Werkgeversorganisatie VNO-NCW maakt zich grote zorgen over de oplossing die demissionair BBB-minister Wiersma wil kiezen om Nederland van het stikstofslot te halen. Vanochtend werd via de NOS duidelijk dat daarover in het kabinet onenigheid is.

De BBB wil de ondergrens voor de stikstofuitstoot verhogen, zodat bouwprojecten en uitbreidingsplannen kunnen doorgaan, maar de ministers van de VVD willen eerst zekerheid dat die aanpassing juridisch standhoudt. Ze zijn bang dat ondernemers anders later in problemen komen.

VNO-NCW deelt die vrees, staat in een brandbrief aan premier Schoof die in handen is van de NOS. De werkgeversorganisatie wil dat het verhogen van de ondergrens eerst juridisch wordt getoetst in een proefproces.

'Grote problemen'

Volgens VNO-NCW kunnen bedrijven in grote problemen komen als de plannen van Wiersma doorgaan. In adviezen van de landsadvocaat staat dat verleende vergunningen later alsnog illegaal kunnen blijken.

De werkgeversorganisatie schrijft dat meer dan 90 procent van de vergunningsaanvragen die nu niet kunnen doorgaan onder de grens valt die Wiersma wil trekken.

Als die in één keer vergunningsvrij door kunnen gaan vergroot dit de stikstofuitstoot en bestaat het risico dat de projecten bij de rechter later alsnog sneuvelen. Dit kan schade opleveren aan projecten die al gestart zijn en bijvoorbeeld niet afgemaakt mogen worden.

"Het gaat niet alleen om woningen, maar ook om fabrieken, uitbreiding van bedrijven en stroomkabels die in aanbouw zijn; hier moeten dan de werkzaamheden stilgelegd worden, met grote schade als gevolg", schrijft de organisatie in de brief.

De BBB stelt dat met de ondergrens er gebouwd kan worden "aan een veiliger Nederland", maar dat de VVD dat tegenhoudt. Op X zegt de BBB daarom geen tegenwerking meer te dulden.

Voorafgaand aan het wekelijkse kabinetsberaad wilde Wiersma niet ingaan op het X-bericht van de BBB. "Ik sta hier als minister van dit kabinet en voer de gesprekken in het kabinet, ik zit niet in de Tweede Kamer."

Verder zei Wiersma alle kritiek op de rekenkundige ondergrens te kennen. Ze wees erop dat ook een Kamermeerderheid die grens wil. "Deze plannen staan in het hoofdlijnenakkoord. Ik werk hier al twee jaar aan. De kritiek wordt besproken en het kabinet weegt alle voors en tegens tegen elkaar af".

Het kabinet spreekt dinsdag weer over de plannen.

De Deense windparkbouwer Orsted ontslaat 2000 van de 8000 personeelsleden. Het bedrijf is wereldmarktleider in de bouw van windparken op zee geworden, nadat het als eerste energiebedrijf volledig afscheid had genomen van olie en gas. Orsted raakte na een aantal zeer succesvolle beginjaren de afgelopen tijd in grote financiële problemen. Onder meer vanwege projecten in de Verenigde Staten die stuitten op weerstand van president Trump.

Ook in Europa hebben de windparkbouwers het de laatste tijd moeilijk. De kosten voor de bouw van de windparken zijn met 30 tot 40 procent gestegen. Bovendien is er onzekerheid over de overgang van de industrie van gas naar elektriciteit. Die overgang bepaalt voor een groot deel de verdere groei naar de vraag van elektriciteit.

Vanwege de huidige onzekerheid is de aanbesteding van een aantal nieuwe windparken in Duitsland, Denemarken en het Verenigd Koninkrijk mislukt. Nederland heeft besloten om vanaf volgend jaar de bouw van nieuwe windparken weer te gaan subsidiëren.

Begin deze week deed Orsted een extra aandelenuitgifte om het eigen vermogen op te hogen. Afgelopen jaren daalde ook het aandeel op de beurs in Kopenhagen flink in waarde. Het bedrijf is voor het grootste deel eigendom van de Deense overheid en richt zich nu weer vooral op projecten in Europa en delen van Azië. Orsted streeft naar een kostenbesparing van 267 miljoen euro.

Eigenaar van twee windparken voor de Zeeuwse kust

In Nederland heeft Orsted de eerste grote windparken op de Noordzee aangelegd; Borssele 1 & 2 voor de Zeeuwse Kust. Het bedrijf heeft zo'n honderd medewerkers in Nederland met name voor het onderhoud van de windmolens bij Zeeland. Verder werken er nog een aantal mensen op kantoor om nieuwe projecten in Nederland binnen te halen. Het grootste deel van de 2000 ontslagen zal naar verwachting in Denemarken vallen.

Welke partij investeert het meest in woningen? Wie bezuinigt op de zorg en welke partij op de sociale zekerheid? Bij wie loopt de staatsschuld op? Morgen presenteert het Centraal Planbureau de doorrekeningen van de verkiezingsprogramma's. Per partij wordt dan duidelijk wat de gevolgen (kunnen) zijn van hun plannen.

In verkiezingsprogramma's kunnen politieke partijen nog in vage algemene bewoordingen zeggen wat ze willen. "De belasting moet omlaag", "we moeten flink investeren in onderwijs" of "het moet duurzamer", staat er dan. Maar daarmee neemt het CPB geen genoegen.

Pingpongen

Het planbureau dwingt partijen om concreet te worden: ze moeten een Excel-bestand aanleveren waarin staat hoeveel geld ze waaraan willen besteden en waar dat vandaan komt. Daarna volgt een heen-en-weer-pingpong-proces waarin partijen hun plannen ook nog kunnen aanpassen, bijvoorbeeld als ze financieel niet uitkomen of niet het gewilde resultaat blijken te hebben.

Met de doorrekeningen in de hand kunnen kiezers (en politici zelf) de partijprogramma's beter vergelijken, is het idee. Alle plannen en voornemens worden immers langs dezelfde meetlat gelegd. Ook wordt duidelijk waar de rekening komt te liggen. Schuiven partijen de kosten door naar de toekomst, hoe beïnvloeden de keuzes de koopkracht, werkloosheid en ongelijkheid?

Het bovenstaande geldt overigens alleen voor de partijen die meedoen, en deelname is vrijwillig. De partijen die meedoen zijn dit keer GroenLinks-PvdA, VVD, D66, CDA, SGP, ChristenUnie, Volt, JA21, NSC en BBB (naar alle waarschijnlijkheid, want het CPB doet geen mededelingen over wie er meedoen).

Asiel en ambtenaren

De grootste partij in de Tweede Kamer en in de peilingen, PVV, doet in ieder geval niet mee. Die partij vindt dat het CPB hun plannen geen recht doet. In het verleden was partijleider Wilders kritisch op het planbureau omdat het de effecten van anti-migratiemaatregelen en het toenmalige nexit-standpunt van de PVV heel anders inschatte dan hijzelf.

Overigens zijn de PVV-plannen wel doorgerekend, namelijk door de gepensioneerde CPB-econoom Wim Suyker. Hij concludeerde dat de plannen resulteren in een flink overheidstekort. Daarmee geconfronteerd in een Kamerdebat zei de financieel specialist van de PVV, Tony van Dijck, vorige week dat ook deze doorrekening niet deugt. "Suyker kijkt naar een heleboel dingen niet." De PVV'er noemde daarbij onder meer miljardenbesparingen door een asielstop en het snijden in het ambtenarenapparaat.

Alternatieve doorrekening

Ook de SP doet niet mee aan de CPB-doorrekeningen. Die partij vindt dat hun fundamentele maatregelen niet goed uit de verf komen in de economische modellen van het planbureau, bijvoorbeeld op het gebied van onderwijs en zorg. De SP kwam eerder deze week met een alternatieve doorrekening door drie zelfgekozen experts. Die is onvergelijkbaar met die van het CPB omdat de methode anders is en er niet wordt gekeken naar de macro-economische effecten op de lange termijn.

Overigens erkent het Centraal Planbureau dat hun berekeningen niet perfect zijn. Na kritiek van partijen op eerdere doorrekeningen kijkt het planbureau dit keer daarom naar extra indicatoren. Zo nemen ze het effect mee van de partijplannen op "menselijk kapitaal" (oftewel opleidingsniveau), het investeringsklimaat en klimaat- en stikstofdoelen.

Maar het gaat nog steeds om modellen en berekeningen met een onzekerheidsmarge. Dat maakt dat de exacte uitkomsten in euro's niet het belangrijkste zijn, maar dat het vooral gaat om het vergroten van de vergelijkbaarheid en het concretiseren van plannen. Daarnaast geven de CPB-cijfers ook altijd munitie aan partijen in de campagne. "Bij jullie gaat die bevolkingsgroep erop achteruit" of "jullie bezuinigen dat en dat kapot", zal het de komende weken klinken in de verkiezingsdebatten.

