Het besluit om Schiphol een natuurvergunning te verlenen roept gemengde reacties op. Veelgehoord is de kritiek dat de luchthaven wordt voorgetrokken ten opzichte van bijvoorbeeld de boeren. Ook de manier waarop stikstofruimte is verworven, ligt onder vuur.

Toen vanmorgen bekend werd dat demissionair stikstofminister Van der Wal had besloten om, tegen de zin van een groot deel van de Tweede Kamer, de vergunning te verlenen, riep dat meteen reacties op.

Kamerlid De Hoop (namens PvdA en GroenLinks) noemt het ongekend dat Schiphol "midden in deze klimaat- en stikstofcrisis" toestemming krijgt voor nog meer vluchten. "Terwijl de landbouw, industrie en mobiliteit allemaal hun eerlijke bijdrage moeten leveren aan het oplossen van de stikstofcrisis, heeft het demissionaire kabinet, door slecht beleid, het recht van de sterkste laten prevaleren", zegt hij.

Ook milieuorganisaties reageren teleurgesteld. Milieudefensie, Greenpeace, Natuur en Milieufederatie Noord-Holland en Natuur & Milieu vinden het moeilijk te verkroppen dat Schiphol toestemming krijgt "om gewoon op de oude voet stikstof uit te stoten".

In een gezamenlijke reactie zeggen ze het ook "heel krom" te vinden dat Schiphol de stikstofrechten van boerenbedrijven heeft opgekocht om aan de voorwaarden voor een natuurvergunning te voldoen. "Wij vinden dat ieder bedrijf minder stikstof moet uitstoten, om kwetsbare natuur te redden."

Boerenorganisatie Agractie noemt Schiphol "de tweede grootste uitstoter van stikstofoxide van Nederland" en vindt dat er sprake is van een voorkeursbeleid.

"Waar PAS-melders al 4,5 jaar zonder vergunning in onzekerheid zitten, wordt Schiphol nog net even voor de verkiezingen gelegaliseerd."

De boerenactiegroep vindt het "bijzonder wrang en onrechtvaardig tegenover boeren, die in feite op slot zitten en geen idee hebben wanneer er een einde komt aan deze onzekerheid."

Ook CDA-Kamerlid Vedder vindt het onterecht dat de luchthaven "als een cowboy stikstofruimte heeft opgekocht, terwijl PAS-melders nog steeds geen zicht hebben op een oplossing".

Haar VVD-collega Koerhuis ziet dat anders. "Schiphol is een van de kurken waar onze economie op drijft", zegt hij. "Goed dat Schiphol na jarenlang juridische onzekerheid een vergunning krijgt", vindt de VVD'er.

SchipholWatch, een actiegroep die zich verzet tegen een verdere groei van Schiphol, zegt daarop dat de VVD zich al rijk rekent, maar dat dit "allerminst een gelopen race" is. De organisatie wil het besluit aan de rechter voorleggen.

Alle jongeren die met jeugdzorg te maken hebben moeten een zelfgekozen mentor kunnen hebben. Demissionair staatssecretaris Van Ooijen van Volksgezondheid steunt daarom een aantal grote jeugdzorgorganisaties die de succesvolle JIM-aanpak landelijk beschikbaar willen maken.

JIM staat voor 'Jouw Ingebrachte Mentor.' Jongeren die te maken krijgen met jeugdzorg zien vaak heel veel verschillende hulpverleners. Deze hulp blijkt beter te verlopen wanneer de jongere een mentor uit de eigen omgeving kiest die hem of haar bijstaat. Doordat de hulp zo beter afgestemd kan worden kunnen zelfs uithuisplaatsingen worden voorkomen.

De JIMs kunnen opa's of oma's, ooms of tantes, buren of andere bekenden zijn. Omdat er vaak ook spanningen zijn tussen de ouders en de jongere is de JIM'er als 'ambassadeur' van de jongere aanwezig bij de gesprekken met de hulpverlening, school, het wijkteams, de jeugdhulp en eventuele andere betrokken instanties. Op die manier hoeven al die verschillende hulpverleners niet keer op keer het vertrouwen te winnen van het gezin. De mentor is er altijd bij als vertrouwd gezicht.

Een van de jongeren die ervaring hebben met een JIM is Aldwin. Zijn tante Sabine wilde wel zijn mentor worden en hem helpen, ook met de moeilijke gesprekken met zijn vader, haar broer:

"We zien dat de JIM-aanpak zowel uithuisplaatsingen helpt voorkomen als verkorten", legt Els Bijman van stichting JIMwerkt uit. "De jeugdzorg krijgt de laatste jaren veel kritiek, onder andere op de versplintering van de dienstverlening waardoor de jonge cliënten zo veel verschillende hulpverleners zien. Tussen al die verschillende gezichten biedt de JIM stabiliteit."

Uit een evaluatie van 15 JIM-trajecten in Groningen bleek dat er in twee gevallen gesloten jeugdhulp is voorkomen en er acht uithuisplaatsingen konden worden voorkomen. Ook werd in drie gevallen schooluitval voorkomen. Naast deze positieve effecten voor de jongeren werd er in de pilot 476.000 euro bespaard. In de regio Rotterdam Rijnmond is met hulp van JIM's in 28 procent van de 112 aanmeldingen een uithuisplaatsing afgewend.

De mentoren worden begeleid door een jeugdzorgmedewerker. Er zijn nu 500 jeugdzorgmedewerkers die dit doen, maar met het initiatief moet dat worden uitgebreid naar 3000 extra professionals zodat de meeste jongeren die te maken krijgen met jeugdzorg een JIM kunnen krijgen. "Voor de jeugdzorgmedewerkers is het ook erg fijn om te weten dat er altijd een constante factor is bij het gezin die precies weet wat er allemaal speelt", legt Bijman uit.

Is het niet een hele zware verantwoordelijkheid voor de mentoren? "Familieleden en betrokkenen liggen vaak al wakker van de situatie, maar kunnen hier zelf niets aan bijdragen", legt Bijman uit. "Nu zitten ze echt aan tafel. Ouders geven opening van zaken en ze horen wat de hulpverleners adviseren. Op die manier kunnen ze de jongeren heel goed bijstaan en helpen." Bijman benadrukt wel dat het belangrijk is dat de mentoren hierbij vanuit de jeugdzorg goed worden begeleid.

De aanpak is ook opgenomen in de Hervormingsagenda Jeugd van het ministerie van VWS. "Het actief betrekken van informele steunfiguren uit het netwerk van jongeren is essentieel in het kader van het versterken van het gewone leven en opgroeien van jeugdigen", zegt demissionair staatssecretaris Maarten van Ooijen van Volksgezondheid. "De oplossing ligt, denken wij, niet in méér jeugdzorg, maar meer bij ons allemaal: onszelf, familie, vrienden, buren, sportverenigingen, scholen, de wijk en de samenleving als geheel."

Vrijwilligers die op 22 november helpen bij het tellen van de stemmen, hoeven niet bang te zijn dat ze tot diep in de nacht moeten blijven als er iets niet lijkt te kloppen. Als er een hertelling nodig is, kan die wachten tot de volgende dag, stelt het ministerie van Binnenlandse Zaken nog eens uitdrukkelijk in een evaluatie van de Provinciale Staten-verkiezingen in maart.

In de wet staat al dat tellers op de avond van de verkiezingen na één keer tellen kunnen stoppen. Een eventuele hertelling kan de volgende dag worden gedaan in het centraal stembureau van een gemeente. Maar dat is lang niet overal bekend. Veel mensen denken dat er in een ruk doorgewerkt moet worden, tot alle telverschillen zijn opgelost.

