Een beperkte groep mensen kan weer bestellingen plaatsen bij Albert Heijn. Dat laat het bedrijf op zijn website weten. Eerder zei de supermarktketen tot vandaag geen boodschappen te kunnen bezorgen. Zondag zei het dat bezorgers vanaf vrijdag pas weer gaan rijden.

Het gaat om klanten met een zogenoemde bezorgbundel en zakelijke klanten. Zij zijn hierover vandaag geïnformeerd.

De supermarkt schrijft dat het de systemen weer "stap voor stap" opstart. Toch is de situatie nog lang niet als vanouds. Albert Heijn benadrukt dat pas eenderde van de gebruikelijke bezorgcapaciteit beschikbaar is. De klantenservice is gedeeltelijk beschikbaar.

Begin vorige week had Ahold Delhaize, het moederbedrijf van Albert Heijn, te maken met een cyberaanval. Hierom haalde het bedrijf zijn systemen offline. Dit leidde al snel tot lege schappen in de supermarkten. Het bedrijf heeft hiervan maandag aangifte gedaan bij de politie.

Internetlek

Het nieuws komt op de dag dat veel websites uit de lucht zijn gehaald wegens een lek in PHP. Dit is een van de meest gebruikte programmeertalen. Uit voorzorg gingen de sites van DigiD, MijnOverheid en RTL Nieuws uit de lucht. Ook de Schiphol haalde zijn app tijdelijk uit de lucht.

Een woordvoerder van Ahold Delhaize zegt tegen het ANP op dit moment geen verband te zien met de recente cyberaanval bij de supermarktketen. "Voor zover we nu kunnen overzien, is er geen aanleiding om dit aan te nemen." Het onderzoek naar de cyberaanval loopt nog.

De acties in het streekvervoer zijn voor twee weken opgeschort. Vakbonden FNV en CNV zeggen dat ze een brief van werkgeversorganisaties hebben gekregen waardoor ze vertrouwen hebben in nieuwe gesprekken over een cao voor medewerkers in het streekvervoer.

Doordat de de bonden en de werkgevers opnieuw met elkaar om tafel gaan, zijn de geplande stakingen voorlopig van de baan, melden FNV en CNV in een persbericht. Dat geldt ook voor de staking die morgen zou plaatsvinden.

Begin oktober kondigden de vakbonden aan iedere week een dag te staken vanwege mislukte cao-onderhandelingen. Vorige week was het voor het eerst zover. Toen legden onder anderen medewerkers van vervoerders als Arriva, Keolis en Qbuzz het werk neer. Daardoor reden in verschillende regio's veel bussen en regionale treinen niet.

'Belangrijke toezeggingen'

Gisteren stuurde de werkgeversvereniging voor het openbaar vervoer (VWOV) al een brief met een uitnodiging om opnieuw te onderhandelen. Volgens de bonden was de brief nog te vaag.

Vanochtend kregen FNV en CNV een nieuwe brief, waarin volgens een CNV-onderhandelaar "alle voorstellen om de cao te verslechteren van tafel zijn gehaald". Volgens de vakbonden staan in de brief "belangrijke concrete toezeggingen", die voldoende basis bieden om de onderhandelingen opnieuw op te starten.

De vakbonden eisen onder meer 9,5 procent extra salaris over een periode van twee jaar en betere arbeidsvoorwaarden voor ouder personeel.

Bierbrouwer Heineken moet een schadevergoeding van meer dan honderd miljoen euro betalen aan de Griekse bierproducent Macedonian Thrace Brewery (MTB). Dat heeft de rechtbank in Amsterdam bepaald. Volgens de rechtbank is Heineken verantwoordelijk voor de wanpraktijken van zijn Griekse dochterbedrijf Athenian Brewery (AB).

Met de uitspraak lijkt er een einde te komen aan een langslepende rechtszaak waar Heineken al sinds 2014 in verwikkeld is. De Griekse mededingingsautoriteit stelde toen vast dat AB tussen 1998 en 2014 misbruik maakte van haar machtspositie op de Griekse biermarkt.

In 2024 bepaalde de rechtbank al dat Heineken verantwoordelijk is voor dat machtsmisbruik en nu krijgt de bierbrouwer de boete van 111,2 miljoen euro.

Athenian Brewery verkoopt onder meer het Griekse merk Alfa, naast Heineken en Amstel. De Atheense dochter van Heineken had als strategie om het bier van concurrenten te weren uit supermarkten en horecaketens. Dat deed het bedrijf door aan te dringen op exclusiviteitscontracten.

Winst misgelopen

Voor deze praktijken werden ook de Nederlandse baas in Athene en zijn opvolger al gestraft met een boete. Sinds die veroordeling eisten concurrenten, waaronder het relatief kleine Griekse MTB, in totaal 478 miljoen euro schadevergoeding.

Volgens de Amsterdamse rechtbank heeft het Griekse MTB jarenlang winst misgelopen. De omvang van de schade komt volgens de rechtbank neer op 43,3 miljoen euro en daar bovenop komt nog eens 67,9 miljoen rente. MTB eiste in eerste instantie 160 miljoen euro.

Ook de Deense biergigant Carlsberg claimde een miljoenenbedrag vanwege misgelopen inkomsten van zijn Griekse dochter Olympic Brewery, bekend van Mythos-bier. Die rechtszaak zit nog in de beginfase.

Heineken zegt in deze rechtszaak tegen MTB in hoger beroep te gaan. Volgens de bierbrouwer komt de hoogte van de schadevergoeding niet overeen met "het economische bewijs, de bedrijfssituatie van MTB en de Griekse biermarkt in die periode".

De vraag naar uitzendkrachten die werken in onder andere fabrieken en distributiecentra en op vliegvelden neemt toe. Daardoor doet uitzendbureau Randstad het de afgelopen drie maanden beter dan verwacht.

Het uitzendconcern presenteerde vandaag de kwartaalcijfers. Randstad heeft een paar kwakkelende jaren achter de rug. In Nederland werd dit mede veroorzaakt doordat de regels rondom tijdelijke werknemers werden aangescherpt.

Veel bedrijven keken daarom even de kat uit de boom voordat zij een uitzendkracht inschakelden, maar dit jaar zit het Randstad mee. De omzet groeide wereldwijd met bijna 4 procent naar meer dan 6 miljard euro.

Veerkracht

Ondanks de wereldwijde geopolitieke spanningen en de hoge brandstofkosten is de economie veerkrachtig , zegt Randstad. "Onzekerheid is het nieuwe normaal", zegt Randstad-topman Sander van 't Noordende. Die onzekerheid is voor bedrijven vaak juist de reden om hun flexibele schil te vergroten.

