Ook op dag twee na de verkiezingen is nog niet duidelijk welke partij de grootste is geworden. In een historisch spannende tweestrijd tussen D66 en de PVV zijn nog steeds niet alle stemmen geteld. Het verschil tussen de twee partijen is slechts 15.155 in het voordeel van D66.

Eén gemeente moet de definitieve uitslag nog bekendmaken en staat daarom vol in de aandacht: Venray. Naar verwachting komt de Noord-Limburgse gemeente vandaag met de uitslag.

Door een brand in het stemlokaal tijdens het telproces ontstond er vertraging. De burgemeester van Venray schat dat er ruim 24.000 stemmen zijn uitgebracht in zijn gemeente. Vanochtend zullen de laatste controleprocedures worden afgerond, waarna de gemeente de uitslag kan doorgeven.

Briefstemmers

Ook is het nog wachten op de uitslag van de briefstemmers uit het buitenland. Daarvan is bekend dat 135.000 mensen een stembiljet hebben aangevraagd. Naar verwachting hebben zo'n 90.000 mensen daadwerkelijk ook hun stem uitgebracht en opgestuurd naar Nederland.

De uitslag van de briefstemmers komt waarschijnlijk op zijn vroegst maandagavond. Een dag later komen alle lijsttrekkers bij elkaar om een verkenner aan te wijzen. Oorspronkelijk stond die bijeenkomst vandaag op het programma, maar omdat de uitslag van de verkiezingen nog onduidelijk is, heeft Kamervoorzitter Bosma het overleg uitgesteld. Na die bijeenkomst zal er pas serieus naar een mogelijke formatie gekeken worden.

Twee jaar geleden

Bij de Tweede Kamerverkiezingen van twee jaar geleden werd de PVV in Venray de grootste. De partij van Geert Wilders kreeg toen 5805 stemmen meer dan het D66 van Rob Jetten.

Onder de briefstemmers werd twee jaar geleden GroenLinks-PvdA de grootste. D66 kreeg toen 2863 stemmen meer dan de PVV.

Bekijk hier de uitslag van de verkiezingen:

Voor de bouw en exploitatie van een windmolenpark in de Noordzee heeft geen enkel bedrijf zich aangemeld. Dat schrijft demissionair minister Sophie Hermans van Klimaat en Groene Groei in een Kamerbrief over de inmiddels gesloten aanbesteding.

Ze wijst erop dat de markt voor windenergie op zee afgelopen tijd sterk is veranderd. Sinds 2018 werd geen subsidie vanuit de overheid meer toegekend aan bedrijven, volgens Hermans is dat wel weer nodig. Dat komt doordat de kosten voor de bouw van windmolenparken sterk zijn gestegen terwijl de industrie langzamer verduurzaamt dan verwacht. Investeerders durven daardoor het risico niet te nemen.

Eerder dit jaar heeft Hermans een wijziging van het beleid voor windenergie op zee aangekondigd. Subsidies zijn vanaf volgend jaar weer mogelijk voor windenergie op zee. Ook verlengde ze een regeling die de elektriciteitsrekening van grote verbruikers drukt.

Vertraging

Het was de bedoeling dat windpark Nederwiek I-A in 2030 stroom zou leveren. De hoeveelheid stroom die het park moet genereren staat gelijk aan het verbruik van een miljoen huishoudens. Het komt zo'n honderd kilometer van de kust af te liggen, ter hoogte van Texel.

Doordat nu een nieuwe aanbesteding nodig is, is de oplevering vertraagd. Het ministerie houdt er rekening mee dat hoogspanningsnetbeheerder Tennet hierdoor extra kosten moet maken.

Hermans benadrukt in haar brief dat windenergie op zee "ondanks deze tegenvaller" noodzakelijk blijft voor Nederland. Nederland moet energieonafhankelijker worden en voldoende groene energie hebben voor verduurzaming, schrijft de demissionair minister.

Deze verkiezingen is het aantal blanco stemmen ten opzichte van de verkiezingen van 2023 verdubbeld naar 40.000. Die stemmen vertegenwoordigen ongeveer een halve Kamerzetel. Maar die opvallende stijging valt lastig te verklaren.

Het aantal blanco stemmen bleef lange tijd ongeveer op hetzelfde niveau. Sinds 2010 worden ze apart geteld. Het gaat om kiezers die wel naar het stembureau gaan, maar het stembiljet blanco in de stembus doen. De stemmen hebben geen invloed op de uitslag, dus in die zin verschillen ze niet van niet-stemmers, maar ze hebben wel invloed op het opkomstpercentage.

Kleine groep

Bijzonder hoogleraar electorale politiek Henk van der Kolk relativeert de verdubbeling. "Het gaat om een heel kleine groep en blanco stemmen hebben bijna nooit invloed gehad op de uitslag." De verdubbeling kan hij niet verklaren. "We weten het gewoon niet. Het is onmogelijk om onderzoek te doen binnen deze groep, omdat die zo klein is, dus we kunnen alleen maar speculeren over de toename."

Er zijn meerdere redenen denkbaar waarom kiezers blanco stemmen. Het kan bijvoorbeeld zo zijn dat iemand zich bij geen van de 27 partijen thuis voelt. Ook kan het dat het te ingewikkeld wordt gevonden om een keuze te maken. Of de stemmer wijst het hele politieke systeem af en wil daar geen verantwoordelijkheid voor nemen.

Zoals de 67-jarige taxichauffeur Johannes de Vries. Hij heeft zijn hele leven gestemd, maar heeft geen vertrouwen meer in de politiek. "Het grote geld regeert in Nederland, er is geen democratie meer", vindt hij. Uit een soort plichtsbesef gaat hij toch naar het stembureau, om daar zijn blanco stem uit te brengen.

Nieuw stembiljet

Van der Kolk deed onderzoek naar ongeldige en blanco stemmen in relatie tot een nieuw stembiljet. Het lijkt hem daarom ook goed om te onderzoeken of de proef met het nieuwe kleine stembiljet dit jaar in vijf gemeenten invloed heeft gehad op de toename. De kiezer moet op dit nieuwe biljet twee vakjes rood maken in plaats van één. Eén voor de partij en één voor de kandidaat.

"De onwennigheid kan verwarrend zijn voor kiezers en misschien worden daardoor meer fouten gemaakt. Kiezers kunnen zich ook gewoon vergissen", zegt Van der Kolk.

Delfzijl

De enige keer dat blanco stemmen wel duidelijk invloed hadden op de uitslag, was bij de gemeenteraadsverkiezingen van 2006 in Delfzijl. Door een bestuurlijke crisis werd over en weer opgeroepen een blanco stem uit te brengen en dat gebeurde massaal.

Maar liefst 20 procent van de stemmen was blanco of ongeldig. "Het directe gevolg was dat de partij die de meeste schuld had uiteindelijk weer won, omdat blanco stemmen niet meetellen."

Welke partij de grootste is geworden bij de verkiezingen is nog altijd niet te zeggen, maar welke het ook wordt: het zal nauwelijks van invloed zijn op deze formatie. Duidelijk lijkt dat D66 hoe dan ook een poging gaat wagen om een kabinet te vormen. En zeker is dat dat een complexe puzzel wordt.

Mocht blijken dat de PVV ondanks het verlies van 11 zetels de grootste partij is gebleven, dan krijgt partijleider Wilders het initiatief in de formatie - hoewel dat niet formeel is vastgelegd - maar veel kan hij daar niet mee.

99 zetels

Het is gewoonte dat de grootste partij een verkenner aanwijst, iemand die een eerste blik werpt op het speelveld: wie wil met wie? Die verkenner zal er snel achter komen dat ongeveer twee derde van de nieuwe Tweede Kamer geen regeringssamenwerking met de PVV wil. D66, VVD, GroenLinks-PvdA, CDA, SP, Denk, PvdD, ChristenUnie en Volt (samen 99 van de 150 zetels) hebben dat al voor de verkiezingen duidelijk gemaakt.

Dus zelfs als D66 niet de grootste wordt, komt het initiatief naar verwachting bij die partij terecht. Jetten wacht dan een monsterklus, want een voor de hand liggende coalitie is er gezien de uitslag eigenlijk niet.

Dat komt door de verschillende voorkeuren van partijen. Jetten wil graag een coalitie "door het brede midden", waar wat hem betreft VVD, GroenLinks-PvdA en CDA bij horen. Die coalitie is getalsmatig een prima optie van 86 zetels. "Ik zie een hele ruime meerderheid van partijen die weer wat willen maken van dit land", zegt de D66-leider vandaag.

Desondanks komt Jetten in het brede midden een stevige blokkade tegen, want de VVD heeft bij herhaling gezegd niet in een "links kabinet" te gaan met GroenLinks-PvdA. Vandaag zei partijleider Yesilgöz dat er aan dat startpunt "echt niks is veranderd".

Gewezen linkse leider

De VVD houdt vooralsnog dus de poot stijf, maar bij andere partijen is achter de schermen de hoop te horen dat het vertrek van Timmermans iets teweeg zou kunnen brengen. Het is geen geheim dat Yesilgöz en de gewezen linkse leider elkaar slecht lagen, dus misschien kan een nieuwe leider bij GL-PvdA nog wat veranderen, is het idee.

Tegelijk is het bezwaar van de VVD tegen GL-PvdA niet slechts van personele aard. Ook inhoudelijk zijn er grote verschillen, bijvoorbeeld op migratie en economische onderwerpen.

Kijk hier wat Wilders en Jetten vandaag hebben gezegd over de formatie:

Waar sleutelpartij VVD wel zin in heeft is een "centrumrechtse coalitie" met D66, CDA, JA21 en bijvoorbeeld BBB. Dat herhaalde Yesilgöz deze campagne keer op keer. In de exitpoll van gisteren leek het nog alsof deze combinatie zelfs zonder BBB een optie was, maar die partijen komen volgens de prognose samen op 75 zetels. Net niet genoeg dus.

