Eurocommissaris Frans Timmermans maakt de grootste kans om lijsttrekker te worden van de eerste gezamenlijke PvdA/GroenLinks-lijst voor de Tweede Kamerverkiezingen in november. Hij meldde zich vanochtend als kandidaat.

Prominente PvdA'ers zoals de Rotterdamse burgemeester Aboutaleb, de Amsterdamse wethouder Moorman en de huidige fractievoorzitter Kuiken hebben vandaag hun steun uitgesproken voor Timmermans. Ze willen zelf niet.

Moorman heeft wel overwogen om zich kandidaat te stellen, maar ziet daar vanaf. "Frans is een geweldige kandidaat. Het is mijn vurige wens dat we ons nu verenigen en zorgen voor een fantastische verkiezingsuitslag", laat ze weten.

Kuiken, die zich met Klaver de afgelopen tijd heeft ingezet om de krachten van de twee linkse partijen te bundelen, is ook enthousiast over de kandidatuur van Timmermans. "Ik ben er heel blij mee. Mijn grote steun voor zijn kandidatuur."

GroenLinks-prominenten tonen zich eveneens positief over de kandidatuur van Timmermans. "We hebben deze verkiezingen de unieke kans om de koers van Nederland te veranderen en een nieuw tijdperk in te luiden", aldus voorman Jesse Klaver. "Frans Timmermans is daar absoluut de perfecte premier voor." Fractievoorzitter van GroenLinks in het Europees Parlement Bas Eickhout steunt de keuze van Timmermans "van harte".

De PvdA heeft geen goede ervaringen met lijsttrekkersverkiezingen. Eind 2016 ontbrandde een felle strijd tussen de toenmalige leider Samsom en vicepremier Asscher. Asscher won, Samsom stopte en de PvdA leed de grootste verkiezingsnederlaag ooit. Van de 38 zetels bleven er 9 over.

Maandag stemden de leden van de twee linkse partijen massaal voor een gezamenlijke lijst: 91,8 procent van de deelnemende GroenLinks-leden stemde voor en 87,9 procent van de PvdA'ers.

Tegenkandidaten hebben tot 4 augustus om zich te melden. De kans is uiterst klein dat daar dan nog grote kanshebbers tussen zitten.

In een interview met de NOS zei Timmermans dat hij ook premier wil worden:

Zijn naam ging rond en dat blijkt terecht: PvdA'er Frans Timmermans wil de gezamenlijke lijst van PvdA en GroenLinks aanvoeren voor de Tweede Kamerverkiezingen. Dat zegt Timmermans in een interview met de NOS.

"Het is tijd dat we in Nederland weer meer naar elkaar toe groeien in plaats van uit elkaar", zegt Timmermans over zijn motivatie. "We moeten zorgen dat Nederland weer vertrouwen krijgt in zichzelf."

Volgens hem zijn er "gigantische uitdagingen" die het hoofd geboden moeten worden: de klimaatcrisis, de stand van de natuur, oorlog aan de grenzen van Europa en ongelijkheid. "Dat kunnen we alleen maar oplossen als we schouder aan schouder werken."

En als het aan Timmermans ligt, gebeurt dat met hem als premier. "Omdat ik denk dat we samen op een andere manier politiek kunnen bedrijven." Mocht het niet zover komen, dan gaat hij de Tweede Kamer in. In peilingen gooit de combinatie GroenLinks/PvdA op dit moment hoge ogen.

Over het thema waar het huidige kabinet over is gevallen, zegt Timmermans desgevraagd dat hij voor "een streng, maar rechtvaardig" asielbeleid is. "Waar je met mij niet over kan praten is gezinnen uit elkaar rukken", benadrukt hij, refererend aan de kwestie die Rutte IV fataal werd. "Dat zal onder mijn gezag nooit gebeuren."

De aankondiging van Timmermans:

Op dit moment is Timmermans nog vicevoorzitter van de Europese Commissie. De afgelopen jaren zette hij zich als Eurocommissaris in voor de zogenoemde Green Deal om Europa te verduurzamen. Vorige week stemde het Europees Parlement in met een onderdeel daarvan: de natuurherstelwet.

Zijn termijn in Brussel loopt eigenlijk pas af over een jaar, na de Europese verkiezingen. Als Timmermans lijsttrekker wordt, vertrekt hij dus voortijdig, maar naar eigen zeggen met een gerust hart. "Nog niet alles is af, maar het point of no return is wel bereikt. De Green Deal staat." Als Timmermans vertrekt mag het Nederlandse kabinet een nieuwe kandidaat-Eurocommissaris aandragen in Brussel.

De huidige PvdA-leider Attje Kuiken liet na de aankondiging van Timmermans weten dat ze geen kandidaat is. "Geweldig nieuws", schrijft ze op Twitter over zijn bericht. "Ik ben er heel blij mee. Mijn grote steun voor zijn kandidatuur."

Ook andere prominente politici die werden genoemd steunen Timmermans: de Rotterdamse burgemeester Ahmed Aboutaleb wil geen lijststrekker worden en dat geldt ook voor de Amsterdamse wethouder Marjolein Moorman. Ze zegt op Twitter dat ze de afgelopen tijd serieus heeft nagedacht over het lijsttrekkerschap en dat ze het zich kon voorstellen dat ze het zou doen. Maar ze noemt Timmermans een geweldige kandidaat "en het is mijn vurige wens dat we ons nu verenigen".

GroenLinks-leider Jesse Klaver zei deze week al dat hij het niet wil. Hij steunt Timmermans, laat hij nu weten. Hij noemt hem de perfecte premier "om de koers van Nederland te veranderen en een nieuw tijdperk in te luiden".

Er hebben zich nog ook geen andere kandidaten gemeld om lijsttrekker van de PvdA/GroenLinks-lijst te worden. Kandidaten hebben tot 4 augustus om zich te melden. De partijbesturen komen vervolgens het liefst met één voorkeurskandidaat. "Alleen bij vergelijkbare geschiktheid van kandidaten draagt de commissie meerdere kandidaten voor."

Leden van PvdA en GroenLinks hebben dan een paar weken de tijd om hun voorkeur uit te spreken. De uitslag wordt op 22 augustus bekendgemaakt.

De leden van beide partijen stemden afgelopen maandag massaal in met een gezamenlijke kieslijst en verkiezingsprogramma. Na de uitslag van het referendum is Timmermans ook lid geworden van GroenLinks. "Je hebt geen idee wat het voor mij betekende toen ik de uitslag hoorde. Ik ben al zolang bezig met linkse samenwerking."

De kandidaat-lijsttrekker geeft ook een voorzetje voor een gezamenlijke naam: Verenigd Links. "Ik ga er helemaal niet over, maar ik voel me er wel bij op mijn gemak. Het woord verenigd is een appél aan mensen om weer naast elkaar te gaan staan."

PvdA en GroenLinks zijn op dit moment de zesde en de zevende partij in de Tweede Kamer met respectievelijk negen en acht zetels. De afgelopen jaren hebben beide partijen bij verkiezingen hun aanhang zien slinken. Door samen te werken hopen ze dat tij te keren.

Curaçao wil over tien jaar een toonaangevende rol spelen op het gebied van duurzame energie. Over twintig jaar moet het eiland vervolgens een belangrijke exporteur zijn van hernieuwbare energie in het Caribisch gebied.

De groene agenda van Curaçao wordt vooral bepaald door Nederland, dat mogelijkheden ziet om het Nederlandse bedrijfsleven mee te laten liften op de kansen die er in de Caribische regio liggen. In mei ondertekende demissionair minister voor Klimaat en Energie Jetten een intentieverklaring, met daarin de toezegging te helpen bij de ambitieuze plannen van de Curaçaose overheid.

