Een dag voor de verkiezingen gaan nog altijd drie partijen aan kop in de peilingen. In de Peilingwijzer staat de VVD net als gisteren op 26 tot 30 zetels, de PVV staat op 25-29 (gisteren 22-28) en GroenLinks-PvdA op 23-27 (gisteren 21-25).

NSC van Pieter Omtzigt lijkt met 19-23 zetels afgehaakt in de strijd om de grootste te worden. Nog maar een week geleden was er ook een top 3 van partijen die dicht bij elkaar stonden, maar toen hoorde NSC erbij en lag de PVV er duidelijk achter. De partij van Geert Wilders heeft in de laatste dagen flinke winst geboekt, zegt politicoloog Tom Louwerse, de maker van de Peilingwijzer, terwijl Omtzigt is weggezakt, en vandaag nog weer iets duidelijker op achterstand staat dan gisteren.

Wilders lijkt het goed te doen in de debatten, ook gisteren weer in het EenVandaag-debat. Bij onderzoeksbureau I&O Research wees bijna 40 procent van de kijkers hem als de meest overtuigende debater in dat debat aan. Rob Jetten van D66 deed het ook goed: een kwart vond hem gisteren de beste.

De Peilingwijzer is een gewogen gemiddelde van de zetelpeilingen van Ipsos/EenVandaag en I&O Research, die beide tot vanochtend peilden voor hun slotpeiling. "Het beeld is vandaag in grote lijnen hetzelfde als gisteren. We zien wel GroenLinks-PvdA iets hoger staan, maar dat valt nog net binnen de foutmarge", aldus Louwerse.

Wat zeggen de slotpeilingen over de uitslag? In een vandaag gepubliceerd artikel laat Louwerse zien dat sinds 2006 de uitslag van de meeste partijen sterk overeenkomt met de slotpeiling. In twee derde van de gevallen is het verschil hooguit één zetel. Maar er is ook altijd wel minimaal één verrassing van 5 zetels of meer verschil. In 2017 scoorde de VVD veel beter dan in de slotpeilingen en in 2021 was dat D66.

Die verrassingen zijn niet per se het gevolg van fouten in de peilingen, maar komen ook doordat er op de laatste dag vaak nog flinke kiezersbewegingen zijn.

Het valt niet te voorspellen of dat ook morgen gebeurt, en zo ja, wie er dan van profiteert. Duidelijk is dat nog altijd veel kiezers twijfelen tussen twee of drie partijen. Onderzoeker Sjoerd van Heck van Ipsos/EenVandaag ziet een stuk meer twijfelaars dan de vorige keer: iets minder dan de helft van de kiezers weet zeker wat ze morgen gaan stemmen. Bij I&O is dat zelfs nog wat minder.

Van Heck en onderzoeker Peter Kanne van I&O denken allebei dat de strategische stemmer morgen het verschil kan maken. Ze benadrukken dat er zowel links als rechts strategisch wordt gestemd, linkse kiezers kunnen bijvoorbeeld GroenLinks-PvdA stemmen om Timmermans in het Torentje te krijgen of Wilders eruit te houden, rechtse kiezers kunnen strategisch stemmen om Timmermans uit het Torentje te houden.

Dat gezegd zijnde, merken ze wel op dat de rechtse strategische kiezer het lastiger heeft doordat PVV en VVD ongeveer even groot zijn. Want moet die kiezer nu Wilders of Yesilgöz stemmen om Timmermans uit het Torentje te houden?

"Je kunt eigenlijk niet anders denken dan dat de strategische stem Timmermans in de kaart speelt", zegt Kanne daarom. Om er direct aan toe te voegen: "Maar de kans dat Jetten het goed gaat doen, bestaat ook."

Daarmee wijst hij op een andere trend in de Peilingwijzer: het feit dat D66 het tijdens de campagne behoorlijk goed doet. De partij is sinds half oktober significant gestegen, en is met 8-11 zetels nu duidelijk groter dan de BBB, die steeds verder is weggezakt en nu op 4-7 zetels staat.

De BBB staat inmiddels op hetzelfde niveau als de SP en de Partij voor de Dieren, die beide op 4-6 zetels staan. Daar weer achter staan CDA, ChristenUnie, Forum voor Democratie en Denk, met elk 3 tot 5 zetels, gevolgd door Volt en de SGP met beide 2 tot 4. Kans op een Kamerzetel maken verder nog JA21 (0-2), Bij1 (0-1) en BVNL (0-1).

Ze waren er in Nederland voor het eerst in de jaren 40 en zijn niet meer weg te denken bij verkiezingen: politieke opiniepeilingen. Partijen houden de cijfers goed in de gaten en sturen hun campagne waar nodig bij om zo veel mogelijk kiezers te trekken. Andersom kunnen kiezers trends in de peilingen gebruiken om een strategische stem uit te brengen.

"Kiezers zijn zo soeverein als de zee", sprak toenmalig VVD-fractievoorzitter Jozias van Aartsen in 2006 na een verkiezingsnederlaag. Premier Rutte herhaalde die woorden in aanloop naar de verkiezingen van 2021 toen hem werd gevraagd naar het gevaar van peilingen: "Kiezers geven en nemen als de zee. Volgens mij moeten wij ons niet zo druk maken over die peilingen."

Toch is de invloed daarvan op de uiteindelijke verkiezingsuitslag niet te verwaarlozen. Sleutelwoord daarbij is 'dynamiek'. Als een partij een opmars maakt in de peilingen kan er een dynamiek ontstaan waarbij de stijgende partij nog meer stemmers naar zich toetrekt. Onderzoekers noemen dat het bandwagoneffect: mensen willen zich achter de 'winnaar' scharen.

Uit onderzoek van de Universiteit van Amsterdam komt naar voren dat de peilingen op zichzelf nog geen effect hebben. "Maar als daar positieve berichtgeving door media bij komt, is er wel een effect zichtbaar op het stemgedrag. Dat kan net het doorslaggevende zetje zijn dat je nodig hebt als kiezer." Dat zegt politicoloog Tom Louwerse in de NOS-podcast De Verkiezingsdag . Hij is de man achter de Peilingwijzer, die twee peilingen combineert om tot een gemiddelde te komen, met duidelijke foutmarges.

Louwerse vindt dat media terughoudender moeten zijn met het uitvergroten van individuele peilingen. Zo ontstond er afgelopen weekend een dynamiek nadat PVV-leider Wilders een peiling van Maurice de Hond die voor hem positief uitpakte, had uitgelegd als een gamechanger. Andere partijen, vooral in de links-progressieve hoek, reageerden geschrokken op de cijfers.

De politicoloog vindt dat daar voorzichtiger mee omgegaan moet worden. "Individuele peilingen hebben met foutmarges te maken en kunnen voor bepaalde partijen soms wat hoger of lager zitten dan bij andere bureaus. Als je verschillende peilingen naast elkaar legt, kun je beter zien wat nou de trends zijn, zonder dat je die mede aan het creëren bent."

Morgen kiest Nederland een nieuwe Tweede Kamer. Veel partijen hebben nieuwe lijsttrekkers. Wie zijn ze en waar staan ze voor? Bekijk het hier:

Op één groep kiezers hebben peilingen in elk geval grote invloed: de strategische stemmers. Dat zijn mensen die niet op hun eerste voorkeur stemmen, maar hopen met hun stem invloed te hebben op de coalitievorming na de verkiezingen. "Het zijn vooral kiezers die erg politiek betrokken zijn en geïnformeerd zijn over de verkiezingen", legt Joop van Holsteyn uit, hoogleraar politiek gedrag aan de Universiteit Leiden.

"Je hebt toch enige kennis van zaken nodig over wat de krachtsverhoudingen op dit moment zijn. En de beste informatie daarover wordt geleverd door opiniepeilingen."

Waar er in Nederland relatief weinig discussie is over het verbieden of beperken van peilingen, ligt dat in sommige landen anders. Zo mag in Zuid-Korea vanaf zes dagen voor de verkiezingen geen opiniepeiling meer worden gepubliceerd.

In Frankrijk geldt zo'n publicatieverbod op de dag van de verkiezingen, in de hoop dat kiezers niet beïnvloed worden. Al is daar wel een omweg gevonden: de peilingen worden vaak gepubliceerd in Waalse en Zwitserse media, tot frustratie van de Franse overheid.

In Italië zijn ze nog wat creatiever. Peilingbureaus mogen onderzoek blijven doen, maar media mogen de uitkomsten vanaf vijftien dagen voor de verkiezingen niet meer publiceren. Enkele jaren geleden vonden ze daar een ludieke oplossing voor: in de krant ging het ineens over een paardenrace in Napels. Galopìn du Magistry kwam voor Letteriénne en Fan Vaillant de finish over. Niet geheel toevallig kwamen die namen overeen met de burgemeesterskandidaten De Magistris, Lettieri en Valente.

Kortom, een verbod op peilingen is bijna niet te handhaven, zegt Louwerse. "En je krijgt misschien nog wel een meer hijgerige dynamiek als het via die kanalen naar buiten komt." Politieke partijen blijven bovendien toegang hebben tot hun eigen peilingen en hebben dan een informatievoorsprong op de kiezer. "Zij kunnen hun campagne erop aanpassen terwijl kiezers niet mogen weten wat andere mensen zullen stemmen. Dat creëert ook weer een onbalans."