En de doorrekeningen werken nog door na de verkiezingen, want ook in de formatie en het regeerakkoord spelen ze een grote rol. Met doorgerekende plannen in de hand is het nu eenmaal makkelijker onderhandelen. Dat is bijvoorbeeld voor BBB een belangrijke reden wel mee te doen, in tegenstelling tot twee jaar geleden. De partij laat weten dat het feit dat drie van de vier uiteindelijke coalitiepartijen hun plannen destijds niet hadden laten doorrekenen het formatietempo niet ten goede kwam.

Hoe het allemaal uitpakt en waar verschillen duidelijk worden, weten we morgen. Vanaf 10.00 uur presenteert het CPB de doorrekeningen.

Vanaf vandaag houdt de NOS een liveblog bij over de verkiezingscampagne. Lees het hier:

Er zijn de afgelopen drie maanden meer woningen verkocht dan een jaar eerder. Tussen juli en september steeg het aantal verkochte woningen met bijna 20 procent, blijkt uit nieuwe cijfers van de Nederlandse Vereniging van Makelaars (NVM).

Normaal gesproken is er in de zomer een dip in het aantal verkopen, maar die bleef deze zomer uit. Er stonden in de zomermaanden 46.000 woningen in de verkoop. Dat is het hoogste aantal in deze periode sinds 2008.

Een specifieke oorzaak daarvoor kan de NVM niet benoemen. "Blijkbaar is er veel vertrouwen in de markt", zegt een woordvoerder. In totaal werden 41.800 woningen verkocht.

De verkoopprijzen van bestaande woningen stegen met 4,8 procent ten opzichte van een jaar eerder. Eerder dit jaar stegen de prijzen nog harder. Ten opzichte van een kwartaal eerder was er zelfs sprake van een lichte prijsdaling van 0,9 procent. De gemiddelde woningprijs is nu 496.000 euro.

Van huur naar koop

De NVM ziet nog altijd veel zogenoemde 'uitpondwoningen', dat zijn huurwoningen die nu in de verkoop gaan. Het zijn vooral appartementen of kleinere woningen en daarom vaak goedkoper; het scheelt ongeveer 90.000 euro in vergelijking met de gemiddelde verkoopprijs. Ook hebben die woningen vaker een minder goed energielabel.

Het aantal nieuwbouwwoningen in de verkoop daalde van 9900 in het tweede kwartaal naar 7200 in het derde kwartaal. Dit komt door het zomerseizoen, omdat er dan minder projecten worden afgerond. De gemiddelde verkoopprijs voor een nieuwbouwwoningen is met 5 procent gestegen vergeleken met vorig jaar. Je betaalt daar gemiddeld zo'n 491.000 euro voor.

Door een staking bij twee sjordersbedrijven in haven van Rotterdam ontstaan er opstoppingen bij het laden en lossen van containerschepen. Bij de bedrijven wordt sinds vanmiddag gestaakt. Het gaat om International Lashing Service en Matrans Marine Services, de enige twee sjordersbedrijven in de Rotterdamse haven.

Sjorders zetten de containers vast en maken ze los. Vakbond FNV heeft de staking georganiseerd. De bond eist dat de medewerkers een loonsverhoging van 7 procent krijgen.

"De sjorders hebben steeds minder kans op een andere baan als ze 'op' zijn door het sjorren", vertelt FNV-bestuurder Niek Stam. Volgens de vakbond kan het zware werk leiden tot fysieke klachten bij de medewerkers. "Dat betekent dat ze moeten stoppen met werken."

Staking voortzetten?

De onderhandelingen tussen de werkgevers en de vakbond zijn stopgezet. De staking duurt nog tot zeker vrijdagmiddag. Vrijdag om 12:00 uur wordt gekeken of er vanuit de werkgevers een beter voorstel ligt en gaan de leden beslissen of ze de staking voortzetten of dat ze weer aan het werk gaan.

Volgens het Havenbedrijf Rotterdam is het nog niet duidelijk hoe groot de impact is. Morgen wordt er een impactanalyse gemaakt, laat een woordvoerder weten. Er wordt dan gekeken hoeveel schepen die binnen zouden komen, niet afgehandeld kunnen worden.

Wachtrij

De sjordersbedrijven verwachten dat de staking behoorlijke impact gaat hebben op de haven. "De terminals liggen grotendeels plat. Uiteindelijk kan dat ook leiden tot een wachtrij in de havenmonding. Schepen kunnen niet laden en niet lossen", vertelt Erik Bouwens van Matrans Marine Services.

Nees Maas van International Lashing Service verwacht ook flinke gevolgen. "De binnenvaart, de transportondernemingen, de logistieke keten. Die gaan ook iets merken van de opstoppingen", vertelt Maas.

De twee bedrijven zeggen dat ze de looneis van FNV "niet kunnen dragen". De werkgevers en de vakbond zijn het op alle punten eens geworden, behalve over het loon. Of ze voor vrijdag met een nieuw bod komen is niet duidelijk. "Het is een lastige situatie. Als de loonstijging van 7 procent wordt gehandhaafd, heeft onderhandelen niet zoveel zin", zegt Bouwens.

Deltalinqs, de belangbehartiger van de bedrijven in de Rotterdamse haven, noemt de staking "schadelijk". "De haven heeft natuurlijk een belangrijke doorvoerfunctie voor allerlei producten die Nederland en Noordwest-Europa dagelijks nodig hebben. Dus we hopen op een snel einde aan deze situatie", laat een woordvoerder weten.

'Slechte en goede timing'

Haveneconoom Bart Kuipers noemt de rol van de sjorders "cruciaal". Kuipers wijst erop dat het dit weekend stormde en dat er daardoor al achterstanden zijn ontstaan. "Op dit moment wordt er ook in Antwerpen gestaakt, waardoor schepen omvaren. Dus het is voor de haven een hele slechte timing en voor de actievoerders een hele goede timing."

Door de staking raakt de hele keten verstoord. "Belangrijkste slachtoffers zitten verderop in de keten, zoals de kleinere containerschepen. In Rotterdam komen grote schepen aan en de kleinere containerschepen vervoeren de goederen verder, bijvoorbeeld naar Scandinavië", legt Kuipers uit. Door de opstoppingen, lopen de kleinere containerschepen ook vertraging op.

Hetzelfde geldt voor de binnenvaart. "Als er een achterstand is, dan kunnen ze het via de weg vervoeren, maar dat willen we niet want daardoor wordt het drukker op de weg en ook brengt het meer uitstoot met zich mee", vertelt Kuipers.

Het Europees Parlement wil geen producten meer zien met namen zoals vegetarische worst, vegaburger en plantaardige schnitzel. Dat zou verwarrend zijn. De zogenoemde vleesvervangers die we tegenwoordig bijvoorbeeld tegenkomen in de supermarkt zouden dan anders moeten gaan heten.

"Ik wil er eigenlijk niet over nadenken wat dit voor ons zou betekenen", zegt Willem van Weede van het bedrijf achter De Vegetarische Slager en Vivera, die vleesvervangers produceren. "Je krijgt heel rare, oneigenlijke namen die geen recht doen aan hoe lekker deze producten zijn. Een 'schijf', een 'disk' of verzin het maar."

Zo stemde het Europees Parlement

Bij de stemming stemden 355 parlementariërs voor het voorstel, 247 waren tegen. In grote Europese fracties, zoals de Europese Volkspartij en de sociaal-democratische S&D, waren zowel voor- als tegenstemmers. De kleinere Linkse Fractie en de Groenen stemden overwegend tegen. Onder de streep was er dus een ruime meerderheid.

De uitslag in het Europees Parlement wordt gezien als een grote zege voor de Europese vleeslobby, die al langer moeite heeft met "nepvlees". Want de boeren hebben het moeilijk - door inflatie, corona en de oorlog in Oekraïne, is te lezen in het voorstel waarover het parlement vandaag heeft gestemd.

Een manier om ze te helpen zou zijn 'vleesachtige namen' voor te behouden aan producten waar vlees in zit. Dit zou Europese vleesboeren beschermen tegen concurrentie van vegetarische alternatieven, zo denkt het Franse Parlementslid Céline Imart die de wetswijziging heeft voorgedragen.

Overstappen op planten

Maar volgens onderzoekers vormen vegetarische worsten en spekreepjes geen bedreiging voor de Europese landbouw. "We eten en produceren in Europa drie keer zoveel vlees als wat eigenlijk gezond is voor het klimaat, de natuur en onze gezondheid", zegt Koen Boone, econoom en onderzoeker duurzame waardeketens bij Wageningen University.