Juist in de industrie is de vraag groter en dat is in veel landen te zien. Zelfs in Duitsland nam de vraag naar uitzendkrachten met name in de autofabrieken toe. Volgens de Randstad-topman betekent de opleving daar ook veel voor Nederland. "Op de rug van Duitsland zien we in Nederland ook een extra vraag naar uitzendkrachten."

Datacenters

De grootste uitschieter is te zien in de Verenigde Staten. De omzet van Randstad steeg daar het afgelopen kwartaal met 9 procent in vergelijking met een jaar geleden. Volgens Van 't Noordende is dit te danken aan de economische groei in de VS. Die wordt voornamelijk veroorzaakt door de grote investeringen in de AI-sector.

Datacenters komen als paddenstoelen uit de grond en de bouw is bij uitstek iets dat door uitzendkrachten wordt gedaan.

In alle sectoren neemt ook de vraag naar uitzendkrachten met brede AI-kennis toe. "De scenario's van onze tech-guru's Sam Altman en Elon Musk, dat iedereen straks thuis zit zonder baan, wil ik rustig naar het Rijk der Fabelen verwijzen", zegt Van 't Noordende.

Zorgverzekeraar DSW verhoogt de premie voor de basisverzekering met 14,75 euro per maand. In euro's is het de grootste stijging tot nu toe. De kosten van een basisverzekering bij DSW komen volgend jaar uit op 173,25 euro per maand.

"In de acht jaar dat ik hier werk, heb ik niet zo'n grote stijging meegemaakt", zegt DSW-directeur Aad de Groot. DSW maakt traditiegetrouw als eerste zorgverzekeraar de nieuwe tarieven bekend. Andere zorgverzekeraars zitten doorgaans in de buurt van deze nieuwe prijs.

Hoewel het in euro's om de grootste stijging gaat, is het procentueel geen record. In 2011 ging de premie met 10 procent omhoog. Volgend jaar stijgt die met 9,3 procent.

Dat de stijging dit keer zo groot is heeft verschillende redenen. Voor dit jaar kon de premie gelijk blijven door een financiële meevaller, maar de zorgkosten zijn gestegen en de zorgverzekeraar moet ook rekening houden met volgend jaar. "Eigenlijk zien we dus in deze stijging twee jaar zorgkosten in één", aldus De Groot.

Ook hogere loonkosten en ziekenhuizen met een hogere energierekening drijven de kosten op, evenals de groeiende groep mensen die zorg nodig heeft. "De vergrijzing leidt tot een hogere vraag naar zorg en ook het aantal kankerdiagnoses stijgt de komende jaren", zegt De Groot.

De zorgverzekeraar pleit voor het promoten van een gezondere levensstijl. "Een groot deel van die diagnoses kan voorkomen worden als we inzetten op gezonder eten, minder alcohol en minder roken."

De verhoging van DSW komt hoger uit dan de 12,50 euro per maand die het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) had ingeschat. Dat komt volgens de verzekeraar doordat er wordt gekort op het landelijk budget dat door VWS beschikbaar is gesteld voor met name de geestelijke gezondheidszorg (ggz), de ziekenhuiszorg en voor wijkverpleging.

"Het ministerie heeft de korting niet meegenomen in die berekening", zegt De Groot. "Het is denk ik een eerste bezuiniging op de zorgkosten. Daarmee betaalt het Rijk minder, maar de individuele premiebetaler meer."

Waar ligt de pijn?

De stijging van de zorgpremie wordt niet helemaal opgevangen door de hogere zorgtoeslag van volgend jaar die veel mensen ontvangen. Die stijgt met 11 euro per maand minder hard dan de premie.

Vooral voor mensen die net boven de zorgtoeslagnorm uitkomen, is de stijging een behoorlijke tegenvaller. "Die mensen krijgen geen zorgtoeslag, maar moeten inmiddels wel een hoog bedrag maandelijks betalen", zegt De Groot. "Die voelen deze stijging nog het meeste."

De groep mensen die hun zorgverzekering niet meer kunnen betalen, neemt daardoor ook verder toe, blijkt uit cijfers van het CAK. Als iemand langer dan een half jaar zijn of haar zorgpremie niet heeft betaald, meldt de zorgverzekeraar dat bij het CAK.

Onbetaalbaar

Iemand met een betaalachterstand blijft dan wel verzekerd, maar betaalt een hogere zorgpremie aan het CAK. Wil een verzekerde weer de normale zorgpremie betalen, dan is een betalingsregeling met de verzekeraar nodig.

Uit cijfers blijkt dat er op dit moment 200.000 mensen zijn met een betalingsachterstand bij het CAK. In 2022 waren dat er nog 172.000.

Dat is geen verrassing voor DSW. "We zien een steeds grotere groep mensen die moeite hebben met het betalen van hun premie", aldus De Groot. Hij ziet ook dat meer mensen hun eigen risico in termijnen betalen, omdat het anders niet lukt. "Het is een pijnlijke verhoging, maar wij zijn genoodzaakt dit te doen."

De komende weken moeten ook andere zorgverzekeraars de premies bekendmaken. De deadline daarvoor is 12 november.

Het is onvermijdelijk dat de aarde meer dan 1,5 graad Celsius opwarmt. Dat concludeert de VN in een jaarlijks rapport. Het getal staat al meer dan tien jaar centraal in de aanpak van klimaatverandering. Het doorbreken van de grens van 1,5 graad illustreert hoe weerbarstig het tegengaan van klimaatverandering is.

Er zijn meerdere redenen waarom het niet is gelukt onder de grens te blijven. De afgelopen jaren had minder olie, steenkool en aardgas verbrand moeten worden, want de broeikasgassen die daarbij vrijkomen warmen de aarde op.

In de praktijk gebeurde het tegenoverstelde. "De uitstoot is blijven stijgen en we hebben weer een aantal jaar verloren", zegt Michel den Elzen, onderzoeker bij het Planbureau voor de Leefomgeving en de Vrije Universiteit, die meewerkte aan het VN-rapport.

Gewijzigde plannen

Het klimaatdoel valt ook niet meer te halen doordat verschillende landen minder deden dan werd verwacht. Zo schrapten de Verenigde Staten onder president Trump vrijwel al hun klimaatbeleid en bleken nieuwe klimaatplannen van andere landen maar mondjesmaat de uitstoot te drukken.

Bijna alle landen spraken tien jaar geleden in Parijs af de opwarming ruim onder de 2 graden Celsius te houden, en liever nog onder de 1,5 graad. De afgelopen jaren verwachtten steeds minder experts dat dit laatste nog haalbaar was.

Dit najaar erkennen ook de Verenigde Naties dat de wereld door de 1,5 graad zal schieten. Dat schreven ze in september en nu opnieuw in het jaarlijkse rapport over de voortgang van de aanpak van klimaatverandering. In november praten landen hierover op de klimaattop in de Turkse stad Antalya.