"Ik zie nog wel mooie variaties", zei Yesilgöz vandaag over de kansen op 'centrumrechts' met meer dan vier partijen. "Maar wij zijn niet aan zet", voegde ze eraan toe. waarmee ze de bal weer bij Jetten legde.

Voor D66 is het wel veel gevraagd om met zoveel 'rechts' in een kabinet te stappen. Met JA21 zijn er weinig raakvlakken en met BBB zo mogelijk nog minder. Beide partijen zijn op tal van onderwerpen tegenpolen van D66, bijvoorbeeld op klimaat en stikstof.

Met kerst op het bordes

En dus moet er ergens flink worden bewogen - of zelfs een draai worden gemaakt - om tot een meerderheidscoalitie te komen. En dat is nooit een voorspeller voor een snelle formatie, waar Jetten vandaag nog op zei te hopen. "Met deze uitslag wil je vooral snel een stabiel kabinet", zei hij.

"Ik denk dat een paar partijen wat reflectie nodig hebben de komende dagen." Daarmee doelde Jetten op de VVD die het beter heeft gedaan dan verwacht en GL-PvdA waar het resultaat juist tegenviel.

"Voor kerst een nieuw kabinet op het bordes", klonk het nog weleens hoopvol voor de verkiezingen, maar dat lijkt vandaag niemand meer te denken. Bij verschillende partijen is zelfs al te horen dat er pas na de gemeenteraadsverkiezingen van half maart 'beweging' wordt verwacht.

Informeel aftasten

Wat niet helpt is dat de uitslag op zich laat wachten, vooral omdat onduidelijk is wie de grootste wordt. "We kunnen toch niet een verkenner aanstellen van een partij die niet de grootste is", aldus PVV-leider Wilders.

Dat een formatie met zijn PVV bij voorbaat kansloos lijkt, maakt hem niks uit. "De regel is dat de grootste partij begint. Niet hoe groot de kans is op een formatie." Vanmiddag werd duidelijk dat alle lijsttrekkers dinsdag bijeenkomen om een verkenner aan te wijzen, en niet morgen zoals aanvankelijk de bedoeling was.

Nog even geduld dus voor het formele vervolg op de verkiezingen. Daarmee is overigens niet gezegd dat partijen de komende dagen niet al informeel met elkaar in de weer gaan om de mogelijkheden af te tasten.

Bekijk hier de uitslagen:

Nederland moet naar verwachting nog dagen wachten op duidelijkheid over wie de meeste stemmen heeft gehaald bij de verkiezingen. Doordat D66 en PVV elkaar met 26 Kamerzetels in evenwicht houden, telt elke stem. Traag tellen in Amsterdam, een brand in Venray, uitgevallen tablets en het wachten op buitenlandse briefstemmers betekenen extra lang nagelbijten.

Volg de laatste ontwikkelingen in ons liveblog:

Met 99,7 procent van de stemmen geteld hadden beide partijen rond 1,7 miljoen stemmen. De hele nacht ging D66 daarbij numeriek aan kop, maar toen de prognose in Helmond vanmorgen werd bekendgemaakt, lag de PVV de rest van de morgen met enkele duizenden stemmen aan kop. Toen even voor 14.00 uur de resultaten van Amsterdam binnenliepen, stond PVV ineens weer op een achterstand van ruim 15.000 stemmen.

Voor de zetelverdeling zal het definitieve aantal stemmen geen gevolgen hebben, maar traditioneel mag de grootste partij wel het voortouw nemen bij de coalitieonderhandelingen. Beide partijen zullen die rol willen opeisen en nooit eerder maakte zo'n kleine marge uit wie het wordt.

Bekijk hier de uitslagen:

De uitslag van het grootste deel van de resterende stemmen zal pas op zijn vroegste maandagavond bekend zijn. Tot die dag worden er namelijk nog stemmen meegeteld die uit het buitenland arriveren in Den Haag, dat deze stemmen afhandelt. "Het heeft tijd nodig om alle post die van over de hele wereld is verstuurd hier te verzamelen", meldt een woordvoerder.

Zo'n 135.000 Nederlandse expats hebben zich geregistreerd als kiezer, Den Haag verwacht ongeveer 90.000 stembiljetten terug te krijgen. Het merendeel van de kiezers in het buitenland woont in Duitsland (25.190), gevolgd door België en Frankrijk, maar ook uit Nieuw-Zeeland en Singapore wordt post verwacht.

Vorige week woensdag ging in Scheveningen al een kantoor open als het stemlokaal waar deze brieven worden verwerkt. Kiezers sturen hun stempas, een kopie van het identiteitsbewijs en (in een gesloten envelop) het stembiljet. Afgelopen week werden al de enveloppen geopend en stempassen en id's gecheckt, waarna de stembiljetten anoniem in de stembus gingen.

Pas toen landelijk de stemlokalen gisteravond dichtgingen, mochten ook hier de stembussen worden opengemaakt. Den Haag is volgens de woordvoerder niet van plan een tussentijdse telling bekend te maken, dus het is tot na het weekend wachten op de einduitslag.

Bij de vorige Kamerverkiezingen gingen de meeste stemmen van Nederlandse expats naar GroenLinks-PvdA, ruim 28 procent. D66 behaalde toen 10,5 procent, PVV 6,3.

Brand

Behalve de briefstemmers uit het buitenland is nog één gemeente aan het tellen. In Venray speelt de nasleep van een brand het stemmen tellen parten. Er brak vannacht rond 02.00 uur brand uit in een stoppenkast van het gemeentehuis, waardoor tientallen mensen het pand moesten verlaten en het tellen werd stilgelegd. Een woordvoerder liet rond 14.30 uur weten dat de uitslag er morgenmiddag zeker is. "Zorgvuldigheid gaat voor", stelde hij.

Hoewel de stembiljetten niet te lijden hebben gehad onder het vuur en het bluswater, kon het tellen aanvankelijk niet worden hervat vanwege een stroomstoring in het pand. In de middag werd besloten bij noodverlichting verder te werken.

In Venray kwam in 2023 de PVV als grootste uit de bus met 28 procent van de stemmen. D66 haalde daar toen als zesde partij 5,6 procent.

Uitgevallen tablets

Ook in Amsterdam was vanmorgen nog een significant deel van de stemmen niet geteld. Gisteravond lukte het om 80 procent van de biljetten te verwerken, maar daarna werd het tellen van de resterende 86.500 biljetten zoals gepland gestaakt tot de ochtend.

Een woordvoerder verwachtte aanvankelijk pas morgen tussen 19.00 en 22.00 uur een update te kunnen geven, maar uiteindelijk gaf de gemeente in de loop van de middag toch een update op basis van bijna 100 procent van de getelde stemmen. De gemeente verwacht het definitieve resultaat nog altijd morgen, dat zou nog kleine verschillen kunnen geven.

In Hilversum stokte het stemmentellen vannacht ook op 96 procent doordat bij twee stembureaus de tablets uitvielen. Daar was in de ochtend wel op papier de uitslag bekend, maar die werd vanwege het protocol pas gedeeld toen die digitaal verwerkt kon worden. Dat gebeurde kort na de bekendmaking van Amsterdam.

In Almere kon de woordvoerder nog niet voorspellen wanneer de resterende 4 procent van de stemmen is verwerkt. Over een oorzaak van de vertraging deed ze geen uitspraak.

Een paar duizend stemmen. Niet eerder was het verschil tussen de twee grootste partijen zo klein na Tweede Kamerverkiezingen, als nu het geval is tussen D66 en de PVV.

Beide partijen staan op 26 zetels in de tweede voorlopige prognose van het ANP. Alleen in 1952 kenden de verkiezingen deze spanning: de KVP en PvdA kwamen toen allebei op dertig zetels uit, in een Kamer die toen nog honderd zetels telde. Uiteindelijk mocht PvdA-leider Drees de formatie aftrappen omdat zijn partij ruim 16.000 stemmen meer had gekregen.

In de huidige Kamer, die sinds 1956 150 zetels telt, kwam het nog niet eerder voor dat de grootste partijen op hetzelfde zetelaantal eindigden.

Politicoloog Roderik Rekker, verbonden aan de Radboud Universiteit, noemt het "historisch heel interessant" dat er nu een nek-aan-nekrace is tussen een radicaal-rechtse partij en een progressief-liberale partij.

Volgens hem is in wel meer Europese landen deze trend zichtbaar. "In de afgelopen dertig jaar zie je dat de politiek aan het veranderen is van een politiek van economische scheidslijnen naar een soort culturele scheidslijn, die vooral over immigratie gaat", legt Rekker uit. "Dan zijn vooral PVV en D66 elkaars tegenpolen."

Liveblog

Volg het laatste nieuws over de uitslag van de Tweede Kamerverkiezingen in ons liveblog.

Het minieme verschil legt ook meer dan ooit het vergrootglas op het tellen van stemmen. Dat is een enorme operatie: er waren voor deze verkiezingen 10.090 stembureaus aangemeld bij de Kiesraad, iets meer dan bij de vorige Kamerverkiezingen in 2023. Zo'n 50.000 tot 70.000 vrijwilligers hielpen op de stembureaus en bij de centrale tellingen mee.

Van de 342 Nederlandse gemeenten zijn er 135, vooral kleinere, gemeenten die decentraal tellen op en na de avond van de verkiezingen. Zij tellen per lijst en per kandidaat. En er zijn 207 gemeenten die een centraal telbureau hebben: in Den Haag is dat bijvoorbeeld in het World Forum. Op de stembureaus wordt per lijst - dus per partij - geteld, en op het centrale telbureau vervolgens ook per kandidaat.