Die plannen zijn gestoeld op onderzoek van TNO, dat daarvoor een zogenoemd living lab heeft opgericht, oftewel een onderzoeksomgeving op locatie waarin onderzoek en innovatie samengaan. Er zijn verschillende ondernemingen bij dit initiatief betrokken. Vanuit Nederland zijn dit Havenbedrijf Rotterdam, scheepsbouwer Damen, technologiebedrijf VDL Groep, opslagbedrijf Vopak en offshorebedrijf Van Oord.

Vanuit Curaçao nemen verschillende overheidsbedrijven deel, zoals Refineria di Kòrsou, de eigenaar van de raffinaderij op het eiland, water- en energiebedrijf Aqualectra, het afvalbedrijf Selikor en ABC Busbedrijf.

Speerpunt van TNO's living lab, waarbij ook de Curaçaose Universiteit is betrokken, is de bouw van een groot drijvend windmolenpark op zee. Dat moet in 2035 vijf tot zes gigawatt aan hernieuwbare energie opwekken, ruim voldoende voor de hoeveelheid van 130 megawatt die Curaçao dagelijks nodig heeft om in de stroombehoefte van het eiland te voorzien.

De productieoverschotten moet in waterstof worden omgezet en zijn dan te exporteren in de regio, maar ook naar Nederland. "Het achterliggende idee van living lab is dat keteninnovaties op de schaal van het eiland sneller zijn te realiseren en bij gebleken succes ook snel zijn op te schalen", zegt TNO.

"Zo kunnen nieuwe toepassingen die op Curaçao - mede dankzij grote potentie van zon- en windenergie - zijn ontwikkeld ook in de Caraïbische regio, in Nederland of elders worden toegepast."

Begin deze week was de fysieke aftrap van het pilotproject voor windmolens aan boord van de Fugro Brasilis, een Nederlands onderzoeksschip dat een 3D-kaart gaat maken van de zeebodem rond Curaçao en de bodemstructuur daaronder. Daarmee moet duidelijk worden waar de eerste drijvende windmolens verankerd kunnen worden. De Caribische Zee rond het eiland is twee tot drie kilometer diep.

Het geld voor deze operatie, zo'n twee miljoen euro, komt van de Curaçaose belastingbetaler. Later komen er ook fondsen en expertise beschikbaar vanuit de Nederlandse overheid. Het gaat dan om de bouw van de eerste zes windmolens van in totaal 72 megawatt, die in 2026 moeten worden opgeleverd.

In de toekomst moet het drijvende windmolenpark worden gefinancierd door deelnemende partijen die uiteindelijk een concessie krijgen van de Curaçaose overheid. Hoe dat er precies uit gaat zien, is nog niet bekend.

Ramon Chong van het Curaçaose ministerie van Economische Ontwikkeling leidt het project. Hij zegt dat de inwoners van Curaçao en ook Nederlandse toeristen in de toekomst windmolens kunnen gaan zien als ze op zee uitkijken, vooral aan de noordkust, waar geen stranden zijn.

Chong: "Wat wij nu in de experimenteerfase gaan plaatsen zijn windmolens die 150 meter hoog zijn. Dat is ongeveer de helft van de hoogste berg op Curaçao, de Christoffelberg. Dus dat kun je al behoorlijk vanuit de verte zien."

"Aan de zuidkust, waar de stranden liggen, is er één zone geïdentificeerd van zo'n dertien tot zestien kilometer uit de kust. Die zullen minder makkelijk te zien zijn, maar eerst is er nog een fase waarin naar het milieu en de effecten op het toerisme wordt gekeken."

Laurens Dassen is door het bestuur van Volt voorgedragen om bij de komende verkiezingen weer lijsttrekker te worden. De huidige fractievoorzitter had eerder zelf al gezegd door te willen.

"Ik voel de verantwoordelijkheid en de urgentie om het Volt-geluid voor een sterk, onafhankelijk en duurzaam Europa krachtig neer te zetten", zegt de 37-jarige Dassen.

Bij de verkiezingen van 2021 kwam Volt de Tweede Kamer in met drie zetels. Voor de komende verkiezingen hoopt Dassen op een verdubbeling naar zes Kamerzetels. Een van de drie zetels ging in 2022 verloren voor Volt door het afsplitsen van Kamerlid Nilüfer Gündogan na een hoogoplopend conflict. In de Eerste Kamer heeft Volt sinds dit jaar eveneens twee zetels.

Beoogd lijstrekker Dassen noemt het klimaat, de bestaanszekerheid en het verloren vertrouwen in Den Haag als grote politieke uitdagingen. "Nu moet een nieuwe generatie leiders opstaan die voorbij oude loopgraven stapt en met durf en optimisme naar de toekomst kijkt."

De komende tijd kunnen zich nog andere kandidaten melden voor het lijsttrekkerschap. Daarna volgt een online stemming waarin leden hun voorkeur kunnen uitspreken.

Na de beëdiging van VVD-Kamerlid Mariëlle Paul tot minister voor Primair en Voortgezet Onderwijs komende vrijdag zal het kabinet voor het eerst in de Nederlandse geschiedenis in meerderheid uit vrouwen bestaan. Van de 29 bewindspersonen zijn er dan 15 vrouw. Het gaat om 11 ministers en 4 staatssecretarissen.

Daarmee voegt Nederland zich bij een kleine groep landen waar het landsbestuur in meerderheid uit vrouwen bestaat. Op 1 januari van dit jaar waren dat er wereldwijd dertien, blijkt uit cijfers van de Verenigde Naties. Het gaat onder meer om Spanje, Frankrijk, Rwanda, Canada, Colombia en Albanië. Gemiddeld genomen bestaan regeringen over de hele wereld voor nog geen kwart uit vrouwen.

Bij zijn aantreden had kabinet-Rutte IV had al de meeste vrouwelijke politici in de Nederlandse parlementaire geschiedenis. Dat was een speerpunt van demissionair premier Rutte. Dat de balans met de komst van Paul, die de vorige maand afgetreden minister Wiersma opvolgt, doorslaat in het voordeel van de vrouwen vindt oprichter Devika Partiman van de stichting Stem op een Vrouw een goed teken.

"Er is altijd een risico dat zo'n bijna gelijke verdeling tussen mannen en vrouwen niet beklijft", zegt Partiman. "Dat het na een tijdje vervalt in het oude patroon van voornamelijk mannen naar voren schuiven voor een baan als minister of staatssecretaris. Dat gebeurt nu niet. Al moeten we afwachten hoe de verdeling na de verkiezingen in een volgend kabinet zal zijn."

Dat er nu meer vrouwelijke dan mannelijke bewindspersonen zijn, heeft volgens belangenorganisatie Women Inc. twee functies. "Ten eerste zijn zij een voorbeeld voor anderen. Je ziet als meisje of jonge vrouw al die vrouwen op het bordes staan en denkt dan misschien wel: hé, dat is ook iets voor mij", zegt woordvoerder Cécile Wansink. "Ministers zijn heel zichtbaar. En uit onderzoek blijkt dat zichtbare vrouwelijke politici met name voor kinderen heel belangrijk zijn bij het ontwikkelen van toekomstige ambities", vult Partiman aan.

Ten tweede zijn vrouwelijke bestuurders meer geneigd om beleid te maken dat de gelijkheid tussen mannen en vrouwen bevordert, stelt Wansink. "De afgelopen jaren waren er wetsvoorstellen over bijvoorbeeld het dichten van de loonkloof en het afschaffen van de verplichte bedenktijd voor abortus; voorstellen die mede door vrouwen zijn gedaan en waar andere vrouwen zich hard voor hebben gemaakt."

Voor invloed op beleid is echter inbreng op alle politieke niveaus nodig, en daar schort het in Nederland volgens de organisaties nog aan. Zo is in gemeenteraden rond de 35 procent van de raadsleden vrouw. En bij de formering van nieuwe coalities na de Provinciale Statenverkiezingen van dit voorjaar zijn er minder vrouwelijke gedeputeerden gekomen dan er voorheen waren. Hun aandeel was de afgelopen twaalf jaar niet zo laag als nu. De provinciebesturen in Zeeland en Flevoland bestaan geheel uit mannelijke gedeputeerden. "Dat terwijl de lokale en provinciale politiek een broedplaats is voor politiek talent dat op landelijk niveau actief wordt", zegt Partiman.