Tijdelijk overschrijding?

Het hoogst haalbare, stelt de VN, is nu om de overschrijding zo beperkt en kort mogelijk te maken. Daar zijn ingrijpende stappen voor nodig. Het gaat niet alleen om het gebruiken van minder steenkool, aardgas en olie, want zelfs als mensen stoppen met die uitstoot zitten er al meer broeikasgassen in de lucht dan voorheen. Die zou je deels uit de lucht moeten halen om de aarde af te koelen, zodat de opwarming weer onder de 1,5 graad komt.

"Dat kan met technologie om CO2 op te slaan of ook door meer herbebossing", zegt Den Elzen. Technisch is dat mogelijk, maar dat zou op een zeer grote schaal moeten. Je zou enorm veel land moeten beplanten of er zijn enorme aantallen 'CO2-stofzuigers' nodig. Het is de vraag of hier draagvlak, ruimte en geld voor is te vinden.

Hoezo 1,5 graad?

Een groep eilanden in de Stille Oceaan lanceerde in 2009 op de klimaattop in Kopenhagen het doel om de opwarming van de aarde onder de 1,5 graad Celsius te houden. Een sterke zeespiegelstijging is een bedreiging voor het voortbestaan voor deze laaggelegen landen; ze wilden daarom meer actie tegen klimaatverandering.

De top in Kopenhagen werd een mislukking. Maar zes jaar later spraken bijna alle landen in Parijs toch af de opwarming ruim onder de 2 graden Celsius en liever onder de 1,5 graad te houden. Ook toen klonken twijfels over de haalbaarheid.

De top in Parijs vroeg om een onderzoek naar het verschil in gevolgen tussen 1,5 en 2 graden opwarming. Drie jaar later publiceerde klimaatpanel IPCC de uitkomst. Hieruit bleek dat er flinke verschillen zijn.

Zo blijft bij 1,5 graad opwarming bijvoorbeeld een deel van de koraalriffen behouden, terwijl ze bij meer opwarming vrijwel geheel verdwijnen. Ook beperkt een stijging onder de 1,5 graad de zeespiegelstijging en de kans op extreme hitte die ook gevaarlijk voor mensen kan zijn.

Ook voor het beperkt houden van de overschrijding dringt de tijd. "De kans bestaat dat we ook van deze scenario's afscheid moeten nemen", zegt onderzoeker Den Elzen. Als de uitstoot de komende jaren stijgt of hoog blijft, dan gaat de wereldwijde opwarming verder. "Het is nu of nooit."

Groeiende technieken

Om onder de 2 graden Celsius opwarming te blijven, moeten landen de komende jaren alle zeilen bijzetten. Met het huidige beleid ligt de wereld op koers voor meer opwarming. Veel landen beloofden hun uitstoot terug te brengen naar nul, maar concrete plannen over hoe dit moet gebeuren, ontbreken vaak.

Opvallend genoeg zijn wind- en zonne-energie sneller gegroeid dan de onderzoekers hadden verwacht. Net als andere technologieën, zoals elektrische auto's en batterijen, die bij gebruik geen CO2 uitstoten. "Dat gaat inderdaad sneller dan verwacht", zegt Den Elzen. Maar het is tot dusver niet genoeg om het gebruik van olie, steenkool en gas te doen dalen.

Bekijk in deze video hoe 'Nederlandse' CO2 in Noorwegen ondergronds wordt gestopt:

Nederland heeft het minimale doel voor gas behaald om de winter uit te zingen. Staatsbedrijf Energiebeheer Nederland (EBN) meldt dat de gasopslag voor 64 procent gevuld is. Daarmee voldoet Nederland aan de minimale Europese eis.

EBN was twee maanden geleden door het ministerie van Economische Zaken en Klimaat gevraagd om te helpen de gasvoorraad aan te vullen. Normaal wordt dit door commerciële energiebedrijven gedaan in de zomer, als de gasprijs laag is. Maar door de oorlog in het Midden-Oosten waren de gasprijzen naar recordhoogte gestegen.

Nederland wilde de gasvoorraad deze winter voor 80 procent gevuld hebben. Maar in augustus bleek dit met een vulgraad van 45 procent niet meer haalbaar. Daarom werd het doel verlaagd naar de eis van 64 procent die de Europese Unie lidstaten oplegt.

Vermoedelijk gaat het verder vullen van de opslagen nog wel door. De Gasunie meldt vandaag dat de voorraad al is doorgestegen naar 65,5 procent.

Videoland mag alle sportlicenties en abonnees van Viaplay Nederland overnemen. Toezichthouder Autoriteit Consument & Markt (ACM) heeft de overname vanmorgen goedgekeurd. Daarmee zijn sporten als Formule 1, Engels voetbal, darts en hockey binnenkort bij Videoland te zien.

Voor de overname was goedkeuring van de ACM nodig, omdat onderzocht moest worden of Videoland niet te groot zou worden. Dat is niet het geval, oordeelde de ACM. Voor kijkers en adverteerders zouden er geen nadelen zijn, vooral omdat Videoland op dit moment met name films, series en programma's uitzendt.

Ook zijn de sportrechten die overgaan tijdelijk van aard, stelt de ACM. Viaplay Nederland mocht tot en met 2029 de Formule 1 in Nederland uitzenden. Als dit contract afloopt kunnen andere zenders proberen de licentie over te nemen.

Niet te groot

Het Scandinavische Viaplay zit al jaren in grote financiële problemen. Om die reden trekt het zich uit heel veel landen terug.

Videoland was altijd onderdeel van RTL Nederland. Ruim een jaar geleden kreeg uitgever DPG toestemming van de ACM om RTL over te nemen. Het uit België afkomstige DPG geeft in Nederland kranten uit zoals het AD, de Volkskrant, Trouw, Het Parool en verschillende regionale kranten.

De ACM verwacht niet dat DPG met de sportrechten en abonnees van Viaplay nu te groot wordt op de advertentiemarkt. Het aantal kijkers en adverteerders bij Viaplay was volgens de ACM niet groot genoeg.

PostNL wil een extra vergoeding van 80 miljoen euro voor komend jaar. Het postbedrijf zegt dat kosten blijven oplopen omdat steeds minder mensen en bedrijven brieven per post versturen, maar PostNL wel wettelijk verplicht is de post te bezorgen.

"De kosten die voortvloeien uit een wettelijke verplichting kunnen niet bij het bedrijf worden neergelegd. Deze onzekerheid legt een onacceptabele druk op het postbedrijf en onze medewerkers. Bovendien tast het de concurrentiekracht en investeringsruimte van PostNL als geheel aan", zegt Maurice Unck, directeur post bij PostNL.