"In sommige landen is men enigszins bang voor de invloed van peilingen", vult Van Holsteyn van de Universiteit Leiden aan. "Ze zouden te veel over de race gaan en te weinig over de inhoud. Als partijen dan alleen zelf met peilingen zouden komen, dan wordt het wel twijfelachtige informatie. Dan kan ik me voorstellen dat je restricties overweegt, maar voor de Nederlandse situatie is dat niet aan de orde."

Als je Rop Gonggrijp nu vraagt of de verkiezingen te vertrouwen zijn, zal hij een heel ander antwoord geven dan in 2006. In dat jaar wist hij met de actiegroep "Wij Vertrouwen Stemcomputers Niet" mensen ervan te overtuigen dat de gebruikte stemcomputers niet veilig waren. Dat leidde een jaar later tot herinvoering van het stemmen op papier.

"Het proces is nu nog niet perfect, maar het is nu niet zo dat we een dringend probleem hebben. Je kunt veilig gaan slapen", zegt Gonggrijp, ook bekend als privacy-activist en mede-oprichter van internetprovider XS4ALL. Betekenisvolle fraude is volgens hem nagenoeg onmogelijk. Hoe anders was dat in 2006: "Toen had ik misbruik bij de verkiezingen echt niet durven uitsluiten."

De afgelopen jaren zijn veel verbeteringen doorgevoerd om het stemproces transparanter en veiliger te maken. Zo werden gaten in de zogenoemde optelsoftware gedicht - hoewel er geen stemcomputers meer worden gebruikt, moeten al die papieren stemmen nog wel bij elkaar worden opgeteld. Die optelsoftware bleek in het verleden meermaals beveiligingsproblemen te hebben, die inmiddels zijn opgelost.

Ook het papieren telproces is de afgelopen jaren transparanter gemaakt: zo mogen observanten in stemlokalen foto's maken van de zogenoemde proces-verbalen, waarin de uitslag wordt vastgelegd. Gemeenten gaan die zelf ook publiceren, samen met de digitale telbestanden, zodat burgers de uitslag kunnen nalopen. Bovendien zorgt de nieuwe Kieswet, die dit jaar inging, voor snellere hertellingen bij onregelmatigheden.

Het verkiezingsproces ligt dan ook wat meer onder een vergrootglas dan vroeger, merkt Wim Voermans, hoogleraar staats- en bestuursrecht aan de Universiteit Leiden. "Al in 2006 kreeg het vertrouwen in de verkiezingen een flinke tik, vanwege het gedoe over de stemcomputer", zegt Voermans. Ook trok Forum voor Democratie bij de Tweede Kamerverkiezingen in 2021 het stemproces in twijfel.

"En in andere landen, zoals de Verenigde Staten, zag je het misgaan met allerlei samenzweringstheorieën. Daarom zit de Kiesraad er nu bovenop." Niet zonder resultaat: "Het zit echt goed in elkaar."

Wel vermoedt Voermans dat het papieren stemproces voor wantrouwen zorgt bij jongeren. "Er is een digitale generatie opgestaan, die gewend is aan computers; dat ze dan opeens in een hokje met papierwerk worden gestopt, wekt wellicht geen vertrouwen."

Toch is een terugkeer naar de stemcomputer niet waarschijnlijk: de consensus onder verkiezingsonderzoekers is dat dat tot onnodig veel kwetsbaarheden leidt. Bovendien is het stemproces dan ook veel moeilijker te begrijpen en te controleren. "Toen we nog stemcomputers hadden, waren er drie mensen in Nederland die precies snapten hoe het werkte", zegt Gonggrijp. Een papieren telproces is veel intuïtiever te begrijpen.

Tegelijkertijd is het verkiezingsproces nu nog niet perfect. De optelsoftware die nu nog wordt gebruikt, bleek herhaaldelijk fouten te bevatten. Die zijn weliswaar gedicht, maar uiteindelijk moet de software helemaal worden vervangen.

De technologie blijft een achilleshiel: de ICT-leverancier die de software verspreidt, zou in theorie een achterdeurtje kunnen inbouwen om de resultaten te manipuleren, bevestigen bronnen aan de NOS. Dat zou ook kunnen als een aanvaller inbreekt bij het bedrijf. "Het systeem is nu onnodig kwetsbaar, omdat er veel vertrouwen bij één leverancier ligt", zegt een van hen.

Maar in de praktijk zou gesjoemel met de software niet onopgemerkt blijven, melden andere bronnen. "In de praktijk merk je het als het optellen van de stemmen niet klopt, omdat er extra waarborgen zijn ingebouwd." Ook kunnen burgers dus zelf de resultaten bij elkaar optellen en mogelijke onregelmatigheden opsporen. Omdat de tellingen ook op papier worden doorgegeven en worden vergeleken met de digitale telling, zou fraude altijd moeten uitkomen.

Deze verkiezingen gaan voor het eerst in georganiseerd verband "verkiezingswaarnemers" naar stembureaus, als onderdeel van het project Controle-Verkiezingen.nl .

Onder de organisatoren zitten ook het voormalige Viruswaarheid. Hoewel zij niet bekendstaan om hun vertrouwen in de overheid, is het initiatief niet geboren uit wantrouwen, stelt Dennis Spaanstra van Controle-Verkiezingen. "Ons doel is juist om het vertrouwen te versterken."

Want wantrouwen is er, stelt Spaanstra. "Dat komt ook doordat mensen het niet begrijpen." Meekijken helpt dan: "Dan zien ze dat een partij die in de uitslag het grootste is, in het stembureau ook de grootste stapels heeft."

Hoogleraar Voermans maakt zich overigens weinig zorgen over wantrouwen in de verkiezingen. "Zolang de opkomst hoog blijft, vinden veel mensen het dus nog de moeite om te gaan stemmen." En die is in Nederland nog altijd relatief hoog. "Zelfs in het coronajaar 2021, toen er best wat wantrouwen tegen de overheid was." Toen kwam 78,7 procent van de stemgerechtigden opdagen.

FvD-leider Thierry Baudet gaat door met zijn verkiezingscampagne. Dat zei hij in een toelichting over de aanval van gisteravond, waarbij hij in Groningen met een bierfles werd geslagen. "Ik vind het van het grootste belang om te laten zien dat we niet buigen en dat we doorgaan."

De politicus was gisteravond in een Gronings café voor een verkiezingsbijeenkomst toen hij werd aangevallen. Baudet werd net boven zijn oog en op zijn achterhoofd geraakt en is in het ziekenhuis behandeld aan zijn verwondingen, zei hij vanmiddag. Baudet benadrukte dat het veel slechter had kunnen aflopen. De politie meldt dat er aangifte is gedaan.

Volgens Baudet had de dader, net als de andere bezoekers, zich aangemeld voor het FvD-event in het café. Aan het eind van het programma maakte Baudet selfies met de bezoekers. De dader deed volgens Baudet of hij een selfie met hem wilde maken en sloeg met een bierflesje toen hij dichtbij stond. Baudet reageerde vanmiddag:

De politie heeft gisteravond de verdachte uit de gemeente Groningen aangehouden. Zijn leeftijd is niet bekendgemaakt maar hij is minderjarig. Hij zit nog vast en wordt door de politie verhoord. Over een motief is nog niets bekend.

Volgens Baudet lijkt het erop dat de aanval 'afkomstig' is van Antifa, een extreem-linkse beweging die fascisme, rechts-extremisme, rechtspopulisme en racisme bestrijdt. Buiten bij het Groningse café was gisteravond een demonstratie van Antifa, maar het is niet duidelijk of de dader ook bij die groep hoorde.

Baudet spreekt van een "politieke aanslag" op standpunten van Forum voor Democratie. "Dit precies is wat op het spel staat. Mensen die ik vertegenwoordig voelen zich ook bedreigd om voor hun mening uit te komen."

Op X lieten politici gisteravond van zich horen. Demissionair premier Rutte noemt in een post op X de aanval "totaal onacceptabel". Rutte: "Ik zei het eerder en herhaal het nu stevig: van politici blijf je af. Altijd." Ook veel lijsttrekkers veroordeelden het geweld.

Het moment dat Baudet in het café werd aangevallen:

Bijna een maand geleden werd Baudet bij een bezoek aan de Universiteit Gent op zijn hoofd geslagen met een paraplu. Hij hield daar toen een lichte hersenschudding aan over en legde zijn campagne een paar dagen stil.

Sinds de aanval in Gent is zijn beveiliging flink opgeschroefd, zegt Baudet. "Maar kennelijk heeft er toch iets doorheen kunnen glippen. We zijn bezig met de analyse van hoe dat kan." Vanmiddag is er volgens hem overleg met de betrokken diensten over de beveiliging.

Baudet noemt de beveiliging vanuit de overheid professioneel en de samenwerking met de door zijn partij ingehuurde beveiliging goed.

Bronnen melden dat wordt gekeken of de beveiliging geïntensiveerd moet worden. De Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) is verantwoordelijk voor het bewaken en beveiligen van politici, maar wil niets over Baudet zeggen: "Wij kunnen geen uitspraken doen over wie wel en niet wordt beveiligd."

Na het incident in Gent besloot Forum voor Democratie om zelf beveiligers in te huren voor Baudet en andere FvD-Kamerleden. Daarvoor hield de partij ook een inzamelingsactie.

Of Baudet nu ook persoonsbeveiliging van de politie gaat krijgen, is nog onduidelijk. Dat hangt in de eerste plaats af van de mate van dreiging, maar ook van de wensen van de persoon zelf. Een voorwaarde voor effectieve beveiliging is dat iemand die zelf ook accepteert en bereid is om mee te werken aan de benodigde maatregelen.