En dan is er nog de functie van premier, die in ons land nog nooit door een vrouw werd bekleed. Ook al werd de kans daarop de laatste jaren groter met de komst van steeds meer vrouwelijke lijsttrekkers. Volgens Partiman heerst er nog altijd een stereotype waaraan een premier zou moeten voldoen: "Iemand moet vooral in het bestaande plaatje passen, en dat plaatje is vooralsnog geen vrouw."

Een andere drempel voor vrouwen, op alle politieke niveaus, is dat vrouwelijke politici online meer heftige kritiek en haat ervaren dan hun mannelijke collega's. De "haat, intimidatie en bedreiging" waar vicepremier Sigrid Kaag mee te maken kreeg, en de impact daarvan op haar gezin, gaven voor haar naar eigen zeggen de doorslag om de politiek te verlaten. GroenLinks-Kamerlid Corinne Ellemeet, die gisteren haar vertrek aankondigde, sprak zich verschillende keren uit over de "enorme haat op sociale media" richting met name vrouwelijke politici.

Er is dus nog een hoop te winnen, stellen de belangenorganisaties. "Met de vele vrouwen in het demissionaire kabinet is nu een stukje van de puzzel gelegd, maar er zijn een hoop puzzelstukjes waar we nog wat mee moeten", aldus Partiman. Wansink: "Het kan niet zo zijn dat alleen aan de top de man-vrouwverhouding gelijk is. Overal moeten vrouwen gelijk gerepresenteerd worden."

GroenLinks-leider Klaver wordt niet de nieuwe lijsttrekker van de gezamenlijke lijst van GroenLinks en de PvdA in de komende Tweede Kamerverkiezingen. In een interview met het AD zegt hij plaats te willen maken voor een nieuw gezicht.

Hoewel hij het wel ambieerde, zegt hij nu dat hij al "een tijdje" wist "dat het niet verstandig zou zijn als ik dat zou doen". Naar eigen zeggen speelde de keuze al langer door zijn hoofd.

Hij vindt dat een nieuwe combinatie door een nieuw iemand moet worden geleid. Maar de uiteindelijke knoop hakte hij vorige week pas door. Hij twijfelde nog, "maar toen het kabinet viel, kwam het moment om een definitieve keuze te maken".

"Wij beginnen echt iets nieuws, waarbij de lijsttrekker van minder belang is. We willen laten zien dat partijen over hun eigen schaduw heen stappen."

Hij zegt nu beschikbaar te zijn om van de samenwerking tussen de twee partijen een succes te maken, "maar niet als lijsttrekker".

Volgens de politicus heeft "vasthouden aan je partijpolitieke belang vooruitgang lang tegengehouden. Ik hoop dat mijn stap kiezers het vertrouwen geeft dat we echt bereid zijn onze persoonlijke ambities opzij te zetten voor iets dat groter is.''

Wie de lijstrekker wel wordt, is niet bekend. Klaver zegt die persoon te steunen en hoopt dat alle leden van beide partijen dat doen.

GroenLinks en de PvdA willen met een gezamenlijke lijst, één verkiezingsprogramma en een lijsttrekker een links blok vormen voor de Tweede Kamerverkiezingen in november. Om die verregaande samenwerking kracht bij te zetten werd Klaver vorige week lid van de PvdA.

Caroline van der Plas wordt zoals verwacht opnieuw de lijstrekker van de BoerBurgerBeweging (BBB). Dat laat het partijbestuur weten. Van der Plas is een van de oprichters van de partij.

In 2021 kwam BBB onder haar aanvoering met één zetel de Tweede Kamer in. Naar verwachting worden dat er na de verkiezingen veel meer; in de laatste Peilingwijzer (een gewogen gemiddelde van verschillende peilingen) staat BBB op ruim twintig zetels.

Van der Plas noemt het "top" dat ze weer lijsttrekker wordt. "Het Kamerwerk is het allermooiste werk dat ik ooit gedaan heb."

Wie de premierskandidaat is voor BBB, laat de partij nog in het midden. Van der Plas zei daar eerder over dat het niks voor haar zou zijn. Nu zegt ze: "Wat de toekomst verder brengt, dat besluit ik op een later tijdstip."

De partij neemt nog zo'n anderhalve maand de tijd om de rest van de kieslijst samen te stellen. Begin september wordt de conceptlijst aan de leden voorgelegd, die er dan een paar weken later over kunnen stemmen.

BBB laat weten ruim 500 aanmeldingen gekregen te hebben van mensen die Kamerlid willen worden. De aanmeldtermijn is inmiddels gesloten.

Bij de laatste verkiezingen, voor de Provinciale Staten, werd BBB in alle provincies de grootste. De partij bestuurt de komende jaren in tien provincies mee.

VVD-Kamerlid Mariëlle Paul wordt de nieuwe, demissionaire minister voor Primair en Voortgezet Onderwijs. Dat bevestigt de Rijksvoorlichtingsdienst. Paul volgt daarmee Dennis Wiersma op. Die stapte vorige maand op na aanhoudende berichten over grensoverschrijdend gedrag.

Ze zal vrijdag in Den Haag worden beëdigd door koning Willem-Alexander.

Paul (56) is op dit moment een van de onderwijswoordvoerders in de VVD-fractie. Ze studeerde rechten en was directeur communicatie van bouwbedrijf BAM toen ze in 2021 in de Tweede Kamer kwam. Bij de laatste formatie onderhandelde ze mee over de onderwijsparagraaf in het coalitieakkoord.

Paul is voor het grote publiek nog onbekend. Afgelopen jaar was ze druk met het voorzitten van de commissie die een parlementaire enquête moet voorbereiden over de aanpak van de coronapandemie.

Binnen die commissie wilde het nog wel eens rommelen, omdat de Kamerleden die erin zitten vaak zeer van mening verschillen over de ernst van het virus en het doel van de gekozen aanpak door de regering. Uiteindelijk werden de rijen weer gesloten.

Het besluit of er daadwerkelijk een enquête wordt gehouden is uitgesteld tot het najaar, als er een nieuw rapport van de Onderzoeksraad voor Veiligheid ligt. Verschillende fracties hebben aangegeven dat ze geen Kamerleden beschikbaar hebben voor de enquêtecommissie.

Paul is geboren in Geldrop. Haar ouders waren kort daarvoor vanuit Pakistan naar Nederland gekomen, omdat haar vader een baan had gevonden bij autofabrikant DAF. In haar profiel op de VVD-site beschrijft ze zichzelf als "een Brabantse met Pakistaanse roots".

GroenLinks-Kamerlid Corinne Ellemeet stopt na de verkiezingen als Tweede Kamerlid. In een verklaring op Twitter schrijft Ellemeet dat ze na "zeven prachtige en hele intensieve jaren" even op adem wil komen.

De 47-jarige Ellemeet zit sinds 2017 in de Tweede Kamer en eind 2014 ook al een korte periode. Bij de vorige verkiezingen in 2021 stond ze op de tweede plek van de GroenLinks-kieslijst.

De afgelopen jaren zette ze zich onder meer in voor het aanpassen van de abortuswetgeving en meer zeggenschap voor zorgmedewerkers. Naast zorg- en justitiewoordvoerder is Ellemeet vicevoorzitter van de fractie en wordt ze gezien als vertrouweling van partijleider Jesse Klaver.

In haar verklaring prijst ze haar fractie, maar ook politici van andere partijen. "De contacten met collega's en bewindspersonen hebben me regelmatig geïnspireerd", schrijft Ellemeet. Ze noemt als voorbeeld gesprekken met toenmalig zorgminister Hugo de Jonge over ouderenzorg. "Ook dat is politiek: oprechte gedeelde betrokkenheid op de inhoud."