Het postbedrijf roept het kabinet daarnaast ook op om de nieuwe Postwet snel in te voeren. Deze wet ligt sinds 2020 bij de Tweede Kamer. Op dit moment moet PostNL zich aan regels houden uit 2009. De postmarkt is sindsdien heel erg veranderd. Zo is volgens PostNL de hoeveelheid post de afgelopen 20 jaar met 70 procent afgenomen.

Eerdere verzoeken zijn afgewezen

Het is niet de eerste keer dat PostNL geld vraagt aan het kabinet. Ook voor dit jaar en vorig jaar heeft het bedrijf subsidieaanvragen gedaan. Het vorige kabinet heeft dit verzoek altijd afgewezen en er loopt op dit moment nog een juridische procedure voor deze aanvragen. PostNL stelt dat het in 2025, 2026 en 2027 in totaal 148 miljoen kwijt is doordat het bedrijf zich nog aan de verouderde regels moet houden.

Afgelopen juli paste PostNL de bezorgtijd van post al aan. Sindsdien wordt brievenpost binnen twee dagen bezorgd en niet binnen één dag. Als de nieuwe Postwet wordt ingevoerd dan mag het postbedrijf maximaal drie dagen doen over bezorging van brieven en kaarten.

PostNL wil nog verder afschalen en in de toekomst ook op zaterdag geen post meer bezorgen.

Ze zijn in Polen niet te missen, want ze zitten overal: Zabka-winkels. Soms tegenover elkaar, of in hetzelfde gebouw. Deze karakteristieke buurtsupers met groene gevels en logo verkopen van alles: van simpele boodschappen tot drank en een hotdog.

De populariteit van Zabka is op meerdere vlakken tekenend voor de bloeiende Poolse economie. Het laat zien dat de consument in Polen steeds meer geld heeft én dat het land steeds aantrekkelijker wordt voor buitenlandse investeerders. Zo wil het Canadese Alimentation Couche-Tard de winkelketen voor ongeveer 7,5 miljard euro overnemen. De overname wordt naar verwachting in december afgerond.

Ja, een Zabka-winkel is wat duurder dan een reguliere supermarkt. "Maar je wint er tijd mee", zegt Rafal. Hij is stylist, onderweg naar werk en heeft net koffie gehaald bij een buurtsuper in het centrum van Warschau. "Ik heb er ook een in mijn flatgebouw, daar doe ik elke dag boodschappen."

Groeikampioen van Europa

In Nederland kennen we misschien vergelijkbare winkels, zoals Hema of Albert Heijn to Go. Maar Zabka komt naar verhouding tien keer vaker voor. Volgens het bedrijf woont inmiddels de helft van de 37 miljoen Polen binnen 500 meter van een Zabka.

Polen is de 'groeikampioen van Europa', concludeert econoom Marcin Piatkowski. Hij is verbonden aan de Kozminski-universiteit van Warschau. "Polen is ingrijpend veranderd van een slecht presterende, failliete communistische economie, waar geen worst in de winkels te vinden was, naar een land waar investeren in consumptiegoederen de juiste keuze is", zegt hij tegen de NOS.

De Poolse economie groeide al stevig, maar na de toetreding tot de EU in 2004 ging het nog sneller. De Europese markt bood veel kansen voor een land met hoge productiecapaciteit. Ook EU-subsidies droegen bij aan de economische ontwikkeling, onder meer met de financiering van de aanleg van snelwegen.

De transformatie van Polen zie en voel je overal terug. In Warschau wordt de ene na de andere wolkenkrabber gebouwd. Sinds 2022 staat in de Poolse hoofdstad zelfs het hoogste gebouw van de Europese Unie: de Varso Tower, die inclusief spits 310 meter hoog is.

Economische groei

De economische groei van Polen ligt al jaren boven het Europese gemiddelde. Dit jaar groeit de economie naar verwachting met 3,4 procent, aanzienlijk harder dan Nederland (1,5 procent) en het EU-gemiddelde van 1,4 procent.

Polen zijn relatief goed opgeleid, willen lange uren werken, maar nog altijd is arbeid in veel sectoren de helft goedkoper dan in Nederland, stelt Piatkowski. "Maar ze willen wel net zo rijk worden als Nederlanders." Bovendien is de Poolse economie sterk gediversifieerd en dus niet afhankelijk van één sector. Dat maakt het land minder kwetsbaar voor problemen in afzonderlijke bedrijfstakken, zoals de auto-industrie, die het momenteel moeilijk heeft.

Zabka is zeker niet het enige Poolse bedrijf dat buitenlandse interesse wekt. InPost, groot geworden met kluisjes voor pakketjes, is overgenomen door een groot consortium waarin de Amerikaanse pakketbezorger Fedex een grote rol speelt. Het toont volgens econoom Piatkowski dat Polen een stevige plek heeft veroverd op de economische kaart van de wereld. "Mensen beseffen dat Polen een betrouwbare en veilige plek is om te investeren."

Toch staat Polen ook voor grote economische uitdagingen. Een torenhoog begrotingstekort dat de regering maar niet onder controle krijgt, is er een. Daarnaast kampen ze ook in Polen met krapte op de arbeidsmarkt. Ook zorgen stijgende lonen ervoor dat Polen geleidelijk minder goed kan concurreren.

Maar voorlopig is de verwachting dat de groei zal doorgaan. Ook internationaal groeit het aanzien van Polen. In december is het land als gast uitgenodigd voor de G20-top in Miami, waar de leiders van de grootste economieën ter wereld bijeenkomen.

Piotr (40) komt met een pet op de Zabka uitlopen. Hij heeft net een telefoonkaart en een reep gekocht die in de aanbieding was. Ja, dat begrotingstekort is wel iets zorgelijks. Maar verder is Piotr positief over de toekomst van zijn land.

Warschau is volgens hem onherkenbaar vergeleken met de jaren negentig. "Als iemand toen was vertrokken en nu zou terugkomen, dan zou hij aangenaam verrast zijn", concludeert hij. "Want de vooruitgang is duidelijk te zien."

De rechter verbiedt ING om de bankrekening van Gazprom te sluiten. En dus blijft het Russische energieconcern klant bij de bank totdat het ergens anders een Europese rekening opent.

ING wil sinds de Russische invasie in Oekraïne geen klanten meer hebben die aan Rusland gelieerd zijn, zoals Gazprom.

Na de invasie werden talloze Russische bedrijven op Europese sanctielijst geplaatst. Hoewel Gazprom daar niet op staat, vormt het bedrijf wel een risico voor ING, stelt de bank. Er zouden sanctie- en witwasrisico's zijn en ook is de bank beducht voor reputatieschade. Daarom zegde ING de zakenrelatie eind 2023 op.