De Kiesraad heeft een controleprotocol ingesteld voor eventuele hertellingen. Als er meer dan 2 procent, of vijftien formulieren, verschil zit tussen het aantal stempassen/volmachten en het aantal stembiljetten op een stembureau, dan moet er opnieuw worden geteld. Hertellingen kunnen met de huidige, kleine verschillen gevolgen hebben voor de uitslag.

De komende week heeft de Kiesraad de tijd om hertellingen te doen ter controle, zegt een woordvoerder. Na die week draagt de Kiesraad de uitslagen over aan een commissie waarin leden van de oude Tweede Kamer zitten, de zogeheten Commissie voor het Onderzoek van de Geloofsbrieven. "Als die commissie twijfels heeft of een verschil ziet dat nog moet worden uitgezocht, dan kunnen ze een hertelling verzoeken."

Bij de vorige verkiezingen gebeurde dat bij een aantal stembureaus in Tilburg, zegt de woordvoerder. Een hertelling van alle stemmen in het land ligt niet voor de hand, aldus de Kiesraad. "In theorie kan het, maar het is nog nooit gebeurd." Er waren de laatste keer ongeveer 8000 verschillen op 10 miljoen stemmen.

De stemmen van de kiezers buiten Nederland worden dinsdag officieel bekendgemaakt, want tot maandag kan er nog post binnenkomen. Die kiezers zijn samen goed voor iets meer dan één zetel, zo'n 90.000 stemmen.

Restzetels

Op 7 november maakt de Kiesraad de definitieve uitslag bekend in een zitting. Daar worden ook de restzetels en de voorkeursstemmen bekendgemaakt. Het kan daardoor nog ruim een week duren voordat duidelijk is wie daadwerkelijk de grootste partij is.

Op de zitting worden ook de restzetels bekendgemaakt. Bij de vorige verkiezingen waren dat er tien, dus die kunnen van doorslaggevende betekenis zijn. Restzetels gaan in de regel vaak naar de grootste partijen. Ze worden verdeeld op basis van een complexe berekening, volgens "het systeem van de grootste gemiddelden".

Formatieproces

De partij die uiteindelijk met de meeste stemmen eindigt, bepaalt de eerste fase van de kabinetsformatie. PVV-leider Wilders nam daar vanochtend vroeg op X alvast een voorschot op. Hij wil het voortouw in de formatie als hij de grootste is. "Zolang daar geen 100 procent helderheid over is kan er geen verkenner van D66 aan de slag", aldus Wilders. "We zullen alles doen om dit te voorkomen."

Daarmee zet Wilders alvast de toon in de formatie die nog moet beginnen, en blijkt ook meteen wat de gevolgen zijn van het minieme verschil tussen D66 en PVV.

Moeizame formatie dreigt

De formatie is namelijk een proces dat grotendeels is gebaseerd op ongeschreven staatsrecht en gewoontes, zo staat op de site van de vorige formatie. In dat proces - waarin sinds 2012 niet langer de koning, maar de Kamer het initiatief heeft - wordt na de verkiezingen als eerste een verkenner aangesteld door de grootste partij, die de taak krijgt om via gesprekken met fracties in kaart te brengen welke coalitiemogelijkheden er zijn die op draagvlak kunnen rekenen.

Als de PVV de grootste partij blijkt te zijn, ontstaat daar direct een ingewikkelde situatie omdat tal van partijen al in de verkiezingscampagne samenwerken met Wilders hebben uitgesloten. Maar het kan daardoor ook juist snel gaan als de weg naar een kabinet-Wilders doodloopt.

De vraag is of D66 het dan meteen overneemt. Jan Paternotte, de nummer twee van D66, wilde vanochtend nog niet te veel vooruitlopen op de formatie. Hij verwijst naar het gesprek dat Kamervoorzitter Bosma eerst met alle fractievoorzitters wil voeren. "Dus die zullen dan met z'n vijftienen bij elkaar zitten, en daar moet al dan niet een besluit over een verkenner uit gaan komen."

Ook als het initiatief bij D66 komt te liggen, blijft het ingewikkeld om tot een meerderheidscoalitie te komen. De VVD heeft bijvoorbeeld heel uitdrukkelijk GroenLinks-PvdA uitgesloten.

Rekker: "Dus ik vrees voor een herhaling van de formatie van 2021. Toen had D66 ook een grote sprong gemaakt en hadden D66, VVD en CDA net geen 75 zetels. Er moest dus een vierde partij bij, en dat heeft een jaar geduurd." Een kabinet voor kerst op het bordes, zoals veel politici hoopten, zit er dus waarschijnlijk niet in.

In de voorlopige prognose van het ANP zijn D66 en PVV de grootste partijen geworden. Wie het voortouw neemt in de formatie is nog onduidelijk, maar dat het een hobbelige rit wordt, lijkt onvermijdelijk.

Veel partijen spraken voor de verkiezingen de wens uit om nog voor de kerst een nieuw kabinet op het bordes te hebben. Doordat veel partijen de PVV bij voorbaat als coalitiepartner hebben uitgesloten, gaat er door veel mogelijke combinaties met die partij meteen een streep.

De kans is aanzienlijk dat partijleider Rob Jetten een eerste, serieuze poging kan gaan doen om een coalitie te vormen. Een kabinet ligt op dit moment getalsmatig voor de hand: een middenkabinet met D66, VVD, GroenLinks-PvdA en CDA. Die partijen hebben samen 86 zetels in de voorlopige prognoses.

De centrumrechtse variant met D66, VVD, CDA en JA21 leek na de exitpoll van gisteravond ook een meerderheid te halen, maar staat inmiddels op 75 zetels. Vanaf 76 zetels is er een Kamermeerderheid.

Jetten heeft voorkeur voor het midden

De voorkeur van Rob Jetten is duidelijk: hij zei gisteravond dat hij het liefst in een coalitie in het "brede politieke midden" stapt. Daarmee doelt hij op een samenwerking met VVD, GroenLinks-PvdA en CDA, die in de prognoses dus op 86 zetels komt.

Swipe door de reacties van de lijsttrekkers:

Maar die coalitie stuit op grote weerzin bij de VVD. Lijsttrekker Dilan Yesilgöz heeft in de verkiezingscampagne keer op keer benadrukt absoluut niet met GroenLinks-PvdA in één kabinet te zullen stappen. De vraag is of het vertrek van partijleider Timmermans iets van die weerzin zal wegnemen.

Ook dan zijn er nog andere hobbels te nemen. Zo bezwoer Yesilgöz niet aan de hypotheekrenteaftrek te tornen, terwijl de andere drie partijen die juist willen afbouwen.

VVD wil graag centrumrechts kabinet

De VVD heeft op haar beurt de zinnen gezet op een centrumrechts kabinet. De partij heeft straks in de formatie de luxe om te kunnen afwachten. Want als de onderhandelingen voor het brede middenkabinet mislukken, heeft Jetten weinig andere opties dan naar JA21 van Joost Eerdmans te kijken. Die partij stijgt volgens de prognose van 1 naar 9 zetels.

Maar ook die samenwerking ligt niet meteen voor de hand. Wie de verkiezingsprogramma's van JA21 en D66 naast elkaar legt, moet met een loep zoeken naar overeenkomsten. De verschillen tussen de partijen zijn bijvoorbeeld groot als het gaat om onderwijsbezuinigingen en de gaswinning in Groningen.

Duidelijk is wel dat JA21-lijsttrekker Eerdmans staat te trappelen om deel te nemen aan een centrumrechtse coalitie. In ruil voor meeregeren zou hij daardoor bereid kunnen zijn om wat van zijn wensen in te leveren.

Uit kiezersonderzoek blijkt dat D66-kiezers en CDA-kiezers willen dat hun partijen met elkaar regeren. Bij VVD-kiezers en GroenLinks-PvdA-kiezers is dat juist niet het geval, zij werken liever met andere partijen samen:

Het CDA, dat volgens de prognose 18 zetels krijgt (+13), kan eveneens rustig afwachten. Het ziet ernaar uit dat de partij sowieso deel gaat uitmaken van de coalitie. Welke richting de partij zelf op wil, is nog onduidelijk. Ook vannacht hield partijleider Henri Bontenbal zijn kaarten tegen de borst.

Door alle uitsluitingen en inhoudelijke blokkades, is de kans groot dat komende formatie een lange staredown zal worden tussen de partijen. De vraag is wie het eerst met de ogen knippert en het landsbelang boven het partijbelang stelt.

Hoe dan ook kost het tijd om op dat punt te komen. Daarmee lijkt het ijdele hoop dat er met kerst een nieuw kabinet op het bordes staat.

De PVV staat volgens de tweede voorlopige prognose van het ANP op gelijke hoogte met D66. Beide partijen hebben 26 zetels. Dat betekent dat D66 er een is gezakt en dat de PVV er een bij heeft gekregen ten opzichte van de exitpoll van gisteravond.

Het is ongekend spannend welke partij uiteindelijk de grootste wordt. Met 99 procent van de stemmen geteld, heeft D66 volgens de telling van persbureau ANP een voorsprong van een kleine 1700 stemmen.

Uitslagen live te volgen bij de NOS

Alle ontwikkelingen zijn te volgen via een extra lang uitzendingen op NPO1, via de livestream, en in het NOS Radio 1 Journaal.

Er zijn meer verschuivingen te zien ten opzichte van de exitpoll. De VVD komt uit op 22 zetels, een minder dan volgens de exitpoll. Ook het CDA levert er een in en komt uit op 18. Dat betekent dan weer goed nieuws voor Forum voor Democratie en ChristenUnie, die er beide een zetel bij krijgen. FVD komt op 7 en CU op 3.

