitief afzwaait.

Vanaf de start botst NSC met coalitiegenoot PVV. Op papier zijn er afspraken, in de praktijk lopen de meningsverschillen hoog op. Zo stapt NSC-staatssecretaris Idsinga op na een "onverteerbaar" X-bericht van Wilders over Idsinga's zakelijke belangen. Even later vertrekt staatssecretaris Achahbar vanwege polariserende omgangsvormen in het kabinet. In de slipstream stoppen ook twee Kamerleden.

De coalitie houdt het daarna nog even vol, totdat de PVV eruit stapt vanwege asiel. Wilders, die zich tegengewerkt voelt, noemt NSC de "Nederlandse Sabotage Club". Van Vroonhoven spreekt van "een persoonlijke aanval". "Dat is precies de reden waarom samenwerken met u zo moeilijk was."

Een paar maanden later stapt ook NSC uit de coalitie. Minister Caspar Veldkamp van Buitenlandse Zaken kan het niet verdragen dat zijn kabinet geen extra sancties wil tegen Israël. De andere NSC-bewindslieden volgen hem. En ook de fractie van NSC begint leeg te lopen: eentje vertrekt naar BBB, een ander naar JA21 en een wordt lijsttrekker van de Fryske Nasjonale Partij.

Voor de nieuwe partijleider Van Hijum volgt een campagne die nooit van de grond komt. NSC peilt een enkele keer een zetel, maar meestal nul. Met al het geharrewar en de samenwerking met tegenpool PVV vers in het geheugen, gelooft de kiezer het wel. Bovendien stemde de overgrote meerderheid eerder op NSC vanwege Omtzigt, maar die is uit beeld en zijn schoenen zijn ongevuld gebleven.

1,3 miljoen stemmen minder

NSC haalt uiteindelijk net geen 40.000 stemmen, zo'n 1,3 miljoen minder dan twee jaar terug. En dus moet de NSC-gang helemaal leeg. "Elke kamer langs, check vensterbank", staat op het grote witte vel.

NSC is hiermee overigens niet helemaal weg. "Ons fundament staat", reageert Van Hijum na de verpletterende nederlaag. "Vanaf hier gaan we herbouwen." De partij heeft nog een Europarlementariër, een burgemeester en beraadt zich nog over de gemeenteraadsverkiezingen in maart.

De Utrechtse burgemeester Dijksma, voorzitter van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten, zegt dat ze "zeer bezorgd" is over opmerkingen van demissionair minister Rijkaart (BBB) van Binnenlandse Zaken over PVV-leider Wilders.

Wilders deelde vorige week tweets waarin hij de suggestie wekte dat bij de Tweede Kamerverkiezingen in drie gemeenten was gesjoemeld met stembiljetten. Bewijs daarvoor is er niet. Het kwam hem op harde kritiek te staan, omdat hij daarmee volgens experts het vertrouwen in de democratie ondermijnde.

Rijkaart zei vanmiddag tegen persbureau ANP dat hij "niet zo'n moeite" had met het doorsturen van de tweets door Wilders. "Er worden wel vaker in het vuur van de strijd dat soort berichten de ether in geslingerd", zei hij. "Ik kan me dat ook wel indenken. Soms zit er ook wel een beetje emotie in, een primaire reactie."

Rijkaart zei ook dat hij zelf geen enkele aanwijzing had om te denken dat er bij de verkiezingen iets is misgegaan.

Ronduit pijnlijk

"Ik moest het bericht oprecht twee keer lezen", schrijft Dijksma op LinkedIn. "Zulke uitlatingen, die zonder enig bewijs twijfel zaaien over de integriteit van onze democratische processen, vormen een directe bedreiging voor het vertrouwen van mensen in onze instituties."

Ze vervolgt: "Dat nota bene de minister van BZK, die zich zou moeten laten gelden als hoeder van dit democratische proces, kennelijk niet inziet wat hij met deze reactie vergoelijkt, is ronduit pijnlijk."

Dijksma noemt het van het grootste belang dat het kabinet zich krachtig uitspreekt tegen "ongefundeerde aantijgingen die het fundament van onze samenleving aantasten". Ze wil het bij het eerstvolgende overleg met premier Schoof aan de orde stellen.

