Het is cruciaal voor de economische groei en welvaart van een land: de arbeidsproductiviteit. Die geeft aan hoeveel werk je gedaan krijgt in een uur en dus hoe efficiënt dat wordt gedaan. Vorig jaar groeide de economie met 1,8 procent en de arbeidsproductiviteit met 2,4 procent, blijkt uit nieuwe cijfers van het CBS. Het is de hoogste stijging in 20 jaar tijd.

De cijfers zijn goed nieuws, zeggen verschillende economen tegen de NOS. Al jaren roepen beleidsmakers op tot meer investeringen om productief te zijn. Toch zegt het nieuwe cijfer lang niet alles. "Sterker nog, het kan een vertekend beeld geven van hoeveel productiever we daadwerkelijk zijn geworden", aldus CBS-hoofdeconoom Peter-Hein van Mulligen.

Hoe zit dat en wat betekent het cijfer wel?

Gratis bier

"Arbeidsproductiviteit is het gratis bier van de economie", vat macro-econoom Jasper Lukkezen samen. "De arbeidsproductiviteit stijgt als je meer produceert met hetzelfde aantal mensen. Bijvoorbeeld door met machines sneller te produceren. Produceer je per gewerkt uur meer, dan stijgt die productiviteit."

Volgens hem is er bij een hogere arbeidsproductiviteit bovendien amper sprake van een trade off. "Het is niet zo dat als de arbeidsproductiviteit omhooggaat, dat ten koste gaat van iets anders. We worden er allemaal beter van."

Er zijn maar een paar jaren in de afgelopen decennia waarin we juist minder productief werden. "Hogere arbeidsproductiviteit komt vaak door technologische vooruitgang, en er is nooit sprake van technologische achteruitgang", zegt Van Mulligen.

Gronings gas

Maar een groeicijfer van 2,4 procent is vrij uitzonderlijk. Het heeft volgens economen meerdere verklaringen. Een daarvan is opvallend genoeg het dichtdraaien van de Groningse gaskraan: dat was een directe klap voor het landelijke productiviteitscijfer. Ook nog jaren later.

Dat komt doordat veel geld werd verdiend met het winnen van gas met naar verhouding weinig mensen. "Dat was dus een sector met een hoge arbeidsproductiviteit die toen wegviel", aldus Van Mulligen. Daardoor was de arbeidsproductiviteit de jaren daarna lager, en de stijging in 2025 ten opzichte van het jaar daarvoor dus extra hoog.

Daarnaast daalde het aantal uren dat we werkten afgelopen jaar met 0,6 procent. En dat verhoogt dus ook die arbeidsproductiviteit. Reden volgens het CBS: het strenger handhaven op schijnzelfstandigheid sinds 2025 door de Belastingdienst. "Het aantal zzp'ers is namelijk afgenomen, waar dat aantal voorheen juist toenam", aldus Van Mulligen.

En dat is opmerkelijk, aangezien de economie als geheel wél is gegroeid. "In tegenstelling tot de financiële en de covid-crisis. Toen zag je ook dat het aantal gewerkte uren bij zelfstandigen flink daalde."

Waarom zzp'ers nu ook minder uren hebben gewerkt is, los van die wetswijziging, volgens Van Mulligen niet duidelijk. "Het is in ieder geval niet zo dat zzp'ers hetzelfde aantal uren in loondienst zijn gaan werken."

Gebeurtenissen uit het verleden kwamen ook in 2025 tot uiting. Denk aan corona, toen bedrijven hun personeel vasthielden terwijl er minder werk was. "Een goede IT'er aanhouden terwijl je er eigenlijk geen werk voor hebt, zoiets", zegt hoofdeconoom bij ING, Bert Colijn.

"Maar dit hamsteren van personeel is er inmiddels wel uit", zegt Colijn. Doordat de lonen ook stegen werd het duur om personeel aan te houden en zijn bedrijven op zoek gegaan naar efficiëntere manieren om te werken.

Dan is het de afgelopen tijd ook veel gegaan over kunstmatige intelligentie (AI) die banen zou kunnen vervangen. Afgelopen jaren kondigden banken ontslagrondes aan, zoals ING, ABN en Triodos. Als een van de redenen hiervoor werd ook AI genoemd.

"Matige productiviteitsgroei in de IT en de bankensector geven de indruk dat kunstmatige intelligentie nog niet veel effect op de cijfers heeft", zegt Colijn. Volgens hem is AI in ieder geval niet dé reden dat onze arbeidsproductiviteit vorig jaar is toegenomen.

Hoopvol cijfer

Waar sommige sectoren erbovenuit steken, zoals de maakindustrie, lijkt het er volgens Colijn op dat er in de meeste sectoren nu efficiënter gewerkt wordt. Fabrieken zouden met nieuwe machines meer kunnen produceren met minder mensen.

Al met al is het groeicijfer een hoopvol cijfer, vindt econoom Lukkezen. Maar echt tevreden is hij pas als over een paar jaar die groei standvastig blijkt. "Ik wijt de groei nu meer aan vertekeningen dan dat we onze arbeidsproductiviteitsagenda op de rit hebben. De tijd moet uitwijzen hoe dit over een paar jaar is."

Altijd rond 04.00 uur opstaan, elke dag hetzelfde ontbijt en, uiteraard, elke ochtend mails checken op de Mac: de routines van Apple-CEO Tim Cook zijn al jaren hetzelfde, maar daar komt binnenkort misschien wel verandering in. De 65-jarige Apple-topman draagt per 1 september het stokje over aan zijn opvolger John Ternus.

Toen Cook vijftien jaar geleden begon als CEO volgde hij Steve Jobs op, een van de oprichters van het bedrijf. Waar Jobs bekendstond als creatieve geest en zichzelf presenteerde als het gezicht van Apple, was Cook meer van de cijfers. Onder zijn leiding groeide de techgigant uit tot een bedrijf met een beurswaarde van meer dan 4 biljoen dollar.

Cook werd in 1998 aangenomen bij Apple, met als belangrijkste taak het op orde brengen van de toeleveringsketen. In zijn eerste jaren stroomlijnde hij die keten. Hij verkleinde het aantal toeleveranciers en fabrikanten waar Apple mee samenwerkte en focuste op het opbouwen van een relatie met de leveranciers.

Verder investeerde hij in technologieën waarmee Apple de voorraad nauwkeurig kon bijhouden en hij bedacht een just-in-time leveringssysteem. Daarmee kreeg Apple de onderdelen die nodig waren voor producten als de iPhone binnen op het moment dat ze nodig waren, in plaats van dat er van te voren een enorme voorraad werd opgebouwd.

Toen Jobs in 2009 wegens ziekte tijdelijk een stap terug deed, viel Cook voor hem in. Dat verliep zo goed, dat hij in 2011 definitief de rol van Jobs overnam. Zes weken nadat Jobs vanwege zijn gezondheidsproblemen stopte als baas van Apple, overleed hij aan alvleesklierkanker.

Onnauwkeurigheden

Met afstand het grootste succes van Apple was de iPhone. Nog altijd is de telefoonverkoop goed voor meer dan de helft van Apple's jaaromzet. Dat succes bleek lastig te evenaren.

Cook deed meerdere pogingen om innovaties op de markt te brengen, maar dat verliep niet altijd even soepel. Al vroeg in zijn carrière moest hij excuses maken over de werking van het navigatiesysteem Apple Maps. Na de lancering in 2012 kwam er meteen veel kritiek op de onnauwkeurigheden.

Ook de Apple Vision Pro, die in 2024 gepresenteerd werd als een mixed-reality-headset, was weinig succesvol. Cook presenteerde de gadget als "het platform van de toekomst", maar consumenten bleken niet bereid er ruim 3000 dollar voor te betalen.

De afgelopen jaren kwam er vooral kritiek op het tempo waarin Apple generatieve kunstmatige intelligentie ontwikkelt en implementeert. De release van een krachtiger versie van Siri, Apple's virtuele spraakassistent, is bijvoorbeeld al meerdere keren uitgesteld. Het systeem is nog altijd grotendeels afhankelijk van technologie van Google.

Ecosysteem

Toch waren er ook successen. Zo introduceerde Cook een succesvolle lijn draagbare technologie, zoals de Apple Watch en de bekende witte oortjes, de AirPods. Ook groeide Apple's diensten als iCloud, Apple Music en Apple TV onder Cooks' leiding uit tot een belangrijke inkomstenbron. Vorig jaar was een kwart van de Apple's jaaromzet afkomstig uit die diensten. Tien jaar geleden was dat nog zo'n 11 procent.

Daarmee zette Cook in op het ontwikkelen van een groter Apple ecosysteem waarin niet alleen de hardware, maar vooral ook de software een centrale rol kreeg.

Hoewel Cook per september stopt als CEO, blijft hij wel nauw betrokken bij Apple. Als voorzitter van de raad van commissarissen is hij verantwoordelijk voor de politieke lobby. In die rol lijkt hij ook een van zijn belangrijkste taken aan te houden: die van 'Trump-fluisteraar'.

De afgelopen jaren loodste Cook Apple meerdere keren door politiek ingewikkelde situaties. Apple verplaatste een groot deel van de productie de afgelopen decennia naar China, tot onvrede van de Amerikaanse president Trump. Washington doet al langer pogingen om een deel van die productie terug te halen naar Amerika.