In de verklaring spreekt Ellemeet ook haar zorgen uit, onder meer over "het gure klimaat waarin politici moeten opereren". Verder stipt ze de hoge werkdruk aan. "Ik gun ons land de allerbeste volksvertegenwoordigers én een groter parlement zodat de werkdruk verlicht wordt." In oktober zei Ellemeet ook al eens dat de Kamer op zoek moet naar manieren om het werken in de Kamer prettiger te maken.

Gisteren werd duidelijk dat GroenLinks en PvdA met één lijst en één programma meedoen aan de aankomende verkiezingen. De leden van beide partijen stemden daar met grote meerderheid mee in.

PvdA en GroenLinks gaan met een gezamenlijke lijst en één verkiezingsprogramma meedoen aan de verkiezingen van 22 november. De afgelopen week mochten de leden van de twee partijen in een referendum hun mening geven over het bundelen van de krachten: 91,8 procent van de deelnemende GroenLinks-leden stemde voor en 87,9 procent van de PvdA'ers. De uitslag werd bekendgemaakt in Utrecht.

Het was alom de verwachting dat de leden zouden instemmen met de gezamenlijke lijst. Bij eerdere raadplegingen bleek al dat de meeste leden, en ook veel partijprominenten, voorstander zijn van verdere linkse samenwerking. Zo is GroenLinks-leider Jesse Klaver ook lid geworden van de PvdA, liet hij vrijdag weten.

Zo werd de uitslag bekendgemaakt:

Na het bekend worden van de uitslag zei PvdA-leider Attje Kuiken dat ze zo'n massale steun niet had verwacht. "Dat stemt hoopvol. Mensen hebben grote behoefte aan verandering, aan lucht. Midden in een politiek van wantrouwen, van tegen elkaar zijn, zeggen wij: nee, we doen het samen."

GroenLinks-voorman Klaver was emotioneel. "We hebben ontzettend vaak gehoord: dat gaat nooit lukken. Maar dit laat zien dat verandering mogelijk is als je maar blijft geloven."

'Verenigd Links' zal volgens Klaver de komende maanden geen gouden bergen beloven aan de kiezers. "Misschien wordt het voor jou individueel helemaal niet beter. Maar als samenleving worden we er wel beter van."

Bekijk hier de reactie van Klaver en Kuiken:

PvdA en GroenLinks zijn op dit moment de zesde en de zevende partij in de Tweede Kamer met respectievelijk negen en acht zetels. De afgelopen jaren hebben beide partijen bij verkiezingen hun aanhang zien slinken. Door samen te werken hopen ze dat tij te keren.

In de laatste Peilingwijzer, van 27 juni, staan beide partijen op een bescheiden winst ten opzichte van de verkiezingen van 2021. Gezamenlijk zouden ze op 20 tot 26 zetels kunnen rekenen, en daarmee met de VVD en BBB kunnen strijden om de eerste plaats.

Het is nog niet bekend wie de lijsttrekker van de combinatie gaat worden. Het is de bedoeling dat later deze week bekend wordt hoe die gekozen gaat worden. Er gaan wel namen rond: van de huidige partijleiders Klaver en Kuiken, maar ook van Eurocommissaris Frans Timmermans (PvdA) en de Amsterdamse wethouder Marjolein Moorman (PvdA).

De gezamenlijke lijst en het gezamenlijke verkiezingsprogramma lijken een opstapje naar een volledige fusie van de twee linkse partijen. Daarover zal de komende tijd verder gepraat worden.

Fusies zijn vrij gebruikelijk in de parlementaire geschiedenis. GroenLinks is zelf het resultaat van een fusie tussen PPR, PSP, CPN en EVP in 1990. Ook de PvdA ontstond na de Tweede Wereldoorlog uit een samenwerking van drie partijen.

Andere bekende fusiepartijen zijn het CDA (ontstaan in 1980 uit KVP, ARP en CHU) en de ChristenUnie (na het samengaan van GPV en RPF in 2000).

André Bosman trekt zich terug als kandidaat-lijsttrekker voor de VVD. Het oud-Kamerlid steunt de kandidaat van het bestuur Dilan Yesilgöz en noemt haar "een stevige liberaal met het hart op de juiste plek".

Demissionair minister van Justitie Yesilgöz is nu de enige kandidaat om Mark Rutte op te volgen als partijleider en dat was voor Bosman doorslaggevend. Volgens hem is het niet in het belang van de VVD en Yesilgöz om een lijsttrekkersverkiezing te houden.

In theorie kan het bij de VVD nog steeds uitdraaien op een verkiezing. Kandidaat-lijsttrekkers hebben nog tot half augustus om zich te melden.

Vorige week liet al een aantal VVD-prominenten weten niet beschikbaar te zijn om Rutte op te volgen. Onder anderen Edith Schippers, Klaas Dijkhoff en Sophie Hermans bedankten.

De 46-jarige Yesilgöz is sinds vorig jaar minister van Justitie en Veiligheid. Daarvoor was ze staatssecretaris en Kamerlid. Voor haar overstap naar Den Haag in 2017 was ze raadslid in Amsterdam.

Esther Ouwehand wil nog een keer lijsttrekker worden voor de Partij voor de Dieren. De huidige partijleider is voorgedragen door het bestuur.

"We staan aan de vooravond van grote veranderingen", zegt de 47-jarige Ouwehand. "Ik ben strijdbaar en vol vertrouwen dat we het de goede kant op kunnen kantelen."

Op een partijcongres in september wordt Ouwehands kandidatuur voor het lijsttrekkerschap voorgelegd aan de leden. De Partij voor de Dieren buigt zich deze zomer over de rest van de kandidatenlijst.

In de huidige Kamer heeft de partij zes zetels. Het partijbestuur hoopt, kijkend naar recente peilingen, op een verdubbeling. "Steeds meer mensen zien in dat er fundamenteel andere keuzes gemaakt moeten worden", zegt partijvoorzitter Ruud van der Velden.

Ouwehand zit sinds 2006 in de Tweede Kamer. In 2019 volgde ze Marianne Thieme op als partijleider. In oktober vorig jaar legde Ouwehand haar taken tijdelijk neer omdat ze overbelast was. In februari keerde ze weer terug in de Kamer.

Mirjam Bikker wil namens de ChristenUnie lijstrekker worden bij de aankomende Tweede Kamerverkiezingen in november. Dat zegt ze tegen Trouw en het Nederlands Dagblad (ND). De 40-jarige Bikker volgde begin dit jaar de vertrekkende Gert-Jan Segers op als politiek leider en fractievoorzitter. Vicepremier en ChristenUnie-partijprominent Carola Schouten liet eerder al weten dat ze de landelijke politiek zal verlaten zodra er een nieuw kabinet is.

Bikker werd een half jaar geleden gekozen als nieuwe fractievoorzitter. Die afgelopen maanden waren "nogal een stoomcursus", zegt ze tegen Trouw. "Ik heb zin om als lijsttrekker de verkiezingen in te gaan. Want het gaat echt ergens over: wat is je kompas, welke kant wil je op met Nederland?"

In het najaar moeten partijleden haar voordracht goedkeuren, maar dat lijkt een formaliteit. De jurist zit sinds de verkiezingen van 2021 in de Tweede Kamer. Ze stapte toen tussentijds over uit de Eerste Kamer. Ook daar was ze fractievoorzitter. Daarvoor was Bikker gemeenteraadslid in Utrecht (ook daar was ze fractievoorzitter) en beleidsmedewerker van de Kamerfractie.

Bikker zegt in Trouw nog steeds achter deelname van het gevallen kabinet te staan, maar het was volgens haar wel "een verstandshuwelijk". Bikker: "Dat zijn niet de beste huwelijken, blijkt maar weer". De keuze voor de oppositie wil ze nog niet maken. "Het kan goed zijn ons geluid voluit in de Kamer te laten horen. Er zijn soms misschien afslagen denkbaar - je hoort mijn aarzeling - dat we in het kabinet gaan, maar ik zit hier niet voor het pluche."