"Als je kijkt naar de totale opbrengsten en kosten voor de maatschappij die vleesproductie en -consumptie met zich meebrengt, dan is plantaardig vaak veel verstandiger. Je zou verwachten dat de Europese overheid juist het belang van de maatschappij als geheel zou behartigen en niet het belang van een specifieke groep, namelijk vleesproducenten."

Tegenwoordig wordt soja en graan op grote schaal geïmporteerd naar Europa. De gewassen worden gebruikt zowel in vleesvervangers als diervoeder. Volgens onderzoekers zou het beter zijn voor het klimaat en de biodiversiteit als een deel van de landbouwgrond die nu wordt gebruikt om dieren te houden, wordt gebruikt om gewassen te verbouwen. Dat leidt tot minder uitstoot, verbeterde gezondheid voor dieren en mensen, en het neemt ook nog minder ruimte in beslag.

Consumenten beschermen

Een ander argument om vleesachtige namen voor vegetarische producten te verbieden, is dat consumenten beschermd moeten worden. Termen zoals 'vegetarische worst' of 'vega-burger' zouden verwarrend zijn voor consumenten, volgens sommige Europarlementariërs en de vleesindustrie.

"Onze insteek is altijd al geweest dat de naam van het slachtdier niet gebruikt mag worden in de titel van een vegetarisch product", zegt een woordvoerder van KNS, de branchevereniging van slagers. 'Vegetarische worst' vinden de slagers bijvoorbeeld prima, maar 'vegetarische kip' niet. "Want vlees is vlees, en wat consumenten nu tegenkomen in de handel is verwarrend", zegt de woordvoerder.

Dit is meermaals onderzocht. Want dit is niet de eerste keer dat het Europarlement stemt in deze zaak. Laatst was in 2020, en toen werd de voorgestelde wetswijziging niet aangenomen. Destijds begreep 96 procent van de Nederlanders dat een vegaworst geen vlees bevat, volgens onderzoek van consumentenprogramma Radar onder zijn testpanel met 22.000 leden.

Nieuw onderzoek van de Europese consumentenorganisatie BEUC laat zien dat een overgrote meerderheid van consumenten niet in de war raakt door vleesachtige namen voor vegetarische producten, zoals 'vegetarische schnitzel'. 20 procent van Europeanen vindt vleesachtige woorden voor vegetarisch eten wel problematisch. De weerstand is het grootst in Duitsland, waar 32 procent tegenstander is van bijvoorbeeld 'vega-worst'. In Nederland heeft 22 procent van consumenten moeite met dat soort labels.

Wat is een worst?

Dat vleesachtige namen op vegaproducten voor verwarring zorgen, wijst de Europese consumentenorganisatie af. Het is eerder andersom: bekende concepten als worst en burger scheppen duidelijkheid voor consumenten, in plaats van woorden als schijf of cilinder. "'Vleesachtige' namen op plantaardige producten maken het voor consumenten makkelijker om te begrijpen hoe ze deze producten in een maaltijd kunnen gebruiken, en zouden daarom niet verboden moeten worden", concludeert BEUC.

De stemming in het Europarlement vandaag betekent niet dat 'vegaworst' en 'vegetarische spekreepjes' nu meteen zullen verdwijnen. Mogen ludieke spellingen zoals kipstuckjes toch op de verpakkingen, en wat is eigenlijk een worst? Dat moet de Europese Commissie nog uitwerken. De landbouwministers van de EU-lidstaten moeten ook nog instemmen om vleesachtige namen voor vega-producten te verbieden, voordat dat kan doorgaan.

Huizenkopers kunnen volgend jaar voor woningen tot 470.000 euro een hypotheek met Nationale Hypotheek Garantie (NHG) afsluiten. Dat is 20.000 euro meer dan dit jaar. Elk jaar wordt deze grens opnieuw vastgesteld.

Huizenkopers kunnen zichzelf verzekeren voor het geval dat ze hun woonlasten tijdelijk niet kunnen betalen, bijvoorbeeld wanneer ze hun baan verliezen of te maken krijgen met een scheiding. Als de woning dan noodgedwongen verkocht moet worden, neemt de NHG de eventuele restschuld over.

Om voor de garantie in aanmerking te komen, betalen mensen eenmalig een premie bij het afsluiten van een hypotheek. Deze premie is vorig jaar al verlaagd van 0,6 procent naar 0,4 procent van het hypotheekbedrag. Dat blijft zo. Vanwege de garantie geven hypotheekverstrekkers korting op de hypotheekrente.

Hogere grens voor energiebesparing

Ook bij een hypotheek waarbij het geld voor een deel wordt gebruikt voor verduurzamingsmaatregelen, gaat de grens volgend jaar omhoog, naar 498.200 euro. Carla Muters van NHG benadrukt dat het belangrijk is om verduurzaming ook te ondersteunen. "Tijdens de wintermaanden kunnen huishoudens flink besparen door hun huis beter te verduurzamen en met deze stijging krijgen ze daar meer ruimte voor."

Verder geldt er vanaf 2026 één grens voor alle soorten woningen. Hiermee vervalt de aparte grens voor woonwagens en standplaatsen. Dit komt doordat de kenmerken van woningen veranderen, zegt Muters. "Denk bijvoorbeeld aan de opkomst van tiny houses of een woonboot, mits er geen aandrijving onder zit." Deze vallen vanaf volgend jaar ook onder dezelfde grens. Volgens NHG "heeft inmiddels ruim 40 procent van alle koopwoningen in Nederland een hypotheek met NHG."

Vaak gehoorde kritiek is dat de grens nog steeds onder de gemiddelde woningwaarde ligt en ook dat het voor starters lastig is om een hypotheek met NHG af te sluiten. Muters van NHG, benadrukt dat ze kiezen voor stabiliteit en zekerheid. "Dit betekent dat bij een daling van de huizenprijzen de grens niet direct mee daalt, maar bij een stijging ook niet één op één mee stijgt."

De NHG-grens wordt ieder jaar opnieuw bepaald. NHG volgt daarvoor, met wat vertraging, de ontwikkeling van de huizenprijzen.

De goudprijs is vandaag naar recordhoogte gestegen en komt voor het eerst boven de 4000 dollar (ruim 3400 euro) per troy ounce (31,1 gram) uit. Daarmee kost een kilo goud nu zo'n 110.000 euro. De prijs voor goud is dit jaar hard gestegen. Begin januari stond de teller nog op zo'n 2670 dollar (2300 euro).

De politieke en economische onrust in de wereld spelen een belangrijke rol bij de stijging van de goudprijs. Beleggers zien goud dan als een veilige investering. Zowel de zogenoemde shutdown bij de overheid in de Verenigde Staten als de politieke en economische onrust in Frankrijk, de op een na grootste economie van de EU, voeden de onzekerheid bij beleggers.

Vooral centrale banken zoeken naar steeds meer manieren om minder afhankelijk te worden van de dollar, en kopen nu in toenemende mate goud aan, schrijft de Financial Times. Ook verwachtingen van verdere renteverlagingen door de Amerikaanse Federal Reserve (Fed) dragen bij aan de hoge goudprijs. Dit komt omdat het bij een lage rente aantrekkelijker is om geld in goud te beleggen.

Troy ounce?

Per troy ounce wordt geteld in de handel in edelmetalen zoals goud, zilver en platina om internationale standaardisatie en transparantie te waarborgen. Deze historische, nauwkeurige gewichtseenheid van 31,103 gram maakt wereldwijde prijsvergelijkingen mogelijk in de geglobaliseerde markt voor kostbare metalen.

"Er is op dit moment zoveel vertrouwen in de handel in goud dat de markt uitkijkt naar het volgende grote ronde getal: 5000", zegt Tai Wong, een onafhankelijke Amerikaanse metaalhandelaar, tegen persbureau Reuters. "Daarbij zal de Fed waarschijnlijk de rente blijven verlagen."

"Er zullen nog wel wat obstakels op de weg zijn, zoals een blijvende wapenstilstand in het Midden-Oosten of Oekraïne", zegt Wong. "Maar de fundamentele drijfveren van deze handel, zoals groeiende schulden en een zwakkere dollar, zullen op de middellange termijn waarschijnlijk niet veranderen."

De Europese Commissie stelt stevige maatregelen voor om de staalindustrie in de Europese Unie overeind te houden. Het gaat om importheffingen en quota die bescherming moeten bieden tegen goedkoop staal uit met name China.

Zowel het Europees Parlement als de EU-lidstaten moeten nog instemmen met het voorstel. De Europese Commissie hoopt zo snel mogelijk groen licht te krijgen, maar in ieder geval uiterlijk volgend jaar zomer.