Het vereiste nauwkeurig balanceerwerk van Cook, die regelmatig kritiek kreeg op zijn pogingen om Trump voor zich te winnen. Onlangs raakte hij nog in opspraak omdat hij aanwezig was bij een vertoning van de documentaire Melania in het Witte Huis, op dezelfde dag dat Alex Pretti in Minneapolis door federale agenten van de grensbewakingsdienst ICE werd doodgeschoten tijdens een protest.

Uitdagingen

Voor Apple pakt de strategie van Cook tot nu toe gunstig uit. De iPhone werd tijdens Trumps eerste termijn vrijgesteld van importheffingen en ook in Trumps tweede termijn blijven smartphones deels gespaard.

De komende tijd staan Apple verschillende andere uitdagingen te wachten. Zo neemt de druk om de leeftijd van gebruikers te verifiëren voordat zij bepaalde apps kunnen downloaden toe en wordt er in de politiek regelmatig gesproken over het reguleren van AI.

"Gelukkig voor Ternus zal Cook er zijn om die taak op zich te nemen", schrijft de bekende Amerikaanse techwebsite The Verge.

Het attractiepark Rivoli in Rotterdam heeft een nieuwe eigenaar. Ondernemer Wim Beelen bracht met 6,5 miljoen euro het winnende bod uit bij een veiling.

Rivoli is een pretpark dat de poorten nooit opende. Het is al jarenlang in aanbouw. Zo staan er een reuzenrad zonder gondels en een frame voor een achtbaan.

Ondernemer Hennie van der Most nam het terrein in 2012 in erfpacht met het plan er een attractiepark neer te zetten. Dat zou naast de Euromast en de Erasmusbrug beeldbepalend moeten zijn voor de skyline van Rotterdam.

50 miljoen

Van der Most zegt meer dan 50 miljoen in het project te hebben gestoken, maar uiteindelijk kreeg hij de financiering niet rond. Een grote schuldeiser liet het park veilen. Nu moet die schuldeiser nog definitief ja zeggen tegen het eindbod van 6,5 miljoen euro.

Als dat akkoord er komt, zou de nieuwe eigenaar Wim Beelen de plannen voor een attractiepark willen voortzetten. De gemeente moet dan nog wel de erfpacht verlengen, die loopt nu tot 2030.

Het is een van de belangrijkste textielbeurzen ter wereld: Techtextil. In de gigantische hallen van het Duitse beurscomplex Messe Frankfurt gaat het komende dagen niet zozeer over hippe prints voor een nieuw modeseizoen, maar over technologische en duurzame innovaties in de textielindustrie. Vandaag opent een Nederlands paviljoen op de beurs, en dat is volgens de sector hard nodig.

In het paviljoen - in kenmerkend oranje - presenteren elf innovatieve bedrijven zich aan een verwachte 37.000 bezoekers. Hun aanwezigheid in Frankfurt is een publiek-private samenwerking en komt mede voort uit het Actie Plan Circulair Textiel en het voormalige topsectorenbeleid van de Rijksoverheid.

De gedachte is dat een meer circulaire en digitale textielindustrie kan bijdragen aan het maatschappelijk verdienvermogen van Nederland. Met andere woorden: er is geld te verdienen aan verduurzaming van de sector. Eerder deze maand werd al bekend dat het kabinet 135 miljoen euro investeert in recyclingbedrijf Reju, dat textiel recyclet tot nieuw textiel. Met de subsidie bouwt het bedrijf een fabriek op industriecomplex Chemelot in Geleen.

Groot Europees platform

Op de beurs in Frankfurt komt de hele textielketen samen, vertelt Nanette Hogervorst van brancheorganisatie Modint. "Het gaat over hoe je een textielproduct maakt: kleding, maar ook huishoudtextiel, textiel voor de autobranche of de medische wereld. Welke stoffen, garen en machines gebruik je? Dat is waar duurzame innovatie begint", zegt ze. "We willen laten zien wat Nederlandse bedrijven allemaal in huis hebben. Zij hebben nog nooit zo'n groot Europees platform gekregen."

De deelnemende bedrijven leveren stuk voor stuk producten of technologieën die textiel meer circulair moeten maken. Dat wil zeggen dat zuinig wordt omgesprongen met grondstoffen, dat die grondstoffen zoveel mogelijk hergebruikt worden en uiteindelijk gerecycled. In ons land wordt jaarlijks zeker 215 miljoen kilo kleding afgedankt, blijkt uit cijfers van het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat. Minder dan 1 procent daarvan wordt gerecycled tot nieuwe kleding.

Sokken van textielafval

In het Nederlandse paviljoen staat onder meer het bedrijf Vodde, dat afgedankt textiel inzamelt om er sokken en garens van te maken. Een andere deelnemer is Saxcell uit Enschede, dat een duurzame methode ontwikkelde om textielafval om te zetten in nieuwe vezels om kleding mee te produceren. Andere deelnemers maken bijvoorbeeld geweven QR-codes die geen verstoring opleveren in recycleprocessen of leveren digitale platforms om de herkomst van kledingstukken in kaart te brengen.

Dit soort innovaties worden in de sector gevierd, maar het is voor bedrijven vaak een uitdaging om ze op te schalen. Schaalgrootte is juist nodig om als bedrijf te overleven, verder te innoveren en de kledingindustrie te verduurzamen.

Vooral financiering is een probleem, zegt Meliha Kesek van Saxcell. "In de textielsector is financiering best wel lastig te vinden op het ogenblik. Bovendien duurt het in deze sector gemiddeld langer om investeringen terug te verdienen dan in andere industrieën."

In Frankfurt kijkt het bedrijf ook uit naar nieuwe, internationale klanten. "De interesse in onze techniek is enorm en merken willen graag met ons werken. Toch is het voor velen nog lastig om een ander, duurzamer materiaal in hun productieketen te introduceren."

Ook onzekere wet- en regelgeving is een probleem. Duurzaamheidsregels voor Europese bedrijven worden aangekondigd, maar vervolgens uitgesteld of afgezwakt. Voor veel organisaties reden om verduurzaming op de lange baan te schuiven. De impuls waar circulaire textielbedrijven op zaten te wachten, blijft dan uit.

Toenemende concurrentie

Door die problemen staat de positie van Nederland als koploper in circulair textiel onder druk. "We doen het echt heel goed, zeker op het gebied van inzameling, sortering en recyclingtechnologie. Maar de rest van de wereld zit ook niet stil. We moeten beter ons best doen om te laten zien wat we hebben, en inzetten op Europese samenwerking. Anders worden we door andere landen ingehaald", zegt Hogervorst.

De brancheorganisatie wil op de beurs de Nederlandse voortrekkersrol benadrukken en hoopt dat deelname de bedrijven helpt aan waardevolle contacten. "Om te kunnen groeien moeten klanten en investeerders je wel kennen, en snappen wat je doet. Daarom zijn we hier."

Als je de komende jaren van plan bent een nieuwbouwhuis te kopen, is de kans groot dat die uit de fabriek komt. Minister Boekholt-O'Sullivan van Volkshuisvesting zet in op het bouwen van deze prefab woningen als onderdeel van een reeks maatregelen voor meer woningen.

Deskundigen zijn overwegend positief over de aangekondigde maatregelen, maar vragen zich af of het echt zo snel gaat leiden tot meer ruimte op de woningmarkt.

De minister trekt voor de maatregelen bijna 300 miljoen euro uit. Zo moeten er snel meer woningen bij komen. De minister hoopt hiermee de ambitie van 100.000 woningen per jaar te halen.

'Niet één gouden oplossing'

"In deze eeuw is die ambitie van 100.000 woningen nog niet een keer gehaald, dus als je dat wel wil halen is het een kwestie van alle zeilen bijzetten", zegt Frank Wassenberg van kennisinstituut Platform31.

Wassenberg is positief dat de minister op meerdere manieren de woningcrisis wil aanpakken. Zo wil ze bijvoorbeeld een "flexibele pool" van ambtenaren en experts die gemeenten en provincies kunnen helpen met het plannen en realiseren van woningen. Ook wil de minister sommige vergunningen afschaffen. "Het is allemaal nodig en goed, want er is niet een gouden oplossing voor het woningtekort."

Daar sluit Maurice van Sante van ING Research zich bij aan. "Voor alles op de woningmarkt moet je tijd nemen en dat tekort ga je morgen niet oplossen. Maar je moet van alles proberen en ik denk dat deze maatregelen allemaal wel een beetje gaan helpen."

Ook de Vereniging van Nederlandse Gemeenten is blij dat de minister de woningnood wil aanpakken, met name als het gaat over de aanpak van de oneindige bezwaarprocedures.

Volgens Wassenberg zijn die woningen uit de fabriek nodig, omdat de bouwsector die hoge vraag aan woningen niet aan kan. "Je ziet in de bouwsector dat de druk heel hoog is. We hebben te weinig bouwvakkers, dus alles wat in een fabriek gebeurt, is mooi meegenomen."

Volgens Van Sante hebben veel bouwbedrijven daarom de afgelopen jaren ook flink ingezet op het kunnen produceren van woningen in de fabriek. Maar het is dan wel belangrijk dat die fabriek blijft draaien. "Als je een fabriek hebt wil je niet dat die leeg komt te staan wanneer je er geen opdrachten voor krijgt."

Dat herkent Marja Elsinga, hoogleraar Woonbeleid aan de TU Delft. Ze staat positief tegenover de mogelijkheden die fabrieksmatig bouwen biedt. "Ik zie heel veel mooie projecten op dit gebied en het is een efficiëntere en goedkopere manier van bouwen."