Gazprom legde zich daar niet bij neer omdat het geen andere Europese bankrekening heeft. Zonder zo'n rekening kan Gazprom bijvoorbeeld geen belasting betalen voor of loon uitbetalen aan Europese werknemers.

Russische bankactiviteiten

De bank wilde het energiebedrijf tegemoet komen door de opzegging uit te stellen, zodat het ergens anders een bankrekening kon openen. Maar op 1 oktober dit jaar was het geduld van ING op en wilde het overgaan op contractverbreking.

Het Russische bedrijf stapte naar de rechter om de beëindiging te laten verbieden. Het lukt Gazprom naar eigen zeggen namelijk niet een alternatief vinden. Daar gaat de rechter in mee. Bovendien zijn er geen concrete bewijzen voor risico's op witwassen, stelt de rechter.

Andersom lukt het ING niet om van zijn Russische bankactiviteiten af te komen. Het bedrijf had vorig jaar een koper gevonden voor ING Rusland, maar het lukt de Russische koper niet om goedkeuring van de lokale autoriteiten te krijgen voor de deal.

Moederbedrijf Ahold Delhaize heeft gisteren aangifte gedaan van de cyberaanval bij Albert Heijn. In een verklaring omschrijft het bedrijf het cyberincident waar het sinds vorige week mee kampt als "een kwaadwillende actie van derden".

De politie en het Openbaar Ministerie hadden het bedrijf vorige week al via een openbare oproep opgeroepen om over te gaan tot aangifte. Dit was nodig "om succesvol te kunnen opsporen en vervolgen." Zover kwam het toen niet. Waarom het bedrijf er nu wel voor kiest om aangifte te doen is niet duidelijk.

In de verklaring meldt het bedrijf dat het na het ontdekken van de verdachte activiteiten cyberexperts inschakelde voor onderzoek. Het koos ervoor om "bepaalde systemen" uit de lucht te halen. Hierdoor waren de site en app van Albert Heijn, maar ook van andere Ahold-merken als Etos en Gall & Gall, onbereikbaar.

Ook andere merken in Europa en de Verenigde Staten werden getroffen.

Het onderzoek loopt nog

De thuisbezorging kwam eveneens stil te liggen. De verwachting is nog altijd dat deze aanstaande vrijdag wordt hervat. De site en app van Albert Heijn zijn inmiddels weer bereikbaar. Het interne onderzoek naar de cyberaanval loopt nog, het bedrijf stelt dat het tot dusver geen aanwijzingen heeft dat er gevoelige klant-, medewerkers- of partnergegevens zijn gestolen.

Ahold Delhaize had binnen 24 uur na het ontdekken van de aanval melding gemaakt bij het Nationaal Cyber Security Centrum (NCSC). Dat is het overheidsinstituut dat valt onder het ministerie van Justitie en Veiligheid en zich bezighoudt met digitale veiligheid. Het doen van zo'n melding is wettelijk verplicht voor bedrijven die onder de Cyberbeveiligingswet vallen, die sinds augustus van kracht is.

Volgens Ahold Delhaize-topman Frans Muller was het offline halen van de systemen de juiste beslissing.

Eerst zou het tot vandaag duren, toen tot woensdag en nu in ieder geval tot vrijdag: Albert Heijn bezorgt voorlopig geen boodschappen. En dus moeten klanten van de online bezorgdienst op zoek naar alternatieven. Blijven zij bij de concurrent als de supermarktketen weer gaat bezorgen?

Albert Heijn is met een geschatte online jaaromzet van 2,3 miljard euro veruit de grootste supermarktbezorger van Nederland. Maar hun klanten weten de concurrent de afgelopen dagen goed te vinden. Picnic zegt tienduizenden nieuwe klanten te hebben en supermarkten als Jumbo en Plus zetten extra bezorgers in.

Gemak of noodzaak

Normaal gesproken bezorgt Albert Heijn elke maandag een paar kratten boodschappen bij het kantoor van softwarebedrijf Compliancewise. "Lunch voor de rest van de week", zegt directeur Taco van Voorst.

Maar vandaag blijft de stoep leeg. En dus stapt de directeur zelf maar op de fiets om boodschappen te doen, met een handgeschreven boodschappenlijstje.

Online boodschappen bestellen en laten bezorgen: voor de een is het gemak, voor de ander noodzaak.

Voor Annemarie de Hoogt bijvoorbeeld. Voor haar was het lastig toen vorige week bleek dat Albert Heijn haar vaste wekelijkse bestelling niet zou bezorgen. "Ik heb een visuele beperking en doe mijn boodschappen altijd online", zegt ze. "Naar de winkel gaan kost me veel tijd en energie. Via de app bestellen is overzichtelijk en gebruiksvriendelijk."

Nu dat voorlopig niet kan, wijkt ze uit naar een andere bezorgdienst. "Het is wat meer gedoe, want ik ken het systeem nog niet zo goed. En ik moet op zoek naar alternatieven voor mijn vaste boodschappen, maar het werkt best redelijk."

Online besteller is loyaal

"Meestal is de overstap naar een concurrent tijdelijk", zegt supermarktdeskundige Laurens Sloot. "Zeker als het gaat om klanten van een online besteldienst. Ze zijn vaak loyaler dan de mensen die hun boodschappen in een fysieke supermarkt doen."

Klanten moeten bijvoorbeeld vaak flink wat gegevens invullen voordat ze boodschappen kunnen bestellen. "Dat doe je niet als je eenmalig een paar boodschapjes wilt laten bezorgen. En ook spaarsystemen, persoonlijke bonus en vaste bestellijstjes zijn redenen voor klanten om niet zo snel te switchen."

Dat herkent Jesse Weltevreden, lector online ondernemen aan de Hogeschool van Amsterdam. Hij denkt dan ook niet dat klanten massaal overstappen.

Dat verandert als het langer duurt. "Klanten vinden het meestal geen probleem om tijdelijk zelf naar de supermarkt te gaan, maar ze hebben er niet voor niets ooit voor gekozen om hun boodschappen te laten bezorgen", zegt Weltevreden.

De online klantenkring van Albert Heijn bestaat volgens Sloot vooral uit jonge gezinnen en bedrijven. "Zij laten meestal voor zo'n honderd tot tweehonderd euro aan weekboodschappen bezorgen en hebben hun planning daarop ingericht. Als ze langere tijd niet bij hun vaste online supermarkt terecht kunnen, stappen ze waarschijnlijk over. Het gemak wint het dan toch van de loyaliteit."

Voor sommige klanten is die overstap definitief. "Soms ontdekken klanten dat een concurrent eigenlijk ook prima is of bijvoorbeeld goedkoper", zegt Weltevreden.