Het Centraal Orgaan opvang asielzoekers (COA) zegt "zeer verbaasd" te zijn over uitlatingen van demissionair asielminister Keijzer (BBB). De minister zei vanmiddag na afloop van de ministerraad dat ze ervan baalt dat het maar niet lukt om het aantal asielzoekers in het aanmeldcentrum in Ter Apel tot 2000 te beperken.

Volgens Keijzer blijven elders in Nederland honderden COA-bedden leeg. Dat is volgens haar schadelijk voor het vertrouwen in de overheid. "Ze zijn een zelfstandig bestuursorgaan, maar ik word erop aangekeken", aldus de minister.

Volgens het COA is het ministerie van Asiel en Migratie tot in detail op de hoogte van de mogelijkheden en beperkingen van het COA. De organisatie heeft in heel Nederland 76.000 bedden tot haar beschikking. "Als er bedden leegstaan, is dat in principe voor één nacht en komt de nieuwe bewoner de volgende dag", zegt een woordvoerder. "Het gaat dan om minder dan 1 procent van het geheel."

Daar komt bij dat het COA ook afspraken met gemeenten heeft. "In sommige gevallen zijn de beschikbare plaatsen niet bedoeld voor nieuwe asielzoekers uit Ter Apel, maar voor andere doelgroepen, zoals statushouders en jongeren. Daar houden we ons aan."

Ook het COA vindt het belangrijk dat het aantal asielzoekers in Ter Apel tot 2000 beperkt blijft. Dat lukt lang niet elke nacht. Elke nacht dat dit niet lukt, moet het COA 50.000 euro boete aan de gemeente Westerwolde betalen. Het boetebedrag is inmiddels opgelopen tot een bedrag van meer dan 1 miljoen euro.

Het COA wil zo snel mogelijk met de minister in gesprek. De asielketen is verstopt; handhaving van de spreidingswet en de doorstroming van statushouders naar gemeenten kunnen helpen om dat probleem op te lossen, aldus het opvangorgaan. "Daarvoor hebben wij de minister nodig."

De Mobiele Eenheid mag voor een tweejarige proef een waterkanon met traangas inzetten als demonstraties uit de hand lopen. Ook krijgen ME'ers op korte termijn busjes met pepperspray met een bereik van zes en zeven meter.

Minister Van Oosten van Justitie en Veiligheid geeft toestemming voor deze proef met zwaardere wapens na gesprekken met de politie na de rellen op het Malieveld in Den Haag. Een anti-immigratiedemonstratie liep uit de hand en de Mobiele Eenheid had moeite om de relschoppers in de hand te houden.

De politie heeft ook gevraagd om de inzet van luchtdrukwapens en verf in waterkanonnen. Die komen er voorlopig nog niet, omdat er nog technische proeven mee gedaan moeten worden.

Vanaf december kan de proef met de waterkanon en de pepperspraybusjes gestart worden.

Bij de Partij voor de Dieren in de Eerste Kamer is een stevige ruzie uitgebroken over wie de leiding houdt van de driekoppige fractie. Vandaag is de fractie uiteengevallen in twee kampen: Niko Koffeman en senator Peter Nicolaï enerzijds en fractievoorzitter Ingrid Visseren-Hamakers anderzijds.

Koffeman is na een conflict over de koers van de partij al geen lid meer van de Partij voor de Dieren, maar hij zegt wel dat hij en Nicolaï de fractie in de Eerste Kamer blijven aansturen. Berichten dat ze zich afsplitsen, worden door NicolaI tegengesproken. Hij heeft ook een brief aan de voorzitter van de Eerste Kamer Vos geschreven dat Visseren-Hamakers weg is en een eigen fractie moet beginnen.

Overgebleven

Maar het bestuur van de partij kijkt er heel anders tegenaan. In een mail aan de leden schrijft het bestuur dat Koffeman zijn lidmaatschap heeft opgezegd, dat Nicolaï zich bij hem heeft aangesloten en dat ze als niet-lid van de partij niet in de fractie kunnen blijven. In hun ogen is Visseren-Hamakers het enige overgebleven fractielid in de Eerste Kamer. Nicolaï is ook geroyeerd door de partij.