Stroperigheid

"Je zou zeggen dat het bouwen in een fabriek snel moet kunnen, maar het gaat niet eenvoudig", zegt Elsinga. "Gemeenten hebben vaak specifieke eisen voor omgevingsvergunningen wat lastig is voor fabrieksmatige woningbouwers. Bovendien duren procedures vaak lang."

"Gemeenten hebben vaak lokale eisen die afwijken van wat een fabriek produceert. Dat gaat soms over iets dikkere muren of hogere ramen", noemt Wassenberg. "Er zijn 342 gemeenten met 342 eigen eisen. Daar kun je als fabriek niet mee uit de voeten en daar moet je eigenlijk vanaf."

Dat er op dit moment dus nog weinig uit de fabrieken komt heeft er volgens Wassenberg mee te maken dat er in de voorfase nog veel vertraging is. "Door bijvoorbeeld klagende bewoners of netcongestie worden projecten maanden uitgesteld. Ik kan me voorstellen dat fabrieken willen dat dat beter geregeld wordt."

Eerder bleek dat fabrieken die huizen bouwen niet op volle kracht draaien. Startblock uit Emmeloord vroeg zelfs een paar jaar terug het faillissement aan.

Keurmerk

Om die voorfase te versnellen werkt de minister aan een wetswijzigingen waardoor vooraf gefabriceerde woningen een typegoedkeuring krijgen. Volgens Elsinga houdt dat in dat woningtypen een bepaald keurmerk krijgen dat garandeert dat het type woning, inclusief varianten daarop, van goede kwaliteit is. Ze denkt daarom ook dat het kan helpen om gemeenten meer vertrouwen te geven.

Daar sluit Van Sante zich bij aan. "Als een bepaald type huis een goedkeuringsstempel krijgt kan dat helpen om zowel het vergunningstraject als het bouwen te versnellen."

Na de zomer volgt een actieplan waarin minister Boekholt de maatregelen verder uitwerkt.

Het steunpakket waarmee het kabinet reageert op de gestegen brandstofprijzen, leidt tot gemengde reacties. Het zit vol met gerichte maatregelen voor ondernemers, maar dit is niet zonder concessies voor sommigen.

Zo zegt ondernemersorganisatie MKB-Nederland dat er goede punten in de plannen staan, maar heeft het wel moeite met hoe deze worden betaald. Structurele regelingen voor kleine en startende bedrijven worden geschrapt voor tijdelijke maatregelen.

Ook Vereniging Zelfstandigen Nederland (VZN) is kritisch op het kabinet. "Natuurlijk is het goed dat er wordt gezocht naar oplossingen om burgers en sectoren te helpen, maar de rekening wordt nu structureel neergelegd bij startende en zelfstandige ondernemers", zegt VZN-voorzitter Connie Maathuis. Zij vindt het economisch onverstandig en op termijn zelfs schadelijk.

Een halvering van de motorrijtuigenbelasting voor grijze kentekens, vaak voor kleine ondernemers met een bestelbus, is een van deze maatregelen. "Het is fijn," zegt Karin van Elten, eigenaar van glazenwasserij, "maar als ik een beetje terugreken bespaar ik daarmee vierhonderd euro in de maand, terwijl ik door de hogere brandstofprijzen nu vierduizend euro extra kwijt ben".

Voor haar glazenwasserij rijden er dagelijks tien busjes, op grijs kenteken, naar verschillende locaties in Nederland. De hoge brandstofprijzen zijn een doorn in het oog. "Het is echt aftellen de laatste dagen. We kijken van het ene loon naar het volgende loon toe en kijken of we rond kunnen blijven komen", zegt Van Elten.

De brandstofrekening voor haar werkbusjes is flink gestegen sinds het uitbreken van de oorlog in het Midden-Oosten. Ze ziet graag dat de brandstofaccijnzen worden verlaagd. "Het is gewoon belachelijk dat we hier zoveel meer betalen aan brandstof dan in België en Duitsland."

Niet voor iedereen

Het is een bewuste keuze van het kabinet om de accijns aan de pomp niet te verlagen. Die maatregel is duur voor de staatskas. Bovendien helpt het ook groepen die het geld wel kunnen missen. Het CPB concludeerde afgelopen week dat gerichte steun effectiever is. Daaraan geeft het kabinet gehoor.

Bijvoorbeeld met een extra potje voor mensen die moeilijk de energierekening kunnen betalen. En subsidies voor huurders en woningeigenaren om hun huis te verduurzamen.

"Het kabinet kiest ervoor om de kwetsbaarste huishoudens te helpen", zegt Aggie van Huisseling, econoom bij ABN Amro. "En ze proberen het mogelijk te maken voor mensen en bedrijven om te investeren in verduurzaming, om weerbaarder te worden tegen dit soort schokken in de toekomst."

Duurdere drank

Het steunpakket kost bijna een miljard euro. Het geld wordt opgehaald door te draaien aan knoppen elders in de rijksbegroting. Zo verdwijnt de startersaftrek voor beginnende ondernemers en gaat de accijns op alcohol omhoog.

Dat is een politieke keuze, constateert Van Huisseling. "Je kunt twee dingen doen: de staatsschuld laten oplopen en dat overhevelen naar toekomstige generaties. Of de samenleving de lasten laten opvangen. Het kabinet kiest voor de tweede optie."

Ondernemers zullen dus ook moeten inleveren. De startersaftrek wordt in de plannen vanaf 2027 afgeschaft en de kleinschaligheidsinvesteringsaftrek (KIA) wordt 'versoberd'. Dat levert de overheid bij elkaar structureel tweehonderd miljoen euro per jaar op.

De startersaftrek geldt voor ondernemers die in de eerste vijf jaar een extra korting kunnen krijgen op hun inkomstenbelasting. De kleinschaligheidsinvesteringsaftrek helpt ondernemers om nieuwe machines of bedrijfsauto's aan te schaffen.

Signaal

Deze maatregelen zijn weliswaar in 2023 eerder negatief geëvalueerd door het ministerie van Financiën en zouden al worden afgebouwd, zegt belastingadviseur Cor Overduin. Toch geeft het huidige kabinet hier wel een signaal mee af. "Je zegt in feite tegen ondernemers: als je wil investeren in nieuwe apparatuur dan zoek je dat zelf maar uit."

Een bakker die een nieuwe oven wil aanschaffen kan met de regeling snel duizenden euro's goedkoper uit zijn. Zijn verwachting is dat ondernemers die al nadenken over dit soort investeringen, dat nu sneller zullen doen.

Overduin zegt wel dat een beetje ondernemer zich niet laat sturen door de overheid. "We moeten ook begrijpen dat de overheid niet alles op kan lossen voor ons, daar zou ook meer begrip voor mogen zijn."

Het kabinet debatteert woensdag over de plannen met de Tweede Kamer, er is naar verwachting een meerderheid voor.

Een Nederlandse stichting die is opgericht door twee privacyorganisaties wil een massaclaim starten tegen Odido. De organisatie wil geld zien nadat de telecomprovider in februari slachtoffer is geworden van cybercriminelen. Na de inbraak plaatste de hackersgroep ShinyHunters de persoonlijke gegevens van ruim 6 miljoen klanten op het internet.

De stichting hoopt dat zoveel mogelijk mensen een rechtszaak tegen Odido zullen steunen, zegt Eliëtte Vaal, de voorzitter van Consumers United in Court (CUIC), de organisatie die naar de rechter wil stappen. Ze wil Odido dwingen een schadevergoeding te betalen.

Als je als Odido-klant ook geld wilt zien, hoef je je niet per se bij deze stichting te melden, zegt Jay Doerga van de Radboud Universiteit. Hij doet onderzoek naar massaclaims die worden gestart rond de privacywet AVG.

CUIC moet wel aantonen dat Odido-klanten daadwerkelijk achter een rechtszaak staan, zegt hij. CUIC vertegenwoordigt automatisch alle getroffen Odido-klanten, zegt stichtingvoorzitter Vaal. Je kunt als Odido-klant ook later melden als het tot een schadevergoeding komt.

Slepende rechtszaak

Wanneer is dat dan? "Het kan wel vijf, zes of zeven jaar duren, misschien zelfs langer, voordat je daadwerkelijk je geld krijgt", zegt Doerga - áls Odido een schadevergoeding moet betalen. Dat komt omdat deze rechtszaken heel lang kunnen duren.

Allereerst moet CUIC aantonen dat het spreekt namens alle Odido-klanten, zegt Doerga. Daarvoor hebben ze steunverklaringen nodig. Ook moet de stichting aantonen dat het de rechtszaak voert omdat het privacy belangrijk vindt, en niet alleen omdat uit winstbejag, legt hij uit.

"Dat lijkt me hier geen ingewikkeld punt, omdat hier twee privacyorganisaties achter zitten. Maar in zo'n rechtszaak kan dat alsnog een paar jaar duren." Pas daarna kan zo'n rechtszaak over de inhoud gaan, zegt hij. Dat gaat over de vraag of Odido de wet heeft overtreden én of er schade is geleden die vergoed moet worden.

Wet overtreden?

"Dat de wet is overtreden, is een voorwaarde om een schadevergoeding te krijgen", zegt Doerga. "Of de wet daadwerkelijk is overtreden, is in deze zaak nog helemaal niet bewezen."

CUIC zegt zelf heel stellig van wel. Volgens de stichting heeft Odido gegevens veel langer bewaard dan het zelf aangaf, terwijl het bedrijf die gegevens helemaal niet mocht bewaren, zegt CUIC-voorzitter Vaal. Ook zegt Vaal dat Odido gegevens van klanten onvoldoende heeft beveiligd.