De staalsector in de EU verkeert in zwaar weer en vraagt al langer om maatregelen. De Commissie stelt daarom een importheffing voor van 50 procent op staal van buiten de EU. Dat is een verdubbeling van de nu geldende 25 procent.

Een deel van het staal blijft vrijgesteld van de heffingen, maar die hoeveelheid wil de Europese Commissie halveren tot iets meer dan 18 miljoen ton per jaar. Boven die hoeveelheid moeten er dan dus heffingen van 50 procent betaald worden.

Eurocommissaris Wopke Hoekstra voorspelt dat door deze maatregelen veel meer staal uit Europa gebruikt zal worden. Volgens hem is dat hard nodig. "Op dit moment zie je gewoon dat veel van de staalbedrijven op het punt staan om kapot te gaan."

Staalbedrijven blij

De heffingen zijn een langgekoesterde wens van Europese staalbedrijven. De afgelopen tijd is de situatie voor de sector nijpender geworden. Hoge energieprijzen, de Amerikaaanse importheffingen en een afnemende vraag, maken dat de staalsector het zwaar heeft.

De sector klaagt dat China staal dat het niet meer kwijt kan in de VS, dumpt in Europa. Hierdoor kunnen Europese producenten hun eigen, duurdere, staal niet meer verkopen.

Overproductie

Bovendien wordt wereldwijd steeds meer staal geproduceerd. Volgens de Commissie ligt de productie van staal zelfs 620 miljoen ton hoger dan de vraag. Dat is maar liefst vijf keer wat de EU jaarlijks aan staal nodig heeft.

Door deze overproductie blijft de prijs dalen. Terwijl veel landen steeds meer produceren, krimpt de staalindustrie in Europa juist. Aangezien de sector volgens de Commissie van groot strategisch belang is, komt het dagelijks bestuur van de Europese Unie nu tegemoet aan de oproep om beschermendende maatregelen te nemen.

Trump

De Commissie gaat hiermee feitelijk ook meedoen aan de strijd van president Trump tegen China. De hoop is dat hij in ruil daarvoor de Amerikaanse heffingen op Europees staal wil verlagen.

Trump voerde eerder ook een importheffing in van 50 procent op staal. Volgens hem is dat essentieel om wat te doen tegen de overproductie van China.

Door de Amerikaanse heffingen te kopiëren en samen op te trekken met de Amerikanen in de strijd tegen wereldwijde overproductie hoopt de Commissie Trump dus gunstig te stemmen. De sector zegt veel last te hebben van de Amerikaanse heffingen.

Lobby Tata Steel

Voor de Europese staalbedrijven komt het voorstel voor deze heffingen dan ook geen dag te vroeg. Tata Steel lobbyt al langere tijd in Brussel voor hogere heffingen op buitenlands staal. "Een fantastisch plan", zegt commercieel directeur van Tata Steel Nederland, Ronald de Haan. "Ik denk dat het voorstel ons en de hele Europese staalindustrie in staat stelt om te kunnen blijven financieren en investeren in de verduurzaming."

Voor bedrijven die staal verwerken zoals de auto-industrie, is het een ander verhaal. Zij importeren staal van buiten de EU en dat wordt voor ze straks fors duurder. De vrees is dan ook dat deze heffingen leiden tot hogere prijzen in de EU.

"Het is het waard om te doen om die staalfabrikanten in Europa te behouden", zegt Mark Helder voorzitter van Metaalunie. "Maar de keten die erachter zit moeten we ook behouden en daar moet ook aandacht voor zijn en blijven. Er moet dus niet alleen een zwarte piet worden doorgegeven aan de staalverwerkers. Zij moeten echt ook ondersteund worden."

Eurocommissaris Hoekstra denkt dat het uiteindelijk wel meevalt voor consumenten. "Op een wasmachine gaat het om minder dan een euro, en bij een auto om een paar tientjes."

Risico's

Volgens ING-econoom Bert Colijn kleven er nog meer risico's aan het invoeren van dit soort heffingen. Zo zouden Europese bedrijven minder stimulans voelen om efficiënt te produceren. "Met minder concurrentie zouden bedrijven toch wat meer achterover kunnen leunen."

Onder meer het Europees Parlement moet nog instemmen met het voorstel. De Europese Commissie hoopt zo snel mogelijk groen licht te krijgen, maar in ieder geval uiterlijk volgend jaar zomer. Dan verlopen de importheffingen en quota die nu gelden.

Ruim een derde van de Nederlandse ziekenhuizen heeft een wankele financiële basis. Dat blijkt uit een rapport van accountancykantoor BDO dat jaarlijks kijkt hoe de ziekenhuizen ervoor staan.

18 van de 59 ziekenhuizen krijgen een onvoldoende. Het rapport kijkt of ziekenhuizen in staat zijn om genoeg geld te verdienen, de kosten in de hand te houden en of er voldoende wordt geïnvesteerd in vernieuwing.

Personeelskosten stijgen hard en zullen blijven stijgen. Investeren in het gebouw en in het moderniseren van de zorg gebeurt te weinig. En dat terwijl de vraag naar zorg alleen maar groter wordt.

Optisch herstel

De ziekenhuizen scoren wel wat beter dan vorig jaar, maar toen vielen de zorgkosten uitzonderlijk hoog uit, waardoor er minder werd verdiend. De omzetstijging van 7,5 procent van dit jaar volgt een dalende lijn sinds 2018.

Omdat de omzet minder hard stijgt dan de kosten, blijft er onder aan de streep dan ook niet veel over. De gemiddelde winstmarge blijft steken onder de 2 procent. 11 ziekenhuizen maken minder dan 1 procent winst, in de ogen van BDO een kritische grens.

Daarnaast benadrukt BDO-onderzoeker Mike Tagage dat de verbetering ten opzichte van vorig jaar een vertekend beeld geeft. Hij heeft het over "optisch herstel". Omdat de rente gunstiger uitvalt, blijft er iets meer geld over. Dat staat dus los van de prestaties van ziekenhuizen.

Investeringen

Daarnaast zien de cijfers er mooier uit dan de werkelijkheid omdat er weinig geïnvesteerd wordt. Als een ziekenhuis niet investeert, scheelt dat in de kosten, terwijl deze investeringen wel nodig zijn om de ziekenhuizen te moderniseren.

"Als er wél geïnvesteerd wordt, gaat het vaak om vervangingskosten. Als iets kapot is, wordt het nog wel nieuw gekocht", legt Tagage uit, "Maar investeringen in de toekomst blijven vaak uit." Volgens BDO hebben 39 van de 59 te maken met verouderd vastgoed, maar ook investeringen in AI, IT en slim datagebruik blijven achter, terwijl de overheid daar wel hoge verwachtingen van heeft.

De beperkte omzetten en de lage investeringen zorgen ook voor een wantrouwende houding bij banken, waarschuwt Tagage. "Verouderd vastgoed en het niet halen van bancaire normen, maakt het moeilijk om financiering aan te trekken"

Personeel

Nog grotere zorgen zijn er bij BDO over de stijgende personeelskosten. Lonen van zorgpersoneel (inclusief het salaris van medisch specialisten) slokt verreweg het grootste deel van de omzet op, namelijk 61 procent. Dat percentage stijgt al jaren.

Met name ziekenhuispersoneel in loondienst zag het loon hard stijgen, met bijna 9 procent. Ook de vrijgevestigde medisch specialisten kregen er veel bij, bijna 7 procent. Alleen voor de inhuur van zzp'ers was minder geld nodig. De overheid wil met een wet tegen schijnzelfstandigheid het aantal zzp'ers terugdringen, onder andere in de zorg.

De zogeheten loonquote, het deel van de omzet dat opgaat aan salarissen, noemt BDO "onhoudbaar". Volgens onderzoeker Mike Tagage is er geen aanleiding om te denken dat de zorgkosten op termijn zullen dalen.

Politieke instabiliteit

De Nederlandse zorginstellingen maken met elkaar en de overheid afspraken over hoe de kosten van de zorg beperkt kunnen worden. BDO maakt zich zorgen over de totstandkoming en de uitvoering van deze zorgakkoorden. Een instabiel kabinet helpt daar niet bij.

En dat terwijl de vraag naar zorg alleen maar groter wordt, zegt BDO. "De noodzaak voor ziekenhuizen om samen met overheid, financiers, zorgaanbieders, brancheorganisaties en professionals tot duurzame oplossingen te komen, wordt dan ook steeds urgenter."

Tot slot, zegt BDO, moeten de ziekenhuizen zich voorbereiden op de discussie over hoe extra uitgaven voor defensie gefinancierd worden. Sommige politieke partijen vinden dat er kritisch naar de zorguitgaven gekeken moet worden om zo geld vrij te maken voor defensie.