Verder krijgt JA21 9 zetels en BBB 4 zetels. Daarna komen de SP, Denk, Partij voor de Dieren en de SGP met 3 zetels. 50Plus krijgt 2 zetels, Volt 1 en NSC verdwijnt volgens deze prognose uit de Kamer.

De voorlopige prognose gaat uit van daadwerkelijke uitslagen, in tegenstelling tot de exitpoll. Bij de exitpoll is bij stembureaus door onderzoekers van Ipsos I&O gevraagd naar wat mensen hebben gestemd. De voorlopige prognose is dus een stuk nauwkeuriger dan de exitpoll.

Het ANP verwacht in de loop van de ochtend met een definitieve prognose te komen. Het blijft nog wel een prognose, omdat de Kiesraad de uitslag formeel moet vaststellen. Dat gebeurt eind volgende week.

Bekijk hier een korte samenvatting van de uitslagenavond:

Het lijkt erop dat D66 in veel grote steden wint. In Rotterdam, Den Haag, Utrecht, Tilburg en Groningen kreeg de partij van Jetten de meeste stemmen. D66 boekte ook winst in Amsterdam, al blijft GroenLinks-PvdA daar de grootste partij.

In veel Limburgse gemeenten blijft de PVV de grootste partij. Wel heeft de partij veel verliezen geleden ten opzichte van de laatste verkiezingen. In Venlo, de geboortestad van partijleider Geert Wilders, is de PVV de grootste met 27,3 procent van de stemmen. Dat is 9 procentpunt minder dan twee jaar geleden.

Opvallend is verder dat kiezers in Twente die twee jaar geleden nog massaal overstapten van CDA naar NSC, nu weer grotendeels op CDA hebben gestemd. De partij die werd opgericht door Pieter Omtzigt kreeg twee jaar geleden in Borne, Oldenzaal, Losser, Dinkelland en Tubbergen ongeveer een derde van de stemmen. Nu krijgt NSC daar minder dan 1 procent van de stemmen.

Opkomst hoger

Het opkomstpercentage van deze verkiezingen is met 78,4 procent alsnog hoger komen te liggen dan bij de vorige verkiezingen. In 2023 ging 77,8 procent van de stemgerechtigden naar de stembus.

Verder valt op dat D66 en CDA in elke gemeente een beter resultaat boekten dan bij de vorige verkiezingen. GroenLinks-PvdA en de PVV deden het juist overal slechter dan in 2023.

Van dansen tussen je aanhangers (VVD-leider Yesilgöz) tot stoppen als partijleider (GL-PvdA-voorman Timmermans): na de exitpoll van Ipsos I&O reageren lijsttrekkers op de prestaties van hun partij bij de Kamerverkiezingen.

Of D66 of de PVV de meeste stemmen heeft gekregen is nog too close to call, omdat de zetelaantallen in de exitpoll erg dicht bij elkaar liggen. D66 lijkt op 27 zetels uit te komen, de PVV behaalt er 25 en VVD 23. Er is sprake van een foutmarge van één zetel, maar een verschil van twee zetels tussen de exitpolls en de uitslag is ook mogelijk.

D66 staat in de exitpoll bovenaan met 27 zetels (+18), al kan de PVV met 25 zetels dus (-12) ook nog de grootste worden. "Miljoenen Nederlanders kiezen voor een positievere politiek", viert D66-leider Jetten de zetelwinst. Als D66 inderdaad 27 zetels krijgt, is dat het hoogste aantal ooit sinds de oprichting.

Jetten maakt nu ook kans om de jongste premier te worden die het land ooit heeft gehad. Nog een primeur: Nederland zou voor het eerst een homoseksuele minister-president krijgen.

De reactie van Jetten in beeld:

GL-PvdA-leider Timmermans gaf het verwachte verlies van zijn partij (20 zetels, -5) een persoonlijk vervolg: hij kondigde aan te stoppen als lijsttrekker.

"Net als jullie ben ik natuurlijk enorm teleurgesteld in onze uitslag", zei hij tegen zijn aanhang in Rotterdam. Na een korte stilte en een geschrokken uitroep uit het publiek kondigde Timmermans zijn vertrek aan. "Dat hoort bij verantwoordelijkheid nemen."

Zo kondige Timmermans zijn vertrek aan:

Op basis van de exitpoll lijken alle partijen uit kabinet-Schoof (PVV, VVD, NSC en BBB) zetels in te moeten leveren. "Ik had graag een andere uitslag gezien", reageert PVV-leider Wilders. Hij benadrukt dat zijn partij ondanks zetelverlies veel stemmen trok. "Wij zijn nog steeds de tweede en misschien wel grootste partij van Nederland."

Van de vier voormalige kabinetspartijen reageert alleen VVD-leider Yesilgöz opgetogen. Haar partij lijkt 23 zetels te behalen, wat betekent dat de partij één zetel moet opgeven. In de laatste peilingen voor de stembusgang leek de partij nog af te stevenen op een steviger verlies. De VVD staat "fier overeind", concludeerde Yesilgöz. "We gaan feesten vanavond."

Bij het CDA, dat op basis van de exitpoll op 19 zetels kan rekenen (+14), wil partijleider Bontenbal nog niet vooruitlopen op wat de uitslag betekent voor de partij. "We gaan vanavond veel plezier hebben, dan gaan we morgen de uitslag duiden."

Grootste verliezer van de voormalige coalitiepartners is NSC. De partij kwam bij de vorige verkiezingen in 2023 met 20 zetels in de Kamer en lijkt ze nu allemaal te verliezen. Partijleider Van Hijum spreekt over een enorme teleurstelling. Hij zegt te willen blijven en met zijn partij mee te doen aan de gemeenteraadsverkiezingen.

BBB gaat in de exitpoll van 7 naar 4 zetels. Het is de eerste keer dat de BBB verliest bij een verkiezing, reageert partijleider Van der Plas. Ze zegt dat het te vroeg is om te concluderen wat de oorzaak van het verlies is. Dat BBB toch met vier zetels in de Kamer lijkt te komen, ziet ze als "bewijs dat de BBB een plek heeft in de Nederlandse politiek".

JA21 en FVD lijken er allebei zetels bij te krijgen. JA21 zou van 1 naar 9 zetels stijgen en FVD van 3 naar 6 zetels. JA21-leider Eerdmans vierde zijn grote winst in de Grote Kerk in Den Haag. "Je mag in de kerk niet vloeken, maar 'holy shit'", zei Eerdmans. "We hebben gewoon de hoofdprijs."

Partijleider De Vos (FVD) spreekt over een "fantastische avond". Ook zij wil eerst de zetelwinst vieren. "Maar morgen begint ons werk."

Swipe voor meer reacties van lijsttrekkers:

D66 lijkt met 17 nieuwe zetels uit te komen op 26, op gelijke hoogte met de PVV die er 11 moet inleveren. Waar komen al die nieuwe stemmen voor de partij van Rob Jetten vandaan?

D66 blijkt van alle grote partijen stemmen te hebben afgesnoept, maar de meeste van GroenLinks-PvdA (20 procent). Ook NSC (13) en VVD (11) leverden een flink aandeel aan de winst van D66, net als de PVV (7 procent).

De PVV lijkt volgens de prognose af te stevenen op een verlies van 11 zetels. De meeste PVV-stemmers die vertrokken zijn overgestapt naar de VVD, JA21 en FVD.

De belangrijkste thema's bij deze verkiezingen waren volgens de kiezers Immigratie en Asiel, Wonen en Gezondheidszorg, blijkt uit het Kiezersonderzoek van Ipsos I&O voor de NOS.

Binnen de partijen zijn daarin grote verschillen te zien. Zo speelt Immigratie en Asiel bij het CDA en D66 een veel minder belangrijke rol dan bij JA21 en PVV. CDA- en D66-stemmers noemen in plaats daarvan Waarden en Normen als belangrijk thema.

Kiezersbewegingen

Kiezersbewegingen van andere partijen vind je op de uitslagenpagina van de NOS.

Van de bovengenoemde thema's zien de kiezers het liefst dat het nieuwe kabinet eerst met Wonen aan de slag gaat (48 procent), daarna scoort Immigratie en Asiel hoog met 40 procent en op de derde plaats de Gezondheidszorg met 26 procent.

Vertrouwen

Uit het Prinsjesdagonderzoek van Ipsos I&O in opdracht van de NOS bleek half september dat een groot deel van de Nederlandse kiezers weinig vertrouwen heeft in de Nederlandse politiek. Ook aan het eind van de campagne blijkt het kiezersvertrouwen laag te zijn gebleven.

38 procent van de kiezers zegt een beetje vertrouwen te hebben in de politiek, slechts 4 procent heeft veel vertrouwen. 34 procent van de kiezers heeft weinig vertrouwen en 22 procent heel weinig.

De mensen die geen vertrouwen hebben in de politiek geven als belangrijkste redenen daarvoor dat de politiek te veel met zichzelf bezig is (62 procent), problemen niet oplost (60 procent), en niet kan samenwerken (60 procent).

Links of rechts kabinet?

Aan de kiezers werd ook gevraagd of zij een voorkeur hebben voor een links of rechts kabinet. Een middenkabinet is bij kiezers het populairst, maar daarna is er een grotere voorkeur voor een rechts kabinet, blijkt uit het Ipsos I&O-onderzoek.

Meerderhedenzoeker

Met de Meerderhedenzoeker op de uitslagenpagina kun je bekijken welke combinatie van partijen een meerderheid (75 zetels of meer) zou halenin de Tweede Kamer.

GroenLinks-PvdA-leider Timmermans stapt op als partijleider. In zijn speech op de verkiezingsbijeenkomst maakt hij bekend de leiding over te geven aan "een volgende generatie".