Beperkt opschalen

Voor de concurrentie zijn de problemen bij Albert Heijn "een geluk bij een ongeluk", zegt Weltevreden. "De klanten komen zo hun kant op gerold."

Toch betekent dat volgens hem niet automatisch dat dit concurrentie de kans geeft om een serieus deel van het klantenbestand van Albert Heijn af te snoepen.

Ze profiteren waarschijnlijk wel van de situatie, maar hoeveel is afwachten. Daarnaast kunnen andere supermarkten maar beperkt inspelen op de problemen bij Albert Heijn. "Ze kunnen wel wat opschalen, maar uiteindelijk hebben ook hun distributiecentra een maximale capaciteit", zegt Weltevreden.

"Meer bestellingen klinkt fijn, maar opeens heel veel extra klanten leidt waarschijnlijk eerder tot leveringsproblemen dan tot structureel extra omzet."

De bezoekers en medewerkers van de Grolsch-bierbrouwerij die zaterdag bij een rondleiding onwel werden hebben inderdaad natronloog binnengekregen. Dat vermoeden was er al, maar dat heeft onderzoek nu ook uitgewezen.

Natronloog is een bijtende stof in het reinigingsmiddel waarmee leidingen worden schoongemaakt. Afgelopen zaterdag werd dat middel gebruikt voor de drieweekse reiniging van de leiding waarop de proefkraan voor het tappen van brouwwater was aangesloten.

Klein percentage

"De aansluiting van de proefkraan was niet voorzien van de technische veiligheidsvergrendeling", laat Grolsch weten. "Daardoor kon reinigingsvloeistof bij de proefkraan terechtkomen, terwijl daar normaal gesproken (brouw)water wordt geproefd." Volgens Grolsch ging het om een verdund reinigingsmiddel dat een "klein percentage" natronloog bevatte.

De mensen die er zaterdag van dronken, werden misselijk en moesten braken. Ze zijn uit voorzorg naar een ziekenhuis gebracht maar mochten na controle weer naar huis, op één na. Diegene mocht de volgende dag ook vertrekken.

De klachten zijn nog niet helemaal weg. Sommige slachtoffers klagen over een pijnlijke keel of smaakverlies. Grolsch denkt nog na over een compensatie.

Onderzoek Arbeidsinspectie

De politie doet geen onderzoek meer naar het incident, de Nederlandse Arbeidsinspectie wel.

De brouwerij zegt dat er geen natronloog in het bier is gekomen. "Onze bieren zijn veilig om te consumeren."

Werknemers in het streekvervoer leggen donderdag opnieuw het werk neer. Daarom rijden er op 22 oktober weer veel minder bussen en regionale treinen.

Vorige week staakten medewerkers in het streekvervoer ook al. De vakbond eist een betere cao. Naast loonsverhoging willen de werknemers van het streek-ov onder meer langer van tevoren weten hoe hun werkrooster eruitziet.

Inspraak

"De werkgevers luisteren nog steeds onvoldoende", zegt Marijn van der Gaag, bestuurder van FNV Streekvervoer. "We laten ons niet afschepen met een cao die het werk en het leven buiten het werk slechter maakt."

De vakbonden willen betere voorwaarden voor oudere medewerkers. Die eisen meer inspraak in hun rooster. Ook willen ze toeslagen op ongunstige uren behouden.

De onderhandelingen voor een nieuwe cao tussen de werkgevers en de werknemers zitten vast. Het gaat om zo'n 13.500 werknemers in het streekvervoer. Donderdag rijdt het landelijke treinverkeer en het openbaar vervoer in de grote steden wel gewoon.

De hack bij Albert Heijn is een van de eerste grote incidenten sinds de inwerkingtreding van een nieuwe wet over cyberbeveiliging. Die is in augustus ingegaan en geldt voor duizenden belangrijke organisaties. Zij moeten impactvolle cyberaanvallen verplicht melden en bestuurders kunnen persoonlijk aansprakelijk worden gehouden als bedrijven hun cyberbeveiliging niet op orde hebben.

De wet geldt voor overheidsorganisaties en bedrijven die belangrijk zijn voor Nederland. Onder meer de zorg, het drinkwater en banken vallen eronder. Maar ook de levensmiddelensector, met bijvoorbeeld de supermarkten.

"Het gaat om sectoren die essentieel zijn om in Nederland altijd te blijven draaien", zegt Bart Scholten van advies- en keuringsbedrijf Kiwa. "Zij moeten zich verplicht registreren bij het Nationaal Cyber Security Centrum NCSC."

Groot incident verplicht melden

De Cyberbeveiligingswet zorgt ervoor dat voor allerlei sectoren dezelfde regels gelden, zegt Joke Bodewits van advocatenkantoor Hogan Lovells Cadwalader. "Als het goed is, waren bedrijven zich al bewust van cyberrisico's en de maatregelen die ze moesten nemen. Deze wet brengt nieuwe verplichtingen met zich mee."

Zo zijn bedrijven verplicht om (vermoedens van) een cyberincident met grote impact binnen 24 uur te melden. Het gaat bijvoorbeeld om situaties met grote financiële schade. Of om incidenten die de dienstverlening ernstig verstoren, zoals bij Albert Heijn het geval was. Het bedrijf schakelde een deel van zijn IT-systemen uit toen bleek dat er iets aan de hand was.

De gevolgen waren groot: de website en app van Albert Heijn werden onbereikbaar en online bestelde boodschappen konden niet worden bezorgd. Ook lag een aantal distributiecentra volledig stil, waardoor Albert Heijn-supermarkten enige tijd moeilijker bevoorraad konden worden, zei Albert Heijn-topvrouw Margaret Versteden-van Duijn maandag:

Een melding bij het NCSC zorgt er ook voor dat je als getroffen bedrijf gebruik kunt maken van de kennis en expertise van het centrum, zegt Bodewits. "Daar zitten heel goede en gemotiveerde mensen klaar om te helpen en met je mee te denken. Bijvoorbeeld om de signalen door te nemen die erop wijzen dat je getroffen bent."

Na de eerste melding moeten bedrijven na 72 uur een update geven aan het NCSC. "Als je getroffen bent door een cyberincident, gebeurt er heel veel tegelijkertijd", zegt Bodewits. "Het komt vaak voor dat iets wat je dacht, later toch anders bleek te zitten."

Toezichthouder wordt op de hoogte gebracht

De informatie die bij het NCSC binnenkomt, wordt ook doorgestuurd naar toezichthouders die de naleving op de Cyberbeveiligingswet controleren. Voor supermarkten is dat de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA).

"Toezichthouders controleren of bedrijven de juiste maatregelen hebben getroffen", zegt Scholten van adviesbedrijf Kiwa. "In de Cyberbeveiligingswet staat dat organisaties 'passende' maatregelen moeten nemen om cyberincidenten te voorkomen."