Hoe staat de gezondheidszorg in Nederland ervoor? Waar zitten de uitdagingen en wat zijn de vooruitzichten? Je ziet het in onze dataspecial.

Afgelopen maand werd het dagelijks leven vooral duurder door benzine, de hoge prijs van vlees en de verhuur van vakantiehuisjes. Dat blijkt uit cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek.

Vorige week was al duidelijk geworden dat de inflatie weer opliep, maar de precieze verklaringen bleven nog uit.

Benzine en bungalows

In september waren motorbrandstoffen 3,6 procent duurder dan in dezelfde maand van 2024. Met name benzine is een belangrijke aanjager van de inflatie. In augustus lagen de benzineprijzen juist wat lager dan een jaar ervoor.

De prijs voor het huren van een vakantiehuisje is ook gestegen. Volgens het CBS heeft dat een eenmalig effect. Dat was in augustus ook al te zien, maar in september duwt dit de inflatie extra omhoog omdat veel Nederlanders dan een bungalow boeken.

"Bungalowparken zijn kennelijk wat populairder, waardoor je er wat meer voor moet betalen," zegt Peter Hein van Mulligen, hoofdeconoom van het CBS. Volgens van Mulligen zegt dit ook dat we kennelijk best wat te besteden hebben: "De lonen stijgen en de koopkrachtcijfers zitten in de lift."

Rundvlees

Toch blijven ook veel dagelijkse boodschappen in prijs stijgen. "Niet alleen in Nederland, maar ook in de rest van Europa", zegt Van Mulligen.

Met name vlees blijft maar duurder worden. Rund- en kalfsvlees springt er uit in de cijfers. Daar betaal je namelijk 34 procent meer voor dan een jaar geleden. De prijs van rund stijgt al langer. Het heeft vooral te maken met de afname van het aantal koeien.

Ook varkensvlees (+5,5 procent) en kip (+ 4 procent) zijn in prijs gestegen.

Overheidsuitgaven

De Nederlandse inflatie ligt al een tijd boven het Europese gemiddelde. Omdat Europa-breed de inflatie enigszins beteugeld lijkt, durft de Europese Centrale Bank het aan de rente wat te laten zakken. Voor Nederland schuilt daar juist een gevaar in: goedkoop lenen kan de inflatie verder aanwakkeren.

Omdat dat te voorkomen moet Nederland vooral naar zichzelf kijken, zegt Van Mulligen. "Het zijn vooral binnenlandse oorzaken. Veel economen geven aan dat het helpt als de overheid wat minder zou uitgeven. Dat zorgt ervoor dat er ook wat minder vraag is naar bepaalde goederen en diensten."

Nederlandse werkvloeren worden steeds diverser, maar dat betekent niet automatisch dat werknemers zich ook meer geaccepteerd en gelijk behandeld voelen. Dat concludeert het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) in een onderzoek dat dinsdag verschijnt. Werknemers met een migratieachtergrond ervaren vaak ongelijkheid en uitsluiting, ook bij werkgevers die nadrukkelijk proberen de diversiteit op hun werkvloer te vergroten.

Sterker nog: dat probleem is groter bij organisaties met een gevariëerd werknemersbestand dan bij homogene bedrijven, zegt het SCP.

Sociale normen minder duidelijk

Het gaat dan bijvoorbeeld om hoe mensen met een migratie-achtergrond zich behandeld voelen op de werkvloer, maar ook om de carrièrekansen die ze zeggen te krijgen bij de organisatie. Als mogelijke verklaring voor het feit dat diversere organisaties niet minder uitsluiting kennen, noemt het SCP het feit dat bij zulke bedrijven "sociale normen minder duidelijk zijn, waardoor werknemers meer onzekerheid in de omgang ervaren."

In een toelichting zegt onderzoeker Lotte Vermeij van het SCP dat het belangrijk is "dat werkgevers zich realiseren dat diversiteit niet vanzelf tot inclusie leidt, maar vraagt om aanpassingen in de organisaties." Met andere woorden: met alleen divers personeel aanwerven ben je er nog niet.

Het onderzoeksbureau raadt werkgevers aan om niet alleen maar diversiteit na te streven in het wervingsbeleid, naar ook actief uitsluiting en achterstelling binnen hun organisatie tegen te gaan, en kritisch te kijken naar "manieren van doen en denken die binnen een organisatie normaal gevonden worden."

Vier verschillende stroomtarieven per dag. Dat is een van de maatregelen die ervoor moeten zorgen dat consumenten hun stroomverbruik meer over de dag gaan spreiden. Dat zegt demissionair minister Hermans van Klimaat vandaag in een brief aan de Tweede Kamer. Als ze dat niet doen, dreigt het stroomnet de piekdrukte niet meer aan te kunnen.

Het plan is dat de vier tarieven in 2028 worden ingevoerd. Mensen met een dynamisch stroomcontract hebben al ervaring met verschillende tarieven gedurende de dag. Bij hen geldt dagelijks zelfs ieder uur een verschillend stroomtarief, afhankelijk van hoeveel aanbod aan zon- en windenergie en hoeveel vraag er worden verwacht. In de winter, met weinig zon, is stroom vaak midden in de nacht het goedkoopst. In de zomer, met veel zon, vaak rond het middaguur.

Verder zijn er vaak hogere prijzen rond de ochtenduren, als veel mensen wakker worden en naar het werk gaan. Dat is tussen ongeveer 07.00 uur en 10.00 uur. En rond het eind van de middag, begin van de avond. Als mensen thuiskomen, elektrische auto's opladen, er elektrisch gekookt wordt en de warmtepomp aangaat om het huis te verwarmen. Dat is grofweg van 17.00 uur tot 21.00 uur.

Vier tijdsblokken in 2028

Het kabinet is nog met de beheerders van de elektriciteitsnetten in gesprek wat precies de vier tijdsblokken met verschillende tarieven worden. Het is aannemelijk dat er twee duurdere blokken komen voor de ochtend en avond en twee goedkopere blokken voor overdag en 's nachts.

"Ik vind het goed als mensen dalurenkorting krijgen", zegt Olof van der Gaag van de Nederlandse Vereniging Duurzame Energie (NVDE). "Iedereen moet er geld mee kunnen besparen."

Alle beetjes helpen om het verbruik in de piekmomenten te verlagen. Dus de wasmachine of droger midden in de nacht laten draaien, of op een zonnige dag juist midden op de dag, in plaats van om 18.00 uur 's avonds kan de stroompiek al verminderen.

Maar volgens Van der Gaag is het vooral belangrijk dat de apparaten die echt veel elektriciteit verbruiken op andere tijden worden ingeschakeld.

Elektrische auto en warmtepomp

In de praktijk gaat het dan vooral om het opladen van elektrische auto's. "Het is nu zo dat mensen vaak hun auto laden wanneer ze thuiskomen. Rond 18.00 uur zie je een enorme piek. En dat kan anders."

Dat vindt ook Hanna van Sambeek, energie-expert bij onderzoeksinstituut TNO. "Het is vooral belangrijk dat je auto's slimmer gaat opladen. Dat vergt relatief weinig moeite van de consument en je kunt er grote klappen mee maken."

Uit een test in Amsterdam, die eerder dit jaar begon, blijkt al dat een prijsprikkel voor consumenten werkt. Mensen die hun elektrische auto bij een openbare paal laden, kunnen daar hun laadsessie automatisch aan laten passen aan de drukte op het stroomnet.

Ze kunnen dan bijvoorbeeld aangeven dat hun accu pas om 8 uur 's ochtends vol hoeft te zijn. En daarvoor krijgen ze dan korting, die is gemiddeld 82 cent per laadsessie. Zo'n 'slimme' laadsessie leidt tot een fors lagere stroomvraag tijdens de piekuren.

Naast de elektrische auto zal de warmtepomp steeds belangrijker worden als grote stroomverbruiker van huishoudens. Want steeds meer huizen worden daarmee verwarmd in plaats van met gas.

Milieu Centraal adviseert bijvoorbeeld mensen met een warmtepomp en vloerverwarming of goede isolatie om hun thermostaat 's nachts niet lager te zetten. "Want dan moet de warmtepomp in de ochtend hard werken om het huis weer op te warmen. Dat kost meer energie dan het huis de hele nacht op temperatuur houden", aldus Milieu Centraal.

Slimme apparaten

In de Kamerbrief zegt minister Hermans ook veel te verwachten van slimme apparaten. Een slimme warmtepomp kan dan bijvoorbeeld op goedkopere momenten aangaan. "Slimme apparaten moeten vooral doen wat de gebruiker wil dat die gaan doen", zegt Van Sambeek van TNO. "Je moet een warmtepomp zo kunnen instellen dat die bijvoorbeeld nog voor de duurdere piekuren voorverwarmt en dan tijdens piekuren minder hoeft te verwarmen."