Het conflict draait om de koers van de partij onder leiding van Esther Ouwehand. De partij steunt sinds kort extra investeringen in Defensie en profileert zich in het Gaza-debat. Koffeman en Nicolaï vinden dat die koers te ver afdrijft van het bestrijden van dierenleed, waar de partij voor is opgericht.

Kandidatenlijst

Uit onvrede met de bredere koers van Ouwehand werd Vrede voor Dieren opgericht. Op de kandidatenlijst van deze partij staan ook Ewald Engelen en oud-PvdD-voorzitter Ruud van der Velden. Partijleider Ouwehand zegt trots te zijn op Visseren. "Zij zal in de Eerste Kamer onze unieke en krachtige stem zijn voor de dieren, natuur en klimaat."

Senator Nicolaï zegt in een reactie zich niet bij zijn royement neer te leggen en dit aan te vechten. Een woordvoerder van de Eerste Kamer noemt het een "uitzonderlijke kwestie" en zegt dat er maandag verder over wordt gepraat.

Het demissionaire kabinet wil de boetes op illegale verkoop van vapes en sigaretten fors verhogen. Als een verkoper voor de eerste keer wordt gepakt, krijgt hij een boete van 2040 euro. Dat is 700 euro meer dan nu.

De boete voor een tweede overtreding gaat met meer dan 1000 euro omhoog en komt op 3060 euro. Als illegale verkoop vanuit een organisatie met meer dan vijftig medewerkers wordt gedaan, wordt de boete 4040 euro.

De illegale verkoop van vapes en sigaretten door online verkopers, supermarkten, nachtwinkels en café's is een groot probleem. Vapes mogen niet worden verkocht aan jongeren onder de 18, en vapes met een smaakje zijn in Nederland verboden.

Onder de toonbank

Maar ze worden vaak nog 'onder de toonbank' en online aan jongeren verkocht, zegt demissionair staatssecretaris Judith Tielen. Zij hoopt dat de hogere boetes dat tegengaan. "Nicotine is ontzettend slecht voor je en ook ontzettend verslavend."

"De boodschap voor illegale verkopers is helder", zegt de VVD-bewindsvrouw. "De illegale verkoop van vapes komt je heel duur te staan, vanaf de eerste keer dat je wordt gepakt." Het is de bedoeling dat de verhogingen op 1 juli 2026 ingaan, maar het besluit van de ministerraad moet nog worden voorgelegd aan Tweede en Eerste Kamer.

Ondertussen zijn kinderlongartsen samen met het RIVM en het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport bezig met het opzetten van een landelijk meldpunt. Hier kunnen artsen en huisartsen gezondheidsproblemen melden die mogelijk te maken hebben met vapen.

Zo moet duidelijk worden wat voor een klachten kinderen ervaren, maar ook welke vapes ze gebruiken. Ingrijpen bij ernstige gezondheidsklachten veroorzaakt door een specifieke vape moet op deze manier makkelijker worden. Het is nog niet duidelijk wanneer het meldpunt er is.

D66 heeft de Tweede Kamerverkiezingen gewonnen met 29.668 stemmen verschil met de PVV. Dat heeft de Kiesraad bekendgemaakt tijdens een openbare zitting in de Tweede Kamer.

Het uiteindelijke verschil tussen de nummer 1 en nummer 2 is daarmee nog ruim duizend stemmen groter dan verwacht door de verkiezingsdienst van persbureau ANP. Dat betekent overigens niets voor de zetelverdeling. Beide grootste partijen krijgen 26 zetels. Daarna volgen VVD met 22 zetels, GroenLinks-PvdA met 20 zetels en CDA met 18 zetels.

Vijf vrouwen zijn zoals verwacht met voorkeurstemmen in de Tweede Kamer gekozen. Het gaat om Fatihya Abdi, Mikal Tseggai, Lisa Vliegenthart en Barbara Kathmann van GL-PvdA en Marieke Vellinga-Beemsterboer van D66.