Wat precies passend is, kan per situatie verschillen. "Je moet in ieder geval proberen te voorkomen dat er een cyberaanval plaatsvindt, maar ook een plan hebben voor als het tóch gebeurt."

"Die verantwoordelijkheid reikt verder dan het bedrijf zelf", zegt hij. "Ongeveer 8000 bedrijven vallen onder de Cyberbeveiligingswet, maar veel dus ook niet. Dat zijn bijvoorbeeld kleinere bedrijven, de leveranciers van grote bedrijven. Als je wel onder de cyberwet valt, moet je de risico's van bedrijven waarmee jij zaken doet in kaart brengen. Op die manier kun je bijvoorbeeld ook aan hen eisen stellen over hun cyberbeveiliging."

Bestuurders zijn verantwoordelijk

Als de toezichthouder vermoedt dat de cyberbeveiliging onvoldoende was, kan die straffen opleggen. Daarbij kunnen zelfs bestuurders persoonlijk aansprakelijk worden gesteld. Waarschijnlijk is daarvan alleen sprake als zij ernstig verwijtbaar hebben gehandeld, of als er sprake is van opzet, zegt advocaat Bodewits. "Er wordt van bestuurders verwacht dat ze cyberincidenten proberen te voorkomen en het onderwerp serieus nemen."

"De Cyberbeveiligingswet maakt van cybersecurity een onderwerp dat op het hoogste niveau behandeld moet worden", zegt Scholten. "Bedrijven en organisaties kunnen nu niet meer zeggen: dit is iets van de security- of IT-afdeling. Het onderwerp moet in de bestuurskamer besproken worden, met als doel Nederland digitaal weerbaarder maken."

Winkeliers zaten er jarenlang niet op te wachten, maar het 100 eurobiljet maakt - voorlopig - een comeback. Op 46 plekken in Nederland heeft Geldmaat het biljet als proef in automaten zitten.

Het lijkt aan te slaan. Mensen die grotere bedragen opnemen, kiezen in veel gevallen voor het groene biljet. 57 procent van de klanten die de keuze krijgen, kiest voor het biljet van 100 euro. Hoe meer geld er wordt opgenomen, hoe vaker de keuze voor dit biljet.

Daarmee lijkt er enthousiasme voor het briefje van 100 en dat is precies wat De Nederlandsche Bank (DNB) samen met Geldmaat probeert te onderzoeken met deze proef. Begin volgend jaar wordt het besluit genomen of de biljetten in de automaten blijven.

Prijzen hard gestegen

Ongeveer een op de vijf van alle betalingen gaat met contant geld. Vóór deze proef was 50 euro het hoogste biljet dat je uit een geldautomaat kon krijgen. Maar is dat nog wel genoeg, nu euro's door de inflatie steeds minder waard zijn? Sinds 2002, toen de euro werd geïntroduceerd, zijn de prijzen met zo'n 70 procent gestegen. Oftewel, met een briefje van 50 euro kun je nu veel minder kopen dan in 2002.

Koen Thuis, afdelingshoofd cashbeleid bij DNB, wijst erop dat het in vrijwel alle eurolanden heel gangbaar is om met 100 euro te betalen. "We willen kijken of die behoefte er ook in Nederland is."

Toch zijn ondernemers niet altijd blij als je een briefje van 100 tevoorschijn haalt. "Nee, nee, daar word ik voor gestraft bij de bank. Dan gaan ze vragen stellen, sorry", zegt bijvoorbeeld een marktverkoper in de Utrechtse wijk Overvecht. Ook sommige fastfoodzaken accepteren geen briefjes van 100 euro.

Wisselgeld

"Die winkeliers zijn blij met omzet, maar een briefje van 100 is niet efficiënt", zegt Janwillem Burgering van de Nationale Winkelraad. "Je hebt al snel geen wisselgeld meer als iedereen met 100 euro gaat betalen."

Mede om die reden roept De Nederlandsche Bank consumenten op om vooral grote aankopen met de groene briefjes af te rekenen. "Gebruik ze doelmatig. Koop geen pakje kauwgom met 100 euro."

Volgende stap: 200 euro?

In de eurozone zijn ook briefjes van 200 en 500 euro in omloop. Die laatste worden niet meer uitgegeven door de centrale bank, maar misschien komen de biljetten van 200 euro ook hier weer in beeld.

"In andere landen is het niet gek als je betaalt met een briefje van 200", zegt Koen Thuis van DNB. "We doen eerst onderzoek naar de honderdjes. Je weet maar nooit, het heeft ook te maken met de waardeontwikkeling van de euro. Wat het briefje van 50 euro was, wordt de 100 euro misschien. Als je vervolgens lang genoeg wacht, komt de 200 euro in beeld."

De IT-problemen bij Albert Heijn blijven aanhouden. Tot en met dinsdag kunnen er geen boodschappen worden bezorgd, meldt de supermarktketen. Geplande bezorgingen zijn geannuleerd. Gisteren zei AH nog zeker tot en met zondag niet thuis te kunnen leveren, vanwege de hackaanval van vorig weekend.

Het blijft voorlopig onmogelijk om nieuwe bestellingen te plaatsen. "We doen er alles aan om vanaf de tweede helft van de week klanten boodschappen weer thuis te bezorgen", laat de supermarktketen weten.

De winkels worden wel weer meerdere keren per dag bevoorraad, zegt Albert Heijn. De prijzen op de schappen kloppen ook weer, maar de persoonlijke kortingen en spaaracties zijn nog altijd niet beschikbaar. Ook de klantenservice is nog niet bereikbaar en de app werkt nog niet volledig.

Hackaanval

Zondag haalde Albert Heijn zijn systemen offline vanwege een zogenoemd "cybersecurity-incident". Volgens bronnen van de NOS ging het om een hackaanval. Wie erachter zit, is nog onduidelijk.

Volgens de keten zijn er tot nu toe geen aanwijzingen dat er persoonsgegevens zijn gestolen.

Zes maanden tijd vochten Nederland en de Europese Unie om de Verenigde Staten met diplomatie te bewegen de geplande sancties tegen het Internationaal Strafhof (ICC) af te blazen. Maar hoewel de sancties pas in april moeten ingaan, begint de tijd in de praktijk nu al te dringen.

Bedrijven die diensten leveren aan het ICC vrezen de lange arm van de Amerikaanse justitie als zij over een half jaar nog zaken doen met het hof. Zo zit ABN Amro zwaar in de maag met de situatie, zo meldde RTL Z gisteren al.