Daarom schrijft demissionair minister De Jonge in de evaluatie dat hij de instructies aan de stembureaus over hoe ermee moet worden omgegaan "verduidelijkt".

Er zijn bij de vervroegde verkiezingen in november zo'n 50.000 vrijwilligers nodig, en gemeenten hebben vaak moeite om stembureauleden en stemmentellers te vinden. Uit een evaluatie van de Provinciale Staten- en Waterschapsverkiezingen op 15 maart komt naar voren dat stemmen tellen inmiddels zwaar werk is, onder meer vanwege de grootte van de stembiljetten.

Scholen in het primair onderwijs krijgen voortaan drie in plaats van twee weken de tijd om de doorstroomtoets af te nemen. Door de extra week kunnen leerlingen meedoen aan "belangrijke culturele tradities" als carnaval.

Demissionair minister Paul schrijft in een brief aan de Tweede Kamer dat ze tegemoet wil komen aan de "vurige wens" in met name het zuiden van het land.

De doorstroomtoets, die vanaf volgend jaar in de plaats komt van de eindtoets basisonderwijs (de voormalige Citotoets), stond gepland in de eerste weken van februari. De carnavalsperiode begint volgend jaar op 11 februari en op scholen meestal op 8 februari.

De nieuwe afnametermijn duurt van 29 januari tot en met 18 februari. Scholen kunnen zelf kiezen wanneer en op welke dagdelen (maximaal twee) ze de toets laten maken. De veranderingen gelden alleen voor de digitale toets.

De papieren toetsen worden door alle leerlingen tegelijk gemaakt op 6 en 7 februari. "Het is te kort dag om ook de data voor deze toets naar voren te halen."

Paul zegt in haar brief dat het belangrijk is dat kinderen op tijd de doorstroomtoets kunnen maken. "Tegelijkertijd snap ik als geboren Brabantse heel goed dat met name kinderen in het zuiden willen genieten van het mooie carnaval. Dat hoort bij hun identiteit."

Schiphol heeft een natuurvergunning gekregen. Dat schrijft demissionair minister Van der Wal aan de Tweede Kamer, waar de kwestie zeer gevoelig ligt. Tot nu toe voldeed de luchthaven niet aan de stikstofregels, maar was er sprake van een gedoogconstructie.

Van der Wal schrijft dat ze zich bewust is van de gevoeligheid in de Tweede Kamer, maar dat ze de vergunning toch heeft verleend omdat het gaat om een "individuele vergunningsaanvraag" die voldoet aan de wettelijke criteria en procedures.

"Dat staat los van politieke afwegingen of politieke besluitvorming", zegt ze. "Bovendien vind ik het belangrijk dat Schiphol voldoet aan wet- en regelgeving." Met andere woorden: tot nu was dat niet zo, en werkte Schiphol min of meer illegaal. Daar wil ze met de vergunning een einde aan maken.

Schiphol noemt het in een reactie een belangrijk moment omdat de luchthaven hiermee weer voldoet aan geldende wet- en regelgeving. "Het laat ook zien dat Schiphol voldoet aan alle eisen die de wet natuurbescherming stelt."

In januari liet Schiphol weten voldoende stikstofrechten van boerenbedrijven in de omgeving te hebben opgekocht om voor een natuurvergunning in aanmerking te komen. Onder meer het opkopen van rechten was tegen het zere been van een groot deel van de Tweede Kamer.

In februari nam de Tweede Kamer een motie aan van GroenLinks, Partij voor de Dieren en BBB om geen natuurvergunning te verlenen zolang Schiphol niet kon garanderen "dat de luchtvaart op een eerlijke manier bijdraagt aan het oplossen van het stikstofprobleem en aan alle nationale en internationale voorwaarden is voldaan".

Van der Wal reageerde daar vlak voor de val van het kabinet op. Zij schreef dat het wat haar betreft goed zat en dat de motie was "afgedaan". Deze brief is nog niet door de Tweede Kamer behandeld, en inmiddels ook controversieel verklaard, wat betekent dat er tot de verkiezingen niks mee wordt gedaan. Maar de demissionaire minister zegt dus dat zij niet anders kan dan toch een vergunning verlenen.

Deze natuurvergunning biedt ruimte tot maximaal 500.000 vluchten per jaar. Hoeveel vluchten uiteindelijk zijn toegestaan hangt af van wat er in een zogeheten luchthavenverkeersbesluit komt te staan, waarin regels staan over geluidshinder op de luchthaven. Aan zo'n besluit wordt gewerkt, maar daarvoor was eerst deze natuurvergunning nodig.

Vanwege de geluidsoverlast wil het kabinet dat Schiphol krimpt naar 440.000 vluchten. Inmiddels is dat voorlopig naar boven bijgesteld, naar 452.500 vluchten per jaar.

Kamerlid De Hoop noemt het namens de fracties van PvdA en GroenLinks ongekend dat Schiphol "midden in deze klimaat- en stikstofcrisis" een vergunning krijgt voor "nog meer vluchten".

"Terwijl de landbouw, industrie en mobiliteit allemaal hun eerlijke bijdrage moeten leveren aan het oplossen van de stikstofcrisis, heeft het demissionaire kabinet, door slecht beleid, het recht van de sterkste laten prevaleren."

Elkaar de hand schudden of dicht bij elkaar staan, we doen het sinds de afschaffing van de coronamaatregelen weer. Maar elke dag wind en weer trotseren om op kantoor te werken is nog wel een grote stap. In 2022 werkte nog altijd 45 procent van de werknemers (deels) thuis.

Vandaag stemt de Eerste Kamer over de nieuwe thuiswerkwet, die het voor werknemers makkelijker maakt om daar afspraken over te maken. De initiatiefwet van GroenLinks en D66 werd 5 juli al met een grote meerderheid van 125 stemmen voor aangenomen in de Tweede Kamer.

Het is eigenlijk een bezegeling van wat al gebeurt, zegt arbeidsmarktdeskundige Ton Wilthagen. "De meeste werknemers en werkgevers komen er wel uit bij het maken van afspraken over thuiswerken, maar deze wet geeft werknemers een steuntje in de rug als het niet lukt."

Als de initiatiefwet 'Werken waar je wilt' wordt aangenomen kunnen werkgevers niet zomaar een verzoek voor thuiswerken afwijzen. Op basis van 'redelijkheid en billijkheid' wordt dan op dezelfde manier gekeken naar verzoeken over thuiswerken als naar wensen om meer of minder te werken.

Werkgeversorganisatie VNO-NCW ziet al dat veel bedrijven afspraken hebben gemaakt over thuiswerken. "Dit gaat heel goed", zegt woordvoerder Mieke Ripken. "Hoe vaak de wet ook echt nodig zal zijn weet ik dan ook niet."

De wet is lichter voor werkgevers door de formulering van 'redelijkheid en billijkheid' dan het eerdere voorstel, waarbij verzoeken alleen afgewezen zouden kunnen worden bij 'zwaarwegende bedrijfsbelangen'. Ripken: "Dit is voor ons heel belangrijk. Het zorgt voor meer evenwicht tussen de belangen van werkgevers en werknemers."

Annet de Lange uit, bijzonder hoogleraar arbeids- en organisatiepsychologie, vindt het positief dat flexibiliteit meer wordt vastgelegd. "Dan word je gesteund door de wet als werknemer van werkgevers, die nu nog heel wisselend omgaan met thuiswerken."

Thuiswerken heeft veel voordelen volgens De Lange. Zo blijkt uit onderzoek dat het grotere gevoel van zelfstandigheid tot een hogere productiviteit leidt en dat het goed is voor de werk-privébalans. Daarnaast is het duurzamer omdat je niet deelneemt aan het verkeer.