Odido wil niet reageren op die beschuldigingen. Op dit moment doet de Autoriteit Persoonsgegevens (AP) onderzoek of Odido de privacywet AVG heeft overtreden door gegevens langer te bewaren dan van de wet mag en of persoonlijke gegevens van klanten voldoende waren beveiligd.

Er zijn dus wel aanwijzingen, maar of de wet daadwerkelijk is overtreden staat nog niet vast, zegt Doerga. "Dat is wel een voorwaarde om een schadevergoeding te krijgen. Dat moet de AP dus beoordelen. Of de stichting moet daar de rechter van overtuigen."

Gegronde vrees

Als wordt vastgesteld dat Odido de wet heeft overtreden, ontstaat de mogelijkheid dat mensen een schadevergoeding kunnen krijgen. "In dit soort zaken betekent dat dat er 'gegronde vrees' moet zijn dat jouw gegevens kunnen worden misbruikt", zegt Doerga.

Volgens hem is dat niet moeilijk aan te tonen. "De hackersgroep heeft de gegevens gestolen en op het darkweb gepubliceerd. Ook is er veel media-aandacht voor geweest. Het zou niet gek zijn als jij als Odido-klant vreest voor misbruik."

Het is onduidelijk hoeveel schadevergoeding slachtoffers kunnen ontvangen, mocht het zover komen. Wel zegt CUIC dat er maximaal 25 procent van het bedrag worden ingehouden, onder meer om de advocaatkosten te betalen.

In deze video zie je meer over de ShinyHunters, de cybercriminele groep die de Odido-gegevens heeft gestolen:

De oorlog in het Midden-Oosten kan grote gevolgen hebben voor de voedselprijzen in delen van de wereld. Hoe langer de blokkade van de Straat van Hormuz duurt, hoe groter het tekort aan kunstmest in de wereld.

Daarvoor waarschuwen instanties binnen de Verenigde Naties (VN) en het Kiel Instituut voor de Wereldeconomie. Ook kampen boeren wereldwijd met gestegen energieprijzen.

Hoewel de impact voor Nederland en een groot deel van Europa waarschijnlijk beperkt blijft, kan de voedselzekerheid in gevaar komen in landen in het mondiale Zuiden die sterk afhankelijk zijn van de import van energie en kunstmest.

Kunstmest is van groot belang bij het verbouwen van voedsel. "Kunstmest draagt bij aan ongeveer de helft van alle voedseloogsten ter wereld", zegt Doriana Milenkova, economisch onderzoeker bij de Rabobank.

Aardgas

Voor de productie van kunstmest is veel aardgas nodig. Landen rondom de Perzische Golf hebben daar veel van beschikbaar en produceren dus veel kunstmest.

Volgens Milenkova gaat normaalgesproken ruim een kwart van de wereldwijde export van kunstmestproducten door de Straat van Hormuz, maar de afgelopen tijd dus niet. Daarnaast is kunstmestproductie ook op andere plekken duurder geworden door de gestegen gasprijzen.

Het zal waarschijnlijk nog even duren voordat de tekorten doorwerken in de wereldwijde voedselprijzen. Die stegen in maart licht, blijkt uit cijfers van de Voedsel- en Landbouworganisatie van de VN. Dat komt onder meer doordat er voorlopig nog voldoende voedsel op voorraad is.

Maar als boeren weer moeten gaan zaaien, kunnen ze genoodzaakt zijn minder kunstmest te gebruiken - omdat er minder beschikbaar is of omdat het te duur is.

Als gevolg kunnen oogsten kleiner worden. Zelfs als boeren wel nog genoeg kunstmest kunnen kopen, zal de hogere prijs daarvan deels doorwerken in de voedselprijzen.

Het Wereldvoedselprogramma van de VN kwam in maart met een alarmerende boodschap. Als het conflict doorzet tot halverwege dit jaar en de olieprijs boven de 100 dollar blijft (momenteel zit de prijs er een paar dollar onder), zouden dit jaar naar schatting wereldwijd 45 miljoen meer mensen met acute honger te maken krijgen.

Kwetsbare landen

Onderzoekers verschillen van mening over hoe groot het effect van het kunstmesttekort is. Het gaat om schattingen en het is moeilijk te voorspellen hoe de wereld precies reageert. Zo verwacht de Rabobank dat voedselprijzen vooral gaan stijgen door de energiecrisis en dat het kunstmesttekort de prijs niet verder zal opdrijven.

Het Duitse Kiel Instituut beschouwt het kunstmesttekort wel als ingrijpende factor, waarbij de hele keten - van energie naar kunstmest tot voedsel - wordt verstoord. Onderzoekers van het instituut berekenden hoe groot de impact kan zijn als de Straat van Hormuz ongeveer een jaar gesloten blijft. Daarbij wordt geen rekening gehouden met eventuele maatregelen die landen zouden kunnen nemen.

Ze schatten dat voedselprijzen in Zambia met zo'n 30 procent kunnen gaan stijgen in een jaar tijd. Ook Zuid-Aziatische landen, zoals India en Pakistan, kunnen te maken krijgen met stijgingen van meer dan 10 procent.

In deze grafieken zie je wat er zou gebeuren met de voedselprijzen als de Straat van Hormuz ongeveer een jaar gesloten blijft:

Ook bij een eventuele heropening van de zeestraat is een deel van de schade al gedaan, benadrukt Julian Hinz, een van de onderzoekers van het Kiel Instituut.

Dat ziet Rabobank-onderzoeker Milenkova ook. "Als de Straat van Hormuz weer volledig open is, duurt het zeker nog twee maanden voordat de handel terug is op normaal niveau", zegt ze. "Sinds de wapenstilstand is er nog geen één schip met kunstmest doorheen gevaren."

Bloomberg meldde afgelopen week dat de VN wacht op toestemming om een doorgang in de Straat van Hormuz te creëren om kunstmest door te laten. Het is onduidelijk hoe het daar nu mee staat.

Het kunstmesttekort raakt allerlei landen, waaronder India en Australië:

Correspondent Zuid-Azië Devi Boerema:

"In Zuid-Azië heerst er veel wantrouwen onder de boeren, omdat ze merken dat de kunstmestprijzen stijgen en de voorraden slinken. Het zaaiseizoen begint in een groot deel van de regio in juni en juli en minder kunstmest betekent minder oogst. Dat kan uiteindelijk tot hogere prijzen en zelfs voedseltekorten leiden.

Landen in de regio nemen maatregelen om de voedselzekerheid te beschermen. Zo heeft de Sri Lankaanse regering besloten om kunstmest te rantsoeneren en prijscontroles in te stellen. Toch hebben boeren ook daar nu al te maken met minder voorraad."

Correspondent Australië Meike Wijers:

"Het kunstmesttekort heeft de kwetsbaarheid van de Australische agrarische industrie blootgelegd. Er wordt gesproken van een tikkende tijdbom onder de voedselzekerheid van Australiërs. Nu al leidt het tot hogere prijzen in de supermarkt. Tel daar de gestegen brandstofprijzen bij op, en je hebt de ingrediënten voor een mogelijke recessie.

Daarom is premier Albanese de afgelopen dagen op bliksembezoek in verschillende Aziatische landen. Hij hoopt hier nieuwe deals te sluiten om de levering van kunstmest en brandstof veilig te stellen. Alleen zijn die landen weer afhankelijk van olie uit het Midden-Oosten. Dus een echte oplossing is voorlopig niet in zicht."

Klachteninstituut Kifid krijgt steeds meer klachten binnen over financiële dienstverleners. Dat komt grotendeels doordat mensen zich laten adviseren door chatbots, die ze aanraadt om hulp te vragen bij het Kifid, zegt directeur Eveline Ruinaard.

Wie niet tevreden is met een bank, verzekeraar of hypotheekverstrekker kan aankloppen bij het Kifid. Dat deden ruim 7800 mensen vorig jaar, 1800 meer dan een jaar daarvoor. Dat er veel mensen via chatbots bij het Kifid uitkomen, merken ze aan de manier waarop de klachten geformuleerd zijn.

Het Kifid vindt het prima dat mensen gebruikmaken van kunstmatige intelligentie om een klacht op papier te zetten. Maar een goed geformuleerde brief betekent niet dat de consument inhoudelijk goed zit.

Veel fouten

ChatGPT en andere AI-diensten maken veel inhoudelijke fouten, zegt Ruinaard. "Het kost ons vervolgens veel tijd om aan mensen uit te leggen dat de informatie die een AI-programma verzamelt niet altijd klopt. Daarom wil ik mensen oproepen: realiseer u dat deze programma's de waarheid niet in pacht hebben."

Vorig jaar heeft het Kifid bijna 3200 klachten behandeld en afgerond. De meeste (38 procent) gingen over schadeverzekeraars. Mensen vonden bijvoorbeeld dat ze te weinig vergoed kregen.

De klachtencommissie bemiddelt tussen consumenten en bedrijven die financiële diensten verlenen, om zo tot een oplossing te komen. Als de partijen er niet uitkomen, kan het Kifid een uitspraak doen. Als een bedrijf zich daar niet aan houdt, kan het Kifid in het uiterste geval een melding maken bij de Autoriteit Financiële Markten.

Bedrijven maken zich grote zorgen over de gestegen brandstofprijzen, blijkt uit een enquête van werkgeversorganisatie AWVN onder zijn leden. Tegelijk vrezen veel werkgevers dat een hogere kilometervergoeding in combinatie met een verhoging van de lonen tot een sterke kostenverhoging leidt.