Het ICC heeft bij ABN Amro een bankrekening om bijvoorbeeld donaties op te ontvangen, zo staat vermeld op de website van het in Den Haag gevestigde hof. Desgevraagd zegt ABN Amro nooit uitspraken over individuele klanten te doen. Maar de bank voegt eraan toe zich "altijd aan de geldende wet- en regelgeving" te houden.

Grote gevolgen

Als de bank, nog voor 20 procent in staatshanden, luistert naar premier Jetten en het ICC niet als klant laat vallen, kunnen de gevolgen gigantisch zijn.

In de VS heeft ABN Amro nog altijd een Amerikaanse bankvergunning, voor een divisie die voor grote handelaren transacties op de financiële markten afhandelt. Die zogenoemde clearing bank was vorig jaar goed voor 20 procent van de jaarwinst van ABN Amro.

Via die Amerikaanse bankvergunning zit ABN Amro in de houdgreep van de Amerikaanse justitie. Dat ondervond ING bijvoorbeeld toen de divisie in Caribisch Nederland geld had overgemaakt naar Cuba en Iran. Dat leverde de Nederlandse bank een enorme Amerikaanse boete op.

Eerdere incidenten bij Nederlandse banken door Amerikaanse sancties:

Premier Jetten had aanvankelijk tijdens de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties in New York ferme taal gebruikt om duidelijk te maken dat de VS de handen van het ICC moet houden. Nadat de sancties kort daarop alsnog waren aangekondigd, hoopte hij dat er in de tussentijd "een passende oplossing" voor het ICC kon worden gevonden met de VS.

Geduld op

Gisteren maakte de Amerikaanse ambassadeur in Nederland duidelijk dat er weinig te praten valt. "Ons geduld met het hof werd beantwoord met escalatie in plaats van hervorming en getreuzel in plaats van daadkracht. President Donald Trump heeft gezegd: 'Dat niet langer", schreef ambassadeur Joe Popolo in een ingezonden brief in het FD.

Popolo stelt dat de sancties tegen het ICC alleen van tafel gaan als "elke bedreiging voor Amerikaanse burgers wordt geneutraliseerd". Oftewel: als het hof officieel vastlegt niet achter Amerikanen aan te gaan.

De Haagse bewindvoerders houden inmiddels de kaken over het ICC stevig op elkaar. Achter de schermen is wel merkbaar dat er vooral wordt gezocht naar een manier waarop het hof kan blijven functioneren als de Amerikaanse sancties toch worden ingevoerd.

Hoe het ICC zonder clouddiensten, e-mail en bankrekeningen zou moeten werken is vooralsnog een zwart diplomatiek gat.

De VS heeft het al jaren voorzien op het ICC:

Stroomuitval, een internetstoring of hack: niet alleen burgers worden opgeroepen zich voor te bereiden op een noodsituatie met een noodpakket, ook het kabinet heeft komend jaar de draaiboeken klaar rondom voedselzekerheid voor 'het geval dat'.

"We maken er zoveel mogelijk tempo op", zegt staatssecretaris Erkens. Volgens hem wordt de laatste hand gelegd aan het Landelijk Crisisplan Voedselzekerheid. Supermarkten en distributiecentra spelen daar ook een rol in. Het zijn essentiële en kwetsbare voorzieningen, bleek deze week toen Albert Heijn werd gehackt.

Hoewel de voedselzekerheid niet in het geding is geweest, legt de situatie de kwetsbaarheden bloot in een systeem dat in Nederland zo efficiënt mogelijk is ingericht, met zo min mogelijk voorraden.

Noodvoorraden

Op dit moment zijn supermarkten en distributiecentra niet verplicht een noodvoorraad aan te houden. Maar uiteindelijk moeten die voorraden er volgens de plannen van het kabinet wel komen. Vraag is hoe de supermarkten hun rol daarin zien.

Staatssecretaris Erkens zegt in gesprek te zijn met supermarkten om te kijken of "we ook noodvoorraden met bepaalde kritieke goederen gaan aanleggen met elkaar. Zodat je bij ontwrichtende situaties ook altijd kan terugvallen op die noodvoorraad".

Loodsen kopen

Volgens directeur Marc Janssen van het Centraal Bureau Levensmiddelenhandel (CBL) wordt dat lastig bij bestaande gebouwen. "Althans op korte termijn, door de opslagcapaciteit. Wil je daar meer van, dan betekent dat verbouwingen."

Een alternatief is volgens hem dat de overheid loodsen koopt of bouwt en vult met de juiste producten. "En dat we in nauw overleg afspraken maken over de logistiek en de distributie. Via winkels of bijvoorbeeld buurthuizen."

Erkens denkt dat ook bestaande distributiecentra noodvoorraden kunnen herbergen. Dan zal wel de maximale efficiëntie moeten inboeten. "Maar dan heb je wel voor twee of drie dagen goederen erin om altijd een eerste risico op te vangen."

En dan rest nog de vraag: stel je hebt zo'n noodvoorraad in een distributiecentrum, wat doe je dan als een digitaal systeem uitvalt of moet worden uitgeschakeld? De directeur van het CBL zegt dat de situatie bij Albert Heijn deze week een leerschool is.

"Van zo'n incident kun je ook leren dat je een optie B nodig hebt voor een meer analoge levensmiddelendistributie. Dus dat je niet alleen maar afhankelijk bent van digitale systemen."

Daarbij zal het assortiment in zo'n noodvoorraad altijd beperkter zijn dan wat winkels in normale tijden bieden. Volgens Erkens wordt momenteel in kaart gebracht welke producten noodzakelijk zijn.

"Het is geen grote nationale ramp als kiwi's niet geleverd kunnen worden, dan heb je nog andere soorten fruit", zegt Erkens. "Maar als echt hele noodzakelijke productcategorieën wegvallen, dan moet je daarvan wel een voorraad opbouwen met elkaar."

Onvoldoende

Eerder deze maand waarschuwden onderzoekers van Clingendael Instituut en de Erasmus Universiteit dat Nederland onvoldoende is voorbereid op een ramp rondom voedselzekerheid. Een van de adviezen is supermarkten een dynamische noodvoorraad aan te laten houden. Dan werkt het als een buffer die meegaat in de normale verkoop en niet bederft.

Uiteindelijk is de beste manier om je voor te bereiden niet de supermarkt maar thuis, zegt onderzoeker Pieter Zwaan. Zijn advies is daarom om niet voor drie maar acht dagen voedsel in huis te hebben, een advies dat het kabinet nog niet officieel over wil nemen.

Zwaan zegt te erkennen dat dit niet voor iedereen een optie is vanwege ruimte of kosten. "Dan kunnen supermarkten een rol spelen, bijvoorbeeld als het echt crisis is. Zij kunnen dan op gecoördineerde wijze producten uitgeven."