De voorzitter van de Kiesraad, Wim Kuijken, zei dat de uitslag betrouwbaar is en dat er geen bijzonderheden zijn geconstateerd die de uitslag in twijfel trekken. Wel benadrukte hij dat het tellen mensenwerk is en dat er hier en daar tel- en optelfouten zijn gemaakt. Maar het aantal fouten is de afgelopen jaren flink gedaald: van ruim 14.000 in 2021 naar 7766 nu.

Kritiek op Amsterdam

Kuijken stond in het bijzonder stil bij de situatie in Westerwolde (Groningen) en Stein (Limburg), waar in totaal 261 stembiljetten zijn gebruikt uit een verkeerde kieskring. De fout lag bij de leverancier van de stembiljetten. Omdat in de Kieswet staat dat mensen moeten stemmen op kandidaten in hun eigen kieskring, zijn al deze stemformulieren ongeldig verklaard. "Heel zuur voor de betreffende kiezers, die in alle oprechtheid meenden een geldige stem te hebben uitgebracht", zei Kuijken.

Hij prees verder de transparantie van de gemeenten, die de verslagen van de stembureaus op hun website plaatsten. "Zo kan iedereen de optelling narekenen." Wel vindt Kuijken dat het publiceren van de resultaten niet overal snel genoeg gebeurt. "De wet zegt: onverwijld", wat onmiddellijk of zonder uitstel betekent. Hij wees daarbij naar de gemeente Amsterdam, die gisteren pas publiceerde. "Die was echt heel laat. De organisatie van het verkiezingsproces kan in enkele gemeenten echt beter."

Ook had Kuijken nog een andere waarschuwing aan gemeenten: ze kunnen beter pas resultaten wereldkundig maken als ze alle stemmen hebben geteld. Nu gaven ze soms al gedeeltelijke uitslagen door aan het ANP, waardoor de resultaten later meerdere keren werden bijgesteld. "Dat heeft geleid tot onrust. Dat is onnodig en onwenselijk. Een uiterst zorgvuldige omgang met de presentatie van voorlopige, onvolledige tellingen is daarom echt van groot belang. Anders ontstaat gemakkelijk een misverstand of een verkeerde indruk." Hij vindt dat gemeenten en media hierover transparante en duidelijke afspraken moeten maken.

Hoewel de verkiezingsuitslag nog nooit zo dicht bij elkaar zat, is op basis van de prognoses duidelijk geworden dat D66 de meeste stemmen heeft gekregen. De Kiesraad moet dat resultaat vandaag nog wel officieel bevestigen.

De Kiesraad controleert de duizenden stembureaus, waar tienduizenden vrijwilligers en ambtenaren de stemmen tellen. Toen PVV-leider Wilders ongefundeerde berichten deelde die suggereerden dat er gesjoemeld zou zijn, weerspraken de Kiesraad, gemeentes en experts dat direct.

Zij wijzen op de onafhankelijke en cruciale positie van de Kiesraad bij de verkiezingen: de instantie telt niet alleen de stemmen op, maar houdt ook in de gaten of er geen fouten worden gemaakt.

Hoe doet de Kiesraad dat? En waarom is er ruim een week nodig om de uiteindelijke uitslag vast te stellen?

'Man scheurde stempas kapot'

Het begint als de stembureaus sluiten: dan moeten de leden van het stembureau beginnen met het tellen van de stemmen. Dat is openbaar, dus iedereen mag daarbij aanwezig zijn om te kijken hoe dat in zijn werk gaat.

Zo ziet het tellen van de stemmen eruit:

Telfouten komen regelmatig voor. Ze worden vaak ontdekt als het aantal stempassen dat stembureauleden hebben ingenomen, niet overeenkomt met het aantal stembiljetten dat in de stembus is gedaan. "Tellen is nu eenmaal handwerk en dat betekent dat er fouten gemaakt kunnen worden", zegt de Kiesraad.

De stembureaus melden eventuele telverschillen in het proces-verbaal, dat zijn de verslagen die elk stembureau naar de gemeente stuurt. Daarin staat ook hoe de dag is verlopen en of er dingen verkeerd zijn gegaan.