Timmermans zei de afgelopen dagen ervan overtuigd te zijn dat GroenLinks-PvdA de verkiezingen zou winnen. Maar zijn partij komt volgens de exitpoll deze verkiezingen uit op 20 zetels, ruim achter D66, de PVV en de VVD. Ook lijkt de partij 5 zetels ten opzichte van vorige verkiezingen te verliezen.

"Natuurlijk ben ik enorm teleurgesteld in onze uitslag, omdat we er zo erg voor geknokt hebben", zegt Timmermans in zijn speech. "Het is duidelijk dat ik mensen niet heb kunnen overtuigen om op ons te stemmen. Daarvoor neem ik de volledige verantwoordelijkheid. "

Kijk hier de hele speech van Timmermans terug:

De rest van de GroenLinks-PvdA-fractie gaat nu het formatieproces in. Namen die voor de hand liggen om Timmermans op te volgen zijn Jesse Klaver, de voormalige leider van GroenLinks, en Marjolein Moorman, die hiervoor wethouder in Amsterdam was.

Timmermans raakt niet de juiste snaar

Uit kiezersonderzoeken blijkt al langer dat Timmermans niet de juiste snaar bij kiezers raakt. "We zien in de data dat Timmermans slechter scoort in zijn eigen achterban dan andere lijsttrekkers", zegt politicoloog Sarah de Lange. "D66-leider Jetten scoort bij de GroenLinks-PvdA-kiezers zelfs nog iets beter dan Timmermans zelf."

Politicoloog Tom van der Meer ziet een dieperliggend probleem voor GroenLinks-PvdA. "Het is min of meer stilstaand water: de potentie van kiezers die ze kunnen trekken staat al jaren stil. En dat is opvallend als grootste oppositiepartij tegenover een uitgesproken rechtsgekleurde coalitie."

In de exitpoll van Ipsos I&O gaan twee partijen aan kop: D66 met 27 zetels en de PVV met 25 zetels. Ondanks de voorsprong kan D66 nog niet tot winnaar van de verkiezingen worden uitgeroepen. Zekerheid komt er pas als de stemmen zijn geteld. Dat kan uren duren, en misschien nog wel langer.

Ipsos I&O hanteert een foutmarge van een zetel per partij. In uitzonderlijke gevallen kan de foutmarge ook twee zetels zijn. Met andere woorden: als D66 na het tellen van de stemmen iets lager uitkomt dan in de exitpoll en de PVV iets hoger, kan de situatie heel anders zijn. Wie de grootste is, valt bij deze marges dus niet te zeggen.

Over de exitpoll van Ipsos I&O

De exitpoll is een soort schaduwverkiezing die onderzoekers van bureau Ipsos I&O in opdracht van de NOS en RTL Nieuws hebben gedaan bij 65 stembureaus verdeeld over Nederland. Die stembureaus zijn zo geselecteerd, dat ze bij elkaar een representatief beeld geven van het stemgedrag van alle kiezers. Ook de opkomst is gemeten. Er deden ongeveer 80.000 kiezers mee.

In een update van de eerste exitpoll, waarin ook rekening is gehouden met kiezers die vlak voor 21.00 uur hun stem uitbrachten, zijn de zetelaantallen van D66 en PVV onveranderd.

Echte uitslagen kunnen beeld veranderen

Het wachten is dus op getelde stemmen. Die druppelen de komende uren binnen via de verkiezingsdienst van persbureau ANP. Kleine gemeenten kunnen relatief snel hun uitslagen doorgeven. De eerste iets grotere gemeenten laten pas vanaf 23.30 uur van zich horen.

Vanaf 23.00 uur komt er voorzichtig enig tempo in de uitslagenstroom, hoewel de tendens de afgelopen jaren is dat de gemeentelijke uitslagen steeds langer op zich laten wachten. Bij de Tweede Kamerverkiezingen van 2023 duurde het tot na middernacht voordat de uitslag van de eerste gemeente met meer dan 100.000 inwoners op het bord verscheen. Dat was toen Emmen.

NOS-uitslagentool

Alle uitslagen zijn direct te zien op onze uitslagenpagina.

In de loop van de nacht komt het ANP met de eerste, "voorlopige" prognoses van de zetelverdeling in de Tweede Kamer. Omdat die gebaseerd zijn op daadwerkelijke uitslagen, zouden die nauwkeuriger moeten zijn dan de exitpoll.

Grote vraag is of in die prognoses verschuivingen optreden. Pas als D66 daarin wordt bevestigd als grootste, kan de partij van Rob Jetten worden uitgeroepen tot winnaar.

Later op donderdag, als alle uitslagen binnen zijn, hoopt het ANP de voorlopige prognose om te zetten naar een definitieve. Alleen als de uitslagen van grote steden dan bijvoorbeeld nog niet binnen zijn, lukt dat niet. Het bureau blijft van een prognose spreken omdat het de Kiesraad is die de uitslag formeel moet vaststellen. Dat gebeurt eind volgende week.

D66 gaat met 27 zetels aan kop in de exitpoll van de Tweede Kamerverkiezingen die onderzoeksbureau Ipsos I&O in opdracht van NOS en RTL heeft gehouden. De partij wordt gevolgd door de PVV met 25 en de VVD met 23. Daarna volgen GL-PvdA (20) en het CDA (19).

Wie van de partijen de meeste stemmen heeft gekregen is daardoor nog too close to call. De exitpoll heeft namelijk een foutmarge van één zetel, maar ook een verschil van twee zetels met de uitslag is mogelijk.

Van de koplopers is D66 de enige partij die zetels lijkt te winnen. Bij de vorige verkiezingen haalde de partij 9 zetels. PVV (in 2023 37 zetels) lijkt 12 zetels in te leveren en GL-PvdA 5 zetels. De VVD heeft in de exitpoll één zetel minder dan in 2023. Het CDA (19 zetels) haalde bij de vorige verkiezingen 5 zetels en zou daar dus 14 zetels bij krijgen.

Kabinetsdeelnemers verliezen zetels

Op basis van de exitpoll lijken alle partijen die in kabinet-Schoof (PVV, VVD, NSC en BBB) zaten zetels in te moeten leveren. "De kiezer heeft gesproken", reageert PVV-leider Wilders op X. Zijn partij werd bij de vorige verkiezingen met afstand de grootste. Hij zegt op een andere uitslag te hebben gehoopt, maar voegt eraan toe: "Wij zijn nog steeds de tweede en misschien wel grootste partij van Nederland."

JA21 stijgt in de exitpoll naar 9 zetels. Bij de vorige verkiezingen haalde de partij 1 zetel. FVD (voorheen 3) stijgt naar 6 zetels. Hierna volgt BBB met 4 zetels (voorheen 7), SP met 3 zetels (voorheen 5).

NSC, die als nieuwkomer bij de vorige verkiezingen 20 zetels haalde, lijkt op basis van deze indicatie niet meer terug te keren op een van de 150 stoelen in de Tweede Kamer. De exitpoll wijst op een verlies van 20 zetels voor de partij.

Denk, PvdD en SGP lijken de drie zetels die ze al hadden te behouden. 50Plus lijkt terug te keren in de Tweede Kamer. De partij zou twee zetels halen. CU (voorheen 3) zou nu 2 zetels halen volgens de exitpoll. Volt (voorheen 2) lijkt te halveren naar 1 zetel.

Van de overige partijen die op dit moment niet in de Tweede Kamer zitten, lijkt geen enkele partij een zetel te bemachtigen.

Over de exitpoll van Ipsos I&O

De exitpoll is een indicatie van de verkiezingsuitslag, gebaseerd op een peiling door Ipsos I&O in opdracht van de NOS en RTL bij 65 stembureaus in het hele land. Het is het resultaat van een schaduwverkiezing. Ongeveer 80.000 kiezers, representatief gekozen, zijn na het stemmen gevraagd of zij nog een keer willen 'stemmen'. Ze vulden buiten het stembureau een formulier in dat lijkt op het officiële stembiljet en leverden dat anoniem in bij een stembus van de onderzoekers.

Op basis van die stemmen geeft Ipsos I&O een indicatie van de verkiezingsuitslag in zetels. Er geldt een foutmarge van één zetel, wat wil zeggen dat partijen in de uiteindelijke uitslag een zetel meer of minder kunnen halen dan de exitpolls laten zien. Het verschil kan ook twee zetels zijn, afhankelijk van het totaal aantal uitgebrachte stemmen. In heel uitzonderlijke situaties kan er een verschil van 3 zetels ontstaan.

Na de eerste exitpoll om 21.00 uur volgde een half uur later een tweede exitpoll nadat ook de 'schaduwstemmers' van de laatste dertig minuten waren meegenomen. Dit kan de indicatie van de verkiezingsuitslag nog wijzigen, maar dat was in zetelaantallen niet het geval.

Hierna is het wachten op de eerste resultaten, die gedurende de avond zullen binnendruppelen. Doorgaans komen de kleinere gemeenten als eerste met hun uitslagen, en komt de uitslagenstroom vanaf 23.00 uur pas echt op gang.

De verkiezingsresultaten zijn de hele avond te volgen bij de NOS via tv, radio, NOS.nl en de app. Online zijn alle uitslagen hier te vinden.

Omdat er dit jaar meer gemeenten meedoen aan het 'sneltellen' zullen de uitslagen naar verwachting eerder dan voorgaande verkiezingen naar buiten komen. Sneltellen houdt in dat alleen de stemmen per partij geteld worden. Pas later zullen de stemmen per kandidaat geteld worden. Gemeenten verwachten daardoor eerder met uitslagen te kunnen komen.