Bedrijven zouden wel bereid zijn de kilometervergoeding te verhogen, als het kabinet besluit om de belastingvrije vergoeding te verhogen van 23 naar 25 cent. De meeste werkgevers geven nu vanwege deze grens een kilometervergoeding van 23 cent.

"Werkgevers zijn aan het kijken wie er het hardst getroffen worden door deze crisis en of er geen alternatieven zijn, zoals thuiswerken of met ov naar werk komen", zegt Anne Megens, directeur beleid en advies bij de AWVN. "Voor die groep zijn ze bereid de portemonnee te trekken, maar dus niet zomaar voor iedereen."

Verdelen van de pijn

Uit de rondvraag komt verder naar voren dat werkgevers vooral niet als enige willen opdraaien voor de gestegen brandstofkosten. Zij willen dat de lasten verdeeld worden over het bedrijfsleven, de overheid en werknemers.

"Ook bedrijven worden heel hard geraakt door de hogere brandstofprijzen. Niet overal zijn de bedrijfseconomische omstandigheden zo dat die vergoeding omhooggaat zonder dat dit iets betekent voor de loonruimte", zegt AWVN-directeur Megens.

Regionale verschillen

De pijn wordt bijvoorbeeld gevoeld bij een aantal bedrijven in de schoonmaaksector. Vooral schoonmaakbedrijven buiten de Randstad, die klanten hebben op afgelegen plekken, merken de gevolgen van de gestegen brandstofprijzen in hun portemonnee. Buiten de Randstad is het openbaar vervoer vaak minder makkelijk voor handen.

"We hebben leden die klanten hebben in een groot gebied en bijvoorbeeld vakantiehuisjes schoonmaken. Die kunnen de kosten niet zomaar doorrekenen naar hun klanten, maar ook niet vergoeden aan hun personeel", zegt Paul Fok, voorzitter van de branchevereniging voor schoonmaakbedrijven SIEV.

"Die bedrijven zitten wel met de handen in het haar, want als het te duur wordt voor hun personeel om naar werk te komen dan zien ze het aantal ziekmeldingen toenemen." Volgens Fok kampen veel schoonmaakbedrijven niet alleen met hogere brandstofkosten, ook de schoonmaakspullen zijn duurder geworden. Bovendien wordt er op dit moment in de sector onderhandeld over een nieuwe cao. De huidige loopt eind juni af.

De overheid heeft vorig jaar 2,6 miljard euro aan tabaksaccijns ontvangen, meldt het Centraal Bureau voor de Statistiek. Dat is 15 procent minder dan in 2024.

Tabaksaccijns wordt geheven op sigaretten, rooktabak zoals shag en pijptabak, en sigaren. De regering heeft in het Nationaal Preventieakkoord afgesproken om die accijns stapsgewijs te verhogen, om zo het gebruik van tabak terug te dringen.

Door die verhogingen is de accijns op sigaretten sinds 2020 verdubbeld. Voor rooktabak is de belasting verdrievoudigd.

Inkopen in het buitenland

Toch heeft die accijnsverhoging niet geleid tot hogere inkomsten. Volgens het CBS komt dat doordat minder mensen zijn gaan roken en rokers vaker sigaretten kopen in het buitenland.

In 2015 gaf 1 op de 4 mensen van 12 jaar of ouder aan soms te roken. Vorig jaar daalde dat naar ongeveer 1 op de 6. Vooral het aandeel mensen dat dagelijks rookt neemt af, van 18 procent in 2015 naar 12 procent in 2025. Het gebruik van vapes is niet meegenomen in deze cijfers.

Om de hoge tabaksprijzen in Nederland te omzeilen kopen rokers regelmatig sigaretten en shag in het buitenland, bleek uit eerder onderzoek van het RIVM.

In 2024 zei zo'n 12 procent van de rokers van 18 jaar of ouder tabaksproducten vaak of altijd in het buitenland te kopen. In 2020 was dat 5 procent. Buitenlandse aankopen leveren de Nederlandse overheid geen inkomsten op.

Het landelijk crisisplan olie treedt vandaag in werking. Het kabinet vindt dat nodig vanwege brandstoftekorten als gevolg van de Iran-oorlog.

Vooralsnog gaat het om fase 1 van het crisisplan en dat heeft geen directe gevolgen voor burgers. Maar volgende fases brengen opvallende mogelijke maatregelen met zich mee: autoloze zondagen, 80 rijden op de snelweg en een verbod op thuisbezorgdiensten.

De eerste fase houdt in dat de overheid zich voorbereidt op het scenario dat de olieproblemen verergeren. Ambtenaren moeten meer in gesprek met sectoren die veel brandstof verbruiken, zoals de transportbranche en de landbouw. Ook wordt extra gemonitord hoe groot de (internationale) brandstofvoorraad is.

Dat klinkt als open deuren, toch is het volgens ING-econoom Rico Luman goed dat het kabinet dit doet. "De voorraad loopt terug en het Midden-Oosten levert niet meer. Dan moet je alternatieven vinden. Dat is niet makkelijk want de hele wereld is op zoek."

Het landelijk crisisplan olie stamt uit 2023, toen er een energiecrisis was als gevolg van de Oekraïne-oorlog en de afbouw van Russische olie. "Toen hebben ambtenaren een hele lijst maatregelen opgesomd waar de politiek in principe gewoon uit kan kiezen", zegt econoom Mathijs Bouman.

Thuiswerken serieuze optie

Veel van die maatregelen gaan over benzine- en dieselgebruik beperken. Denk aan openbaar vervoer stimuleren of thuiswerken aanmoedigen. Dat laatste ziet ook de Europese Commissie als serieuze optie: zij adviseert bedrijven nu al minimaal één vaste thuiswerkdag in te stellen.

Een andere opvallende optie: bezorgdiensten verbieden die op diesel rijden. "Dat je dus gewoon zelf naar je restaurant moet fietsen", zegt Bouman. "In plaats van dat je een brommertje naar je huis laat komen."

Dit soort maatregelen zijn een druppel op een gloeiende plaat, denkt Luman. Wat volgens hem veel meer helpt is de maximumsnelheid op snelwegen verlagen naar 100 of zelfs 80 kilometer per uur. "Dat scheelt heel veel brandstof."

Net als autoloze zondag. De laatste dateert uit 1974. Maar Luman denkt niet dat Nederlanders daar opnieuw voor te porren zijn. "De wereld is wel wat veranderd sinds de jaren 70."

De kans lijkt vooralsnog niet groot dat dit soort verregaande maatregelen op korte termijn nodig zijn. Toch is het volgens de economen goed dat alle opties op papier staan.

Het crisisplan biedt ook de mogelijkheid een exportverbod voor fossiele brandstoffen in te stellen. Verder kunnen fabrieken die veel brandstof verbruiken een productieverbod krijgen. Dat kan volgens Bouman op basis van de Wet beschikbaarheid goederen uit 1952. Vorig jaar werd die wet voor het eerst gebruikt toen het kabinet ingreep bij chipfabrikant Nexperia.

De oorlog in Iran leidt tot de "grootste ontwrichting van de oliemarkt in de geschiedenis", aldus het International Energieagentschap. Vooralsnog is het einde van de crisis niet in zicht. Daarom komt het kabinet-Jetten vandaag met maatregelen om de pijn van prijsstijgingen aan de pomp te verzachten.

Haagse bronnen meldden eerder al dat het gaat om een hogere onbelaste reiskostenvergoeding voor werknemers, korting op wegenbelasting voor bestelbusjes van ondernemers en heropening van een noodfonds dat arme huishoudens helpt energierekeningen te betalen.

'Accijns verlagen beetje populistisch'

De verwachting is dat het kabinet er tot teleurstelling van enkele oppositiepartijen opnieuw niet voor kiest brandstofaccijnzen te verlagen. Duitsland doet dat wel - met 17 cent per liter - net als Spanje, Italië, Zweden en Griekenland.

Maar zo'n maatregel is een beetje populistisch, vindt Luman. "Het doet het goed bij het publiek. Maar het is een ongericht plan: uit onderzoek weten we dat de hoogste inkomens de meeste kilometers maken. En het kost al snel miljarden."

Het Nederlandse beleid kan hem juist bekoren. Niet alleen heeft hij vertrouwen in het crisisplan, ook kan hij zich vinden in de maatregelen die het kabinet vandaag voorstelt. "Er is veel commentaar dat het allemaal te lang duurt. Maar als econoom ben ik tevreden dat ze even hebben gewacht. Dit is goed doordacht."

Het is op z'n zachtst gezegd een opmerkelijke vraag. Kan AI (kunstmatige intelligentie) een 'kind van God' zijn? Het Amerikaanse AI-bedrijf Anthropic wilde die vraag bespreken met religieuze leiders.

Volgens de krant The Washington Post zaten ontwikkelaars van het bedrijf samen met vijftien christelijke kerkleiders twee dagen bijeen om te praten over het morele kompas van kunstmatige intelligentie. De bijeenkomst past in het plaatje dat Anthropic van zichzelf wil schetsen. 'Verantwoord' is een veelvoorkomend woord in de persberichten.

Maar hoe verantwoord is Anthropic nu echt?

"Het bedrijf positioneert zich als AI-veilig en tegelijkertijd is het de grootste versneller die telkens de nieuwe modellen naar buiten gooit. Het is een rare spagaat waar Anthropic zich in bevindt", legt AI-deskundige Paul Verhagen van het Den Haag Centrum voor Strategische Studies uit.