Volgens haar is het dan vooral van belang dat mensen makkelijk hun voorkeuren kunnen instellen, bijvoorbeeld in een app. En dat een slim apparaat het verder automatisch regelt, zonder dat de consument er veel omkijken naar heeft.

In de oude Nedcar-fabriek van VDL in Born gaat de productie van start van defensiematerieel, bevestigen VDL en het ministerie van Defensie. Het gaat om drones van DeltaQuad, onbemande tanks van het bedrijf Milrem en batterijen voor drone-techniek (Tulip Tech).

Voor de zomer werd al bekend dat de productielocatie van VDL gebruikt zou gaan worden voor defensiematerieel. Het gaat om een samenwerking tussen Defensie en VDL voor minimaal tien jaar. Defensie huurt 120.000 vierkante meter van de voertuigenfabriek.

Vlaggenschip

Volgens demissionair minister van Defensie Brekelmans is dit een belangrijke stap voor de ontwikkeling van de krijgsmacht en geeft het ook een impuls aan de economie. "Dit nieuwe vlaggenschip van onze defensie-industrie is in volle vaart", schrijft de VVD-minister op LinkedIn.

Brekelmans verwacht dat de komende maanden meer contracten getekend zullen worden: "Om Oekraïne te blijven steunen en Rusland af te kunnen schrikken, is opschalen van defensie-productie nodig. Daarbij gaat het om innovatie én industrialisatie, om snelheid én schaal."

NOS op 3 over de oorlog van de toekomst:

Het aantal bedrijven dat wacht op een zwaardere aansluiting voor stroom is in een paar maanden tijd sterk toegenomen. In april ging het nog om 11.000 bedrijven. Inmiddels wachten 14.000 bedrijven op een aansluiting. Dat blijkt uit een brief aan de Tweede Kamer van het demissionaire kabinet.

Bedrijven en huishoudens hebben steeds meer stroom nodig. Daarom zijn er, naast transformatorhuisjes en extra hoogspanningskabels, meer zware stroomaansluitingen nodig. Dat levert een wachtlijst op en ondanks eerdere maatregelen lukt het niet om die terug te dringen.

Het ministerie heeft het over extra maatregelen. Zo moeten consumenten verleid worden om op andere momenten dan ze gewend zijn hun apparaten aan- of uit te zetten. Ook moeten er vier verschillende tarieven komen waarin stroom duurder of goedkoper is.

Flexibele contracten

In april zei minister Hermans van Klimaat en Groene Groei dat ze bedrijven wil stimuleren om minder stroom te gebruiken op momenten waarop de vraag naar stroom het grootst is, de piekmomenten. Tot nu toe passen bedrijven die momenten amper aan.

Het kabinet erkent dat het niet goed lukt om bedrijven op andere momenten stroom te laten gebruiken: "Flexibele contracten blijken onvoldoende van de grond te komen", staat in de Kamerbrief. Volgens demissionair minister Hermans moeten bedrijven en netbeheerders nog wennen aan dit "nieuwe fenomeen".

Consument belonen

Hermans wil nu ook dat Nederlandse huishoudens en kleinere bedrijven hun energieverbruik beter gaan spreiden over de dag. "Naast slimme apparaten, communicatie en bewustwording, is een essentiële pijler het financieel belonen van het gebruik van stroom buiten de piekuren", schrijft ze.

Dat financieel belonen zou moeten ingaan in 2028. Dan zou de consument te maken krijgen met vier prijsniveaus, afhankelijk van het moment van de dag. Ideaal zou zijn als de consument de hele dag door kan zien of stroom duurder of goedkoper is, maar voor het overzicht stellen de netbeheerders nu vier prijzen voor.

"Hiermee blijft het nettarief enerzijds voldoende begrijpelijk en anderzijds voldoende effectief om efficiënt gebruik van het net te stimuleren", zegt Hermans. "Het belangrijkste is nu om dit nieuwe tarief zo snel mogelijk in te voeren, omdat een financiële beloning noodzakelijk is om het nieuwe systeem echt te laten werken."

Gascentrale

Het demissionaire kabinet zegt ook dat het voorlopig niet zonder gascentrales kan. Door het weer wisselt het aanbod van zon- en windenergie continu. Energie opgewekt in gascentrales kan gebruikt worden als er minder aanbod van groene stroom is.

Hermans erkent dat dit ingaat tegen de klimaatambitie om af te stappen van fossiele brandstoffen: "Fossiele opwek met gas is geen toekomstbestendige oplossing, maar is op dit moment nodig om aansluitingen te realiseren en de voortgaande elektrificatie op gang te houden."

Er wordt ook nog gekeken of het mogelijk is om het bestaande energienetwerk zwaarder te belasten dan tot nu toe gebeurt. Het gevaar bestaat dat dan stroom vaker uitvalt. Dat risico moeten we maar nemen, zegt Hermans vandaag in De Telegraaf: "De vraag is nu of we bereid zijn om daar een beetje op in te leveren, om daarmee meer ruimte te creëren".

Een race op enorme badeenden in een vol stadion of een cowboy die met gespreide benen op twee galopperende paarden staat. Overduidelijk fantasie-scenario's, gemaakt met videosoftware die draait op kunstmatige intelligentie.

De grens tussen nep en echt wordt wel steeds vager. Bovendien kan de software ook gebruikt worden voor video's die echt hadden kúnnen zijn.

Deze week presenteerde OpenAI, het bedrijf achter chatbot ChatGPT, de tweede versie van video-generator Sora. OpenAI belooft dat deze versie nog realistischer video's maakt dan z'n voorganger. En waar de eerste Sora alleen nog beelden afleverde, biedt versie 2 ook video's met geluid, zoals stemmen, muziek en geluidseffecten. De software is nu alleen te gebruiken door Amerikanen en Canadezen met een uitnodiging. Later volgt de rest van de wereld.

Verslaggever Nik Wouters laat zien hoe de video's van Sora 2 eruit zien:

Sora 2 is de nieuwste stap in een wedloop tussen tech-giganten om de beste AI-videosoftware. OpenAI's grote concurrent is Google, dat in mei van dit jaar met Veo 3 juist weer een voorsprong boekte op Sora. Elon Musks bedrijf xAI mengde zich in augustus in de strijd, met Grok Imagine.

Radicale verandering

Videomakers van vlees en bloed, zoals medewerkers van reclamebedrijven, voelen de druk. AI-tools beloven het werk immers sneller en goedkoper te doen dan menselijke makers.

Reclamebureaus worden nu nog meestal per uur betaald, maar dat staat door AI onder druk. "De uurtje-factuurtje-aanpak kraakt, terwijl AI en tech-bedrijven steeds meer taken overnemen", waarschuwde branchevereniging VIA vorige maand.

De noodzaak tot vernieuwing is duidelijk voor reclamebureau Monks, legt directeur Vanessa Hofland-Noordervliet uit. "De video's van AI-tools zien er inmiddels mindblowing fantastisch uit. Onze verwachting is dat die ontwikkeling door blijft zetten. Daarom zijn we al een tijd bezig ons businessmodel radicaal te veranderen. Bijvoorbeeld door te kijken naar een abonnementsmodel in plaats van het werken per uur. Wij bouwen dan de AI-hulpmiddelen die onze klant kan gebruiken, ingericht op het merk of bedrijf."

Ook controleert Monks iedere week welke AI-hulpmiddelen er zijn, en welke praktisch en juridisch het best werkbaar zijn. "Nu is dat voor het maken van video's nog Veo 3, maar dat zou volgende week best Sora 2 kunnen zijn", zegt Hofland-Noordervliet. "We hebben besloten de angst voor AI naast ons neer te leggen en de spanning te omarmen. Maar het blijft super eng natuurlijk."

Dat beaamt Luke Andries. Met zijn bedrijf Aigenwijs geeft hij trainingen in het gebruik van AI aan het bedrijfsleven en overheid. "Veel reclamebureaus kijken hier met knikkende knieën naar. Als je een klein bureautje hebt of middelmatige video's aflevert, dan kun je wel opdoeken. Bedrijven kunnen gewoon zelf hun video's gaan maken."

Onvolkomenheden

Met gelikte voorbeelden tonen Sora, Veo en Grok wat er met hun gereedschappen allemaal mogelijk is. Maar hoe goed zijn die AI-video's inmiddels? "Zwaartekracht en fysieke bewegingen waren altijd moeilijk", zegt Andries, die Sora 2 al kon gebruiken. "Maar ook dat wordt nu bizar realistisch."