De politieke campagne gaat vandaag een laatste spannende dag in, met verschillende partijen die strijden om de grootste te worden en ook nog heel veel kiezers die hun stem niet hebben bepaald .

De kopgroep van partijen lijkt in de peilingen steeds groter te worden, maar de kiezers zijn ondertussen nog volop in beweging. In de strijd om de gunst van de kiezer vallen partijen elkaar de laatste dagen over en weer steeds harder aan en waarschuwen voor een te links, dan wel een te rechts kabinet.

Dit weekend wist NSC-voorman Omtzigt ook weer de aandacht op zich te vestigen met zijn mededeling dat hij in een zakenkabinet met vakministers wellicht toch premier wil worden. Het kwam hem ook meteen op kritiek te staan van de VVD en GroenLinks-PvdA vanwege de voorzichtige formulering.

Uit onderzoek van I&O Research blijkt dat vlak voor de verkiezingen 61 procent van de kiezers een voorkeurspartij heeft, maar ook nog andere partijen overweegt.

Vanavond hebben alle lijsttrekkers nog een kans om die kiezers te overtuigen in het NOS-slotdebat NL Kiest: Het Debat op NPO 1 en NPO Politiek en Nieuws. Vanaf 19.00 uur debatteren eerst de kleinere partijen met elkaar en vanaf 20.30 uur zijn de negen grootste partijen aan de beurt.

Zij gaan voor de laatste keer in deze spannende campagne de strijd met elkaar aan. De grotere partijen komen daarbij twee keer aan bod. Het gaat onder meer over polarisatie in de samenleving, de portemonnee, klimaat en herstel van vertrouwen. De uitzending duurt tot 22.10 uur.

Het debat is één uitzending, onderbroken door het NOS Journaal van 20.00 uur. Het eerste deel is van 19.00 uur tot 19.50 uur met de 'kleinere partijen'.

Het tweede deel begint na na het NOS Journaal van 20.00 uur en is met de negen grootste partijen.

De verdeling tussen de 'kleine' en 'grote' partijen is gemaakt volgens een berekening van het gemiddelde van de zetels die partijen nu in de Kamer hebben en de Peilingwijzer van 1 november.

De tijd was kort en het aantal deelnemers groot. Bovendien gaan de stembureaus overmorgen al open en is er een nek-aan-nekrace gaande. Al die factoren leidden tot een EenVandaag-debat in de hoogste versnelling. Zes lijsttrekkers die met felle aanvallen op elkaar probeerden de vele zwevende kiezers nog in hun kamp te krijgen.

Bij het eerste thema, migratie, lag meteen al VVD-lijsttrekker Dilan Yesilgöz onder vuur. Zij wil het aantal asielzoekers dat naar Nederland komt "fors naar beneden" hebben, al noemde ze geen getal. De andere deelnemers verweten de VVD juist dat die partij de afgelopen jaren in het kabinet te weinig voor elkaar heeft gekregen.

"Er is geen asielcrisis, we hebben een VVD-crisis", opende D66-leider Rob Jetten de aanval. "Criminele asielzoekers gaan nog steeds niet terug naar eigen land en mensen leren de taal niet omdat ze te lang in de opvang zitten." Hij verweet Yeşilgöz geen leiderschap te hebben getoond, toen het asieloverleg van het kabinet onder haar leiding voor de zomer klapte.

PVV-leider Geert Wilders, die vindt dat de asielinstroom "gewoon even naar nul moet", gaf grappend beiden gelijk. "Het is een crisis, omdat de VVD D66-beleid uitvoerde."

Volgens Yesilgöz was het juist D66 dat in de gevallen coalitie "voortdurend de waarheid ontkende" en niets wilde doen tegen de hoge instroom. "Ga eens in Budel of Ter Apel kijken", beet ze Jetten toe.

Bekijk hier de discussie:

Ook bij het onderwerp klimaat en stikstof liepen de gemoederen hoog op. GL-PvdA-lijsttrekker Frans Timmermans hield vol dat de ontwikkeling van de strijd tegen klimaatverandering op dit moment stil ligt. Jetten, tevens demissionair klimaatminister, vond dat "volstrekte onzin en een beetje lachwekkend".

Hij verwees naar een eerder debat tussen Timmermans en NSC-voorman Pieter Omtzigt, waarin Timmermans zei niet langer vast te houden aan het halen van de stikstofdoelen in 2030. "We winnen de strijd niet als progressieve politici geen ruggengraat tonen", sneerde Jetten.

Ook Wilders viel Timmermans aan, maar juist omdat de linkse voorman in zijn ogen veel te veel wil uitgeven aan klimaatmaatregelen. "U spreekt geloof ik zeven talen, maar niet de taal van het volk", meende Wilders. "Dat volk wil gewoon de boodschappen kunnen betalen." Hij ziet veel meer in maatregelen om ons aan te passen aan het veranderende klimaat, zoals hogere dijken. "Dat is veel goedkoper."

"U geeft kapitalen uit", verweet Wilders Timmermans:

Morgenavond is er nog het grote slotdebat tussen de lijsttrekkers bij de NOS. Woensdag om 07.30 gaan de stembureaus open.

In de laatste periode voor de verkiezingen zijn stemmers volop in beweging, nadat de peilingen wekenlang nauwelijks verschuivingen hadden laten zien. In de Peilingwijzer is de PVV de voorbije week gestegen naar 22 tot 28 Kamerzetels, terwijl NSC juist wegzakt naar 19 tot 25.

Daarmee heeft de partij van Geert Wilders zich bij de overige drie gevoegd die nog kans maken om de grootste te worden komende woensdag. Die andere grotere partijen zijn de VVD met 26 tot 30 zetels, GroenLinks-PvdA met 21 tot 25 en ook nog het NSC van Pieter Omtzigt.

Op dit moment is de VVD significant groter dan NSC en GroenLinks-PvdA, maar is dat van de PVV niet met voldoende zekerheid te zeggen. De laatste partij is de voorbije week zo snel omhoog gegaan, met zo'n 5 zetels, dat de Peilingwijzer in dit geval een extra ruime foutmarge aanhoudt.

De Peilingwijzer, een gewogen gemiddelde van de zetelpeilingen van Ipsos/EenVandaag en I&O Research, reageert meestal vertraagd op plotselinge bewegingen in de kiezersgunst. Maar in deze slotweek houdt het model rekening met het feit dat in de allerlaatste fase van de campagne grotere sprongen mogelijk zijn dan buiten verkiezingstijd.

"Die grote beweeglijkheid van de kiezer is niet meer dan logisch als je bedenkt dat onderzoek al lang liet zien dat de meesten tot voor kort nog zweefden of twijfelden", zegt politicoloog Tom Louwerse, de maker van de Peilingwijzer. "Die mensen zijn nu aan het beslissen wat ze gaan doen. Maar I&O Research meldt vandaag dat nog steeds maar 30 procent volledig zeker is van zijn keus, dus er kan nog steeds van alles gebeuren."

"Bij de vorige verkiezingen was het D66 die een hele stevige eindsprint trok en deze keer zien we de PVV sterk stijgen in de laatste week", gaat Louwerse verder. "Vandaag ziet I&O Research datzelfde gebeuren, maar signaleert dat bureau ook dat GroenLinks-PvdA zou zijn doorgestegen naar 27 zetels. Omdat I&O deze partij tijdens de campagne vaker iets hoger inschatte dan Ipsos, zien we dat in de Peilingwijzer nog niet. We gaan morgen bekijken of Ipsos tot soortgelijke conclusies komt als I&O."

Opvallend in de nieuwste Peilingwijzer is ook dat BVNL van Wybren van Haga daarin op de valreep 0 tot 2 zetels scoort. De afgelopen maanden haalde deze afsplitsing van Forum voor Democratie meestal geen zetels bij zowel I&O Research als Ipsos. Omdat dat nu beide bureaus wel het geval is, is BVNL opgenomen in de Peilingwijzer.

Onveranderd is dat BBB, dat bij de Provinciale Statenverkiezingen de grote winnaar was, in de loop van de tijd steeds weer iets verder wegzakt. Inmiddels staat de partij van Caroline van der Plas op 5 tot 9 zetels. Dat is weliswaar nog altijd een duidelijke winst ten opzichte van die enige zetel die Van der Plas nu bezit in de Tweede Kamer, maar ver verwijderd van de tientallen waar BBB in maart aanspraak op leek te kunnen maken.

D66 behaalt nu rond de 7 tot 11 zetels en blijft samen met het CDA (3-5) de coalitiepartij die het meeste last lijkt te hebben van de impopulariteit van de huidige coalitie. De ChristenUnie leek daar als enige lang aan te kunnen ontsnappen, maar ook die dreigt nu met 3 tot 5 zetels enig terrein te verliezen. Andere verliezers in het huidige veld zijn Forum voor Democratie en de SP (beide op 3-5) en JA21 op 1-3.

Stabiel blijven de Partij voor de Dieren op 5 tot 7 zetels en Volt en de SGP op 2 tot 4. Denk zou een zetel kunnen winnen op 3-5. Terwijl het voor Bij1 en 50Plus met 0-1 zetel spannend blijft of zij in de komende periode nog wel in de Tweede Kamer blijven vertegenwoordigd.

Forum voor Democratie-lijsttrekker Thierry Baudet is in een Gronings café op zijn hoofd geslagen met een bierfles. Het is de tweede keer in korte tijd dat Baudet is aangevallen.