Hond at stempas op en andere dingen die misgingen

Het gaat in de stembureaus onder meer weleens mis met volmachten, waarmee je iemand anders voor je kan laten stemmen. Zo weigerde een stembureaulid van de gemeente Enschede een man met een volmacht een stembiljet te geven, omdat hij zelf al eerder had gestemd. "Meneer werd boos, scheurde de stempas kapot en begon te schreeuwen", is in het verslag te lezen.

In de stembureaus van Zuidplas en Amsterdam lag er eventjes een pen in het hokje, in plaats van een rood potlood. De stemmen die met de pen waren gedaan, moesten ongeldig worden verklaard. In de gemeente Enschede werd een stempas door een hond aangevreten. "Alle relevante info is nog leesbaar, dus we laten wel stemmen", schrijft het stembureaulid. In Lelystad en Kampen kwamen mensen met hun hand vast te zitten in de gleuf van de stembus.

Ook gaat er soms al voor de verkiezingen wat mis. Zo werden bijvoorbeeld in de gemeentes Westerwolde en Stein de verkeerde stembiljetten geleverd, waardoor 260 stemmen achteraf ongeldig werden verklaard.

Als er een onverklaard telverschil is van één stem of meer, is het stembureau verplicht om te hertellen. Maar soms zijn telfouten goed te verklaren. Zo zagen stembureauleden in Lelystad dat er per ongeluk stemmen in de verkeerde bus gingen, van het naastgelegen stembureau.

Als de afwijkingen te groot zijn, geeft de Kiesraad het stembureau de opdracht om opnieuw te tellen. Dat is bijvoorbeeld het geval als het telverschil groter is dan 2 procent, of als er opvallend veel (meer dan 3 procent) ongeldige of blanco stemmen zijn uitgebracht.

Volgens de Kiesraad was het aantal telfouten de afgelopen jaren het minst bij de Tweede Kamerverkiezingen van 2023, dat kwam toen uit op ruim 8600 stemmen. Dat aantal is bij lange na niet genoeg voor een zetel:

Doordat processen-verbaal van de stembureaus allemaal online staan, zijn de tellingen voor iedereen te controleren. Op X zijn dan ook meerdere voorbeelden te vinden van mensen die foute optellingen of gemiste stemmen delen. Dat laatste kan alleen als je als enige een voorkeursstem hebt uitgebracht op een kandidaat die in het proces-verbaal 0 stemmen heeft.

Al dit soort meldingen konden mensen tot afgelopen woensdag naar de Kiesraad sturen, die er vervolgens onderzoek naar doet. Daardoor waren er de afgelopen dagen in onder meer Rijswijk, Woerden en Aalten hertellingen. Daarnaast worden er door data-analyse mogelijke telfouten opgespoord, zoals in Stichtse Vecht.

De vorige Tweede Kamerverkiezingen gaven 225 mensen een melding door aan de Kiesraad. In 107 van die gevallen was er inderdaad een telfout gemaakt.

Negen dagen na de verkiezingen, na een proces van tellen, controleren en hertellen, zal de Kiesraad straks om 10.00 uur de officiële uitslag in de Tweede Kamer bekendmaken. Toch is het dan nog steeds niet helemaal officieel: een speciale commissie met Kamerleden gaat dan nogmaals kijken of er onregelmatigheden zijn.

Dat leidde bij de Tweede Kamerverkiezingen in 2023 tot een hertelling, toen bij vier stembureaus in Tilburg het aantal uitgebrachte stemmen lager was dan het aantal ingeleverde stempassen. Het grootste deel van de onverklaarbare stemverschillen werd alsnog gevonden en in de uiteindelijke uitslag aangepast.

Verkenner Koolmees zet vrijdag de kabinetsformatie meteen op scherp. Want hij zet tegenpolen (JA21/D66 en VVD/GL-PvdA) met elkaar om tafel om helderheid te krijgen over hoe het nu precies zit met hun genoemde verschillen. En dat kan nog wel eens spannend worden.

Zien Eerdmans en Jetten samen regeren wel zitten als ze zo van mening verschillen over het klimaat en Europa? Blijft VVD-leider Yesilgöz echt bij haar blokkade? En wat gebeurt er dan?