"De gemiddelde cijfers zijn positief", zegt De Lange. "Maar we zien ook kwetsbare groepen, zoals jongeren, waar er risico op productiviteitsverlies is wanneer er niet genoeg steun vanuit de werkgever wordt georganiseerd."

En er is een groot punt waaraan in de wet voorbij wordt gegaan, zegt Wilthagen. Als je thuiswerkt ben je uit het oog van de werkgever, terwijl deze wel verantwoordelijk is voor je werksituatie thuis.

"Ik merk dat ondernemers zich afvragen of het terecht is dat zij verantwoordelijk moeten zijn voor een plek die ze nooit zien. Ben je bijvoorbeeld verantwoordelijk voor gehoorschade als werknemers thuis in een lawaaiige omgeving werken? Of in een slechte houding aan de eettafel zitten te werken?"

Marjet Winsemius van Stichting Voor Werkende Ouders is positief over de wet. Ze ziet vaak dat werkgevers terugkomen van thuiswerk-verworvenheden. "Een goed idee dus om dit te verankeren."

Vooral omdat veel ouders ermee geholpen zijn in tijden van personeelstekort bij de kinderopvang. "Nu zie je wel dat er afspraken worden gemaakt, maar dan is vaak de eis dat je op maandag en dinsdag wél naar kantoor komt. Dat zijn nou precies de dagen waarop er vaak geen opvang is."

Hetzelfde geldt voor mantelzorg. "Er is een generatie werkenden die alle zorg draagt voor andere generaties." Met de toenemende vergrijzing is het volgens haar dus goed dat er meer mogelijkheden voor thuiswerken zijn.

Het spant er nog een beetje om of de wet wordt aangenomen in de Eerste Kamer, waar de verhoudingen anders liggen dan in de Tweede Kamer. De partij met de meeste zetels, BBB, heeft aangegeven tegen de wet te stemmen, net als onder meer PVV.

De initiatiefnemers GroenLinks/PvdA en D66 zullen in ieder geval wel voor de wet stemmen, net als het CDA. De VVD wilde nog niet zeggen hoe er gestemd zal worden.

PVV-Kamerlid Harm Beertema keert na de verkiezingen niet meer terug. Hij heeft zich teruggetrokken van de lijst, omdat partijleider Geert Wilders hem voor de tweede keer op de zestiende plek heeft gezet. Dat vindt hij te laag. "Voor mij is de conclusie dat de PVV mijn inbreng niet voldoende waardeert, sterker nog, er eigenlijk wel buiten kan", schrijft hij in een verklaring.

Beertema maakt al 13 jaar deel uit van de PVV-fractie, waar hij vooral het woord voert over onderwijskwesties. Hij stond zelf ook jarenlang voor de klas. Het gebrek aan waardering dat hij voelt betreurt hij zeer. "Op inhoud en op zaken die de partijorganisatie raken zijn we te veel uiteen gegroeid", concludeert hij.

Bij de meeste andere partijen kunnen kandidaten via de leden nog proberen om een hogere plaats op de lijst te krijgen, maar bij de PVV is Geert Wilders degene die het laatste woord heeft. Hij is ook het enige lid van de partij.

Tot 22 november blijft Beertema wel Kamerlid, maar hij zal bij stemmingen niet meer automatisch de partijlijn volgen, laat hij weten.

Hij is de vierde oudgediende van de PVV in korte tijd die vertrekt. Eerder deze maand maakte Machiel de Graaf bekend dat hij niet meer terugkeert, en dat hij zich heeft laten omscholen tot traumatherapeut. Justitiewoordvoerder Lilian Helder stapte deze maand over naar de BBB. Sietse Fritsma heeft ook al aangekondigd dat hij stopt na 22 november.

Wilders heeft vanavond de kandidatenlijst, die hij zelf weer aanvoert, openbaar gemaakt. Er staan veel bekende namen op die nu ook al in de Tweede Kamer zitten. Nieuwkomer op nummer drie is de Brabantse Rachel van Meetelen, zelfstandig ondernemer met poffertjeskramen op kermissen en evenementen.

René Claassen staat op nummer zes. Hij is de fractievoorzitter van de PVV in Limburg. Opvallend is ook dat Marjolein Faber, nu nog fractievoorzitter in de Eerste Kamer en de staten van Gelderland, de overstap wil maken naar de Tweede Kamer. Zij staat op plek zeven.

"Het is een prachtige lijst van ervaren en nieuwe kandidaten. Ik ben er erg trots op.", zegt Wilders. Hij rekent op een "fantastisch verkiezingsresultaat".

De PVV heeft, na het overstappen van Helder, zestien zetels in de Tweede Kamer. In de laatste Peilingwijzer van 16 september staat de partij op twaalf tot zestien zetels.

De NS wil de heffing voor reizen in de ochtend- en avondspits vaststellen op maximaal 2,50 euro per treinreis. Dat bevestigt de NS na berichtgeving van het AD.

NS-topman Wouter Koolmees is vandaag op uitnodiging van de Tweede Kamer in Den Haag om de plannen te bespreken. Een meerderheid in de Kamer is tegen de spitsheffing. VVD, GroenLinks/PvdA, D66, CDA, PVV, en de ChristenUnie stellen dat veel mensen, zoals onderwijzers en verpleegkundigen, niet de keuze hebben om buiten de spits te reizen. Reizigersorganisatie Rover zei deze zomer al niets te zien in het plan.

Volgens de plannen gaan treinreizigers 's ochtends op dinsdag en donderdag tussen 08.00 en 08.30 uur 2,50 euro extra betalen op drukke trajecten. Op maandag en woensdag wordt er 2 euro extra gerekend. Tussen 07.30 en 08.00 uur en tussen 08.30 en 09.00 uur is de heffing 1,50 euro op dinsdag en donderdag, en 1 euro op maandag en woensdag.

In de avondspits wil de NS op dinsdag en donderdag een toeslag van 2,50 euro tussen 17.00 en 17.30 uur, en een heffing van 2 euro op maandag en woensdag. Tussen 16.30 en 17.00 uur en tussen 17.30 en 18.00 uur bedraagt de heffing 1,50 euro op dinsdag en donderdag, en 1 euro op maandag en woensdag. Zo zal een tweedeklaskaartje Amsterdam-Utrecht in de ochtendspits (enkele reis) straks 11,30 euro kosten, tegen 8,80 euro nu.

Koolmees maakte deze zomer bekend dat hij in 2026 de treinkaartjes flink duurder wil maken in de spits om een einde te maken aan de overvolle coupés. Die heffing zou moeten gelden voor drukke trajecten, vooral in de Randstad. Volgens de NS is 20 procent van de reizigers op de drukke trajecten in staat om buiten de spits te reizen. Op dit moment werkt de NS al met dal- en spitstarieven, maar die verschillen moeten groter worden, is het plan.

Met het geld dat de NS verdient met de toeslagen, wil het bedrijf andere trajecten goedkoper maken. De NS stelt dat 80 procent van alle treinreizen hiermee goedkoper wordt. De prijsdaling komt volgens de NS uit op 17 procent.

Pieter Omtzigt, oprichter en leider van Nieuw Sociaal Contract (NSC) heeft op een geheime bijeenkomst in een landhuis in het midden van het land, gesprekken met kandidaten voor zijn nieuwe partij gevoerd. Een verslaggever van de NOS kwam de geheime locatie op het spoor en trof Omtzigt met aspirant-kandidaten van zijn partij aan op landgoed Zonheuvel in Doorn.