En als de ChristenUnie toch plaatsneemt in het kabinet, zal er van inperking van gezinshereniging voor oorlogsvluchtelingen geen sprake zijn. "Die lijn hebben we nu getrokken en zal in de toekomst niet verschuiven."

Een van de dingen waar Bikker iets aan wil doen is polarisatie, in de samenleving en de politiek. "Ik zie verruwing en verharding", zegt ze tegen het ND. "Het baart me zorgen dat politici afhaken, omdat zij het niet meer zien zitten als volksvertegenwoordiger. Dat is echt wel een stevig signaal, wat ons allemaal te denken moet geven. Tegelijk is dat giftige klimaat het gevolg van het gedrag van een kleine groep, die we niet het beeld moeten laten bepalen van wat Nederland is. Laten we samen opstaan tegen onverdraagzaamheid."

Demissionair premier Rutte zegt dat er gecontroleerd gaat worden of Tunesië geen mensenrechten schendt in de uitvoering van de migratiedeal die is gesloten met de Europese Unie. Mensenrechtenorganisaties hadden eerder op de avond hun vrees uitgesproken dat een harder beleid de situatie zal verslechteren.

Rutte zei dat ook dergelijke moeilijke onderwerpen zijn besproken met Tunesië. "Alle afspraken die we maken over het overvaren en terugsturen van mensen naar veilige landen moeten binnen de internationale verdragen vallen", zei hij bij terugkeer op Schiphol over de mensenrechtenimplicaties van de overeenkomst.

"Deze deal is belangrijk omdat het ervoor zorgt dat we de gevaarlijke overtochten over de Middellandse Zee, dat businessmodel van de smokkelaars in bootjes, echt gaan proberen af te breken met elkaar", vatte Rutte het belang van de afspraken samen. "Als je erin slaagt dat overvaren onder controle te krijgen, gaat dat ook effect hebben hier."

Demissionair premier Rutte heeft vertrouwen dat de deal goed zal uitpakken:

De EU en Tunesië hebben afgesproken dat het land de grenzen beter gaat bewaken en mensensmokkel aanpakt in ruil voor investeringen in de economie. De EU trekt daarnaast nog eens ruim 100 miljoen euro uit voor grensbewaking, reddingsoperaties en bestrijding van mensensmokkel.

Mensenrechtenorganisaties hadden gelijk zware kritiek op de deal. VluchtelingenWerk vreest dat Tunesië "een soort doodlopende steeg voor vluchtelingen" wordt. Amnesty voorspelt dat smokkelaars juist gaan profiteren van het aangescherpte grensbeleid. "Als regeringen barrières opwerpen voor migratie, speelt dit de smokkelaars in de kaart. Zolang er geen legale migratieroutes zijn, blijven vluchtelingen en migranten op mensensmokkelaars aangewezen."

De demissionair premier denkt juist dat deze afspraken ook een leidraad kunnen vormen voor afspraken met andere Noord-Afrikaanse landen. Dat moet een waterbedeffect voorkomen waarbij migrantenroutes verlegd worden van Tunesië naar andere landen in de regio. "Omdat het een brede afspraak is - niet alleen over asiel maar ook over de economie - is het de ambitie om dat type afspraken ook te gaan maken met andere landen."

Rutte erkent dat er veel geld is gemoeid met de plannen, in totaal enkele honderden miljoenen euro's. "Maar als je kijkt naar wat het kost als je het niet op een fatsoenlijke manier doet, dan denk ik dat het echt wel goed is."

Er zijn volgens hem goede afspraken gemaakt over het uitkeren van de miljoenen. "Daar is de Europese Commissie heel goed in. Ze zorgen er altijd voor dat het geld alleen wordt uitgekeerd als de afspraken die zijn gemaakt gehaald zijn. Je geeft niet in een keer een geldbedrag."

VluchtelingenWerk Nederland, Amnesty International en Stichting Vluchteling hebben geen goed woord over voor de migratiedeal die de Europese Unie heeft gesloten met Tunesië. Ze vrezen dat de mensenrechten van vluchtelingen en andere migranten door het Noord-Afrikaanse land worden geschonden.

Dat Nederland met de deal heeft ingestemd en er een leidende rol in speelde, noemt Amnesty International schandalig. "Onze regering moet de mensenrechten serieus nemen. Er zou geen deal gesloten mogen worden met een land waarvan vooraf duidelijk is dat men als financier meewerkt aan de mensenrechtenschendingen."

Volgens Amnesty zal door de deal "enorm veel leed" worden veroorzaakt aan de buitengrenzen van Europa.

De mensenrechtenorganisatie verwijst naar berichtgeving waaruit bleek dat Tunesië ongewenste zwarte migranten in de woestijn achterlaat:

Met de deal willen de EU en Tunesië mensensmokkelaars aanpakken, maar volgens Amnesty zullen die er juist van profiteren. "Want als regeringen barrières opwerpen voor migratie, speelt dit de smokkelaars in de kaart. Zo lang er geen legale migratieroutes zijn, blijven vluchtelingen en migranten op mensensmokkelaars aangewezen. Bovendien valt het nog te bezien hoe de EU en Tunesië mensensmokkel gaan aanpakken."

VluchtelingenWerk Nederland vindt het "volstrekt ongeloofwaardig" dat de mensenrechten van vluchtelingen en migranten zullen worden gerespecteerd in Tunesië, "hoeveel geld er ook mee is gemoeid". "Europa maakt van Tunesië een soort doodlopende steeg voor vluchtelingen en migranten."

Volgens VluchtelingenWerk krijgen zwarte Afrikanen nu al de schuld van de vele problemen in het land en hebben ze te maken met racistisch geweld en discriminatie. "We maken ons grote zorgen over wat deze deal teweeg gaat brengen."

Stichting Vluchteling is tegen "deals met dictators over ruggen van vluchtelingen en migranten" en vindt dat vluchtelingen en migranten niet als "politiek wisselgeld" moeten worden gebruikt.

Directeur Tineke Ceelen van Stichting Vluchteling is cynisch:

De Europese Unie en Tunesië hebben een deal gesloten op het gebied van migratie. Afgesproken is dat Tunesië de grenzen beter gaat bewaken en mensensmokkel aanpakt, in ruil voor investeringen van de EU. Dat geld is bedoeld om de Tunesische economie te verbeteren.

Voorzitter Von der Leyen van de Europese Commissie heeft samen met demissionair premier Rutte en de Italiaanse premier Meloni in Tunis afspraken gemaakt met de Tunesische president Saied.

Er gaat ruim 100 miljoen euro aan Europees geld naar Tunesië voor grensbewaking, het tegengaan van mensensmokkel, terugkeer van migranten en meer coördinatie van reddingsoperaties.

"Mensensmokkelaars exploiteren menselijke wanhoop en we moeten hun roekeloze businessmodel doorbreken", zegt commissievoorzitter Von der Leyen.

Premier Rutte noemt de afspraken "essentieel om meer grip te krijgen op de strijd tegen irreguliere migratie". Volgens hem draagt de deal bij aan "economische groei, banen en toekomstperspectieven voor de Tunesische economie".

Tunesië is het belangrijkste doorreisland voor migranten die naar Europa willen. De helft van de migranten die dit jaar in Italië aan land kwamen, was via Tunesië gereisd.

Bekijk hieronder het moment van ondertekening en de reacties van Tunesiërs op straat:

Een deal met Tunesië is omstreden. Critici wijzen erop dat president Saied zich heeft ontpopt als een autocratisch leider en dat Europese geld in de zakken zal belanden van de machthebbers. Ook zou een deal legitimiteit geven aan het bewind.

Vorige maand waren de drie Europese leiders ook al op bezoek in Tunis bij president Saied. Rutte, Meloni en Von der Leyen hadden gehoopt bij de eerste ontmoeting met Saied overeenstemming te bereiken, vóór de EU-top van eind juni, maar dat lukte niet.