De opkomst lijkt op basis van de eerste exitpoll iets lager te liggen dan twee jaar geleden. Van de kiesgerechtigden bracht 76,3 procent een stem uit. Bij de Tweede Kamerverkiezingen in 2023 was dat 77,7 procent.

Sociale media worden steeds belangrijker in het bereiken van kiezers. Juist online bereiken politici een ander en vaak jonger publiek dan via radio en tv. Ook maken lijsttrekkers van kleine partijen daar meer kans, zeggen experts.

Waar iedereen kan zien wie er uitgenodigd wordt op tv, is wat we te zien krijgen op sociale media veel persoonlijker. En het is dus minder zichtbaar hoe dat daar gaat.

De NOS volgde de sociale media van de lijsttrekkers in de laatste twee weken voor de verkiezingen om te kijken wie daar het hardst groeide.

Algoritme

Eind vorig jaar won een onbekende Roemeense politicus de eerste ronde van de presidentsverkiezingen, vanwege een campagne op TikTok. En bij Nederlandse verkiezingen behaalden partijen die het op sociale media goed deden meer zetels, kopte Trouw in 2017.

Sociale media staan sinds enkele weken geen politieke advertenties meer toe. Politici zijn nu meer afhankelijk van algoritmes die bepalen hoe vaak hun berichten aan gebruikers worden getoond. "Maar ook algoritmes kunnen het kiesgedrag beïnvloeden", zegt Rejo Zenger van stichting Bits of Freedom.

Met ruim 2,5 miljoen volgers is PVV-leider Wilders al jaren met afstand het grootst op X, Instagram, Facebook, TikTok en LinkedIn bij elkaar. Dat is nog altijd zo. Hij bereikt dus automatisch de meeste accounts.

GL-PvdA lijsttrekker Timmermans volgt met ruim een half miljoen volgers. De derde plek was voor Van der Plas (BBB), maar zij werd de laatste twee weken ingehaald door Jetten (D66). Zij hebben allebei rond de 420.000 volgers.

Hardst gegroeid

Twee weken geleden lagen Jetten en Van der Plas nog een stuk uit elkaar. Waar Van der Plas er nauwelijks volgers bij kreeg, groeide Jetten met ruim 44.000 volgers.

FVD-leider De Vos kreeg er nog meer bij: 62.000 nieuwe volgers en haalde daarmee Esther Ouwehand met totaal aantal volgers in. Van Baarle van Denk steeg met bijna 26.000 volgers, met name op TikTok. Ondanks die groei op sociale media blijven de twee lijsttrekkers qua totaal aantal volgers achter op de populairste lijsttrekkers.

Polariserende content werkt

Dat Geert Wilders al jaren de grootste is en Lidewij de Vos afgelopen week het hardst groeide, is niet zo gek, zeggen experts.

"Bij De Vos zie je ten eerste deels berichten die sterke negatieve emoties oproepen", zegt communicatiewetenschapper Tom Dobber. "Daar blijven mensen bij hangen, sturen ze door, plaatsen een opmerking en dat is een belangrijk signaal voor het algoritme dat iets een 'goede post' is, die verder verspreid zou moeten worden."

Hij wijst op Wilders en zijn twee partijgenoten die AI-gegenereerde plaatjes van Frans Timmermans en migranten deelden. Een afbeelding met het gezicht van een jonge blonde vrouw naast een norse, gerimpelde vrouw met hoofddoek werd op X 467.000 keer bekeken.

Bij het landelijk meldpunt voor discriminatie kwamen er 2500 meldingen over binnen. "Een emotie-opwekkende boodschap met beeld, dat werkt goed op visuele platformen", aldus Dobber.

Nieuwe spelers

Volgens hoogleraar journalistiekwetenschap Damian Trilling ligt de groei van De Vos niet alleen aan de keuze voor polariserende content. "Ze is een vrij nieuwe speler en algoritmes kijken vaak niet naar wie het grootst is, maar naar groei. Onbekende mensen kunnen hard groeien, terwijl iemand die al hoog staat als minder trending wordt gezien", vertelt hij.

Dat speelde waarschijnlijk ook een rol bij de groei van Van Baarle en Tofik Dibi van Bij1. Die laatste steeg na De Vos, Jetten en Van Baarle relatief het hardst, terwijl hij op nul zetels in de peilingen staat.

Traditionele media bepalen wie ze uitnodigen op basis van de grootte van een partij in de Tweede Kamer en de peilingen. "Maar op sociale media kunnen politici daaromheen", zegt Trilling.

Slimste Mens-effect

Toch spelen traditionele media nog steeds een belangrijke rol, ook in het bereik online, ziet Trilling. "Fragmenten uit talkshows worden losgeknipt en gaan vervolgens viraal op sociale media. Dat is vaak een vliegwiel voor online."

Drie van de vier meest gelikete posts van Jetten op Instagram gaan over De Slimste Mens. "Je ziet dat dingen die niet alleen hardcore inhoudelijk politiek zijn het vaak goed doen", aldus Trilling. "Met entertainment bereik je én mensen die fan zijn van jou én mensen die De Slimste Mens leuk vinden."

Maar niet iedereen profiteerde online van optredens in de traditionele media. Waar Wilders, Timmermans en Jetten met duizenden volgers doorgroeiden, kreeg de online populaire BBB'er Caroline van der Plas er nauwelijks volgers bij. VVD'er Yesilgöz verloor als enige 170 volgers op LinkedIn, maar steeg wel licht op andere platforms.

Volgens Dobber is populariteit op sociale media dan ook niet altijd een goede graadmeter voor electoraal succes. "Je weet niet in hoeverre het algoritme de boodschappen 'pusht' of juist 'downrankt'. Bovendien ken je de herkomst van de volgers niet: misschien is een deel wel buitenlands, of anderzijds niet stemgerechtigd, bijvoorbeeld te jong."

In verband met de Tweede Kamerverkiezingen is er vanavond geen uitzending van Nieuwsuur.

Wel kunt u vanaf ongeveer 20.30 uur kijken naar de NOS-verkiezingsuitzendingen op NPO 1, NPO Radio 1 en online. Om 21.00 uur is daar de exitpoll te zien, later volgen uitslagen per gemeente, politieke reacties en duiding en analyses van deskundigen.

Morgen is er weer een uitzending van Nieuwsuur. We gaan dan voor de laatste keer naar onze speciale verkiezingsstudio om terug te blikken op de verkiezingen en vooruit te kijken naar de formatie. Zoals u gewend bent: om 21.30 uur op NPO 2.

Vanavond om 21.00 uur sluiten de stembureaus en begint het tellen van de stemmen. De NOS brengt vanaf dat moment de verkiezingsresultaten via tv, radio, NOS.nl en de NOS-app. Hoe gaat dat precies in zijn werk?

Stap 1: exitpolls

De rechtstreekse, avondvullende NOS-verkiezingsuitzendingen op NPO 1 en NPO Radio 1 en online beginnen rond 20.30 uur. Een half uur later sluiten de stembureaus. Dat is het moment waarop op alle platforms de uitkomsten van de exitpoll worden bekendgemaakt.

De exitpoll is een soort schaduwverkiezing die onderzoekers van bureau Ipsos I&O in opdracht van de NOS en RTL Nieuws hebben gedaan bij 65 stembureaus verdeeld over Nederland. Die stembureaus zijn zo geselecteerd, dat ze bij elkaar een representatief beeld geven van het stemgedrag van alle kiezers. Ook de opkomst is gemeten. Er doen ongeveer 80.000 kiezers mee.

De praktijk leert dat de exitpoll een betrouwbare indicatie geeft van de zetelverdeling in de Tweede Kamer. Belangrijk om in het oog te houden is dat Ipsos I&O daarbij een foutmarge hanteert van een zetel per partij, maar dat dit er in uitzonderlijke gevallen ook twee kunnen zijn.

Met andere woorden: als in de exitpoll de ene partij 28 Kamerzetels haalt en de andere 26, dan kunnen ze ook beide op bijvoorbeeld 27 uitkomen. Wie de grootste is, valt bij een marge van twee zetels of kleiner daarom niet te zeggen.

Een half uur later levert Ipsos I&O een update van de exitpoll. Waar de eerste exitpoll gebaseerd is op de stemmen tot 20.30 uur, zijn in deze ook de stemmen van het laatste half uur meegenomen. In de regel zorgt dit niet of nauwelijks voor verschuivingen, maar die zijn uiteraard wel mogelijk.

Stap 2: uitslagen per gemeente

Ergens tussen 21.15 en 22.00 uur druppelen de eerste uitslagen binnen via de verkiezingsdienst van persbureau ANP. De kleinste gemeenten van het land, met ieder niet meer dan zo'n duizend stemgerechtigde inwoners, doen bij iedere verkiezing hun uiterste best om de eerste te zijn. De afgelopen keren was het steeds Schiermonnikoog, doorgaans gevolgd door Vlieland of het Gelderse Rozendaal.

De eerste iets grotere gemeenten laten pas vanaf 22.30 van zich horen. Vanaf 23.00 uur komt er voorzichtig enig tempo in de uitslagenstroom, hoewel de tendens de afgelopen jaren is dat de gemeentelijke uitslagen steeds langer op zich laten wachten.

Bij de vorige Kamerverkiezingen duurde het tot na middernacht voordat de eerste gemeente met meer dan 100.000 inwoners op het bord verscheen. Dat was toen Emmen. Op NOS.nl en in de app is de uitslagenstroom continu te volgen.

Alle uitslagen zijn direct te zien op deze uitslagenpagina. Daarnaast begint om 06.30 uur op televisie en online, via een livestream, de uitslagenuitzending.

Stap 3: prognoses

In de loop van de nacht komt het ANP met de eerste, "voorlopige" prognoses van de zetelverdeling in de Tweede Kamer. Omdat die gebaseerd zijn op daadwerkelijke uitslagen, zouden die nauwkeuriger moeten zijn dan de exitpoll.