Met nog ruim zes weken tot de verkiezingen zijn de gesprekken in een afrondende fase. Het is de bedoeling dat de lijst met kandidaten binnen anderhalve week naar buiten komt, zegt Omtzigt tegen de NOS.

Dit zegt Omtzigt zelf over het weekend:

Aanvankelijk meldden zich 2400 kandidaten. Van die oorspronkelijke groep werden dit weekend gesprekken gevoerd met tientallen kandidaten. Hoeveel het er precies waren, wil Omtzigt niet zeggen, maar duidelijk werd dat het er niet meer dan zestig waren.

Omtzigt zat zaterdagmorgen om zeven uur in de auto om van Enschede naar het landhuis te rijden, waar vanaf negen uur 's morgens tot gisteravond laat gesprekken plaatsvonden. Ook vandaag ging dat bijna de hele dag door. Na een drukke week met Prinsjesdag en de Algemene Beschouwingen spreekt Omtzigt van een "megaklus".

Omtzigt zegt dat ze "onder hoge druk" proberen alles zo goed mogelijk te doen. Met kandidaten worden minimaal drie gesprekken gevoerd, met sommige meer. Een "vrij groot team van HR-mensen" heeft volgens Omtzigt geholpen: een nieuwe partij is immers ook "een risico".

Twee weken geleden zette Omtzigt na een paar uur al zijn kersverse voorlichter aan de kant vanwege diens taalgebruik op X. De communicatieman had in een tweet de BBB "een gezwel dat de kwetsbare democratie van binnenuit kapotmaakt" genoemd.

Omtzigt zei toen dat zijn partij voor de kandidaten voor de Tweede Kamer een uitgebreide screening heeft doorgevoerd, anders dan bij de woordvoerder. "Dat ging om een tijdelijk contract voor een aantal weken tijdens de campagne."

De gesprekken gingen dit weekend niet alleen over de kandidaten, maar ook over het verkiezingsprogramma. Er werd een "concept-programma" besproken dat was opgesteld onder leiding van oud-CDA er Eddy van Hijum. Omtzigt zegt dat er bewust voor is gekozen om eerst de kandidaten van de partij te vinden, en daarna pas het definitieve programma vast te stellen. "Zo kunnen de kandidaten er nog over meepraten. Precies andersom als bij een traditionele partij."

Volgens Omtzigt gaat het er niet alleen om dat "wij de kandidaten leuk vinden" maar ook dat ze het "met elkaar moeten vinden". Hij zegt na het intensieve weekend "bekaf" te zijn maar ook "heel blij" met de kandidaten. "Ik ben echt onder de indruk en zeer geïnspireerd".

In het gesprek met de NOS herhaalde Omtzigt er nog steeds niet op uit te zijn te snel een te grote partij te worden. In recente peilingen staat de onlangs opgerichte partij op zo'n 26 tot 32 zetels. Nog altijd onduidelijk is hoe Omtzigt de beperkte groei wil bereiken en of hij in het hele land gaat meedoen. "Dat gaan we zeggen op het moment dat we de kandidaten gaan presenteren".

"Het is een proces en dat wil je eigenlijk zo veel mogelijk in vertrouwen doen, ook naar de kandidaten toe. Ik doe ontzettend mijn best, hoe meer ik met rust gelaten word, hoe makkelijker dat is".

Partijleider Esther Ouwehand van de Partij voor de Dieren treedt tijdelijk terug. Ze wil geen partijleider zijn zolang er nog onduidelijkheid is over de integriteitsmeldingen die over haar zijn binnengekomen. Ze blijft wel lijsttrekker, maar legt taken die daarbij horen, zoals campagne voeren, neer.

Dat heeft zij bekendgemaakt op het ledencongres in Den Bosch. Ouwehand: "Het goede nieuws is dat ik er heel veel vertrouwen in heb dat het op heel korte termijn opgehelderd kan worden."

'Nee!', riepen de leden geschokt nadat Ouwehand het nieuws bekendmaakte:

Het nieuwe bestuur, dat voor een half jaar is benoemd, zei op het congres dat er geen concrete aanwijzingen zijn voor integriteitsschendingen, maar sloot een extern onderzoek toch ook niet uit. De bestuursleden willen de stukken die het oude bestuur heeft overgedragen nog precies bestuderen.

Ouwehand: "Ik weet nog steeds niet wat die meldingen precies waren en het huidige bestuur ook niet. Het is ons helaas niet gelukt om vandaag klare wijn te schenken. Dat is naar voor mij, maar ook voor jullie."

Voorzitter Michiel Knol van het nieuwe bestuur zegt: "We gaan uit van Esthers onschuld, maar we hebben nog niet alle informatie boven water gekregen. Het vorige bestuur heeft ons niet op de hoogte gebracht. We respecteren Esthers besluit."

Eerder op de dag stemden de leden met een overweldigende meerderheid van 96,3 procent voor partijleider Esther Ouwehand als lijsttrekker. Er stemden zo'n 1600 leden. Knol hoopt dat de leden begrip hebben voor de situatie: "We willen niets liever dan dat zij onze lijsttrekker is. We vragen om jullie geduld."

In een gehaast interview vlak na haar toespraak deelt Ouwehand hoe ze zich voelt over het besluit:

'Nee!', riepen de leden toen Esther Ouwehand vanmiddag bekendmaakte dat ze tijdelijk terugtreedt als leider van de Partij voor de Dieren. Ze wil geen partijleider zijn zolang er nog onduidelijkheid is over de integriteitsmeldingen die over haar zijn binnengekomen. Ze blijft wel lijsttrekker, maar legt taken die daarbij horen, zoals campagne voeren, neer.

Een opmerkelijke uitkomst van een partijcongres dat bij voorbaat al werd bestempeld als spannend. We blikken uitgebreid terug met onze politiek verslaggever Nynke de Zoeten. Hoe logisch en slim is deze zet van Ouwehand?

De burgeroorlog in Ethiopië die al zo'n drie jaar bezig is, kostte naar schatting al aan 300.000 tot 600.000 mensen het leven. Vorig jaar vielen in Ethiopië meer oorlogsdoden dan in Oekraïne. Toch is er in westerse media relatief weinig aandacht voor het conflict.

Onlangs werd bekend dat de Mensenrechtenraad van de Verenigde Naties het onderzoek naar de oorlog stopzet. Betekent dat dat de Ethiopische beulen vrijuit dreigen te gaan? We vragen het aan Martin Witteveen, die werkte als adviseur voor de Ethiopische Mensenrechtencommissie.

Het ledencongres van de Partij voor de Dieren heeft met een overweldigende meerderheid van 96,3 procent voor partijleider Esther Ouwehand als lijsttrekker gestemd. Er stemden zo'n 1600 leden. Daarmee heeft Ouwehand voldoende steun om aan te blijven na het conflict met het afgetreden bestuur.

Eerder maakte het nieuw gekozen bestuur bekend op dit moment geen reden te zien voor een onmiddellijk integriteitsonderzoek naar Ouwehand. Dat maakte bestuursvoorzitter Michiel Knol bekend op het drukbezochte ledencongres.

Knol gaf daarbij een duidelijk signaal af: "Wij hebben alle vertrouwen in Esther en de kandidaten op de lijst." Knol vertelde dat de enige integriteitsklachten die tegen Ouwehand zijn ingediend van leden van het oude bestuur kwamen. Het oude bestuur heeft daar nooit opheldering over willen geven.

Het bestuur gaat ook voorlopig in tegen de wens van medeoprichter van de partij en fractievoorzitter in de Eerste Kamer Niko Koffeman. Die zei bij Nieuwsuur dat hij wil dat het onderzoek doorgaat.