De politicus was in het café voor een verkiezingsbijeenkomst, samen met andere (kandidaat-)Kamerleden van zijn partij. Er is een verdachte aangehouden.

FvD laat op het sociale medium X weten dat Baudet naar het ziekenhuis in Groningen is gebracht. "Zojuist heeft een traumachirurg Thierry Baudet behandeld in het UMCG. Hij is met een bierfles op zijn achterhoofd geslagen en tevens net naast zijn oog op de rand van zijn slaap geraakt."

Volgens FvD raakte ook een beveiliger gewond aan zijn gezicht. De partij heeft besloten om een ander campagne-evenement in Zwolle vanavond af te gelasten.

Het moment dat Baudet in het café werd aangevallen:

Op X laten andere politici van zich horen. Premier Rutte noemt in een post op X de aanval "totaal onacceptabel". Rutte: "Ik zei het eerder en herhaal het nu stevig: van politici blijf je af. Altijd."

BBB-leider Caroline van der Plas spreekt van een "walgelijke en laffe aanval opnieuw tegen Thierry Baudet. Geweld is onacceptabel! Sterkte voor Thierry gewenst!." "Geweld is altijd onacceptabel. In een democratie bestrijden we elkaar met woorden en deze aanval valt op geen enkele manier te rechtvaardigen. Veel sterkte gewenst", schrijft GroenLinks-PvdA-voorman Frans Timmermans.

"Absoluut en volledig onacceptabel om Baudet (alweer) fysiek aan te vallen en te verwonden. Dit raakt de democratie hard. We lijken niets geleerd te hebben van 2002 en Pim Fortuyn", meldt Pieter Omtzigt van NSC. "Beveilig die man eindelijk voldoende verdorie!", reageert PVV-leider Geert Wilders.

Ook de lijsttrekkers van CDA, ChristenUnie, SP, Volt, Denk en de Partij voor de Dieren veroordelen op X het geweld tegen Baudet.

"Wie denkt hiermee iets te bereiken is niet goed snik. Wie journalisten, rechters of volksvertegenwoordigers aanvalt, schaadt de democratie. Laat deze belaging ook vervolgd worden", schrijft ook fractieleider Jan Paternotte van D66.

Bijna een maand geleden werd Baudet bij een bezoek aan de Universiteit Gent op zijn hoofd geslagen met een paraplu. Hij hield daar toen een lichte hersenschudding aan over en legde zijn campagne een paar dagen stil.

Politici Timmermans en Wilders reageren verontwaardigd op de aanval op Baudet:

De zwevende kiezer, strategisch stemmen en twijfelen tot in het stemhokje: ook deze Tweede Kamerverkiezingen zijn er weer veel mensen die kort voor de verkiezingsdag niet weten bij welke partij ze het bolletje rood moeten inkleuren. Volgens I&O Research weet 75 procent van de kiezers het nog niet zeker. Die onzekerheid kan een flinke invloed hebben op de verkiezingsuitslag.

Op basis van de peilingen is inmiddels duidelijk dat vier partijen de meeste kans maken op de winst: VVD, NSC, GroenLinks-PvdA en PVV. Als woensdagavond de exitpolls worden bekendgemaakt, kan er nog veel zijn veranderd. Zo kwam D66 een week voor de verkiezingen van 2021 in de peilingen uit op 14 tot 16 zetels, maar kregen de Democraten er uiteindelijk 24. De twijfelende kiezer kan dus het verschil maken.

Uit onderzoek van I&O Research komt naar voren dat 61 procent van de mensen een voorkeurspartij heeft, maar ook andere partijen overweegt. 14 procent heeft nog helemaal geen voorkeur en zweeft nog helemaal. Die cijfers zijn vergelijkbaar met de periode in aanloop naar de vorige Kamerverkiezingen.

Volgens hoogleraar politicologie Tom van der Meer van de Universiteit van Amsterdam overwegen kiezers tegenwoordig steeds meer partijen, waardoor ze langer zweven en steeds later besluiten op welke partij ze definitief stemmen. Al wil hij eigenlijk niet spreken van zwevende kiezers, maar eerder van kieskeurige kiezers.

"Het hangt ook samen met wat de grote thema's zijn en de verschillen daarbij tussen de partijen. In deze campagne is dat sinds een paar dagen rap duidelijker aan het worden."

Overigens geldt volgens Van der Meer dat kiezers doorgaans niet door het hele politieke landschap heen zweven. "De meesten blijven trouw aan hun eigen waarden. Maar daar kunnen alsnog meerdere partijen bij horen. Stel dat je centrumrechts bent, dan kun je bijvoorbeeld twijfelen tussen CDA en VVD. En verder naar rechts liggen PVV, JA21, FvD en BVNL dichter bij elkaar."

Veel zwevende kiezers vullen massaal kieswijzers in. In deze video duikt NOS op 3 in de wereld achter de kieshulpen:

Een van de dingen die het verschil maakt, is dat er elke verkiezingen weer een nieuwe generatie stemmers bij komt. De groep mensen bij wie het vanzelfsprekend was dat ze naar één of twee partijen neigden, wordt steeds kleiner. Van der Meer: "In de jaren 60 waren er verkiezingen die je misschien eerder volkstellingen zou kunnen noemen. Toen kon je met behoorlijke zekerheid aangeven welke partij mensen zouden kiezen, op basis van twee kenmerken: klasse en religie. Nu is de kiezer veel meer echt gaan kiezen."

Dat ziet ook I&O: 30 procent van de kiezers met een stemvoorkeur is zeker van zijn of haar stem. De meeste zekere stemmen zitten bij SGP, FvD, VVD en Denk. De meeste mensen overwegen om op nieuwkomer NSC te stemmen: 14 procent van de kiezers. Die partij kan vooral kiezers weghalen bij BBB, CDA en PVV. Andersom twijfelt ruim een kwart van de mensen die nu NSC zou kiezen om op BBB te stemmen.

Ook in progressieve hoek wordt er nog volop getwijfeld tussen bijvoorbeeld D66, GroenLinks-PvdA, Volt en Partij voor de Dieren. Vooral GL-PvdA kan daar baat bij hebben als het gaat om de strategische stem. Bijna vier op de tien zegt een strategische stem te willen uitbrengen op die partij. In de rechtse hoek zijn er stemmers van FvD, BVNL en JA21 die PVV kiezen in de hoop dat de partij van Geert Wilders toch de grootste wordt.

Hoogleraar Van der Meer zegt dat het zou helpen als partijen duidelijker maken wat de echte keuzes zijn die op tafel liggen. "Kiezers geven in onderzoeken aan dat ze steeds meer moeite hebben om de verschillen helder te zien. Het is aan de partijen om eerder duidelijkheid te verschaffen, hun eigen standpunten beter uit te dragen en te zeggen welke coalitie ze na de verkiezingen willen."

Het onderzoek van I&O onderstreept die onduidelijkheid: veel kiezers weten niet welke partijen de beste oplossingen hebben voor de problemen die zij belangrijk vinden. Zo vindt ruim de helft van de mensen de woningmarkt een belangrijk verkiezingsthema. Tegelijkertijd vindt maar een fractie daarvan dat zijn voorkeurspartij de beste oplossingen of ideeën heeft.

In de serie De Peilers trekken we in aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen met ons mobiele stemhokje door heel Nederland. In deze aflevering strijken we neer in het Forum in Groningen om het te hebben over het verkiezingsthema wonen:

"Kiezen is een proces", benadrukt de politicoloog. "Van tevoren weet je een aantal standpunten die je belangrijk vindt, maar je moet informatie hebben. Het is net alsof je een telefoon koopt: je weet grofweg wat voor toestel je wil, maar je gaat dan op onderzoek uit om het precieze model te kiezen. Kiezers weten wat ze belangrijk vinden, maar niet altijd welke partij daarbij past."

Met nog één dag tot de verkiezingen trekken lijsttrekkers alles uit de kast om hun verkiezingsboodschap nog één keer zo scherp en duidelijk mogelijk naar voren te brengen. Vaak in vooraf bedachte zinnetjes en oneliners, die telkens herhaald worden.

Vandaag in de Verkiezingsdag aandacht voor die riedels. Wat werkt, wat niet en wanneer worden ze sleets of een risico in het debat?

Martijn de Greve presenteerde jarenlang Politieke Junkies, ook wel 'de grote ontspinshow' genoemd, en is expert in het ontrafelen van politieke riedeltjes, spins en frames. Hij vertelt wat hem deze campagne is opgevallen.

Oud-campagneman van de PvdA Alex Klusman legt het verhaal van team-Timmermans onder de loep en vertelt hoe je die oneliners en riedels tijdens een campagne ontwikkelt. Dat werk gaat volgens hem tot aan de laatste minuut door.

Reageren? Mail dedag@nos.nl

Deze aflevering van De Dag kun je hier beluisteren. Bevalt het? Vergeet je dan niet te abonneren.

Onze podcasts:

De Dag : elke werkdag twintig minuten verdieping bij één onderwerp uit het nieuws.

Met het Oog op Morgen : elke dag een overzicht van het nieuws, een blik in de ochtendkranten en het betere journalistieke interview.

Het Beste uit het Oog : iedere zaterdag selecteert de redactie van Met het Oog op Morgen de mooiste gesprekken van de afgelopen week.

De Stemming van Vullings en Van der Wulp : elke vrijdag een nieuwe aflevering waarin de politieke week wordt doorgenomen. Gemaakt door NOS en EenVandaag.