De deal gaat ook over andere onderwerpen. Zo kunnen Tunesische studenten meedoen aan het Erasmus-uitwisselingsprogramma en kunnen Tunesiërs tijdelijk in de EU komen voor scholing en werk.

Ook zijn er afspraken gemaakt over handel en investeringen, zoals in de techsector en op het gebied van watermanagement. Verder investeert de EU 300 miljoen euro in een samenwerking op het gebied van hernieuwbare energie.

Commissievoorzitter Von der Leyen noemt het totaalpakket een "investering in onze gedeelde welvaart, stabiliteit en in toekomstige generaties".

De Europese Unie en Tunesië hebben een migratiedeal gesloten. Afgesproken is dat Tunesië de grenzen beter gaat bewaken en mensensmokkel aanpakt, in ruil voor investeringen van de EU. Dat geld is bedoeld om de Tunesische economie te verbeteren. Een deal met Tunesië is omstreden. Critici wijzen erop dat sprake is van een dictatuur en dat het Europese geld in de zakken zal belanden van de machthebbers. Ook zou een deal legitimiteit geven aan het bewind. We spreken met correspondent Daisy Mohr in Tunesië. Te gast is Europacorrespondent Saskia Dekkers.

Intussen zijn er verontrustende beelden verschenen waarop te zien is hoe Tunesië met zwarte migranten omgaat.

Het geldtransactiekantoor Suri-Change is de spil in een groot strafrechtelijk onderzoek. De financiële instelling heeft al jaren twee vergunningen van De Nederlandsche Bank, maar wordt nu door het Openbaar Ministerie verdacht van witwassen, ondergronds bankieren en het overtreden van de anti-witwas-wet. Suri-Change ontkent de beschuldigingen, maar erkent ongebruikelijke transacties te laat te hebben gemeld. Het bedrijf wil daarom schikken met justitie. De zaak is saillant omdat Suri-Change jarenlang diensten verleende aan de politie.

Het politieke nieuws gaat in sneltreinvaart de laatste dagen. De ene na de andere politicus maakt bekend dat hij of zij vertrekt of juist lijsttrekker wil worden. Wie gaat, wie blijft en wat is de stand van zaken in aanloop naar de verkiezingen op 22 november?

Bij de VVD wil Dilan Yesilgöz de opvolger worden van Mark Rutte. De demissionair premier stopt als partijleider en wil na de formatie van het volgende kabinet iets buiten de landelijke politiek gaan doen. Yesilgöz is de voorkeurskandidaat van het landelijke partijbestuur. Als zich voor 13 augustus nog tegenkandidaten melden, komt er een lijsttrekkersverkiezing. Eerder zei oud-Kamerlid André Bosman dat hij de handschoen wil oppakken, maar hij heeft zijn kandidatuur ingetrokken.

Yesilgöz over haar ambities als VVD-leider:

Bij D66 vertrekt vicepremier Sigrid Kaag als partijleider. Zij verlaat de landelijke politiek vanwege alle bedreigingen die een wissel trekken op haar gezin.

Kaag vertelt hoe zwaar haar gezin het had met de bedreigingen:

Minister Rob Jetten is kandidaat-lijsttrekker. Hij doet ook een gooi naar het premierschap. Er zijn nog geen andere kandidaten, maar die kunnen zich vanaf volgende week wel melden. Minister Kajsa Ollongren van Defensie en fractievoorzitter Jan Paternotte bedanken.

Jetten vindt het tijd voor nieuwe energie voor Nederland:

Bij de PVV is Geert Wilders de oude en de nieuwe lijsttrekker.

Bij het CDA heeft Wopke Hoekstra laten weten dat hij geen partijleider meer wil zijn. Hij ziet ook geen toekomst in de Tweede Kamer voor zich, maar sluit een ministerschap in een volgend kabinet niet uit. Er hebben zich nog geen kandidaat-lijsttrekkers gemeld. Oud-partijleider Hugo de Jonge wil überhaupt niet op de kieslijst en dat geldt ook voor fractievoorzitter Pieter Heerma, minister Hanke Bruins Slot en staatssecretaris Marnix van Rij.

Het partijbestuur van de SP draagt Lilian Marijnissen voor als lijsttrekker. Partijvoorzitter Jannie Visscher zegt dat Marijnissen de laatste jaren "grote kracht, leiderschap en inspiratie" heeft getoond. "Er breekt een nieuw tijdperk aan. Wij hebben het volste vertrouwen dat Lilian daarin voorop kan gaan." Marijnissen wil zelf ook graag door.

De PvdA en GroenLinks gaan met één kieslijst en één programma de Tweede Kamerverkiezingen in. De leden van beide partijen hebben daar massaal voor gestemd. Het is nog niet duidelijk wie op nummer 1 van een gecombineerde lijst moet komen. Frans Timmermans heeft zich kandidaat gesteld. Andere politici die werden genoemd, zoals de Rotterdamse burgemeester Ahmed Aboutaleb en de Amsterdamse wethouder Marjolein Moorman schaarden zich achter hem. De huidige partijleiders Attje Kuiken van de PvdA en Jesse Klaver (GroenLinks) deden dat ook.

Bij de Partij voor de Dieren wil Esther Ouwehand graag nog een keer lijsttrekker worden. Dat was ze in 2021 ook. Ouwehand zit sinds 2006 in de Tweede Kamer.

Bij de ChristenUnie wil Mirjam Bikker lijsttrekker worden. Bikker volgde begin dit jaar de vertrekkende Gert-Jan Segers op als politiek leider en fractievoorzitter. Partijprominent Carola Schouten zal bij het aantreden van een nieuw kabinet de landelijke politiek verlaten.

Bij Forum voor Democratie was Thierry Baudet de lijsttrekker in 2021.

Bij JA21 was Joost Eerdmans de vorige keer lijsttrekker.

Bij de SGP was het Kees van der Staaij.

Bij Denk trok Farid Azarkan de kar.

En bij Volt is Laurens Dassen weer voorgedragen door het bestuur. Hij had zelf ook al laten weten dat hij nog een keer bovenaan de kandidatenlijst wil staan. Er kunnen zich nog andere kandidaten melden.

Liane den Haan van de Fractie Den Haan stapt uit de politiek. Zij kwam in de Tweede Kamer voor 50Plus maar brak na een ruzie met die partij. Ze richtte een eigen partij op, Goud. Maar die doet dus niet mee aan de verkiezingen.

Bij de BBB wordt Caroline van der Plas zoals verwacht opnieuw de lijsttrekker. Wie de premierskandidaat is, laat de partij nog in het midden. Van der Plas zei eerder dat die functie niets voor haar zou zijn. Nu zegt ze: "Wat de toekomst verder brengt, dat besluit ik op een later tijdstip." De partij kwam onlangs als grootste partij de Eerste Kamer binnen en moet nu op zoek naar kandidaten voor de Tweede Kamerlijst. Na de zomer wordt duidelijk hoe de lijst er precies uit gaat zien.

Bij BIJ1 was Sylvana Simons de lijsttrekker.

Fractievoorzitter Wybren van Haga van de Groep Van Haga heeft de partij BVNL opgericht. Het is nog niet duidelijk of hij met die partij meedoet aan de verkiezingen.

Kamerlid Pieter Omtzigt zal zich in elk geval niet aansluiten bij de BBB heeft hij laten weten. Hij maakt binnen enkele weken bekend of hij met een eigen partij aan de verkiezingen zal meedoen of uit de politiek stapt.

Geheel onverwacht kondigde premier Rutte maandagochtend aan de politiek te verlaten. Het hoofdpijndossier immigratie en asiel betekende drie dagen eerder het einde van Ruttes vierde kabinet. Hoe kon het klappen op dit thema? Dit is het asielbeleid van de kabinetten-Rutte in vogelvlucht.