Koolmees vindt het een logische stap om op dag drie twee "koppeltjes" tegenover elkaar te zetten. Zijn opdracht is om snel helder te krijgen wie met wie wil regeren en dat pakt hij voortvarend aan.

Koolmees heeft in twee dagen alle vijftien partijleiders gesproken en hij heeft een aardig beeld. Álle partijen willen een snel en stabiel landsbestuur, álle partijen vinden dat de aanpak van de grote problemen zoals asiel, stikstof en veiligheid te lang stil heeft gelegen. "Maar er zijn wel verschillen over de samenstellingen", constateert Koolmees droogjes na afloop van zijn werkdag.

Zo groot?

Nu voert Koolmees de druk op door de tegenpolen gezamenlijk aan tafel te zetten. Hij wil meer duidelijkheid van twee koppeltjes: JA21 en D66; en VVD en GroenLinks-PvdA over hun inhoudelijke tegenstellingen. Zijn het nu échte verschillen of worden ze zo ervaren"? vraagt Koolmees zich af. "Klopt het? Zijn er overeenkomsten te bereiken? Of zijn ze echt zo groot?"

Het spannendste gesprek vrijdag wordt dat tussen VVD-leider Yesilgöz, GroenLinks-PvdA-leider Klaver en Koolmees in zijn tijdelijke werkkamer in de Kamer. JA21 en D66 hebben wel inhoudelijke verschillen over klimaat en Europa, maar hebben elkaar niet uitgesloten.

Dat heeft VVD-leider Yesilgöz wel gedaan bij GroenLinks-PvdA. "Er is niet één onderwerp waar we hetzelfde over denken", verklaarde VVD-leider Yesilgöz woensdag op de eerste formatiedag haar houding. "Ik heb het de kiezers beloofd."

Die VVD-blokkade maakt de formatiepuzzel extra complex. De VVD wil een kabinet van D66, VVD, CDA en JA21, maar dat is weer voor winnaar D66 niet comfortabel. Het zijn partijen met een rechts of christelijk signatuur en dat staat behoorlijk van D66 af. Verder blijft het steken op 75 zetels en moet er of een vijfde partij bij of voor ieder plan gedoogsteun bij de oppositiepartijen gezocht worden.

De kleinere partijen die vandaag op bezoek zijn gekomen houden de boot ook nog een beetje af. "Ons past bescheidenheid", was een veelgehoorde opmerking van een aantal partijleiders. Het waren alleen ChristenUnie-leider Bikker en 50Plus-leider Struijs die lieten doorschemeren dat er met hen wel te praten was over nodige steun.

Koolmees neemt een risico met zijn aanpak. Als VVD-leider Yesilgöz volhardt in haar opstelling, kan een streep gezet worden door de voorkeur van winnaar D66. Het is de verkenner dan niet gelukt om de VVD aan te sporen om compromissen te sluiten, zoals Koolmees zo belangrijk vindt.

Als de partijen willen dat al die grote problemen van asiel tot veiligheid worden aangepakt, zullen ze "over hun schaduw heen moeten springen", aldus Koolmees.

Bij de VVD zijn ze donderdagavond nog niet zo ver. Yesilgöz zal op de uitnodiging van de verkenner ingaan, zo laten ze vanuit de VVD weten. "Om toe te lichten waarom dit niet gaat werken."

Duidelijkheid is er dan wel, maar de formatie zal er niet eenvoudiger door worden.

De zeven fractievoorzitters die vandaag bij verkenner Koolmees langsgingen, zijn het over één ding eens: er moet zo snel mogelijk een nieuw en vooral stabiel kabinet op het bordes van het paleis staan. Voor de Kerst, zoals eerst werd gezegd, is wel erg optimistisch, maar een ellenlange formatie is niet in 's lands belang.

"Op zo kort mogelijke termijn weer een missionair kabinet", vindt CDA-leider Bontenbal, die erop wijst dat het huidige kabinet in de nieuwe Kamer nog maar op 26 zetels steunt. "Nederland verdient snel een daadkrachtig landsbestuur", vindt ook fractievoorzitter Klaver van GroenLinks-PvdA. "Nederlanders verlangen naar een politiek van daadkracht en verbinding, waarin zo veel mogelijk Nederlanders zich herkennen", meent D66-voorman Jetten.