Lang verhaal kort : elke werkdag rond vijven één onderwerp, in 5 minuten. NOS op 3 vertelt je wat je moet weten over een actueel onderwerp om het nieuws erover beter te kunnen volgen.

De Westerscheldetunnel wordt vanaf 1 januari 2025 definitief tolvrij voor personenauto's. Het kabinet stelt daarvoor 140 miljoen euro beschikbaar. Dat heeft demissionair minister Harbers van Infrastructuur en Waterstaat bekendgemaakt.

Het afschaffen van de tolheffing is een grote wens van veel Zeeuwen . De Westerscheldetunnel is een belangrijke schakel tussen Zeeland, Vlaanderen en West-Brabant. Nu moeten personenauto's nog 5 euro betalen per passage. Mensen die vaker gebruikmaken van de tunnel betalen meestal 3 euro per keer dat ze de tolpoortjes passeren.

Op straat zijn de reacties veelal positief:

Gedeputeerde Harry van der Maas: "Dit is goed nieuws voor de Zeeuwen die jarenlang veel geld moesten uitgeven om door de tunnel te rijden. Een tolvrije Westerscheldetunnel is een belangrijke impuls voor de leefbaarheid en economie van Zeeland".

Zowel de gedeputeerde als de minister vinden de tol voor Zeeuwen "onrechtvaardig". "De rest van het land betaalt ook niet voor hun routes", aldus Van der Maas.

Dat de Westerscheldetunnel in de toekomst tolvrij zou worden, was al duidelijk. Lange tijd werd ervan uitgegaan dat dat pas in 2033 zou gebeuren. Vorig jaar werd een motie voor het eerder tolvrij maken van de tunnel al unaniem aangenomen in de Tweede Kamer.

Afgelopen weekend onthulde CDA-lijsttrekker Henri Bontenbal in het Debat van het Zuiden dat de beslissing voor een tolvrije Westerscheldetunnel vandaag bekend zou worden gemaakt door de minister, schrijft Omroep Zeeland .

Wat zou u doen als u 1 miljoen euro had? Wat is uw grootste angst? Heeft u een idee hoe we de oorlog tussen Israël en Gaza kunnen stoppen? Het waren geen voorzichtige vragen die de lijsttrekkers in de speciale Verkiezingsuitzending van het NOS Jeugdjournaal voorgelegd kregen. En een aantal politici liet zich ook van een andere kant zien.

Voor de speciale uitzending waren Dilan Yesilgöz (VVD), Frans Timmermans (PvdA/GroenLinks), Geert Wilders (PVV), Rob Jetten (D66), Caroline van der Plas (BBB) en Henri Bontenbal (CDA) uitgenodigd. "Omdat ze veel zetels hebben of verwacht wordt dat ze er veel gaan krijgen", klonk het. Opvallende afwezige was NSC-voorman Pieter Omtzigt: hij kon er niet bij zijn.

Geert Wilders, de lijsttrekker die bij kinderen het bekendst blijkt te zijn, was de enige van de zes die al eerder een verkiezingsuitzending had bijgewoond. Hij noemde het "één van de leukste dingen van de campagne". "Je doet dingen die je anders niet doet, dus ik ben benieuwd wat het vandaag weer allemaal wordt", zei hij.

Bekijk hier de samenvatting van de uitzending:

Alle lijsttrekkers moesten zich voorstellen en als ze dat gedaan hadden, moesten ze een meerkleurige bal naar de volgende gooien. Niet geheel toevallig was daarom Henri Bontenbal als eerst aan de beurt: hij zei dat hij het erg leuk vond om muziek te maken (hij speelt piano, orgel en een beetje saxofoon).

Iedere lijsttrekker kreeg de tijd om de eigen partij aan te prijzen met een zogenoemd "verkooppraatje", maar er was ook tijd om persoonlijke vragen te beantwoorden. Zo weten we nu dat als Bontenbal 1 miljoen euro had, hij geld zou investeren in een bedrijf dat met duurzame energie bezig is. Hij zou niet minder gaan werken, omdat hij werken daarvoor te leuk vindt.

Timmermans werd gevraagd wat zijn grootste angst is. Daar hoefde hij niet lang over na te denken: "Dat er iets met je kinderen of kleinkinderen gebeurt." En hoe gaat Yesilgöz ermee om als ze een blunder maakt? "Ik kan wel het hardste om mijzelf lachen, misschien ga je dat zo meteen wel zien!"

Rob Jetten moest uitleggen waarom hij het zo belangrijk vindt dat iedereen zichzelf kan zijn. Hij vertelde dat het voor hem vanwege zijn geaardheid moeilijk was om zichzelf te zijn op school. "Daar schaamde ik me heel erg voor en ik durfde er niet over te praten, omdat ik bang was om gepest te worden." Daarom is het belangrijk om het te bespreken als je gepest wordt, benadrukte Jetten.

Ook was er tijd voor een quiz, waarvoor de lijsttrekkers twee teams moesten vormen. Na een korte aarzeling werden dat een team met Timmermans, Van der Plas en Jetten en eentje met Bontenbal, Yesilgöz en Wilders. Toen vervolgens bleek dat het eerste team 'Team links' werd genoemd, protesteerde Van der Plas, lachend: "Ho! Stop deze show! Zeg maar gewoon team L", zei ze. "Voor deze ene keer Caroline, dat kan", voegde Jetten haar toe.

In de quiz werd getest hoe goed alle lijsttrekkers kinderen kennen. De vraag hoe de kreet van voetballer Cristiano Ronaldo klinkt die hij laat horen na een doelpunt, maakte veel los. Timmermans wist de bijbehorende beweging enigszins na te bootsen, maar beide teams hadden het geluid verkeerd. Voor de beweging kreeg Timmermans wel een punt, tot verontwaardiging van Yesilgöz.

Ten slotte was er een finalespel, waarvoor de twee teams zo snel mogelijk een torentje moesten bouwen. Daar viel op hoe graag Yesilgöz wilde winnen. Ze leek zelfs een puzzelstukje van Team links opzettelijk achter te houden. Het leverde wel het voor haar gewenste resultaat op: Team rechts won. Of het een voorbode is voor de verkiezingsuitslag, moet blijken na 22 november.

Demissionair minister Kuipers van Volksgezondheid betreurt het dat hij op de foto is gegaan met een vertegenwoordiger van de Taliban-regering in Afghanistan. Dat gebeurde vorige week tijdens een bijeenkomst van de Wereldgezondheidsorganisatie in Den Haag.

Kuipers ging daar op de foto met Abdul Bari Omar, het hoofd van de Afghaanse voedsel- en warenautoriteit en een hoge Taliban-vertegenwoordiger. Omar zette de foto vorige week op X, en die foto ging gisteren rond op sociale media.

"Ik wist op dat moment niet wie deze persoon was", schrijft Kuipers op X. "Dit was een fout, had absoluut niet mogen gebeuren en betreur ik." De bewindsman zegt zich te kunnen voorstellen "dat dit voor velen kwetsend is". "We onderzoeken hoe het kan dat deze persoon aanwezig was op deze conferentie."

Abdul Bari Omar was deze week ook in Duitsland, waar hij donderdag een Taliban-promotietoespraak hield in een moskee in Keulen. Volgens de Duitse publieke omroep WDR waren daar zo'n zeventig mensen bij aanwezig. De moskeevereniging zegt geschokt te zijn door de komst van Omar. De bijeenkomst zou zijn aangekondigd als een religieus evenement, en niet als politieke bijeenkomst.

Het Duitse ministerie van Buitenlandse Zaken is furieus over de komst van de Taliban-functionaris. "We veroordelen zijn verschijning ten stelligste", klinkt het. Volgens het ministerie is er geen visum afgegeven. "De reis was niet bij ons aangekondigd. Zolang de Taliban in Afghanistan de mensenrechten met voeten treedt, vooral de rechten van vrouwen en meisjes, zullen we geen normale banden kunnen onderhouden met het Taliban-regime."

De Taliban namen twee jaar geleden de macht over in Afghanistan. Sindsdien zijn de mensenrechten in het land nog verder verslechterd. Vrouwen en meisjes zijn niet meer welkom in het middelbaar en hoger onderwijs, en vrouwelijke hulpverleners mogen niet meer aan het werk.

Migratie is een beladen onderwerp deze verkiezingen. Zo viel het kabinet over de inperking van gezinshereniging van asielzoekers. Bovendien wil een meerderheid (bijna 70 procent) van de Nederlanders het aantal asielmigranten omlaagbrengen, bleek vorig jaar uit onderzoek van Ipsos.

Migratie in de volle breedte is als thema opgenomen in de verkiezingsprogramma's: van een migratiestop bij de PVV, tot een maximumaantal asielzoekers bij de BBB en een richtgetal van 50.000 voor asiel-, arbeids- en studiemigranten bij NSC.

Als het over migratie gaat, dan gaat het over meer dan alleen asiel. De grootste groep migranten die naar Nederland komt zijn sinds 2007 inwoners van EU-lidstaten, die visumvrij mogen reizen, wonen en werken in binnen de Europese Unie.

Afgelopen jaar kwamen er bijna 130.000 EU-inwoners naar Nederland, voornamelijk voor werk en gezin, maar ook om te studeren. De groep migranten die daarna het grootst was kwam uit Oekraïne, gevolgd door de groep migranten uit andere landen buiten de EU. Er keerden zo'n 44.000 Nederlanders terug naar eigen land.