Het beleid sinds 2010, het jaar dat Rutte I aantrad, typeert zich vooral door continuïteit, zegt hoogleraar migratiegeschiedenis Marlou Schrover. In de regeerakkoorden van Rutte I tot en met IV zijn de beloftes op dit onderwerp volgens haar bijna woordelijk hetzelfde. "Het moet humaan en rechtvaardig zijn, mensen die vluchten voor oorlog vangen we natuurlijk op, maar mensen uit veilige landen moeten snel en effectief worden teruggestuurd."

Sinds 2012, met het aantreden van Rutte II, waren het VVD-staatssecretarissen die het dossier asiel en immigratie op hun bordje kregen. Hoe gingen zij om met de crises die op hun pad kwamen en wat is er in de afgelopen elf jaar terechtgekomen van de beloftes op het gebied van asiel en immigratie?

In het najaar van 2012 kwamen de VVD en de PvdA tot een coalitieakkoord en daarmee was Rutte II een feit. Het ministerie van Immigratie en Asiel werd ontmanteld. Dat dossier viel voortaan onder de verantwoordelijkheid van de staatssecretaris van Justitie en Veiligheid. In dit geval: Fred Teeven. In de eerste jaren van deze regeerperiode was asielmigratie gering. Hoogleraar Schrover: "Waar Teeven vooral tegenaan liep, was het kinderpardon."

De dreigende uitzettingen van Mauro Manuel en Sahar Hbrahim Gel, kinderen die al jaren in Nederland woonden, hadden eerder tot grote maatschappelijke ophef geleid. "Er ontstond een gevoel van: dit kan zo niet", zegt Schrover.

Toen al waren deze voorbeelden volgens Schrover symptomatisch voor de crisis waar ruim een decennium later kabinet Rutte IV op is gevallen. "Er waren toen al enorme achterstanden: kinderen die al vijf jaar of langer in Nederland woonden, hadden nog steeds geen uitslag over hun procedure."

Schrover wijt dit aan het zogenoemde harmonicamodel: wanneer er een dip is in het aantal asielzoekers dat Nederland bereikt, worden medewerkers van de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) en het Centraal Orgaan opvang asielzoekers (COA) herplaatst. "Wanneer het aantal weer toeneemt, moet je nieuwe mensen aannemen, opleiden en inwerken. Dat is een zware taak." Dit probleem speelt tijdens alle kabinetten van Rutte, zegt Schrover, maar ook al in regeringen voor hem.

"Elke minister of staatssecretaris in de afgelopen decennia dacht: de afhandeling van asielprocedures moet sneller en effectiever kunnen." Maar in periodes dat het aantal asielaanvragen afnam, zwichtten al die bewindspersonen voor bezuinigingen op de opvangstructuren, zegt Schrover. "Bij het aantreden van Rutte I was al bekend dat dit niet handig is, maar toch gebeurt het steeds."

Nadat Teeven in maart 2015 aftreedt vanwege de bonnetjesaffaire, neemt VVD-kroonprins Klaas Dijkhoff het stokje over. Lang heeft hij niet om te wennen aan zijn nieuwe functie, want vanaf april komen er grote aantallen vluchtelingen naar Europa, mede door de aanhoudende oorlog in Syrië. Het devies van Dijkhoff: opvang in de regio.

Schrover merkt op dat het opvangen van vluchtelingen in de regio van hun herkomstland geen nieuwe ambitie was. "Al sinds Rutte I komt het terug in de regeerakkoorden." Toch gebeurt daar iets opvallends, zegt ze. "In al die akkoorden staat: opvang in de regio moet worden versterkt, maar al vanaf het begin gaat er minder geld naartoe. In Rutte I ging het van 0,8 naar 0,7 procent van het BNP. Dat klinkt als een kleine verlaging, maar het gaat om serieuze bedragen. In 2016 daalt het naar 0,65 procent, en bovendien gaat een groot deel van dat geld nu naar het COA."

Begin 2016 sluiten Europese landen de Turkijedeal. Het uitgangspunt: Turkije zou geld krijgen om de omstandigheden in de opvang te verbeteren, waardoor minder mensen naar Europa zouden doorreizen. Dat laatste gebeurt ook, maar volgens Schrover niet dankzij de deal. "De cijfers begonnen al te dalen voordat de deal tot stand kwam. De Turkijedeal wordt vaak gepresenteerd als een succesverhaal, maar de consensus is dat het nauwelijks iets heeft opgeleverd."

Bovendien hebben Europese landen, Nederland incluis, zich niet volledig aan de deal gehouden, zegt Schrover. Onderdeel van de deal was namelijk dat Europese landen kansrijke asielzoekers geleidelijk van Turkije zouden overnemen, maar een aantal landen, waaronder Hongarije en Polen, werkte hier niet aan mee. "Je ziet dat daarmee de solidariteit afneemt: als zij het niet doen, doen wij het ook niet."

In de kabinetten Rutte III en IV blijft de agenda nagenoeg hetzelfde: de instroom beperken, kansarme asielzoekers scheiden van kansrijken en mensen uit veilige landen sneller terugsturen. Na Dijkhoff zit Mark Harbers twee jaar op de post. In 2018 houdt de zaak van Lili en Howick het land bezig. Onder grote druk van coalitiepartijen CDA, D66 en ChristenUnie komt er een ruimer kinderpardon voor 'bestaande gevallen', maar als concessie aan de VVD wordt het kinderpardon daarna afgeschaft.

Daarnaast schrapte Harbers de zogenoemde discretionaire bevoegdheid. Daarmee heeft de staatssecretaris van Justitie en Veiligheid de mogelijkheid om in schrijnende gevallen alsnog een verblijfsvergunning toe te kennen. Deze bevoegdheid ging in plaats daarvan naar de IND.

In mei 2019 stapte Harbers op na kritiek op een rapport, waarin ernstige misdrijven door asielzoekers waren weggemoffeld.

Na het aftreden van Harbers neemt Ankie Broekers-Knol het dossier over. Ze veroorzaakt commotie in de Kamer als ze er weken niet in slaagt met Marokko in gesprek te komen over het terugnemen van uitgeprocedeerde asielzoekers. "Broekers-Knol was de meest onsuccesvolle van alle staatssecretarissen", oordeelt Schrover. Naast het Marokko-fiasco wijst Schrover op de problemen rondom de opvang van Afghaanse vluchtelingen na de machtsovername van de Taliban in 2021. "De situatie overviel haar, maar ze ontving ook veel kritiek over de manier waarop ze ermee omging."

De Tweede Kamer viel onder andere over uitspraken die de staatssecretaris deed in een interview met het AD, waarin ze zei dat er mogelijk 100.000 Afghanen naar Nederland wilden komen en dat dat zou kunnen leiden tot een "braindrain" in Afghanistan.

De periode dat Broekers-Knol staatssecretaris was, stond in het teken van de coronacrisis. Doordat landen wereldwijd de grenzen sloten, nam ook migratie in alle vormen sterk af. Desondanks lukte het Broekers-Knol niet om achterstanden in asielaanvragen weg te werken. De IND moest hierdoor miljoenen aan dwangsommen betalen in 2020 en 2021. Een speciaal opgerichte taskforce slaagde er maar mondjesmaat in de achterstanden in te lopen.

Met het opheffen van de meeste coronamaatregelen in de eerste maanden van 2022, kwamen ook migratiestromen weer op gang. Daar bovenop kwam de oorlog in Oekraïne, waardoor in het eerste half jaar van 2022 ruim 60.000 Oekraïense vluchtelingen in Nederland terechtkwamen. Voor Eric van der Burg, de kersverse staatssecretaris van kabinet Rutte IV, was zijn portefeuille vrijwel direct een hoofdpijndossier.

"De oorlog in Oekraïne had niemand zien aankomen, maar dat er na corona weer meer vluchtelingen richting Europa zouden komen, kon je op je vingers natellen", zegt Schrover.