Er zijn geen concrete aanwijzingen voor integriteitsschendingen, zegt Knol. Het bestuur, dat voor een half jaar is benoemd, sluit ook weer niet uit dat er een extern onderzoek komt. Ze willen de stukken die het oude bestuur heeft overgedragen nog precies bestuderen.

Voorafgaand aan de verklaring van Knol stemden de leden al in meerderheid tegen een onmiddellijk integriteitsonderoek naar Esther Ouwehand. De helft van de leden was tegen, een kwart was voor.

Ouwehand raakte met het oude bestuur in conflict over de koers van de partij. Na een hoop gedoe en geruzie achter de schermen zette het oude bestuur haar als lijsttrekker aan de kant. Als reden werd gegeven dat er tegen Ouwehand integriteitsmeldingen waren gedaan.

Nadat Ouwehand een advocaat had ingeschakeld werd het besluit teruggedraaid en trad het bestuur af.

De discussie ging over de politieke rol en de toekomst van de partij. Ouwehand vond dat het bestuur de ontwikkeling van de partij tegenhield. Bijvoorbeeld door altijd aan te sturen op een rol in de oppositie in plaats van waar mogelijk mee te besturen, ook in de gemeenteraden.

Een grote groep fractievoorzitters uit gemeenteraden, provincies en waterschappen koos de kant van Ouwehand en zegde het vertrouwen in het partijbestuur op.

Maar daarmee is de discussie in de achterban nog niet afgerond. Een deel van de leden vindt dat door meebesturen de partijbeginselen en het opkomen voor dieren kunnen verwateren. Het nieuwe bestuur moet de discussie de komende maanden in goede banen zien te leiden.

Vandaag kwamen veel meer leden op het partijcongres af dan normaal. Een groot deel van hen kwam uit solidariteit met Ouwehand en omdat zij zich zorgen maken over de eenheid binnen de partij, vertelden zij.

Het congres is te volgen via deze site en NPO Politiek.

Op het ledencongres van de Partij voor de Dieren in Den Bosch hebben zich veel meer leden gemeld dan normaal. Er werden er 700 verwacht, maar er hebben zich zo'n 1600 mensen laten registreren.

Dat heeft alles te maken met het conflict dat zich de afgelopen weken afspeelde in de partijtop. Het inmiddels afgetreden bestuur zette partijleider Esther Ouwehand aan de kant als lijsttrekker. Die schakelde een advocaat in en werd alsnog lijsttrekker, waarop het bestuur aftrad.

Veel leden komen vandaag uit solidariteit met Ouwehand, vertellen zij aan de NOS. Zij wisten toen zij zich inschreven voor het congres ook nog niet dat Ouwehand toch lijsttrekker zou worden.

Veel leden voelen zich nu extra bij de partij betrokken, zeggen zij:

Op de agenda staan verschillende moties over de bestuurscrisis. Zo is er een motie "Oproep om te verbinden en respectvolle omgang met elkaar", een motie "Bevoegdheden politiek leider" en verschillende moties over de koers van de partij.

Verder stellen de leden het verkiezingsprogramma en de kandidatenlijst vast. Daar kunnen nog verschuivingen in plaatsvinden. Kamerlid Lammert van Raan bijvoorbeeld staat op een waarschijnlijk onverkiesbare plek 20. De leden kunnen hem nog naar plek 6 stemmen. Bij de tweede plek gaat het tussen Kamerlid Christine Teunissen en nieuwkomer Ines Kostic.

Bij de bijeenkomst is ook veel pers aanwezig. De partij heeft een hoek van de zaal gereserveerd voor leden die niet gefilmd willen worden. Ouwehand houdt naar verwachting rond 15.00 uur haar toespraak.

Het congres is te volgen via deze site en NPO Politiek.

Vijf politieke partijen hebben de aftrap gegeven voor de verkiezingscampagne. Op deze 'superzaterdag' stonden er twee nieuwe lijsttrekkers voor hun achterban: Dilan Yesilgöz bij de VVD en Henri Bontenbal bij het CDA. De bijeenkomsten zijn vooral bedoeld om zelfvertrouwen te tanken op weg naar 22 november, als Nederland naar de stembus gaat.

Bij de VVD is er na 17 jaar Rutte een wisseling van de wacht. De VVD wil voorkomen dat de partij inzakt, zoals zo vaak gebeurt als een zittende premier vertrekt. Yesilgöz hield een herkenbaar liberaal verhaal, maar nam ook een beetje afstand van het beleid van haar voorganger.

"We zijn te lang blind geweest voor wat er misging bij de overheid", zei ze, doelend op het toeslagenschandaal. "We moeten meer oog hebben voor de alledaagse zorgen van mensen." Op het gebied van asiel en migratie zijn er wat haar betreft te veel "waterige compromissen" gesloten, al gaf ze niet aan hoe het dan wel moet.

Toch prees ze Rutte: "Terwijl het stormde in de wereld, stond hij er altijd. Wat heeft Nederland toch veel aan je te danken." Daarna volgde een staande ovatie voor de vertrekkende partijleider.

Op het CDA-congres in Den Bosch werden truien verkocht met de tekst "Hen wie? Henri!". De nieuwe lijsttrekker moet nog werken aan zijn bekendheid. In de peilingen staat de partij nog steeds op verlies, maar Bontenbal hoopt op een mooie uitslag: "Wij gaan Nederland verrassen."

Het nieuwe verhaal van het CDA is volgens hem eigenlijk het oude verhaal, over een samenleving waarin mensen naar elkaar omkijken en waarin mensen fatsoenlijk met elkaar omgaan. "Wij zijn de wij-partij." Hij erkent dat het CDA de laatste jaren te veel is gaan "meedrijven met de stroom" van globalisering en individualisering.

Ook de SP heeft te maken met slechte peilingen. Lijsttrekker Lilian Marijnissen dreigt de zoveelste verkiezingsnederlaag op rij te gaan boeken. Terwijl een typisch SP-onderwerp als bestaanszekerheid nou juist een van de belangrijkste thema's is deze campagne.

Die belangstelling bij andere partijen is hypocriet, vindt Marijnissen. "Als ik Yesilgöz over bestaanszekerheid hoor, is het toch een beetje alsof je Sjaak Swart Hand in hand, kameraden hoort zingen", zei ze, refererend aan de voetbalklassieker Ajax-Feyenoord van morgen.

"Waar waren jullie dan die afgelopen jaren? Toen wij al pleitten voor een hoger minimumloon en maximering van de huren", vroeg Marijnissen. Het is volgens haar aan de SP om te voorkomen dat de beloftes van die andere partijen "net zo loos blijken te zijn als die van de zogeheten nieuwe bestuurscultuur".

BBB presenteerde zijn kandidaten op de kermis in het Overijsselse Bathmen. Voorvrouw Caroline van der Plas lag afgelopen week in de Tweede Kamer onder vuur, omdat ze samen met Pieter Omtzigt een voorstel indiende voor een hoger minimumloon, zonder precies aan te geven waar dat van betaald moet worden. Hoongelach was haar deel.

"Lach maar om ons. Lach maar om onze motie. Wij lachen op 22 november", zei Van der Plas. Ze herhaalde nog eens dat ze het verkiezingsprogramma van haar partij niet zal laten doorrekenen door het Centraal Planbureau (CPB), zoals veel andere partijen wel doen.

Het CPB kijkt vooral naar wat voorstellen kosten en niet wat ze de maatschappij opleveren, is de redenering van Van der Plas. Haar campagneleider en nummer 4 op de lijst Henk Vermeer voegde daaraan toe: "We zitten in allerlei crises op dit moment. En daar zijn we in terecht gekomen met een fantastische dekking. Maar je hebt niets aan dekking als je in een crisis zit."