De kleinste groep binnen de totale migrantenstroom zijn de asielzoekers. In 2022 registreerden zich 27.600 asielzoekers in de gemeentelijke basisadministratie. Het totale aantal asielzoekers dat vorig jaar naar Nederland kwam is wel hoger: ongeveer 46.000 (eerste aanvragers en 'nareizigers', gezinsleden van asielzoeker). Asielzoekers mogen zich formeel pas na zes maanden registreren in Nederland en er zijn lange wachtlijsten - vandaar het verschil.

De natuurlijke aanwas - de groei van de bevolking door geboortes min sterfte - is sinds 2022 negatief, en er vertrekken ook Nederlanders. De bevolking groeit nu alleen nog door migratie.

Sinds 2008 is het netto migratiesaldo positief, dat betekent dat er meer mensen ons land in komen dan vertrekken. Vorig jaar was dat getal hoger dan ooit door de toestroom van Oekraïners. Zonder hen zou het netto migratiesaldo ruim 115.000 hebben bedragen, iets meer dan in 2021 en 2019. In 2020 kwamen er minder mensen naar ons land door corona.

Het relatieve aandeel asielmigranten is de afgelopen tien jaar stabiel en bedraagt zo'n 11 procent van de totale instroom in Nederland. In absolute aantallen zie je wel groei: zo waren er vorig jaar aanzienlijk meer mensen die voor het eerst asiel aanvroegen (35.535) dan in 2012 (15.206).

Het relatieve aandeel van asielmigranten in de totale bevolkingsgroei mag dan stabiel zijn, toch draagt deze groep, samen met de niet-asielzoekers die voor gezinshereniging naar Nederland komen, het meest bij aan bevolkingsgroei, heeft het Centraal Planbureau berekend.

Dat komt doordat asielmigranten zich voor de lange termijn vestigen: na tien jaar verblijft nog ongeveer 70 procent in Nederland. Van alle arbeidsmigranten is na tien jaar bijna driekwart vertrokken. Ook het overgrote deel van de studenten uit het buitenland is na tien jaar weer weg.

Het aantal arbeidsmigranten is de afgelopen vijftien jaar verviervoudigd . Sinds de toetreding van een aantal Centraal- en Oost-Europese landen tot de EU in 2004 vinden met name Poolse arbeidsmigranten hun weg naar Nederland.

In 2021 ging het om 39.000 arbeidsmigranten uit de EU, maar het werkelijke aantal ligt waarschijnlijk veel hoger. Slechts een deel registreert zich bij de gemeente waar ze (tijdelijk) gaan wonen. Voor een groot deel gaat het om arbeidskrachten die tegen bescheiden betaling werk vonden in sectoren als de landbouw en de bouw.

Daarnaast is al langere tijd sprake van een stabiele stroom kenniswerkers van binnen en buiten de EU. Met name die laatste categorie groeit hard: vorig jaar bedroeg het aantal kennismigranten van buiten de EU 26.000, een toename van 65 procent ten opzichte van 2021.

In totaal verblijven er volgens schattingen van uitzendkoepel ABU en economisch onderzoeksbureau SEO tussen de 735.000 en 767.000 arbeidsmigranten in Nederland. SEO voorspelt dat hun aantal in 2030 zal zijn gegroeid tot 1,2 miljoen.

In alle EU-lidstaten zijn in 2022 in totaal 884.985 eerste asielaanvragen ingediend. In absolute aantallen was Duitsland de lidstaat met het hoogste aantal (25 procent van het totaal), gevolgd door Frankrijk en Spanje. Nederland neemt op basis van absolute aantallen de zesde plaats in.

Als je kijkt naar het relatieve aantal asielzoekers dat Nederland opvangt - vergeleken met het totale inwoneraantal - dan staat Nederland op de dertiende plaats. De top 5 van het hoogste aantal asielaanvragen per 1000 inwoners wordt gevormd door Cyprus, Oostenrijk, Luxemburg, Slovenië en Bulgarije.

Naast het aantal mensen dat naar Nederland komt zijn er nog twee belangrijke zaken die bijdragen aan overvolle opvangcentra. De wachttijd bij de IND is opgelopen van 32 weken naar een jaar: het aantal asielaanvragen waar de immigratiedienst nog over moet beslissen was vorig jaar oktober 29.050 en in dezelfde maand van dit jaar 42.010. Die oplopende beslistermijn leidt ertoe dat asielzoekers langer in de opvang verblijven.

Ook asielzoekers die al weten dat ze mogen blijven verblijven vaak lang in de opvang omdat er te weinig woningen zijn. Zo'n 8 procent van de sociale huurwoningen gaat naar deze zogeheten statushouders. Op dit moment verblijven er volgens het COA zo'n 62.000 mensen in de asielopvang , onder wie bijna 15.700 statushouders.

Relatief veel meer mensen met een hbo- of een wo-opleiding zijn van plan om bij de Tweede Kamerverkiezingen hun stem uit te brengen dan mensen met een middelbare beroepsopleiding of alleen middelbare school.

Dat valt op te maken uit een onderzoek van Ipsos in opdracht van de NOS. Die laatste groep heeft ook minder vertrouwen in de landelijke politiek, en geeft vaker aan dat dat vertrouwen niet meer te herwinnen is.

Dat de opkomst deels afhankelijk is van het opleidingsniveau is al eerder geconstateerd. Bij de Kamerverkiezingen van 2017 en 2021 bracht ongeveer twee derde van de lageropgeleiden een stem uit. Bij de hogeropgeleiden ging het om 90 procent.

Uit de nieuwste cijfers van Ipsos valt af te leiden dat dergelijke grote verschillen ook bij de komende verkiezingen te verwachten zijn. Zo zegt bijna een op de vijf lageropgeleiden vooraf dat het niet waarschijnlijk is dat ze gaan stemmen. Tegelijk geeft ruim 94 procent van de hogeropgeleiden aan van plan te zijn een stem uit te brengen.

In hoeverre deze cijfers overeenkomen met de uiteindelijke opkomstcijfers voor de verkiezingen van woensdag is natuurlijk zeer de vraag. Deelnemers aan het onderzoek kunnen voorafgaand aan de stembusgang sociaal wenselijke antwoorden geven en er kunnen op verkiezingsdag redenen zijn om wel of juist niet te gaan stemmen. Duidelijk is wel dat er in de regel meer niet-stemmers onder lageropgeleiden zijn dan onder hogeropgeleiden.

In de Rotterdamse wijk Carnisse wordt weinig gestemd. Burgemeester Aboutaleb hoopt dat dat dit jaar anders is:

Verder is duidelijk dat lageropgeleiden minder vertrouwen hebben in de landelijke politiek. Meer dan een kwart (29 procent) van de lageropgeleiden heeft een beetje tot veel vertrouwen in de landelijke politiek, waar dat bij hogeropgeleiden ruim de helft (53 procent) is. 60 procent van de lageropgeleiden heeft zelfs weinig tot heel weinig vertrouwen in de politiek en deze groep zegt ook vaker dat dat vertrouwen niet meer te herwinnen is.

Op één van de belangrijke verkiezingsthema's, bestaanszekerheid, zijn ook grote verschillen te zien. Van de lageropgeleiden zegt bijna een kwart (24 procent) zich (heel) bestaansonzeker te voelen. Onder hogeropgeleiden is dat slechts één op de tien (11 procent), terwijl twee derde (65 procent) van die groep zich juist (heel) bestaanszeker voelt. Die groep kan naar eigen zeggen goed rondkomen.

Onder lageropgeleiden kunnen veel meer mensen (48 procent) dan ook maar nét rondkomen. 12 procent van die groep kan net niet of zelfs beslist niet rondkomen, en moet dus de eindjes aan elkaar knopen. Vanzelfsprekend maken ook meer mensen in die groep zich zorgen over het mogelijk achteruitgaan of wegvallen van het inkomen.

Mbo-studenten in Nijmegen werden deze week in een theatershow gewezen op het belang van stemmen. Kijk hier hoe dat ging:

Uit een eerdere peiling van Ipsos, uitgevoerd met EenVandaag , bleek onlangs dat politieke voorkeur de komende verkiezingen ook duidelijk verschilt op basis van opleidingsniveau.

Zo doet NSC het met name goed bij lageropgeleiden, waar hogeropgeleiden vaker geneigd zijn om op VVD of GroenLinks-PvdA te stemmen. De voorkeur voor een premierskandidaat is volgens diezelfde lijnen verdeeld, bleek uit het onderzoek.

Demissionair minister Dilan Yeşilgöz van Justitie en Veiligheid vindt het "zeer kwalijk" dat de Haagse politie de aangifte van een journalist tegen de VVD-perschef niet goed blijkt te hebben opgepakt. Als minister heeft Yeşilgöz zich altijd hard gemaakt voor het zwaar bestraffen van agressie en geweld tegen journalisten. Vanavond in Nieuwsuur noemde ze het "heel pijnlijk" dat dat juist in dit geval niet goed is gegaan.

Een journalist van LeftLaser deed afgelopen zomer aangifte nadat zijn microfoon uit zijn handen werd getrokken door VVD-perschef Kees Berghuis. De journalist probeerde VVD-fractievoorzitter Sophie Hermans te bevragen voor het Tweede Kamergebouw. Op beelden van het Youtube-kanaal van LeftLaser is te zien dat Hermans niet op zijn vragen in wil gaan. Nadat zij in de auto stapt, richt de journalist zich tot woordvoerder Berghuis, waarop die de microfoon hardhandig uit de hand grist en weggooit.

Nieuwsuur deed navraag bij de politie en die liet weten dat de zaak niet verder wordt onderzocht. Een dag na het incident bood Berghuis zijn excuses aan op X en de politie dacht dat de aangever daar genoegen mee zou nemen.