Langer dan 10 seconden kunnen de video's van Sora 2 echter nog niet duren, legt Andries uit. "Dat heeft onder meer te maken met de hoeveelheid rekenkracht die nodig is en de bijbehorende kosten. Voor langere AI-videos is het consistent in beeld brengen van personages of omgevingen ook nog moeilijk. Voorwerpen staan dan opeens op een andere plek. De software doet nog niet altijd wat je precies wilt. Maar soms kun je dat met wat creatieve trucs ondervangen."

Ondanks zulke onvolkomenheden wordt het risico op desinformatie en propaganda door AI-video's steeds groter. "Erg problematisch", zegt Olya Kudina, universitair hoofddocent ethiek en filosofie van technologie aan de TU Delft. "Daarnaast heeft het ook een negatieve invloed op de creatieve industrie. Reclame is per definitie een vorm van manipulatie, om mensen te beïnvloeden bijvoorbeeld een product te kopen. Aan traditionele advertenties zijn mensen gewend. Maar als je er ook nog kunstmatig gemaakte beelden en geluid bij doet, weet je niet meer wat echt is."

Kudina pleit daarom voor duidelijker etiketten bij bijvoorbeeld AI-reclames. "Simpelweg voorafgaand aan een filmpje zeggen dat het met AI is gemaakt, is niet genoeg. Je hebt een continue herinnering in beeld nodig."

Dankzij de video-generators kan iedereen goed uitziende video's maken, benadrukt Monks-directeur Hofland-Noordervliet. "Mijn buurvrouw kan daardoor ook op niveau creatief zijn. Dus geen huis-tuin-en-keukenfilmpjes, maar echt op speelfilmniveau."

Een fossiele subsidie, korting op de energierekening en geld om een begrotingsgat te vullen. Wat deze Rijksuitgaven gemeen hebben, is dat ze alle drie worden betaald uit het Klimaatfonds en dat ze niet leiden tot minder CO2-uitstoot - terwijl het geld uit het fonds daar expliciet voor is bedoeld.

Afgelopen jaar zijn er vaker zaken die niet met het klimaat te maken hebben uit het fonds betaald. Juridisch kan dit, want de politiek bepaalt. Maar het kan wel iets doen met de geloofwaardigheid van de overheid, zegt hoogleraar bestuurskunde Marcel Boogers.

Twee jaar na de Klimaatwet van 2019 werd het Klimaatfonds opgericht om de doelen uit de wet ook werkelijk te halen: in 2030 55 procent minder uitstoot van gassen die de planeet opwarmen dan in 1990. Bij de start zat er 35 miljard euro in het fonds. Momenteel zit er nog ruim 21 miljard in, waarvan 7,6 miljard euro onder voorwaarde al is toegekend. Het resterende deel is grotendeels gereserveerd voor kernenergie.

Andere bestemmingen

Begin dit jaar gebeurde iets onverwachts met het fonds. De fractievoorzitters van PVV, VVD, NSC en BBB gebruikten bij het opstellen van de voorjaarsnota een half miljard uit het Klimaatfonds om de eindafrekening van energie met een paar tientjes te verlagen. Minister Hermans van Klimaat en Groene Groei wist daar niet van af, meldde het AD.

Ook een fossiele subsidie, bedoeld voor bedrijven ter compensatie van hoge elektriciteitskosten, wordt uit het Klimaatfonds gefinancierd. Het gaat om 650 miljoen euro in drie jaar. Verder gaat geld uit het fonds naar het opvangen van twee voorgenomen belastingen die niet doorgaan: de CO2-heffing voor de industrie en de plastictaks.

Door het schrappen van beide belastingen verliest het Klimaatfonds ook inkomstenbronnen. Zowel de CO2-heffing als plastictaks zou de klimaatpot jaarlijks voorzien van honderden miljoenen aan euro's. Nu door beide heffingen een streep is gezet, komt er niet meer automatisch nieuw geld in.

De huidige bestemmingen van het klimaatgeld leiden niet tot minder CO2-uitstoot en kunnen zelfs meer uitstoot veroorzaken. Zo kan een prijsprikkel als een lagere energierekening leiden tot meer stoken (en dus meer uitstoot) en kan een fossiele subsidie die dure (vaak fossiel opgewekte) elektriciteit compenseert ervoor zorgen dat bedrijven niet gaan besparen (en dus meer uitstoten).

Politieke keuzes

Het werpt de vraag op wie erop toeziet dat zo'n fonds op de 'juiste' wijze wordt gebruikt. In principe de minister, zegt de Algemene Rekenkamer, want die is fondsbeheerder. Maar Hermans werd in het geval van de voorjaarsnota buitenspel gezet. Dit is niet tegen de regels, omdat de Tweede Kamer het budgetrecht heeft. In principe is een minister uitvoerend en de Kamer sturend.

"Dit zijn politieke keuzes, en daar oordelen wij niet over", zegt de Algemene Rekenkamer dan ook. "Wij kunnen alleen vaststellen dat er in een aantal gevallen geld uit het Klimaatfonds is gehaald, wat niet leidt tot het halen van de klimaatdoelen."

Ook de Raad van State, het belangrijkste adviesorgaan van het kabinet, oordeelt niet. In de meest recente evaluatie van de Klimaatnota constateert de Raad wel dat het klimaatdoel door politieke keuzes verder buiten bereik ligt.

'Paaien van achterbannen'

Een fonds gekoppeld aan een wet, die niet juridisch bindend is en waarbij de politiek bepaalt. Het klinkt ingewikkeld, maar het is wel hoe dit soort fondsen in elkaar zit. Zo gaat het ook bij bijvoorbeeld het Defensiemateriaalfonds of Mobiliteitsfonds: die zijn er om enorme budgetten te reserveren voor projecten die niet altijd in één jaar of kabinetsperiode kunnen worden besteed. De politiek bepaalt vervolgens hoe het verdergaat.

Je moet als politiek wel uitkijken hoe je dat dan doet, zegt hoogleraar democratie en transitie Marcel Boogers van de Universiteit Utrecht. "Klimaatgeld uitgeven aan andere zaken doet wat met de geloofwaardigheid en betrouwbaarheid van een overheid. Want met de klimaatwet zijn wel verwachtingen gewekt."

"Als je geld voor de transitie steekt in zaken tegenstrijdig aan dat doel, doe je niet alleen burgers tekort, maar ook bedrijven en instellingen die willen weten waar ze aan toe zijn", aldus Boogers. "Nu gaat het om willekeur en het paaien van specifieke achterbannen."

In 2027 staat de evaluatie van het Klimaatfonds op de planning.

Voor pensioenfondsen is het moeilijk om het iedereen naar de zin te maken. Enerzijds moeten ze ons pensioengeld bewaken en laten groeien door middel van beleggingen. Anderzijds voelen ze de druk vanuit de samenleving om alleen geld te steken in zaken die deugen.

Zo bleek afgelopen week dat ABP alle aandelen Caterpillar had verkocht. Dat Amerikaanse bedrijf levert omstreden bulldozers aan het Israëlische leger.

Wanneer gaat goed doen ten koste van goed verdienen en andersom? Of kan het allebei? Vier vragen over pensioenfondsen en ethisch beleggen.

Goed beleggen. Wat houdt dat in?

Pensioenfondsen zijn de ultieme langetermijnbeleggers. Ze wijzigen niet snel van koers. Maar Europa verplicht bedrijven, ook financiële instellingen als pensioenfondsen, om duidelijk te maken wat de effecten zijn van hun activiteiten op mens en milieu.

Dat gaat om directe én directe impact, dus pensioenfondsen moeten ook verantwoorden in welke bedrijven ze beleggen. Zo geeft Pensioenfonds Metaal & Techniek (PMT) scores aan bedrijven op het gebied van energietransitie, biodiversiteit en mensenrechten. "Bedrijven die onvoldoende presteren op één van deze thema's worden uitgesloten, ongeacht hun totaalscore", laat PMT weten.

Pensioenspaarders vragen daar ook om, zegt het ambtenarenpensioenfonds ABP: "We beleggen niet meer in elk bedrijf maar maken een mand van bedrijven die aan onze minimale criteria voldoen", staat in het beleggingsbeleid. Dat is logisch, vindt Bas Werker van pensioen-kennisinstituut Netspar en hoogleraar economie aan de Tilburg University. "Als je in 5000 bedrijven belegt, kun je niet volhouden dat je ze allemaal volgt."

Wat betekent dat precies?