Lijsttrekker Laurens Dassen van Volt vindt dat het hoog tijd is om allerlei zaken rigoureus te veranderen en slechte systemen aan te pakken. "Als we niet per direct radicale keuzes durven maken, weg van die slechte systemen, dan worden we verslagen", zei hij.

Traditioneel strijdt Volt voor een federaal Europa, een Europese krijgsmacht en meer inspraak via 'burgerberaden'. Maar Dassen vindt ook dat er "een grote fiscale schoonmaak" moet komen. Niet alleen de toeslagen moeten worden afgeschaft, maar ook alle kortingen, aftrekposten en premies. Die worden vervangen door één basistoelage, als opmaat naar een basisinkomen, dat iedereen krijgt.

Mensen met problematische schulden moeten beter worden geholpen door de overheid. Volt wil een 'nationaal schuldenpardon', waarbij de overheid de schulden van mensen overneemt. Veel mensen zullen dat oneerlijk vinden, denkt Dassen. "Die reflex past helemaal in de heersende cultuur van wantrouwen. Maar precies die cultuur, daar wil Volt verandering in brengen."

Demissionair staatssecretaris Van der Burg van Justitie heeft dringend opvangplekken voor asielzoekers nodig. In een brief aan de gemeenten dringt hij erop aan om snel plekken beschikbaar te stellen.

Vanaf morgen heeft Van der Burg behoefte aan 450 opvangplekken, waarvan 250 voor alleenstaande minderjarige vreemdelingen (amv's). Vanaf maandag wil hij nog eens 750 plekken, waarvan 300 voor amv's.

Hij benadrukt dat zich dagelijks veel asielzoekers melden bij het centrum in Ter Apel. In september is het aantal altijd het hoogst, maar dit jaar zijn het er volgens Van der Burg bovengemiddeld veel: geregeld meer dan 250 per dag. In de nacht van woensdag op donderdag verbleven 351 alleenstaande minderjarigen in Ter Apel, veel meer dan de bedoeling is.

In het uiterste geval moeten asielzoekers worden ondergebracht in bijvoorbeeld hotels, maar Van der Burg wil dat voorkomen. Daarom heeft hij nu acuut extra opvangplekken nodig van de gemeenten.

De staatssecretaris wil uiterlijk morgen horen wat de gemeenten met zijn oproep doen. Hij voegt eraan toe dat ook na volgende week de nood hoog blijft.

Van der Burg doet al tijden pogingen asielzoekers eerlijker over de gemeenten te verdelen. Het is onzeker of zijn 'spreidingswet' het zal halen. De Tweede Kamer behandelt die wet volgende week.

Voor D66 zijn klimaat, onderwijs en "een eerlijke economie" de speerpunten in de verkiezingen. Demissionair staatssecretaris Vijlbrief, voorzitter van de commissie die het verkiezingsprogramma heeft voorbereid, presenteerde vanochtend het programma. Lijsttrekker Jetten zei dat dit het moment is om keuzes te maken die te lang zijn uitgesteld.

Nederland moet wat D66 betreft klimaatneutraal zijn in 2040 - het huidige, demissionaire kabinet gaat uit van 2050. Alle fossiele subsidies moeten worden afgeschaft en de grootste vervuilers worden hoger belast. Ook moet er van D66 één kaart komen waarmee je voor 49 euro buiten de spits kan reizen in het openbaar vervoer.

Verder krijgt iedereen een vast bedrag van 250 euro per jaar, om de hogere lasten op vervuiling te compenseren (een "klimaatbonus"). D66 wil verder rekening rijden invoeren. Vliegen op korte afstand wordt duurder en vliegveld Lelystad gaat definitief niet open.

In het programma staat ook dat op het gebied van voedsel en landbouw radicale keuzes nodig zijn. De partij houdt vast aan halvering van de uitstoot van stikstof in 2030. De positie van boeren ten opzichte van de voedings- en levensmiddelenindustrie moet worden versterkt.

D66, dat zich al jaren profileert als de onderwijspartij bij uitstek, wil ook nu blijven investeren in onderwijs. De partij vindt dat de studiebeurs voor mbo'ers net zo hoog moet worden als die voor studenten in het hoger onderwijs.

Verder moet er een vaste som geld beschikbaar zijn voor iedereen boven de 25 jaar om zich na zijn studie te blijven ontwikkelen. De partij spreekt van "een loopbaanboost" die voor mbo'ers kan oplopen tot 50.000 euro.

In het verkiezingsprogramma staat verder dat mensen met een middeninkomen minder belasting moeten betalen. Net als veel andere partijen wil D66 het minimumloon verhogen. De lasten moeten worden verschoven van werk naar vervuiling en vermogen.

De partij pleit verder voor de mogelijkheid dat werkende ouders samen in totaal een jaar betaald verlof kunnen opnemen. Kinderopvang moet gratis worden. D66 hamert, naar eigen zeggen "anders dan de linkse partijen", ook op minder regeldruk voor kleine ondernemers en meer investeringen in schone bedrijven.

Over migratie staat in het programma onder meer dat "voor alle vluchtelingen hetzelfde recht op gezinshereniging geldt" (onenigheid in de coalitie daarover leidde in juli tot de val van het kabinet). Volgens D66 ligt de kern van het migratiebeleid in Europa, maar zijn de huidige plannen te vrijblijvend. De partij pleit voor een "eerlijke verdeling" voor de opvang van vluchtelingen over alle EU-lidstaten.

D66 pleit ook weer voor de gekozen premier. Verder moet er een bindend correctief referendum komen. Het aantal Tweede Kamerleden wordt uitgebreid naar minimaal 260 en de Eerste Kamer wordt afgeschaft.

Het programma is nu nog een concept. De leden stellen het volgende maand definitief vast op het congres van de partij.

De Tweede Kamer wil de begroting van volgend jaar voor ongeveer vier miljard euro veranderen om zo de koopkracht van burgers te ondersteunen. Moties over het verhogen van het minimumloon, het verlagen van de benzineaccijns en het niet duurder worden van treinkaartjes zijn aangenomen.

Er waren ook moties die het niet haalden. Zo sneuvelde het voorstel van PVV-leider Wilders om koning Willem-Alexander te vragen af te zien van zijn loonsverhoging van 55.000 euro voor volgend jaar.

Wilders hoopte dat regeringspartij D66 zijn voorstel zou steunen. En dat deed D66, net als oppositiepartijen SP, Volt, DENK, Partij voor de Dieren, FVD, Groep Van Haga, JA21, BIJ1 en de zelfstandige Kamerleden Pieter Omtzigt en Nilufer Gündoğan. Dat zijn samen 71 van de 150 zetels; geen meerderheid dus.

Voorstel over kabinetsformatie

Een opvallende motie die het wel haalde kwam van de SGP. De Kamer steunt een voorstel om de Raad van State snel advies te vragen of het niet beter is om een "externe" partij in te zetten bij de kabinetsformatie. Er is haast bij, want de dag na de Tweede Kamerverkiezingen op 22 november, begint de formatie al.

De vorige kabinetsformatie duurde lang, in totaal 299 dagen (bijna tien maanden) en het proces verliep rommelig met de benoeming van verkenners en allerlei informateurs. De Tweede Kamer is daar ontevreden over en vraagt zich af of het in de toekomst niet anders aangepakt moet worden.

De SGP stelde gisteren in het Kamerdebat de vraag of koning Willem-Alexander niet toch een leidende rol moet spelen. De koning komt vandaag in de motie niet voor, maar dus wel een "externe" partij. Sinds 2012 wijst de Tweede Kamer zelf de informateurs en formateurs aan en niet meer het staatshoofd, zoals voorheen.