De aangifte van de journalist kwam echter een dag na de excuses. Omdat de VVD ervoor pleit dat daders van geweld en agressie tegen journalisten altijd een celstraf moeten krijgen, verzocht de journalist expliciet om vervolging van de perschef. De betrokken journalist laat aan Nieuwsuur weten "allerminst verbaasd te zijn" over de weigering van de politie om de zaak op te pakken. Hij overweegt bezwaar te maken tegen het besluit.

Bovendien heeft de politie de journalist niet op de hoogte gesteld dat de zaak niet verder zou worden onderzocht. Dat gebeurde pas na vragen van Nieuwsuur.

Yeşilgöz zei in Nieuwsuur dat ze op haar ministerie "zeer recentelijk" is geïnformeerd over de zaak. Als reden is haar verteld dat de zaak is geseponeerd om capaciteitsredenen, "maar dat kan hier niet aan de orde zijn, want we hebben hier afspraken en protocollen voor."

De politie en het OM hebben met de Nederlandse Vereniging van Journalisten (NVJ) afgesproken prioriteit te geven aan opsporing en vervolging van verdachten van agressie en geweld tegen journalisten. Dit is vastgelegd in het protocol PersVeilig. De politie heeft zich daar niet aan gehouden.

"De veiligheid van journalisten is altijd een van mijn speerpunten geweest in de Kamer", aldus Yeşilgöz in Nieuwsuur. "Ik heb er juist voor gezorgd dat we daar middelen voor vrij hebben gemaakt. Dan is het extra heftig en pijnlijk om te zien dat het vervolgens niet wordt opgevolgd. Zeker als het in eigen huis gebeurt."

Op vragen van Nieuwsuur zegt de politie Den Haag juist dat het gebruikelijk is dat wordt gekeken of een "strafrechtelijk onderzoek kan worden vermeden". Een woordvoerster ontkent dat het protocol niet is nageleefd. Het OM in Den Haag wil niet ingaan op de vraag of het op de hoogte was van het besluit van de politie. Een woordvoerder van de Nationale Politie zegt: "Capaciteitsgebrek kan in dit soort zaken nooit een overweging zijn."

Yeşilgöz zegt opnieuw om tafel te willen met de politie. "Want dit mag niet gebeuren. Als er aangifte wordt gedaan vanwege belaging, mishandeling of wat dan ook van een journalist, hoort dat opgepakt te worden."

"Dit is heel pijnlijk, want journalisten moeten altijd vrij hun werk kunnen doen. Dus dit is niet zomaar iets, dit is heel stevig."

Kijk hier het gesprek met Dilan Yeşilgöz terug:

In aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen interviewt Nieuwsuur de lijsttrekkers van de veertien grootste politieke partijen. In deze speciale verkiezingsuitzendingen ontleden we de partijen aan de hand van hun verkiezingsprogramma's en stemgedrag. Kiezers uit eigen kring komen aan bod met verwachtingen, ambities en kritiek.

Vanavond staat de hele uitzending in het teken van de VVD. We spreken met de nieuwe lijstrekker van de partij, Dilan Yeşilgöz, over de nieuwe koers en waar de partij nu voor staat.

Pieter Omtzigt gaat voor de verkiezingen echt niet zeggen wie er premier zal worden als NSC de grootste wordt. GroenLinks-PvdA hoopt nog steeds de grootste te worden, door ruwweg vijf zetels weg te halen bij andere partijen op links en nog eens vijf uit het 'midden'. BBB denkt net als in maart de peilingen te kunnen verslaan. En Geert Wilders moet zijn mildere toon in ieder geval nog een paar dagen volhouden. Het zijn dingen die je oppikt als je nu spreekt met mensen dicht bij de lijsttrekkers.

Achter elke lijsttrekker staat een campagneteam, bij de ene partij wat groter en professioneler dan bij de andere. Bij al die teams loopt de temperatuur nu maximaal op. Al het voorwerk is gedaan, nu komt het aan op de vaak allesbeslissende laatste campagnedagen.

Praten over je eigen campagne is eigenlijk not done: over strategie praat je niet. Maar als je nu een rondje maakt langs belangrijke partijen, merk je dat de regel vooral wordt gekoesterd bij de partijen waar de campagne geheel naar wens verloopt.

In deze campagne zit bijvoorbeeld de VVD in die positie. De bal doet het werk, anderen mogen commentaar leveren. Lijsttrekker Yesilgöz presteert eigenlijk boven verwachting in deze campagne. Ze kijkt vooruit. Achteruit kijken, naar de Rutte-jaren, heeft toch geen zin, zegt ze voortdurend.

Gisteravond bij SBS lanceerde ze de oneliner, doelend op haar politieke tegenstanders: "Hier staat 75 jaar politieke ervaring om me heen, mij niet de schuld geven." De strategie lijkt te werken: de VVD doet gewoon weer mee om de grootste partij te worden. In de laatste dagen moet Yesilgöz vooral scherp, vrolijk en alert blijven.

De VVD-campagne draait op volle toeren en verrassende acties zullen we niet gaan zien; geen fouten maken is het belangrijkst. En dan maar hopen dat kiezers die nog twijfelen tussen bijvoorbeeld VVD en NSC uiteindelijk VVD stemmen, omdat ze Yesilgöz een zekerdere keus vinden dan Omtzigt.

NSC lijkt de hele campagne al weinig fout te kunnen doen bij kiezers die het 'anders' willen. Omtzigt wil het graag over de inhoud hebben, maar ook bij hem speelt strategie een rol. Doordat er nog veel niet bekend was over zijn partij, lukte het hem moeiteloos de aandacht van de media vast te houden.

Elk besluit van Omtzigt doet er ook toe, omdat nu al vaststaat dat hij na de verkiezingen een sleutelrol zal spelen. Yesilgöz en GL-PvdA-lijsttrekker Timmermans zullen, als ze premier willen worden, altijd Omtzigt nodig hebben om hun plannen aan een meerderheid (of in de buurt daarvan) te helpen.

Omtzigt maakte deze week duidelijk dat het wat hem betreft heel moeilijk gaat worden om met GroenLinks-PvdA samen te gaan werken. Je kan verwachten dat hij in de laatste dagen juist weer de VVD gaat aanvallen: "Hoe kan het dat die partij, na alles wat er de laatste jaren gebeurd is, nu met alles weg lijkt te komen?"

Het is een logische aanval vanuit NSC, in de hoop in de laatste dagen ook de VVD achter zich te laten. Het campagneteam bij NSC is wel beduidend kleiner dan bij andere partijen. Andere partijen hopen dat daardoor de kans op een foutje van Omtzigt in de slotfase toeneemt.

Bij GroenLinks-PvdA is het gevoel dat het gisteravond bij het SBS-debat een zware avond was. Timmermans stond in zijn eentje tegen drie rechtse(re) partijen en dan stonden ook het publiek en de presentator niet echt aan zijn kant.

Zo viel Wilders (PVV) Timmermans aan op het feit dat hij wachtgeld ontvangt van de Europese Commissie:

Nadat GL-PvdA Omtzigt aan het begin van de campagne tegen de borst had gedrukt, in de hoop dat hij naar links zou trekken, is die strategie nu overboord gegooid. Omtzigt kijkt liever naar rechts en dat maakt de campagnestrategie van GroenLinks-PvdA eigenlijk alleen maar eenvoudiger: waarschuwen voor een (kneiter)rechts kabinet! Als je dat wil voorkomen, moet je bij Timmermans zijn.

Daarvoor hebben ze stemmen nodig van links en ook uit het midden. Daarbij willen ze wel Omtzigt 'heel laten', want ze weten dat als Timmermans premier wil worden, hij altijd NSC nodig zal hebben. De druk bij GroenLinks-PvdA is groot, het samenwerkingsproject is snel uit de grond gestampt in de hoop dat links een belangrijke rol kan gaan spelen in het landsbestuur. Als ze er niet in slagen de grootste te worden, zullen ze weer in de oppositie belanden, is de overtuiging.

Bij de PVV hebben ze een maar een klein groepje mensen met wie Wilders spart over de strategie in de campagne. Sinds de VVD de partij niet langer uitsluit om mee samen te werken, heeft Wilders eigenlijk de wind mee, met een campagne waarin hij zichzelf presenteert als een soort nieuwe, redelijke Wilders.

De PVV is voor de pers een gesloten bolwerk, een enkele PVV'er heeft zich weleens hardop afgevraagd of het Wilders zal lukken zijn 'milde' toon in de belangrijke slotdebatten vol te houden. Daarnaast zal het voor de PVV zeker tot woensdagavond laat spannend blijven wat het resultaat wordt, want ze zijn in het verleden met regelmaat te hoog of te laag gepeild.

Ook bij andere partijen zitten campagnestrategen in spanning. In de laatste dagen voor de verkiezingen kan er nog veel veranderen. Zeker nu hebben veel kiezers nog geen keuze gemaakt.

Bij partijen als D66, SP, Partij voor de Dieren en Volt leven ze een beetje tussen hoop en vrees. Ze hebben er baat bij als Timmermans de grootste wordt, maar tegelijkertijd zijn ze bang dat GroenLinks-PvdA ze verder leeg zal eten.

Mocht Timmermans afhaken in de race om de grootste te worden, dan hopen ze dat kiezers niet strategisch kiezen en gewoon uit overtuiging bij Jetten, Marijnissen, Ouwehand of Dassen terechtkomen.