Stromingen

Om te begrijpen hoe Anthropic in het AI-landschap staat, moet je kijken naar de verschillende stromingen in de Amerikaanse techregio Silicon Valley. Dat zijn er grofweg twee: het zogenoemde effectief altruïsme en de AI-versnellers.

De eerste groep wil de wereld zo effectief mogelijk verbeteren en AI daarvoor inzetten. Tegelijkertijd maakt de groep zich zorgen dat AI zich ook tegen mensen kan keren. De extremen geloven zelfs dat AI de mensheid gaat uitroeien.

De andere groep, de AI-versnellers, gelooft dat AI de mensheid kan helpen. De extremen verwachten dat AI mensen vrijwel volledig kan vervangen. De wereld zou beter af zijn met meer AI en minder mensen, vinden ze.

Morele discussie

Anthropic lijkt zich te scharen onder die eerste groep. AI moet op "verantwoorde wijze" gebruikt worden. Uit die morele discussie ontstond Anthropic ook. Oprichter Dario Amodei werkte bij OpenAI, maar vertrok vanwege zijn zorgen over de ethische koers van het bedrijf. In 2021 richtte hij daarom samen met zijn zus Anthropic op.

Tot grote onvrede van zijn oude compagnon Sam Altman van OpenAI. De twee zijn als water en vuur. De onderlinge verhoudingen zijn er met de jaren niet beter op geworden: tijdens een conferentie in India begin dit jaar weigerden ze elkaar de hand te schudden.

In dat concurrerende landschap, waar enorm veel geld in omgaat, wordt de strijd steeds heviger. "Ze steken elkaar steeds aan. Zo van: 'Als de echte slechteriken het willen doen, dan doen wij het maar op de nette manier'", legt Verhagen uit.

Anthropic profileerde zich in die concurrentiestrijd als 'anders' toen het bedrijf een deal sloot met het Amerikaanse ministerie van Defensie. Voor 200 miljoen dollar leverde het AI-software aan het Pentagon. Alleen toen het ministerie een carte blanche wilde, gaf Anthropic tegengas. Die wilde als voorwaarde opnemen dat het model niet gebruikt wordt voor wapens en massa-controlesystemen waar geen mens meer aan te pas komt. In de rechtbank wordt dat gevecht beslecht.

Krachtig

Vorige week gooide Anthropic opnieuw hoge ogen met de lancering van een AI-model dat vooral sterk is op het gebied van cyberveiligheid. Het model zou zo krachtig zijn dat Anthropic het nog niet wil vrijgeven voor het grote publiek, omdat het ook misbruikt kan worden door criminelen om mee te hacken.

Het laat de spagaat van Anthropic weer zien: het bedrijf wil enerzijds voorzichtigheid uitstralen, anderzijds sluit het wel een deal met Defensie en maakt het een naar eigen zeggen zeer sterk AI-model dat te gevaarlijk is om te lanceren.

Volgens Jeroen van den Hoven, hoogleraar ethiek en techniek aan de TU Delft, moet je met "een stevige dosis scepsis en achterdocht" naar het bedrijf kijken. Het is namelijk ook een marketingtechniek van Anthropic om zich anders te positioneren dan anderen. Toch geeft Van den Hoven het bedrijf het voordeel van de twijfel.

"Als je dit soort standpunten inneemt, verplicht je je tot dingen en ben je daar als bedrijf ook op af te rekenen. Laten we deze mensen niet de hemel in prijzen om hun moraliteit. Dat er nog steeds veel ruimte is om te bewegen, begrijpen we allemaal. Maar je hebt minder ruimte dan OpenAI. Bij die mensen is het: zoals de wind waait, waait m'n jasje", vindt Van den Hoven.

China heeft nieuwe regels ingevoerd om "onjuiste beslissingen" van het buitenland tegen te gaan. Die regels verbieden individuen en organisaties om mee te werken aan maatregelen die Chinese belangen schaden, ook als de maatregel uit een ander land komt.

Wie dat toch doet, kan worden bestraft. De straffen lopen uiteen van boetes en het bevriezen van investeringen tot het beperken van de toegang tot China.

Experts zien deze nieuwe maatregelen als een verdere afbrokkeling van de macht van de Wereldhandelsorganisatie (WTO). Waar landen bij conflicten voorheen bij de WTO te rade gingen voor een oplossing, ontwikkelen ze nu steeds vaker hun eigen instrumenten. Het gevolg is dat bedrijven steeds vaker zullen moeten kiezen aan wiens wet ze zich willen houden.

De nieuwe Chinese maatregel past in een bredere ontwikkeling om de eigen belangen te beschermen tegen beperkende maatregelen. Zo'n vijf jaar geleden stelde China al de anti-buitenlandse sanctiewet in, bedoeld om het land te beschermen tegen strafmaatregelen die direct tegen China zijn gericht. Met deze regels gaat Peking nog een stapje verder.

Belangrijke handelspartners

"Met de nieuwe maatregelen kunnen bedrijven die meewerken aan sancties die niet direct tegen China gericht zijn, maar toch schade berokkenen, ook bestraft worden", stelt Guangyu Qiao-Franco, expert op het gebied van exportcontroles verbonden aan de Radboud Universiteit.

Denk hierbij aan de Amerikaanse ban die erop is gericht om geavanceerde chips uit Chinese handen te houden. Die heeft ertoe geleid dat de Nederlandse chipmachinegigant ASML sinds een paar jaar z'n meest geavanceerde producten niet meer aan China verkoopt. Indirect werkt het Nederlandse bedrijf mee aan een Amerikaanse maatregel die China's belangen schaadt, legt Qiao-Franco uit. En met de nieuwe wet kan dus ook een bedrijf als ASML worden bestraft.

Hetzelfde geldt voor sancties die zijn opgelegd aan belangrijke handelspartners van China, zoals Iran of Noord-Korea. Sancties tegen die landen raken indirect ook China's belang. Met de nieuwe wet heeft Peking ook in die situatie een stok om mee te slaan. Toch wordt de wet vooral als een defensieve maatregel gepresenteerd.

Onduidelijkheid

"De wet is een reactie op de almaar toenemende inspanningen van het Westen om China uit de wereldwijde toeleveringsketens te weren", aldus Qiao-Franco. Volgens haar probeert China dat te voorkomen, maar dan wel met eigen rechtsinstrumenten in plaats van de WTO met een oplossing te laten komen.

China is inderdaad niet het enige land dat wetten heeft om bedrijven te beschermen tegen buitenlandse maatregelen. Zo heeft de Europese Unie het zogenoemde EU-blockingstatuut: Europese bedrijven kunnen daardoor buitenlandse wetten negeren die EU-rechten ingrijpend beïnvloeden.

Er zijn overeenkomsten, maar ook verschillen, stelt voorzitter Jens Eskelund van de Europese Kamer van Koophandel in China: "De reikwijdte en de bevoegdheid van de Chinese wet om bedrijven en individuen te straffen veel verder."

Volgens hem zal de onduidelijkheid over wat nu volgens de Chinese wet strafbaar is het nog moeilijker maken voor Europese bedrijven om zaken te doen in China. De wet is per direct ingegaan; hoe die in de praktijk zal worden gebracht, zal nog moeten blijken.

Het overleg over een nieuwe cao voor rijksambtenaren wordt hervat. FNV, CNV, AC Rijksvakbonden en CMHF Overheid gaan in op een uitnodiging van minister Heerma van Binnenlandse Zaken om te komen praten. Nieuwe stakingen zijn daarmee voorlopig van de baan.

De afgelopen maanden legden rijksambtenaren meermaals het werk neer. Afgelopen dinsdag nog staakten meer dan 6000 rijksambtenaren, waardoor onder meer in de Tweede Kamer debatten werden afgelast. Bij eerdere stakingen waren er langere wachttijden bij bijvoorbeeld uitvoeringsinstantie DUO en de Belastingdienst.

Tot nu toe was de lijn van het kabinet dat een loonsverhoging er niet inzit voor rijksambtenaren. Die zijn ontevreden over deze zogenoemde 'nullijn', waardoor ze er dit jaar geen geld bij krijgen. De bezuinigingsmaatregel is nog ingevoerd door het kabinet-Schoof.

Volgens de vakbonden gaan alle 160.000 medewerkers van het Rijk er daardoor in koopkracht op achteruit. Vooral mensen die werken bij uitvoeringsinstanties zouden hard worden geraakt. Die instanties kampen al jaren met een hoge werkdruk en personeelstekorten.

'Loonbod verwacht'

De bonden verwachten dat minister Heerma nu toch met een loonbod komt. "Deze doorbraak is het directe resultaat van maandenlange acties door rijksambtenaren in het hele land", schrijven de bonden in een persbericht. "Nu is het zaak om snel te komen tot een fatsoenlijke cao."

De vakbonden zeggen trots te zijn op alle medewerkers die actie hebben gevoerd, met name op medewerkers van de Rijksschoonmaakorganisatie en ondersteuning van de Tweede Kamer. "Hun acties waren zichtbaar, voelbaar en hebben onmiskenbaar indruk gemaakt op de politiek."

Het gesprek met minister Heerma staat gepland op 29 april, meldt de FNV. Een paar dagen eerder, in de ministerraad op 24 april, moet blijken of de nullijn van tafel kan. Als het kabinet erbij blijft dat er geen loonsverhoging komt, gaan de bonden de rijksambtenaren oproepen om op 1 mei opnieuw te staken.