Concreet betekent het dat pensioenfondsen selectiever zijn geworden in welke bedrijven ze wel en niet beleggen. Zo namen verschillende pensioenfondsen eerder dit jaar afscheid van Tesla, Meta (Facebook, Instagram, WhatsApp) en Alphabet (Google) vanwege onvrede met hoe de bedrijven worden geleid, zoals het hoge salaris van Tesla-topman Elon Musk.

De onlangs door ABP verkochte aandelen Caterpillar hadden een waarde van 387 miljoen euro. Het bedrijf staat al jaren onder druk vanwege zijn bulldozers, die Israël gebruikt om Palestijnse gebieden te verwoesten. ABP gaat nooit in op specifieke aan- of verkopen, maar vorig jaar waarschuwde de VN Caterpillar dat als het de leveringen aan Israël niet stopt, het bedrijf zich mogelijk schuldig maakt aan mensenrechtenschendingen.

Een vergelijkbare waarschuwing gaf de VN over het Duitse bedrijf Rheinmetall, dat wapens produceert. Daarin heeft ABP wel aandelen, ter waarde van 196 miljoen euro.

Soms huren pensioenfondsen een vermogensbeheerder in voor een deel van de beleggingen. Zo zette PFZW (Zorg&Welzijn) tot voor kort Blackrock in, maar die samenwerking is gestopt. De grootste vermogensbeheerder van de wereld wil zich niet langer formeel verbinden aan duurzaamheidsdoelstellingen. Ook Pensioenfonds Metalektro (PME) overweegt met Blackrock te breken.

Verandert dat iets?

Met ruim 1700 miljard aan belegd vermogen zijn de Nederlandse pensioenfondsen een factor van betekenis in de wereldwijde financiële wereld. Vooral ABP is met bijna 524 miljard euro een belangrijke speler. Het ambtenarenfonds belegt in aandelen van beursgenoteerde bedrijven wereldwijd. Ook het fonds voor zorgmedewerkers (PFZW) legt gewicht in de schaal.

Eerder stopte het Noorse staatsfonds met Caterpillar. Dit fonds belegt de olieverdiensten van Noorwegen. Het bevat meer geld dan alle Nederlandse pensioenfondsen bij elkaar. De Amerikaanse regering reageerde boos en eiste een gesprek met de Noorse overheid.

Toch zegt dat niet dat er iets verandert. "Het aantal aandelen verandert niet. Als je ze verkoopt, koopt iemand anders ze weer", zegt Bas Werker van Netspar. "Misschien is het wel een geschikte manier om discussie uit te lokken. Tegelijk verlies je ook mogelijkheid om het rechtstreekse gesprek aan te gaan met het bedrijf."

Gaat dat niet ten koste van de pensioenuitkering?

De beweging van de Nederlandse pensioenfondsen staat in contrast met de druk die Amerikaanse vermogensbeheerders tegenwoordig voelen om duurzaamheidsbeleid los te laten. Deze vermogensbeheerders worden bedreigd met rechtszaken, waarbij de aanklager wijst op de wettelijke verplichting voor deze financiële instellingen om een maximaal rendement te halen voor hun klanten.

Volgens pensioenfonds ABP hoeven rendement en duurzaam beleggen elkaar niet te bijten: "De manier waarop we beleggen, dient te zorgen voor goed rendement en tegelijk maatschappelijk verantwoord te zijn."

Volgens econoom Werker zijn Nederlandse pensioenfondsen net zo goed wettelijk verplicht om voor een goed pensioen te zorgen. "Ethisch beleggen is niet per definitie slecht of goed voor rendement. Het zou natuurlijk kunnen dat je een hoog rendement misloopt omdat je een bedrijf uitsluit, maar als die firma door alle kritiek omvalt, dan zit je toch goed."

Het demissionaire kabinet komt met een verdere versoepeling van de regels voor de bezorging van brieven. Eerder dit jaar besloot het kabinet al dat vanaf juli volgend jaar PostNL twee dagen mag doen over de bezorging van een brief in plaats van één dag.

Nu is besloten dat het vanaf juli 2027 drie dagen wordt. Een brief die op maandag wordt gepost, mag PostNL dan uiterlijk op donderdag bezorgen.

Verlieslatend

PostNL wil al langer dat de regels worden versoepeld. Er wordt steeds minder briefpost verstuurd en daardoor wordt het voor het bedrijf steeds duurder om de verplichte postbezorging overeind te houden.

"Ik kan niet van een bedrijf vragen om een overheidsaanwijzing met verlies uit te voeren op lange termijn", zegt demissionair minister Karremans van Economische Zaken. "Daarom moet regelgeving met zijn tijd meegaan, en verruim ik de regels iets, om een betrouwbare postbezorging te blijven garanderen."

PostNL positief

In een korte reactie zegt PostNL dat het positief is dat "de minister weer een stap zet naar een nieuw voorstel voor de Universele Postdienst. Het blijft belangrijk dat de noodzakelijke veranderingen er komen voor de postmarkt."

PostNL blijft ook met de nieuwe regels vijf dagen per week bezorgen: dinsdag tot en met zaterdag. En voor medische post en rouwbrieven verandert er niets: die worden nog steeds binnen 24 uur en zes dagen per week bezorgd.

De wet hoeft niet aangepast te worden voor het verlengen van de bezorgperiode naar drie dagen. Daarom hoeven de Tweede en Eerste Kamer er in principe geen groen licht voor te geven.

De Efteling, Toverland, Duinrell, Walibi en heel veel dierentuinen; je zou zeggen, aan vertier is er al ruim voldoende in ons land. Toch komt er deze week een nieuw pretpark bij: BommelWereld in Groenlo (Achterhoek): een overdekt themapark rond de stripfiguren Ollie B Bommel en Tom Poes, van de schrijver Marten Toonder.

Initiatiefnemer is ondernemer Edwin Bomers. Het plan vergde een investering van pakweg 40 miljoen euro. Hij hoopt in het eerste jaar 100.000 bezoekers te trekken. Ter vergelijking: De Efteling heeft jaarlijks zo'n 5,5 miljoen bezoekers.

"30 à 40 miljoen, dat is best een gewaagde investering", zegt Goof Lukken, expert in de vrijetijdsindustrie en verbonden aan de Breda University: "Nederland heeft natuurlijk al een enorm aanbod op dit gebied."

Bomers - ook eigenaar van een groot vakantiepark in Groenlo - was op zoek naar een nieuwe trekpleister in de Achterhoek. "Ik zocht iets wat niet bestond. Toen kwamen we op het idee van een indoor pretpark." Er kwamen volgens hem verschillende thema's voorbij: van Piet Piraat en Kabouter Plop tot aan Ollie B Bommel.

Binnenkijken bij het nieuwe attractiepark:

"Vergeet niet: Bommel heeft veel betekend voor de Nederlandse taal. Denk maar aan uitspraken als 'geld speelt geen rol', en uitdrukkingen als 'minkukel' en 'kommer en kwel'. Er schuilt een hele geschiedenis achter deze stripheld."

Mond-tot-mond-reclame

Of BommelWereld een succes wordt? Lukken zegt daarover: "Belangrijk is: snapt de bezoeker het verhaal, het thema van het park? En in hoeverre is Olie B Bommel nog relevant in deze tijd? Kortom, komen er wel genoeg bezoekers? Er moet een goede beleving zijn, dan komt er vanzelf positieve mond-tot-mond-reclame. En die is nodig om het aantal bezoekers te laten groeien."

Zo'n 600 schoolkinderen en hun begeleiders uit de Achterhoek mochten er deze week alvast een kijkje nemen. Zij reageren enthousiast. "Wij kunnen best zo'n attractie gebruiken hier in de Achterhoek", aldus één van de schoolbegeleidsters.

Ollie B Bommel oubollig?

Op de vraag of het thema Ollie B Bommel niet een beetje oubollig is, zegt ze: "Er zijn lespakketten ontwikkeld, speciaal voor de groepen 7 en 8. Zij kunnen dan op school lessen volgen waarin ook wordt verteld over de literatuur rond deze stripfiguren. En aansluitend kunnen ze dan dit park bezoeken. Daar is dus erg goed over nagedacht."

Het is jaren geleden dat in ons land voor het laatst een pretpark werd gebouwd. Dat was in 2015, Yumble in Roermond. Het liep uit op een debacle. Amper vier maanden na de opening werd faillissement aangevraagd. Een investering van 22 miljoen euro ging in rook op.

De oprichters zeiden nog dat de attracties net zo goed waren als die in De Efteling. Yumble verwachtte in het eerste jaar 300.000 tot 350.000 bezoekers. "Dat soort verwachtingen zijn achterlijk," zei Wessel Wit, verslaggever bij pretparksite Looopings, toen al tegen de NOS. "Pretpark Toverland begon bijvoorbeeld ook slecht, en deed er 10 jaar over om een goede naam neer te zetten."