De stemmingen waren halverwege de avond al afgerond, waarmee de Algemene Beschouwingen uren eerder klaar waren dan gebruikelijk.

Koopkrachtmaatregelen

Een van de gevolgen van de stemmingen is dat het wettelijk minimumloon per 1 januari met 1,7 procent extra omhoog gaat. Nu ligt het minimum op 12,79 euro per uur. Met de verhoging gaat dat in de richting van 13,50 euro. Omdat uitkeringen en de AOW daaraan gekoppeld zijn, gaan ook die omhoog.

Daarnaast moet er meer geld naar het kindgebonden budget en de kinderopvang, zodat ouders minder hoeven bij te betalen. "Vandaag laat de Tweede Kamer zien dat we in staat zijn om ondanks alle verschillen de handen op elkaar kunnen krijgen en iets kunnen regelen voor alle mensen die al tijden moeite hebben om rond te komen", zegt fractievoorzitter Jesse Klaver van GroenLinks-PvdA.

Met de plannen is twee miljard euro gemoeid, dat betaald wordt door bedrijven die voor de winst hun eigen aandelen kopen en door banken zwaarder te belasten. Ook moet het toptarief in box 2 en 3 in de belasting omhoog.

Dit pakket, op initiatief van GroenLinks/PvdA, ChristenUnie en D66, wordt in ieder geval ondersteund door een groot deel van de oppositie. Dat zijn bij elkaar 76 zetels.

Ook was er een meerderheid voor het schrappen van de aanstaande verhoging van de brandstofaccijnzen. Dat voorkomt dat de prijzen aan de pomp met zo'n 20 cent per liter stijgen. Ook de energiebelasting, die mensen betalen over de rekening voor gas en elektriciteit, moet van de Kamer met 200 miljoen euro omlaag. De motie hierover van de VVD was mede ondertekend door de PVV, SP, ChristenUnie, BBB, SGP, JA21, Denk, Groep Van Haga, Den Haan en Omtzigt, bij elkaar 79 zetels.

Fractievoorzitter Sophie Hermans van de VVD noemt het "een aanvullende stap" op het pakket dat het demissionaire kabinet op Prinsjesdag presenteerde. Dat levert voor bepaalde groepen onvoldoende op. Hermans: "Mensen met een heel normaal salaris, politieagenten, verplegers, leraren of mkb'ers die hun vaste lasten zien stijgen."

Om dat pakket van 1,4 miljard euro te betalen, moeten de meeste ministers met de stofkam door hun begroting om geld te vinden. Volksgezondheid en Sociale Zaken zijn daarbij uitgezonderd. Ook eventuele meeropbrengsten uit de verkoop van aardgas moeten ervoor aangewend worden. En als het nodig is, mag er ook geld gebruikt worden uit het Nationaal Groeifonds, dat eigenlijk bedoeld is voor innovatieprojecten van bedrijven.

De Kamer wil verder dat het kabinet meer geld uittrekt voor het openbaar vervoer. Een zeer ruime Kamermeerderheid vraagt het kabinet 300 miljoen euro beschikbaar te stellen om een stijging van de kosten van kaartjes en "verdere verschraling van het regionale openbaar vervoer door het wegvallen van haltes en buslijnen" te voorkomen. Dat moet worden betaald met geld dat nog op de plank lag bij het ministerie van Financiën.

Ook moet de voorziene prijsstijging bij de NS niet doorgaan, wat de Kamer betreft. Daarvoor moet 120 miljoen euro beschikbaar komen uit de begroting van het ministerie van Infrastructuur en het 'Mobiliteitsfonds'. De motie over het openbaar vervoer, een initiatief van ChristenUnie en GroenLinks/PvdA, is ook ondertekend door VVD, D66, CDA, PVV, SP, Volt, SGP en BBB.

De Tweede Kamer wil dat het kabinet meer geld uittrekt voor het openbaar vervoer. Een Kamermeerderheid vraagt het kabinet 300 miljoen euro beschikbaar te stellen om een stijging van de kosten van kaartjes en "verdere verschraling van het regionale openbaar vervoer door het wegvallen van haltes en buslijnen" te voorkomen. Dat moet worden betaald met geld dat nog op de plank lag bij het ministerie van Financiën.

Verder moet ook de voorziene prijsstijging bij de NS niet doorgaan. Daarvoor moet 120 miljoen euro beschikbaar komen uit de begroting van het ministerie van Infrastructuur en het 'Mobiliteitsfonds'.

Voor beide wensen wordt een motie ingediend bij de Algemene Beschouwingen in de Kamer. De motie komt van ChristenUnie en GroenLinks/PvdA, maar ook de namen van veel andere fractievoorzitters staan eronder.

Er zijn en waren allerlei overleggen tussen fracties die iets willen veranderen aan de begroting voor volgend jaar. Gisteren deden fractievoorzitters al diverse voorstellen voor aanpassingen. Het gaat dan onder meer ook om het schrappen van de verhoging van de benzine- en dieselaccijns en om iets extra's te doen voor de laagste inkomens.

Demissionair premier Rutte zei in het debat vandaag alleen dat hij "hier staat om mijn eigen begroting te verdedigen". Volgens hem is dat een evenwichtig pakket. Hij wees er daarbij onder meer op dat het kabinet 2 miljard euro uittrekt om te voorkomen dat de armoede verder toeneemt.

Volgens Rutte hebben de voorstellen om dingen anders te doen allemaal hun voor- en nadelen. Maar ze moeten in elk geval goed worden "gedekt", benadrukte hij. De premier wacht af waar de Kamer nu mee komt: "Ik zie dat veel politieke kopstukken aanschuiven in de bankjes van politieke tegenstanders. Daar worden de compromissen gesloten."

Sinds de val van het kabinet zijn er geen 'vanzelfsprekende meerderheden' meer. Fracties proberen daarom diverse 'bondjes' te sluiten.

In het debat zei Rutte niet te verwachten dat de energieprijzen snel weer oplopen. Sommige fracties vinden dat het kabinet een plan klaar moet hebben voor als dat toch gebeurt. De premier benadrukte dat het Tijdelijk Noodfonds voor "kwetsbare huishoudens" wordt verlengd.

Volgens hem zijn er nu geen verdere maatregelen nodig. "Maar als het toch allemaal fout zou gaan, kun je altijd snel een regeling als we vorig jaar november en december hadden met die 190 euro in het leven roepen." Consumenten en andere kleinverbruikers kregen toen een energiecompensatie van 190 euro per maand.

In het debat wees Rutte het plan van PVV-voorman Wilders van de hand om de koning te vragen af te zien van de begrote salarisverhoging van 55.000 euro. Wilders wees erop dat er mensen in Nederland zijn die erop achteruitgaan en volgens de PVV-voorman is het verschil met het staatshoofd te groot.

Rutte antwoordde dat in de wet staat hoe het salaris van de koning wordt vastgesteld: het groeit mee met het salaris van de vicepresident van de Raad van State, nu Thom de Graaf. Volgens Rutte is het voorstel van Wilders ongepast. "Als we dit iedere keer weer ter discussie stellen, wordt het een zootje."

Hogere minimumlonen? Een stop op nog hogere prijzen aan de pomp? Het is nog onduidelijk of politieke partijen het in de Algemene Politieke Beschouwingen eens worden over plannen om meer te doen voor de koopkracht dan het demissionaire kabinet.