Toch is het op deze eerste dag van deze kabinetsformatie nog moeilijk voor de partijen om de campagne-modus helemaal los te laten. Blokkades die voor de verkiezingen werden opgeworpen, staan nog recht overeind. De meeste partijen willen om uiteenlopende redenen nog steeds niet in een kabinet met de PVV. En VVD-fractievoorzitter Yesilgöz zegt nog steeds 'njet' tegen een coalitie met GroenLinks-PvdA.

Favoriete combinatie

Daarmee blokkeert ze de favoriete combinatie van verkiezingswinnaar D66. Jetten wil het liefst een breed kabinet, met VVD, CDA en GroenLinks-PvdA. Zo'n kabinet kan op ruime steun rekenen in de Tweede Kamer: 86 zetels.

"Er is niet één onderwerp waar we dezelfde opvatting hebben over het probleem of de oplossing", zei Yesilgöz vandaag over de verschillen tussen de VVD en de linkse fusiepartij. De liberalen zullen ook geen gedoogsteun geven aan een kabinet waar GroenLinks-PvdA aan meedoet, maakte ze duidelijk. "Ik heb de kiezers iets beloofd. Dus ik ben consistent."

VVD'ers laten niet na te benadrukken dat er een groot verschil is tussen de PvdA waarmee ze eerder samenwerkten en de huidige partij waar Jesse Klaver leiding aan geeft. Door de fusie met GroenLinks is de partij in de ogen van de VVD enorm opgeschoven naar links en in radicaal en activistisch vaarwater terechtgekomen.

Uit het verkiezingsprogramma van GroenLinks-PvdA is dat niet direct op te maken, maar dat GroenLinksers over het algemeen wat linkser zijn dan de sociaaldemocraten van de PvdA wordt niet betwist.

VVD-kiezer 'rechtser'

Tegelijkertijd zijn de kiezers van de VVD ook opgeschoven naar rechts. Uit het verkiezingsonderzoek dat Ipsos I&O deed in opdracht van de NOS blijkt dat de partij vooral kiezers heeft verloren aan D66. Nieuwe VVD-kiezers kwamen grotendeels van de PVV, zo'n 15 procent.

Bij de VVD is te horen dat ze die kiezers uiteraard niet kwijt willen en dat daarom het verzet tegen samenwerking met links cruciaal is. In maart zijn er gemeenteraadsverkiezingen, waarbij de partij ook goed uit de bus wil komen.

De andere veelgenoemde coalitie, van D66, VVD, CDA en JA21, stuit formeel niet op blokkades, maar wordt ook zeer lastig. D66 en JA21 liggen op veel onderwerpen mijlenver uit elkaar. Klimaat en Europese samenwerking, typische D66-onderwerpen, doen JA21-fractievoorzitter Eerdmans niet warmlopen. Andersom wil D66 veel minder ver gaan op het gebied van (asiel)migratie dan JA21.

Die coalitie komt niet verder dan 75 zetels. Dat is net geen meerderheid, al ziet VVD-leider Yesilgöz dat anders. Volgens haar kan zo'n kabinet ook niet meteen worden weggestuurd door een meerderheid en kan het daarmee toch een basis zijn voor vruchtbare samenwerking.

Vijfde partij erbij?

Maar Bontenbal (CDA) en Eerdmans (JA21) hebben liever een wat breder fundament, met mogelijk een vijfde partij erbij. Al maakte Bontenbal na afloop van zijn gesprek met Koolmees duidelijk dat stabiliteit wat hem betreft over meer gaat dan alleen het aantal zetels: "Dat gaat ook over: kun je iets van een gezamenlijke agenda vinden? En is er chemie tussen de hoofdrolspelers?"

Morgen ontvangt verkenner Koolmees de acht fractievoorzitters van de kleinere partijen. Vooruitlopen op zijn conclusies deed hij uiteraard nog niet. Op de vraag of hij optimistisch is, antwoordde hij glimlachend: "Altijd!"