Wie dit jaar van baan wisselt, moet goed opletten. Een overstap van de ene naar de andere sector kan veel geld kosten, geld dat is bedoeld voor in je pensioenpot. In sommige gevallen kan iemand duizenden of zelfs tienduizenden euro's mislopen.

Daarvoor waarschuwen pensioenexperts en de pensioenfondsen zelf. De Tweede Kamer vraagt het ministerie van Sociale Zaken om opheldering.

Ook de Autoriteit Financiële Markten maakt zich zorgen: "Uitdiensttreding naar aanleiding van een baanwissel kan flinke effecten hebben. Wij roepen de hele pensioensector op hierover tijdig en duidelijk deelnemers te informeren."

Pijnlijke situaties

Het heeft alles te maken met de transitie waar de Nederlandse pensioenfondsen middenin zitten. Dertig fondsen, waarbij ruim de helft van alle werkende en gepensioneerde Nederlanders zijn aangesloten die deelnemen in een pensioenfonds, zijn tot nu toe overgestapt naar het nieuwe pensioenstelsel.

Voor de werkenden onder hen is de zichtbaarste verandering dat ze kunnen zien hoeveel er in hun persoonlijke pensioenpotje zit en hoe hoog de toekomstige maandelijkse pensioenuitkering mogelijk zal worden.

Iets minder dan de helft van de deelnemers in een pensioenfonds is nog niet overgezet in het nieuwe systeem. Dat gebeurt later dit jaar, volgend jaar of uiterlijk 1 januari 2028. Juist omdat nog niet iedereen 'over' is kunnen er financieel pijnlijke situaties ontstaan. Wie dit jaar van baan wisselt, loopt mogelijk compensatie mis.

Compensatie

Hoe zit dat? In het oude systeem dragen jonge werknemers meer af om zo de oudere generatie de zekerheid te kunnen geven van een stabiel pensioen. Naarmate die jongere werknemers zelf ouder worden, zorgen de generaties onder hen weer voor hun pensioen door meer in te leggen.

Maar die systematiek verdwijnt en dat levert een nadeel op voor werkenden in het midden van hun loopbaan. Zij hebben jarenlang extra geld ingelegd voor de generatie boven hen, maar kunnen niet meer rekenen op die hogere inleg van de generaties onder hen.

Daarvoor moeten zij worden gecompenseerd bij de overstap naar het nieuwe stelsel. Per pensioenfonds spreken werkgevers en werknemers met elkaar af hoe hoog die compensatie is. Op verzoek van de NOS heeft pensioenadviseur Aon berekend om welke bedragen het ongeveer gaat.

Deze bedragen zijn indicatief en gaan uit van een gemiddeld afgesproken compensatie van diverse pensioenfondsen. Niet overal is het compensatiepercentage even hoog en per fonds verschilt het welke leeftijdsgroepen in aanmerking komen.

Mislopen

Gemiddeld leven mensen nog zo'n 20 jaar na hun pensioendatum. Maandelijks kan die compensatie een paar tientjes schelen, maar in dit voorbeeld kan het oplopen tot 170 euro. En dat geld wordt door beleggingen waarschijnlijk meer waard.

De compensatie geldt alleen voor werknemers die actief deelnemen in het fonds op het moment van overstappen naar het nieuwe stelsel. Zogeheten 'slapers', die nog wel pensioenvermogen hebben staan bij een fonds, maar niet meer extra opbouwen, komen niet in aanmerking voor dat bedrag. En wie dit jaar naar een pensioenfonds gaat dat de overstap al eerder heeft gemaakt, krijgt daar niet alsnog die compensatie.

Een voorbeeld: een ambtenaar bouwt pensioen op bij het ABP. Dat fonds stapt pas per 2027 over. Deze ambtenaar maakt dit jaar een carrièreswitch, gaat de zorg in en gaat pensioen opbouwen bij zorgfonds PFZW. Dat fonds is al wel overgestapt. Deze werknemer loopt dus bij beide pensioenfondsen de compensatie mis.

Dit voorbeeld is niet toevallig gekozen. ABP heeft ruim 3 miljoen deelnemers van wie er 1,3 miljoen nog werken en maandelijks geld inleggen. Een ambtenaar moet dus even goed uitzoeken of een carrièreswitch dit jaar wel zo handig is.

Slapers

Er zijn zo'n 8,5 miljoen 'slapers' in Nederland: deelnemers die nog vermogen hebben bij een pensioenfonds, maar er geen geld meer inleggen. Daar zitten veel dubbelingen tussen: veel mensen hebben door de jaren heen bij verschillende pensioenfondsen vermogen opgebouwd.

Deze slapers krijgen geen compensatie op het moment dat een pensioenfonds overgaat op het nieuwe pensioenstelsel, zoals werkende deelnemers vaak wel krijgen. Vaak is dat geen probleem, want doorgaans bouwen mensen inmiddels vermogen op bij een ander fonds.

Ze krijgen daar dan alsnog compensatie, mits ze daar actief pensioen opbouwen op het moment dat het fonds overgaat op het nieuwe stelsel, maar wie dit jaar van baan wisselt en dus bij het oude pensioenfonds gaat 'slapen', moet dus opletten de compensatie niet mis te lopen bij zowel het oude als het nieuwe pensioenfonds.

Pensioenfondsen proberen deelnemers wel op de gevaren te wijzen. ABP bijvoorbeeld informeert deelnemers met voorbeeldberekeningen, nieuwsbrieven en een zaaltjestour door het land: "We communiceren actief naar deelnemers over compensatie bij specifieke levensgebeurtenissen die hierop van invloed kunnen zijn, bijvoorbeeld als een deelnemer van baan wisselt, ontslag neemt of met pensioen wil gaan."

Toch is de vraag zo'n waarschuwing van het pensioenfonds aankomt bij werkenden. Bij een baanwissel is het waarschijnlijker dat een werknemer vooral contact heeft met de oude en nieuwe werkgever. De AFM vraagt zich af of werkenden wel weten wanneer ze 'slapen' of nog actief zijn in een pensioenfonds.

Die zorg heeft de Tweede Kamer ook en die gaat binnenkort met minister Vijlbrief van Sociale Zaken (D66) in gesprek. Het ministerie roept sociale partners en pensioenfondsen op om mensen goed te blijven informeren.

Een Poolse man die na zeven jaar uitzendwerk door Albert Heijn werd weggestuurd, is in het gelijk gesteld in een rechtszaak die hij tegen de supermarktketen had aangespannen. Albert Heijn moet de man met terugwerkende kracht een vast contract geven en in zijn functie herstellen. Een belangrijke uitspraak voor andere uitzendkrachten, zegt vakbond FNV.

De 31-jarige Pawel Rudzki ontpopte zich de afgelopen maanden tot een symbool voor de rechten van Oost-Europese arbeidsmigranten die op uitzendbasis werken. In oktober werd hij weggestuurd bij een distributiecentrum van Albert Heijn in het Zuid-Hollandse Delfgauw.

Na een staking voor betere rechten voor uitzendkrachten merkte Rudzki volgens de FNV dat hij anders werd behandeld. Hij kreeg zwaardere roosters, werd genegeerd en beschuldigd van lage productiviteit, schrijft de vakbond. Uiteindelijk werd hij na enkele waarschuwingen weggestuurd.

Misgelopen salaris

Maar Rudzki liet het er niet bij zitten en stapte samen met de FNV naar de kantonrechter. Ook kwam er een actie op gang waarbij medestanders als steunbetuiging "Justice 4 Pawel" op de stoep voor verschillende AH-filialen kalkten.

De rechter heeft nu bepaald dat de Pool al sinds juni 2021 recht had op een vast contract. Albert Heijn moet hem weer in dienst nemen en misgelopen salaris uitbetalen.

Albert Heijn voerde tijdens de behandeling van de zaak aan dat Rudzki niet in dienst was genomen omdat hij niet goed genoeg Nederlands spreekt, maar volgens de kantonrechter is dat bij zijn diverse sollicitaties niet altijd duidelijk gemaakt.

De rechter vroeg zich ook af waarom de man hetzelfde werk dan wel mocht doen als uitzendkracht. Ook waarschuwingen die de Pool kreeg waren volgens Albert Heijn reden om hem bij sollicitaties af te wijzen, maar volgens de rechter was dat argument onvoldoende onderbouwd.

Signaal voor arbeidsmarkt

De FNV noemt de uitspraak belangrijk. "De rechter bevestigt in Pawels situatie dat iemand die ergens drie jaar lang als uitzendkracht werkt, het recht heeft om daarna in dienst genomen te worden", zegt FNV-bestuurder Levin Zühlke-van Hulzen. "Dit gaat niet alleen over Pawel. Dit is een signaal voor de hele arbeidsmarkt. Wie structureel werk doet, hoort daar ook zekerheid voor terug te krijgen."

Rudzki zelf is verheugd over de uitspraak en zegt ernaar uit te kijken weer aan het werk te gaan bij de supermarktketen.

Albert Heijn zegt kennis te hebben genomen van de uitspraak en deze te gaan bestuderen.

Persoonsgegevens van Nederlanders kunnen in handen komen van de Amerikanen, en dat houdt de politiek flink bezig. Het zegt veel over de veranderende relatie met de Verenigde Staten, maar het is onduidelijk of Nederland wel helemaal los kán komen van Amerikaanse tech.

DigiD en MijnOverheid worden beheerd door de overheidsorganisatie Logius, maar een deel van de IT-dienstverlening staat op computers van het Nederlandse bedrijf Solvinity. Het Amerikaanse bedrijf Kyndryl wil Solvinity overnemen en daar is al maanden onrust over.