Het CDA heeft zich ondertussen neergelegd bij het feit dat ze een bijrol vervullen. Lijsttrekker Bontenbal heeft wel de gunfactor, zien ze. Zijn naamsbekendheid neemt ook toe, maar ja, hij is van het CDA.

Forum voor Democratie voert, los van alle andere partijen, op geheel eigen wijze campagne. Vooral op sociale media, vooral gericht op jongeren.

En dan zijn er ook nog partijen die vechten voor hun voortbestaan in de Tweede Kamer. Denk aan JA21, Bij1, 50Plus en BVNL (Van Haga). Voor hen is het deze campagne lastig om een rol van betekenis te spelen. Dat zal de laatste dagen zeker niet anders worden.

Palestijnen uit Gaza in Nederland die geen verblijfsvergunning hebben, zullen daar nog lang op moeten wachten. De Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) houdt op dit moment de asielverzoeken van Palestijnen aan, waardoor ze niet worden afgewezen, maar er ook geen verblijfsvergunningen aan Palestijnse asielzoekers worden toegekend.

De beslissing van de IND raakt vooral Palestijnen uit Gaza, die hun gezinnen daar hebben achtergelaten en in Nederland geen duidelijkheid hebben over hun verblijfsstatus. Deze groep kan hun gezinnen niet naar Nederland halen met een beroep op gezinshereniging. Dit kan alleen worden aangevraagd door Palestijnen met een geldige verblijfsstatus.

"Wanneer de situatie in een land onzeker is, kan de IND ervoor kiezen om asielverzoeken tijdelijk te pauzeren", zegt een woordvoerder van hulporganisatie VluchtelingenWerk. "Slechts voor een aantal mensen die buiten het oorlogsgeweld om bescherming nodig hebben, zoals mensenrechtenactivisten, wordt het asielverzoek in behandeling genomen."

De IND bevestigt dat en benadrukt dat er momenteel geen asielaanvragen van Palestijnen worden afgewezen. De dienst omschrijft dit als "een tijdelijke werkwijze", die zal duren tot duidelijk is wat het beleid van het nieuwe kabinet wordt. Eerder liet de IND weten de aanvragen voor gezinshereniging van Palestijnen sneller te behandelen. Hiermee krijgen familieleden die vastzitten in Gaza de kans om te ontsnappen aan het oorlogsgeweld.

"Maar deze spoedregeling kan dus niet gelden voor de Palestijnen in Nederland die nog moeten starten met de asielprocedure of nog aan het wachten zijn op een beslissing van de IND", zegt VluchtelingenWerk. "Ze weten dus ook niet waarop ze aan het wachten zijn. Krijgen ze een afwijzing of mogen ze hier blijven?"

Een van de Palestijnse vluchtelingen die te maken hebben met deze uitzichtloze situatie is Al'aa. Op 23 oktober kreeg hij een brief van de IND, waarin staat dat zijn asielverzoek is afgewezen omdat zijn verhaal niet geloofwaardig werd bevonden. Maar vanwege de oorlog zal hij niet worden teruggestuurd naar Gaza.

Ondertussen kan hij geen contact krijgen met zijn vrouw en vier kinderen, die nu in Rafah verblijven bij een school van UNRWA, de VN-organisatie die verantwoordelijk is voor humanitaire hulp aan vluchtelingen in de Palestijnse Gebieden.

"Ik heb mijn vrouw een week geleden voor het laatst gesproken. Daarna heb ik niets meer van haar gehoord, omdat er geen internetverbinding meer is", vertelt hij in het asielzoekerscentrum waar hij verblijft. Voordat hij naar Nederland kwam in 2021, woonde hij met zijn gezin in het vluchtelingenkamp Jabalia, dat begin deze maand door Israëlische bombardementen werd getroffen.

"Ze hebben mijn woning gebombardeerd. Daar is nu niets meer van over. Gelukkig kon mijn gezin vluchten, maar ze zijn niet veilig. Israël zal niet stoppen met het bombarderen van Gaza."

Al'aa vertelt over het gebrek aan water, voedsel, kleding en brandstof in Gaza. "Ik denk alleen aan mijn gezin, maar ik kan nu niets voor ze betekenen. Het is om krankzinnig van te worden. Als ze mij geen verblijfsstatus willen geven, stuur mij dan maar terug naar Gaza, zodat ik tenminste nog bij mijn gezin kan zijn. Maar zelfs dat kunnen ze niet."

De beslissing van de IND om asielprocedures van Palestijnen stil te leggen raakt ook een groep mensen die al langer in Nederland zijn en niet aan het werk kunnen, zoals Mahmoud. Dit jaar werd hij voor de tweede keer afgewezen, nadat hij naar de rechter is gestapt om tegen de beslissing van de IND te procederen.

Hij ging in hoger beroep, maar door het stilleggen van de asielprocedures heeft hij geen uitzicht op een eind aan dit proces. "Het is alsof ze me langzaam dood willen laten gaan", zegt hij. "Ik moest lang genoeg wachten op mijn asielprocedure, maar nu zeggen ze dat ze niets meer behandelen, terwijl ik in de tussentijd niets mag doen."

Op 13 oktober kreeg Mahmoud van het Centraal Orgaan opvang asielzoekers (COA) te horen dat hij het asielzoekerscentrum moest verlaten. Nadat hij hulp had gekregen van een journalist die het COA voor hem belde, hoefde hij toch niet weg. "Ik weet alleen niet hoelang ik er nog mag blijven."

Daarom moeten de verzoeken van Palestijnse asielzoekers in Nederland wel in behandeling worden genomen, stelt Vluchtelingenwerk. De hulporganisatie roept de IND op om dit onmiddellijk te doen. "Het gaat slechts om een tiental ongedocumenteerde Palestijnen in Nederland. Dan is het echt haalbaar voor de IND om hen een verblijfsstatus te geven", zegt de woordvoerder. "Bovendien is het overduidelijk dat iedere burger in Gaza gevaar loopt. Elke burger loopt het risico om slachtoffer te worden van bombardementen en geweld. Geen enkele plek is veilig."

De achternamen van Mahmoud en Al'aa zijn bij de redactie bekend. Uit veiligheidsoverwegingen zijn ze weggelaten.

Veel politieke partijen zijn trots op de vlees- en zuivelsector, die vele miljarden bijdraagt aan de economie en voor bijna 200.000 mensen werk oplevert. Maar de meeste partijen zeggen ook dat de veestapel vanwege het milieu en zorgen over dierenwelzijn te groot is.

Dat blijkt uit de verkiezingsprogramma's en de antwoorden die de partijen hebben gegeven op stellingen van de Kieswijzer.

Nederland is volgens het CBS de grootste vleesexporteur van Europa.

In Nederland zijn er in totaal 114 miljoen landbouwdieren.

De grote veestapel is een van de redenen dat er in Nederland te veel stikstof wordt uitgestoten. In tegenstelling tot de afgelopen Provinciale Statenverkiezingen gaan deze Tweede Kamerverkiezingen nauwelijks over stikstof. Maar ook een nieuw kabinet zal zich moeten buigen over het stikstofprobleem. Een van de meest aangedragen oplossingen is een krimp van de veestapel.

De Partij voor de Dieren wil de veestapel in twee jaar met 75 procent laten krimpen en uiteindelijk helemaal stoppen met de vee-industrie. Andere partijen aan de linkerkant willen ook fors ingrijpen in de veestapel en af van de bio-industrie.

Als gevolg van de maatregelen die D66, GroenLinks/PvdA en Volt willen nemen, zou de omvang van de veestapel zeker zo'n 30 tot 35 procent dalen, berekende het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL). De partijen willen biologische boeren en boeren die natuur beheren stimuleren.

De BBB wil zo min mogelijk extra maatregelen en accepteert juist dat de landbouw gevolgen heeft voor de vrijheid en het natuurlijke gedrag van dieren. Lijsttrekker Van der Plas zegt ook dat de veestapel kleiner zal worden omdat veel oudere boeren geen opvolger hebben, maar ze wil daar geen beleid op voeren. Waar ze wel op wil inzetten is meer innovatieve technieken in de landbouw en minder milieuregels.

Van der Plas wil graag samenwerken met NSC. Maar op dit punt zijn de partijen het niet helemaal eens. De partij van Pieter Omtzigt is wel voor het verkleinen van de veestapel. Harm Holman, oud-melkveehouder en kandidaat voor NSC, sprak in een debat over 10 procent minder koeien en 25 procent minder varkens. De partij laat weten dat dit richtgetallen zijn en geen harde doelen.

En ook andere partijen zoals ChristenUnie, VVD en CDA denken dat het onvermijdelijk is dat de veestapel de komende jaren krimpt om de natuur te beschermen, maar zij noemen dat geen doel op zich.

De CU wil naar een meer extensieve landbouw, dus minder dieren op meer grond. Het PBL berekende dat dat leidt tot een krimp van 20 procent. Terwijl bij de VVD er nog wel plek is in Nederland voor intensieve landbouw, zolang er stappen worden gezet op het gebied van dierenwelzijn. Dit komt in de doorrekening neer op zo'n 10 procent krimp.

Ook partijen aan de rechterkant van de VVD zeggen dierenwelzijn belangrijk te vinden, bijvoorbeeld de PVV en JA21, maar benoemen niet of dit leidt tot regels in de landbouw. Al verzet de PVV zich wel tegen onverdoofd slachten. Dat is al verboden, maar er gelden uitzonderingen voor joodse en islamitische rituelen.