In de vroege ochtend zijn de uitslagen te volgen vanaf 06.00 uur op de radio (NOS Radio 1 Journaal) en vanaf 06.30 uur op televisie (NOS Journaal via NPO1) en online, via een livestream, waarin de uitslagen en hun politieke gevolgen verder gevolgd en geduid worden.

Later donderdag, als alle uitslagen binnen zijn, hoopt het ANP de voorlopige prognose om te zetten naar een definitieve. Alleen als de uitslagen van grote steden dan bijvoorbeeld nog niet binnen zijn, lukt dat niet. Het bureau blijft van een prognose spreken omdat het de Kiesraad is die de uitslag formeel moet vaststellen.

Stap 4: definitieve uitslag

Dat doet de Kiesraad een dikke week later in Den Haag, in een openbare zitting van het zogeheten Centraal Stembureau. Dan pas weten we definitief wie er gaan plaatsnemen in de Kamerbankjes, want dan worden ook de voorkeurstemmen bekend. Kandidaten lager op de lijst kunnen hogergeplaatste partijgenoten de pas afsnijden als er genoeg stemmen op hun persoon zijn uitgebracht.

Inhoudelijke discussies, soms felle botsingen, waarschuwingen over en weer: vijftien partijleiders kruisten in het NOS Slotdebat de degens. Met nog een paar uur te gaan voordat de stembureaus opengaan kregen partijleiders van de grote en kleine partijen in het debat nog één keer de kans om op televisie hun plannen voor het voetlicht te brengen.

Zelden was het een dag voor de verkiezingen zo spannend, in de peilingen kruipen partijen naar elkaar toe en lijken er vijf die kans maken de grootste te worden: PVV, GroenLinks-PvdA, D66, CDA en VVD. Maar nog altijd heeft een kleine 40 procent van de kiezers zijn stem niet bepaald, dus was er voor de lijsttrekkers nog zeker iets te winnen.

Nu de eindstreep nadert benadrukten partijen vooral de verschillen en dat er echt iets te kiezen valt. VVD-leider Yesilgöz zei dat het gaat tussen links of centrumrechts, D66-leider Jetten, CDA-leider Bontenbal en GroenLinks-PvdA-leider Timmermans vonden het tijd voor het einde van het "tijdperk Wilders", Wilders meende op zijn beurt dat hij de enige is die de problemen en overlast in de migratieketen echt aanpakt.

Huiliehuilie-verhaal

Tussen Jetten en Wilders ging het zoals verwacht fel op het thema asiel. Jetten zette zich als de anti-Wilders neer. "Nederland wil niet nog eens twintig jaar gechagrijn." Hij zei er te willen zijn voor "teleurgestelde PVV-kiezers", maar voegde toe dat D66 kiest voor andere oplossingen.

Wilders zei dat D66 juist alle wetten voor strenger beleid wegstemde. "Een bijna gênant huiliehuilie-verhaal", reageerde Jetten, "voor iemand die met 37 zetels en een eigen minister op Asiel en Migratie nog geen wet door de Tweede Kamer heeft gehaald".

Bekijk hier hoe het allerlaatste debat van de campagne verliep:

Yesilgöz kwam tijdens diverse thema's steeds weer uit bij de keuze tussen een links en een centrumrechts kabinet. Kiezers van GroenLinks-PvdA worden volgens haar de dag na de verkiezingen wakker met "een kater en de rekening" omdat bijvoorbeeld de woonplannen van die partij veel te duur uitpakken en de regels te veel toenemen. Timmermans vond juist dat de VVD de markt te veel zijn gang heeft laten gaan.

Om meer te kunnen bouwen wil GroenLinks-PvdA boeren onteigenen, maar de VVD denkt niet dat dat nodig is. De BBB wil dat al helemaal niet. Van der Plas, tot dan toe een beetje aan de zijlijn, sprong in: als de nieuwe rekengrens voor stikstof er straks is, kan Nederland volgens haar van het slot. VVD en GroenLinks-PvdA zijn er nog niet van overtuigd dat dat juridisch houdbaar is.

In het debat over de portemonnee van mensen botsten SP-leider Dijk en NSC-leider Van Hijum. Dijk noemde het niet te verkroppen dat 115.000 kinderen in armoede leven, terwijl de "rijkste negentien Nederlanders meer dan de helft van de rest van Nederland" bezitten. Volgens Dijk heeft het vorige kabinet met NSC veel te weinig gedaan. Van Hijum wees erop dat onder meer door uitkeringen te verhogen de armoede juist wel tot een historisch laag niveau gedaald is.

'Politieke spelletjes'

CDA-leider Bontenbal hield zich lang rustig in het debat, tot VVD-leider Yesilgöz hem opnieuw vroeg te kiezen voor links of rechts. Toen sloeg Bontenbal terug. De kiezer is de "politieke spelletjes van de VVD" volgens hem "spuugzat".

"U zette de deur open voor Wilders en stortte het land in chaos", sneerde Bontenbal. Ook deelde hij een tik aan Timmermans uit. "Terwijl het huis in de fik stond, stond GroenLinks-PvdA aan de zijkant te vertellen wat fout was", aldus de CDA-leider. "CDA was met vijf zetels constant bezig te blussen en Nederland vooruit te helpen."

Toen het aan het einde van het debat over leiderschap en vertrouwen ging, werd de toon steeds feller. Bontenbal vond het tijd om de "zwarte bladzijde in de Nederlandse politiek om te slaan", doelend op de jaren waarin de PVV de grootste was.

Ook Timmermans zei het "tijdperk Wilders" te willen "afsluiten". Volgens hem is haat "dominant geworden". Wilders zei dat Timmermans juist zijn oorspronkelijke kiezers heeft verwaarloosd. De PVV heeft die overgenomen omdat "u te arrogant was ze serieus te nemen".

In de laatste Peilingwijzer voor de verkiezingen staan drie partijen op vergelijkbare hoogte.

De PVV heeft vooral in de laatste fase van de campagne terrein verloren en staat nu op 24 tot 28 Kamerzetels. GroenLinks-PvdA blijft juist week na week stabiel op 22 tot 26, terwijl D66 onder leiding van Rob Jetten verder is doorgegroeid naar 21 tot 25.

Kort daarachter komt het CDA met 18 tot 22 zetels, op de voet gevolgd door de VVD op 15 tot 19. JA21 staat een stuk lager met 9 tot 12.

De Peilingwijzer berekent een gewogen gemiddelde van de zetelpeilingen van Ipsos I&O en Verian/EenVandaag. Politicoloog Tom Louwerse, de maker van de Peilingwijzer, zegt dat er enkele verschillen zijn tussen de bureaus. Zo schat Verian de PVV zes zetels hoger in dan Ipsos I&O doet.

Verschuivingen

De trend voor de partij van Geert Wilders is bij beide bureaus de afgelopen week wel dalende. Kiezers die bij de PVV weglopen, zeggen dat vaak te doen omdat het steeds duidelijker wordt dat de PVV niet gaat meeregeren. De groei van D66 is voor een belangrijk deel te verklaren uit het goede imago van Rob Jetten en zijn optreden tijdens debatten.

Andere partijen die in de loop van de verkiezingscampagne winst hebben geboekt, zijn Forum voor Democratie, dat inmiddels op 4 tot 6 zetels uitkomt, en 50Plus, met 1 tot 3 zetels.

Er zijn ook partijen die juist iets zijn teruggezakt. Dan gaat het bijvoorbeeld om Volt, dat nu op 1 tot 3 zetels staat. Ook het CDA heeft zetels ingeleverd de voorbije maand.

De overige kleinere partijen laten niet of nauwelijks beweging zien: BBB en de SP staan nog op 3 tot 5 en Denk, de Partij voor de Dieren, de SGP en de ChristenUnie op 2 tot 4. NSC blijft onveranderlijk op 0 tot 1.

Andere partijen, met name BIJ1, BVNL en Vrede voor Dieren, worden in het onderzoek van Ipsos I&O wel af en toe genoemd, maar onvoldoende voor een zetel.

Velen nog zwevend

Louwerse onderstreept dat ook de slotpeilingen geen voorspeller zijn van de verkiezingsuitslag. Dat is alleen al zo omdat een belangrijk deel van de kiezers pas op het laatste moment besluit: op verkiezingsdag zelf of vlak daarvoor. Ipsos I&O schat dat 39 procent van de kiezers nog geen definitieve keuze heeft gemaakt; Verian denkt 35 procent. Deze late beslissers zitten niet in de slotpeilingen.

Louwerse wijst erop dat er de laatste zes verkiezingen bij de uitslag steeds een verschil is geweest van minstens 5 zetels voor minimaal een partij vergeleken met de slotpeilingen.

Verantwoording

De NOS publiceert in aanloop naar de Kamerverkiezingen van 29 oktober regelmatig de Peilingwijzer, die zetelpeilingen van Ipsos I&O en Verian/EenVandaag samenvoegt. Meer over de methode erachter is te vinden op de website van de maker, politicoloog Tom Louwerse van de Universiteit Leiden.

De kiezer kan er in de laatste dagen voor de verkiezingen niet omheen: de peilingen. Ze domineren de gesprekken aan de talkshowtafels, de artikelen in de kranten en de debatten met politici. "Peilingen hebben invloed op meerdere manieren", zegt Armen Hakhverdian, hoofddocent politicologie aan de Universiteit van Amsterdam. "Maar dat hebben talkshows, krantenartikelen en filmpjes op sociale media ook."

In Nederland peilen we al zo'n tachtig jaar rond verkiezingen wat mensen van plan zijn om te stemmen. En hoewel er veel aandacht voor is, kennen we in Nederland een stuk minder peilingen dan in bijvoorbeeld het Verenigd Koninkrijk of de Verenigde Staten.