Dat kabinet kondigde op Prinsjesdag aan met onder meer 2 miljard voor armoedebestrijding te komen. Vrijwel alle partijen zeggen meer te willen doen dan dat, maar meerderheden voor plannen zijn nog niet in zicht.

Zo vinden VVD, PVV, Forum voor Democratie, BBB, SP, Denk, JA21, Groep Van Haga en het Kamerlid Den Haan dat de accijnsverhoging van benzine en diesel van 1 januari aanstaande van tafel moet. Maar onduidelijk is nog waar het van betaald moet worden. Door het ontbreken van die dekking twijfelt het CDA. Bovendien vindt die partij dat er ook meer geld moet komen voor het openbaar vervoer, iets wat ChristenUnie, PVV en GroenLinks-PvdA ook bepleitten.

Veel partijen komen in hun verkiezingsprogramma met voorstellen voor een hoger minimumloon, maar in het debat plaatsen VVD en CDA ook kanttekeningen bij het verhogen ervan. VVD-fractievoorzitter Hermans noemt het niet "de eerste keus die ze maakt". Ze wil ook iets doen voor mensen met een middeninkomen.

CDA-lijsttrekker Bontenbal vindt een verhoging van het minimumloon sympathiek, maar ook risicovol. Hij wijst op economen die al langer waarschuwen voor de effecten ervan op de prijzen. "Hebben we dat wel genoeg voor de bril?", vraagt hij zich af. Het lijkt er niet op dat een meerderheid voor komend jaar al iets aan het minimumloon zal wijzigen.

Het debat ging veelal over de koopkracht, maar er ontspon zich ook een opmerkelijke discussie tussen PVV-leider Wilders en Forum-voorman Baudet.

Waren de afgelopen jaren de pijlen bij de Beschouwingen vaak op Rutte als premier gericht, nu was dat nauwelijks het geval. Partijen stelden Rutte maar weinig vragen, hij zou in zijn beantwoordingstermijn donderdag dan ook wel eens snel klaar kunnen zijn.

De verwachting is dat er lange pauzes - schorsingen - zullen zijn zodat partijen nog de tijd hebben om te kijken of er meerderheden gevonden kunnen worden voor hun op donderdag voorgestelde plannen. Bij de stemmingen, aan het eind van de Beschouwingen, zal pas duidelijk worden of dit echt is gelukt.

Wilt u het hele debat nakijken? Lees dan nog hier het liveblog van de eerste dag.

Tijdens de Algemene Politieke Beschouwingen ging het vandaag veel over vervoer. Sommige politici willen niet dat benzine en diesel duurder worden door hogere accijns, anderen mikken erop de prijzen voor het openbaar vervoer niet verder te laten oplopen. Wie is gebaat bij welke verandering? En welke gevolgen hebben aanpassingen in de benzine- en ov-prijzen voor het klimaat?

Het lijkt erop dat een meerderheid van de Tweede Kamer de accijnsverhoging voor benzine en diesel wil terugdraaien. Eerder werden die accijnzen verlaagd in verband met de hoge brandstofprijzen, maar vanaf 1 januari gaan ze weer omhoog.

Dat stuit op weerstand in de Tweede Kamer. Volgens SP-leider Lilian Marijnissen is een accijnsverhoging onverstandig, want 2,50 euro per liter benzine is volgens haar niet te doen voor Nederlanders die al krap bij kas zitten.

Maar bij die redenering plaatsen deskundigen kanttekeningen: als politici iets willen doen voor mensen die krap bij kas zitten, kunnen ze beter aan andere knoppen draaien dan aan de brandstofaccijns. Want, zegt ING-econoom Marten van Garderen, inkomenspolitiek bedrijf je niet via de auto. "Het is zonde van het geld."

Het niet verhogen van de brandstofaccijns kost naar schatting namelijk 1,2 miljard euro. Maar dat geld komt volgens Van Garderen juist terecht bij de mensen met hogere inkomens. Hij heeft uitgerekend dat rijke Nederlanders drie keer meer voordeel hebben van een lagere accijns dan lage inkomens. Zij rijden en tanken meer.

VVD-fractievoorzitter Sophie Hermans sprak vandaag tijdens het debat over een "ongelofelijk forse" prijsstijging, "terwijl een heel grote groep mensen in Nederland elke dag afhankelijk is van de auto." BBB-leider Caroline van der Plas vreest dat hogere brandstofprijzen andere nadelige effecten hebben. "Ondernemers die nu met hun mkb-busje op de weg rijden en straks nog hogere lasten hebben, zullen die moeten doorrekenen in de prijzen van hun producten, waardoor de burger per saldo weer het haasje is."

Maar als het doel is om mensen die krap bij kas zitten meer financiële ruimte te geven, dan is het volgens Van Garderen nuttiger om bijvoorbeeld naar de inkomstenbelasting te kijken. Daarmee kan gericht worden gezorgd dat wie minder verdient wat meer overhoudt, in plaats van dat een groot bedrag uit de staatskas bij automobilisten met een hoger inkomen terechtkomt.

Een ander argument om te sleutelen aan de brandstofaccijnzen is duurzaamheid. Volgens Erik Verhoef, hoogleraar ruimtelijke economie aan de VU, is het aannemelijk dat meer mensen de trein pakken als benzine duurder wordt. "Of automobilisten zouden een lagere snelheid kunnen kiezen, of ze nemen sneller een zuinigere auto."

CDA-leider Henri Bontenbal heeft "sympathie" voor het plan om de accijnzen laag te houden. Toch verwees hij tijdens de Algemene Politieke Beschouwingen ook naar de hierboven geciteerde onderzoeker van ING, die zegt dat vooral hoge inkomens profiteren. "Daarnaast zit er in het voorstel weinig voor het regionale ov", zegt Bontenbal.

Dat brengt ons bij het treinkaartje. De NS mag de tarieven komend jaar 3,5 procent verhogen bovenop de naar schatting 5 procent inflatiecorrectie. Dat is tegen het zere been van GroenLinks en ChristenUnie, die een voorstel indienden om de extra tariefverhoging van 3,5 procent te schrappen.

Volgens ING-econoom Marten van Garderen is het profijt van lagere ov-prijzen gelijker verdeeld tussen hoge en lage inkomens. "Want zowel mensen met lage als hoge inkomens gebruiken het ov." Maar nog steeds is het beter om inkomensbeleid via de belastingen te regelen als het doel is om de groep met lagere inkomens te helpen, stelt hij.

Daar sluit hoogleraar Verhoef zich bij aan. "Want als je treinen voor iedereen subsidieert, kan ook een rijke hoogleraar vervoerseconomie goedkoper reizen", verwijst hij naar zichzelf. "En dat is helemaal niet nodig."

Daarbij gaat het nu steeds over gemiddelden. Wie niet in de buurt van een goede ov-verbinding woont, heeft weinig aan lagere tarieven. Wie geen auto heeft, profiteert niet van een lagere accijns.

Of lagere ov-tarieven ook voor het klimaat gunstig uitpakken, is de vraag. Het Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid berekende dat een prijsverlaging van 40% van de ov-tarieven weliswaar tot meer gebruikers van het openbaar vervoer leidt, maar niet tot veel minder automobilisten. De afname van CO2-uitstoot blijft daarom beperkt.

Terug naar de brandstofaccijnzen: door de aanstaande verhoging lijken benzine en diesel tot 21 cent per liter duurder te worden. VVD, PVV, Forum voor Democratie, BBB, SP, Denk, JA21, Groep Van Haga en het Kamerlid Den Haan willen die prijsverhoging schrappen. Of dat ook daadwerkelijk gebeurt, zal pas later duidelijk zijn. Op dit moment is het Tweede Kamerdebat over de begroting voor 2024 nog bezig.