Die zomer bereikte de crisis een hoogtepunt toen honderden asielzoekers buiten moesten slapen bij het aanmeldcentrum in Ter Apel. "Het had nooit zover mogen komen", zei Van der Burg daarover. In september trok het kabinet in de Miljoenennota ruim 4 miljard euro uit voor asiel en migratie. Hiermee moest onder andere de capaciteit van het COA en de IND worden vergroot.

Daarnaast werkt Van der Burg al maanden aan de Spreidingswet die ervoor moet zorgen dat asielzoekers eerlijk worden verdeeld over gemeenten. Die wet had eigenlijk dit jaar al in moeten gaan, maar door discussies binnen de coalitiepartijen werd dit keer op keer uitgesteld.

Nu het kabinet is gevallen en de demissionaire bewindspersonen geen besluiten nemen over controversiële onderwerpen, is het maar zeer de vraag of de wet wel in kan gaan op de geplande datum van 1 januari 2024. Van der Burg zegt "zeker" hoop te hebben dat de Tweede Kamer zijn wet na de zomer in behandeling neemt, maar omdat het al zo'n heet hangijzer was toen het kabinet niet demissionair was, lijkt die kans erg klein.

Toch was het niet onenigheid over de Spreidingswet die de boel vorige week op scherp zette, maar een discussie over gezinshereniging. De VVD wilde maatregelen om de gezinshereniging voor oorlogsvluchtelingen te beperken, maar voor D66 en de ChristenUnie was dit onbespreekbaar.

Dat het kabinet op dit onderwerp is gevallen, noemt Schrover onzinnig. "Gezinshereniging van vluchtelingenmigratie gaat om ongeveer tienduizend mensen, waarvan de helft kinderen. Bovendien is het aantal kennismigranten de laatste jaren ook sterk toegenomen. Er kwamen vorig jaar 40.000 gezinsherenigers naar Nederland en 30.000 daarvan kwamen in het kader van kennismigratie. Dat is een veel grotere groep dan de nareizigers die vluchten voor oorlog."

Het grootste probleem in het asielbeleid van de afgelopen decennia, en dus ook in de jaren voor de kabinetten Rutte, zit hem in het eerder genoemde harmonicamodel, zegt Schrover. "Het voorspellen van vluchtelingenmigratie is heel moeilijk en er zijn altijd schommelingen. Dat is onvermijdelijk. Om elke stijging in de asielcijfers een crisis te noemen, is paniekzaaiierij. Want als het een tijd wat minder is, kun je er vergif op innemen dat het een paar jaar later weer toeneemt."

De meest logische oplossing volgens Schrover: zorgen dat er altijd een minimumaantal plekken en minimumaantal medewerkers van het COA en IND inzetbaar zijn. "Er zal altijd oorlog zijn, dus ook altijd vluchtelingenmigratie. Ga ergens in het midden zitten, dat kost onder de streep minder geld."

TikTok verzamelt weliswaar veel informatie van zijn gebruikers, maar er zijn geen aanwijzingen dat de app daarmee verder gaat dan andere sociale media of zelfs zijn gebruikers bespioneert. Dat blijkt uit onderzoek van NOS Stories in samenwerking met beveiligingsonderzoekers.

De suggestie dat dat wel zo is, werd bijvoorbeeld gedaan door VVD-Kamerlid Queeny Rajkowski: "Realiseer je dat ze in je hele telefoon kunnen kijken en alles kunnen zien. Dan wordt het wel eng", zei ze tegen het AD. De vrees is dat die informatie wordt gebruikt door de Chinese overheid.

Ook de AIVD suggereerde dat: "Applicaties hebben vaak toegang tot alle gegevens van de mobiele telefoon", schreef de dienst in een memo over TikTok. Volgens de AIVD heeft China, waar moederbedrijf ByteDance is gevestigd, een "offensief cyberprogramma" richting Nederland.

Dat de app alle data zou kunnen verzamelen, klopt echter niet. Dat betekent niet dat gebruik van de app zonder risico's is. "We kunnen niet zien wat TikTok met alle verzamelde data doet", zegt beveiligingsonderzoeker Sanne Maasakkers van het Nationaal Cyber Security Centrum van de overheid.

Apps hebben door beveiligingsmaatregelen van zowel Android als iOS geen toegang tot de gegevens van andere apps. TikTok doet geen pogingen om die gesloten omgeving, de "zandbak", te omzeilen, blijkt uit een analyse van de Android-versie van de app.

Foto's worden alleen verzameld als de gebruiker daar toestemming voor geeft en een foto wil uploaden. Overige documenten blijven onaangeraakt.

Ook op andere vlakken gedraagt de app zich niet ongebruikelijk. Zo verzamelt hij de locatie van gebruikers alleen tijdens gebruik van de app. Bovendien gaat het om de ruwe locatie, en niet om de precieze.

Bij het uploaden van iemands adresboek - als gebruikers willen weten wie van hun vrienden ook op TikTok zit - worden de gegevens zodanig verstuurd dat TikTok de telefoonnummers en e-mailadressen niet te zien krijgt, tenzij het contact van de gebruiker inderdaad op TikTok zit.

In een reactie reageert de AIVD iets genuanceerder dan in het eerdere memo. "Applicaties hebben in de regel toegang tot alle gegevens van de mobiele telefoon waarvoor de gebruiker bij installatie of configuratie toestemming heeft gegeven", aldus de inlichtingendienst. "Uitzonderingen daargelaten, geldt dat wanneer een gebruiker een applicatie geen toestemming geeft, deze gegevens door het besturingssysteem worden afgeschermd."

Toch zijn er wel degelijk zorgen, benadrukt de inlichtingendienst. Zonder TikTok bij naam te noemen, stelt de inlichtingendienst dat applicaties vaak "buitenproportioneel veel gegevens" van een apparaat opvragen. "Daardoor kan de ontwikkelaar al dan niet gevoelige informatie over gebruikers in kaart brengen, terwijl veel gebruikers zich daar niet van bewust zijn."

Kamerlid Rajkowski laat weten: "De VVD is uit voorzorg gestopt met het gebruik van TikTok. De AIVD waarschuwt voor de mogelijke gevaren van deze Chinese app en ik zie geen reden om die waarschuwing naast me neer te leggen."

In 2020 onderzocht NOS Stories TikTok ook al, samen met onderzoeker Maasakkers. Toen vroeg TikTok meer gevoelige informatie op, zoals het serienummer van de telefoon en de naam van het wifi-netwerk. Dat gebeurt nu niet meer.

"Over het algemeen verzamelt de app niet veel meer dan andere applicaties, en voor zover ik kan zien komt de dataverzameling overeen met wat de norm is", zegt onderzoeker Dario Durando, bij beveiligingsbedrijf Threatfabric gespecialiseerd in het analyseren van Android-apps.

Toch worden er nog steeds veel data verzameld, stelt Maasakkers. "De frequentie waarmee ze alles verzamelen is niet veranderd. Meerdere keren per minuut gaat er informatie van jou naar de servers van TikTok."

Dat is redelijk vergelijkbaar met zijn Amerikaanse concurrent Instagram, stelt Maasakers. Een belangrijke reden voor die enorme datastroom: advertenties. Beide apps kunnen je op die manier gepersonaliseerde advertenties laten zien. Bovendien kunnen ze je op je interesses toegesneden video's tonen.

Een van de zorgen is dat al die data van gebruikers in China terechtkomen. Dat is lastig uit te sluiten. In een analyse van drie uur aan TikTok-verkeer zag de NOS de app verbinding maken met servers in Nederland, Zweden, Duitsland, de Verenigde Staten en Singapore; niet in China.

Er is echter geen technische belemmering om data vanaf een andere locatie meteen weer door te sturen naar China, al zijn er geen concrete aanwijzingen dat dat gebeurt.

TikTok gaat in een reactie niet in op concrete vragen, maar verwijst naar een pagina met informatie over hoe het data verzamelt. Die wordt binnenkort in het Nederlands vertaald, belooft TikTok.