Als de overname doorgaat, zou Kyndryl namelijk toegang kunnen krijgen tot persoonsgegevens zoals namen en adressen, maar ook de hoogte van iemands inkomen. Dat staat allemaal op MijnOverheid. Daarnaast kan het Amerikaanse bedrijf mogelijk de toegang tot DigiD blokkeren als het dat zou willen.

"En dat kan makkelijk voorkomen worden", zegt techspecialist Bert Hubert. "IT-dienstverleners zoals Solvinity bieden vaak diensten aan die echt maatwerk zijn en verweven zitten in het bedrijf, maar bij DigiD is dat niet het geval. Dat zit niet zo vastgekleefd aan Solvinity en is daarom vrij makkelijk naar een andere aanbieder te verhuizen." Hij ergert zich daarom aan de opstelling van de Nederlandse overheid.

Echt slappe hap

In de Tweede Kamer wordt gekeken naar de mogelijkheid om het DigiD-contract met Solvinity, dat in 2028 afloopt, niet te verlengen als het bedrijf in Amerikaanse handen komt. Een meerderheid van de Kamer roept het kabinet hiertoe in een motie op. Daar wordt dinsdag over gestemd. Tot de beëindiging van het contract zou de Amerikaanse overheid wel toegang hebben tot de gegevens.

"Dat is echt slappe hap en typisch Nederlands. De overheid heeft afgelopen jaren van alles uitbesteed en lijkt te zijn vergeten hoe ze zelf proactief moeten handelen, en dat gaat ten koste van onze data", zegt Hubert.

Hij schat dat je binnen een half jaar DigiD kan verhuizen naar een Nederlands techbedrijf. Volgens hem zijn er meerdere Nederlandse IT-aanbieders die deze data kunnen opslaan.

Maatwerk

Dan zijn er nog andere diensten met gevoelige informatie, zoals Mijnoverheid, maar ook het beveiligingssysteem van het ministerie van Justitie en Veiligheid, die niet makkelijk te verhuizen zijn. Dat is echt maatwerk en het is juist erg verweven met het bedrijf, zegt Hubert. "Het is een stuk moeilijker te verplaatsen, maar dat betekent niet de overheid daar niks aan kan doen."

De Autoriteit Consument en Markt (ACM) schreef dat er meerdere Nederlandse alternatieven zijn, maar dat het wel tijd en geld kost om de diensten over te zetten.

"Ik zie een grote beweging in de techsector waarbij klanten van IT-bedrijven steeds meer vragen stellen over de mogelijke risico's van hun data", zegt, Mark van Kampen die de techsector volgt bij de Rabobank.

"Met name in sectoren waarbij gewerkt wordt met gevoelige data, zoals bij de overheid en zorg- en financiële instellingen, worden meer eisen gesteld aan waar die data worden opgeslagen. Zij willen niet dat dit in handen kan komen van Amerika."

Niet gerust

Kyndryl heeft Tweede Kamerleden verzekerd dat Nederlandse gegevens geen gevaar lopen na een overname, maar de Kamer is daar niet gerust op. "De overheid zou extra maatregelen kunnen nemen om het de Amerikanen moeilijker te maken bij de data te komen, maar daarmee blijft het wel in Amerikaanse handen en dat moet je niet willen", zegt Hubert.

"De beveiliging van data kunnen zowel Amerikaanse als Nederlandse bedrijven goed verzorgen. Solvinity kan dit ook en is nu nog Nederlands, maar als het in Amerikaanse handen komt valt het onder de Cloud Act. Het risico bestaat dat de VS in het uiterste geval bij gevoelige data kan." zegt Van Kampen van de Rabobank.

De overname van het bedrijf achter DigiD en MijnOverheid wordt nog getoetst door toezichthouder Bureau Toetsing Investeringen (BTI). Dat geeft een advies, uiteindelijk besluit de minister van Economische Zaken of de overname door mag gaan.

"IRAN ZEGT DAT DE STRAAT VAN HORMUZ HELEMAAL OPEN IS", schreef de Amerikaanse president Trump, zoals vaker helemaal in hoofdletters, op zijn platform Truth Social. Hij reageert op de Iraanse aankondiging dat de Straat weer opengaat voor de commerciële scheepvaart.

Ondanks het enthousiasme van Trump is er nog veel onduidelijk over het opnieuw openstellen van de zeestraat, zeggen energiedeskundigen tegen de NOS.

"De schepen die momenteel vastliggen in de Perzische Golf gaan pas varen als bekend is wat de aankondiging van Iran precies inhoudt", zegt Lucia van Geuns, onderzoeker bij het Haags Centrum voor Strategische Studies (HCSS). "Wat gaat Amerika doen? Hoe lang houdt het bestand aan? Hoe zit het met de mijnen in het gebied? Er moeten eerst concrete veiligheidsgaranties worden gegeven."

ING-econoom Rico Luman noemt de opening goed nieuws. "Maar eerst zien, dan geloven. Er is al eerder aangekondigd dat de Straat open zou gaan en toen bleek het toch niet veilig genoeg."

Op de kaarten zie je waarom de Straat van Hormuz zo'n belangrijke plek is:

Als blijkt dat het inderdaad veilig is om erdoorheen te varen, is de volgende vraag hoe dat er praktisch uit gaat zien, zegt Luman. "Er liggen momenteel meer dan 800 schepen in de regio. Die kun je absoluut niet allemaal tegelijkertijd door de Straat krijgen."

Hans van Cleef, hoofd energieonderzoek bij onderzoeksbureau EqoLibrium, vermoedt dat de rederijen eerst de kat uit de boom kijken. "Als je naar de financiële markten kijkt, lijkt het alsof met de aankondiging van Iran alles weer in orde is. Maar dat is echt niet zo."

Als een olietanker dit weekend vanuit de Saudische oliehaven Ras Tanura vertrekt naar Rotterdam, dan kan de reis via de Rode Zee zo'n 24 dagen duren, schat ING-econoom Luman. "Als de reis rondom Kaap de Goede Hoop gaat moet je daar meer dan twee weken bij optellen." In die tijd blijven de olietekorten oplopen. "In het beste scenario kunnen we net op tijd het dreigende kerosinetekort voor vliegtuigen voorkomen."

De Koninklijke Vereniging van Nederlandse Reders (KVNR) reageert positief over de heropening van de Straat van Hormuz, maar is ook terughoudend. "Onze leden willen zo snel mogelijk weer kunnen varen, maar veiligheid en betrouwbaarheid moeten voorop staan", zegt directeur Annet Koster.

Er liggen momenteel een kleine honderd Nederlandse schepen vast in de Perzische Golf. Een heropening van de zeestraat kan betekenen dat die schepen na weken wachten weer terug naar huis kunnen varen.

Maar voor het zo ver is, wil de KVNR eerst garanties en volledige transparantie over eventueel geplaatste zeemijnen en andere risico's. Daarnaast moet er meer duidelijk worden over de feitelijke uitvoering. "Het is bijvoorbeeld nog niet helder of er sprake zal zijn van de eerder door Iran gevraagde tolbetalingen."

Aan de pomp

Een echte opening van de Straat kan snel doorwerken aan de pomp, zegt energie-deskundige Jilles van den Beukel van het HCSS. Toch kan het nog maanden duren voordat de prijs weer op niveau is van voor de oorlog.

"Het is niet zo dat als de olieprijs met 10 procent daalt, de prijs aan de pomp net zo hard zakt", zegt Paul van Selms van consumentencollectief United Consumers. "Dat komt ook doordat twee derde van de prijs uit belastingen bestaat. Het gaat waarschijnlijk niet meer dan een paar cent omlaag."

Volgens expert Van den Beukel kan het herstel van de brandstofprijzen zeker drie tot vier maanden duren. Hij wijst ook op de olieproductie die deels is stilgevallen. "Het kost tijd om de productie weer op gang te krijgen", zegt hij.

TommyTomato levert na de meivakantie weer gezonde warme lunchmaaltijden aan scholen. Het bedrijf meldt dat het in een afgeslankte vorm een doorstart maakt. Het distributiecentrum in Eindhoven wordt gesloten, maar die van Den Haag, Haarlem en Utrecht kunnen door. Scholen en ouders krijgen deze week een mail met meer informatie.

De doorstart is mogelijk dankzij een investering van de Impact First Group. Dit in Rotterdam gevestigde investeringsfonds steekt geld in lokale sociaal-maatschappelijke projecten. Het fonds gaat op zoek naar andere partijen of investeerders die het voortbestaan van TommyTomato kunnen ondersteunen.

Ruim twee weken geleden werd TommyTomato failliet verklaard door de rechtbank in Haarlem. De in 2020 opgerichte aanbieder van warme schoollunches was in acute geldnood gekomen toen een grote aandeelhouder een financiering plots afblies. Het bedrijf verzorgde wekelijks warme lunches voor ruim 30.000 kinderen op honderden scholen.

Vrij snel na het faillissement melden diverse partijen zich om een doorstart mogelijk te maken. Zelfs een crowdfunding werd opgezet om TommyTomato te kunnen laten doorgaan. Volgens medeoprichter Bas Turk doneerden twee mensen samen meer dan een ton om nog een week lang groentelunches op basisscholen te kunnen laten bezorgen: "De steun van scholen, ouders, kinderen, leveranciers en geïnteresseerden was enorm. Het laat zien dat wat wij doen iets betekent voor mensen."