Peilingen kunnen twijfelende kiezers een zetje in de rug geven, zegt Hakhverdian, maar ze geven lang niet altijd de doorslag: "Als een kiezer twijfelt tussen partijen die inhoudelijk dicht bij elkaar liggen, kan iets anders de doorslag geven. Dat kan het imago van een lijsttrekker zijn, maar ook of je op een grote of kleine partij wilt stemmen. Het is niet zo dat kiezers blind achter peilingen aanlopen zonder ideologie. Het is een bron van informatie."

Beperkte invloed

Ook Peter Kanne, onderzoeker van Ipsos I&O, ziet dat de peilingen een beperkte invloed hebben. "Ongeveer 17 procent van de kiezers stemt op basis van peilingen." Volgens Kanne zijn dat dan vaak mensen die strategisch willen stemmen.

"Het kan voor mensen van waarde zijn om op een grote partij te stemmen met invloed. Aan de onderkant, voor mensen die op een kleine partij willen stemmen, kan het van belang zijn om te weten of een partij op één of twee zetels staat in de peilingen of op nul."

De experts wijzen ook op indirecte effecten van de peilingen. Zo worden de lijstrekkers in debatten uitgenodigd op basis van de peilingen en wordt de media-aandacht voor partijen gebaseerd op de peilingen. "Dat kan in de loop van de campagne een vliegwieleffect hebben", zegt Hakhverdian.

Rol van de media

De universitair hoofddocent ziet vooral dat media peilingen erg belangrijk maken. "Veel journalisten vallen voor de verleiding om de peilingen te groot te maken."

Hij verwijt sommige media een gebrek aan uitleg bij de cijfers: "Het gaat te veel over kleine schommelingen, terwijl er juist veel meer informatie achter de peilingen zit. Dat is echt belangrijk!" De politicoloog doelt dan op cijfers waar partijen hun kiezers vandaan halen en bij welke partijen kiezers weglopen. "Dan kan er preciezer geduid worden hoe succesvol een campagne is. Nu zijn media niet aan het meten, maar bewegingen aan het creëren."

Volgens Kanne hebben droge peilingen alleen geen effect. "Lijsttrekkers die het goed doen worden in de media winnaars genoemd. Dat heeft natuurlijk een versterkend effect naar boven. Partijen die het slecht doen, worden verliezers genoemd en dat heeft een effect naar beneden."

Stoppen met peilingen?

In andere landen wordt enkele dagen of enkele weken voor de verkiezingen geen peilingen meer gepubliceerd. Kanne, die ook peilingen doet: "Na de verkiezingen van 2023 zijn we in gesprek gegaan met grote media en hebben we het erover gehad om een paar dagen voor de verkiezingen te stoppen met peilen. Niemand was toen voor, behalve dagblad Trouw."

"Peilingen zijn een goede informatiebron, maar het is wel vermoeiend dat media er gretig en kritiekloos gebruik van maken", zegt hij. "Wij vinden het prima als er een pauze komt voor de verkiezingsdag, maar het is niet de bedoeling dat andere opiniepeilers dan wel doorgaan. Laat relevante partijen, de media en de overheid het dan organiseren."

Hakhverdian wil daarbij benadrukken dat kiezers ook dol zijn op peilingen. "Journalisten zijn ook niet gek en zien wat veel kliks krijgt. Zo'n scorebord houdt de politiek spannend en aantrekkelijk. Kiezers vinden het gewoon interessant dat er peilingen zijn."

Peilingen bij de NOS

De NOS publiceert in aanloop naar de Kamerverkiezingen van 29 oktober regelmatig de Peilingwijzer, een gewogen gemiddelde van de zetelpeilingen van Ipsos I&O en Verian/EenVandaag.

De NOS gebruikt deze methode vanuit de gedachte dat door een samenvoeging van kwalitatief hoogwaardige zetelpeilingen het meest betrouwbare beeld ontstaat van de kiezersvoorkeuren.

De afgelopen campagneweken werden D66 en CDA uitgedaagd: willen deze partijen, die vermoedelijk een sleutelrol gaan spelen bij de formatie, nou een links of een rechts kabinet?

Zowel CDA-lijsttrekker Henri Bontenbal als D66-leider Rob Jetten heeft een voorkeur voor een kabinet door het midden. Jetten noemt "links-rechts een achterhaald concept". Heeft hij gelijk?

De termen links en rechts ontstonden in de Franse Revolutie, maar de Nederlandse politiek was lang verdeeld in zuilen, zegt politiek onderzoeker Josse de Voogd. "Men stemde vooral langs religieuze lijnen. In de jaren 70 werden links en rechts belangrijker."

Die nieuwe tegenstelling pakte gunstig uit voor de democratie, betoogt hoogleraar politicologie Tom van der Meer (Universiteit van Amsterdam). "Eerst stemden mensen op een partij omdat die paste bij hun zuil, klasse en religie. Later is de kiezer echt gaan kiezen. Welke partij past nou het beste bij mijn waarden? Dat is vanuit democratisch oogpunt precies wat je wilt."

Links vs rechts

Linkse partijen leggen de nadruk op gelijkheid. Ze willen een overheid die inkomensverschillen verkleint en zaken als zorg, onderwijs en klimaatbeleid regelt. Rechtse partijen benadrukken individuele verantwoordelijkheid en vrijheid en willen een kleinere overheid met meer ruimte voor marktwerking en minder herverdeling van inkomen.

Links-rechts gaat in essentie om de vraag hoeveel belasting de overheid heft en hoe die dat geld vervolgens verdeelt. "Maar in debatten houden politici zich niet aan die klassieke, wetenschappelijke ordering", zegt onderzoeker Willem Blanken. "Voor of tegen Zwarte Piet wordt ook onder links en rechts geschaard."

Maar voor sociaal-economische thema's blijft links-rechts een goede manier om te weten waar partijen staan, vindt Blanken. Als een partij voor belastingverhoging voor de rijken is, vindt die waarschijnlijk ook dat het bouwen van sociale huurwoningen meer prioriteit moet krijgen dan het bouwen van koopwoningen. "Die samenhang is heel sterk."

Wel zijn er thema's die minder makkelijk onder links-rechts te scharen zijn, zoals migratie en buitenlands beleid. Voor het Kieskompas, waar hij directeur van is, ordent Blanken partijen daarom ook langs een culturele lijn: progressief-conservatief. Met de stemhulp kunnen mensen vervolgens hun eigen positie in het schema bepalen. Dat gebeurde in 2023 drie miljoen keer.

Het Kieskompas bepaalt de positie van partijen (en die van jou) op basis van dertig stellingen. Vergeleken met de vorige verkiezingen zijn er wat verschuivingen te zien:

Vooral de BBB valt op, maar politicoloog Simon Otjes plaatst kanttekeningen bij die verschuivingen. Het Kieskompas gebruikte dit jaar andere stellingen dan bij de vorige verkiezingen, "maar om ontwikkelingen door de tijd te kunnen volgen, moet je precies dezelfde stellingen gebruiken". Als dezelfde stellingen zouden zijn voorgelegd als in 2023, zou de BBB misschien meer naar links in het schema zijn uitgekomen.

Blanken noemt de kritiek onterecht. Hij erkent dat een precieze vergelijking niet te maken is, maar vindt dat je op basis van zijn methode wel degelijk kunt stellen dat de BBB flink naar rechts is verschoven. "De BBB gaf over de hele linie meer uitgesproken antwoorden. Op de stellingen die hetzelfde waren als in 2023 gaven ze acht keer een antwoord waardoor ze meer rechts en conservatief uitkomen."

Andere partijbewegingen vindt Blanken ook goed te verklaren. D66 is wat conservatiever geworden op migratiegebied, en gaf 'linkse' antwoorden op nieuwe stellingen over het verhogen van belastingen op grote vermogens en de afbouw van de hypotheekrenteaftrek.

Eén as voldoende?

Maar Otjes heeft nog een fundamenteler kritiekpunt: de lijn progressief-conservatief vindt hij eigenlijk overbodig. De meeste stellingen "vallen naadloos in de links-rechts-tegenstelling". Linkse partijen geven meestal progressieve antwoorden en rechtse partijen conservatieve.

Voor culturele kwesties die níet samenvallen met links-rechts, is de progressief-conservatief-verdeling vaak juist verwarrend, zegt Otjes. "Christelijke partijen zijn bijvoorbeeld over Israël-Gaza relatief conservatiever dan gemiddeld, maar progressief over de strafbaarstelling van illegaliteit."

Op de culturele lijn is het verband tussen onderwerpen minder sterk, erkent ook Blanken. "Als je heel progressief bent op klimaat, betekent dat zeker niet automatisch een progressief antwoord op de migratie-stelling. Daarom moet je na het invullen van de stemhulp altijd zelf verder op onderzoek uitgaan."

In tegenstelling tot wat Jetten stelt, lijkt links-rechts dus de beste manier om partijen te ordenen. Toch houdt Blanken vast aan twee assen. D66 heeft weleens rechtsboven gezeten in het Kieskompas, en PVV linksonder, benadrukt hij. "De PVV was eerder meer economisch beschermend, maar is nu aan het verrechtsen."

Wispelturig

In Nederland zitten nu geen uitgesproken links-conservatieve of rechts-progressieve partijen, maar die kiezers zijn er wel degelijk, ziet Blanken. Ook De Voogd ziet dat partijen een fors deel van de kiezers niet aanspreken. "Veel kiezers worden als wispelturig en zwevend neergezet, terwijl ze eigenlijk best een consistente opinie hebben. Het partijlandschap past alleen niet goed bij ze."