Na dagen van lege schappen en ontwrichting bij Albert Heijn loopt er nog geen politieonderzoek naar de hackaanval. Justitie nodigde moederbedrijf Ahold gisteren wel uit om aangifte te doen. Waarom is zo'n aangifte voor een bedrijf wel of juist niet van belang?

De NOS meldde begin deze week dat er sprake is van een hack of een serieuze poging daartoe. Albert Heijn spreekt van een "cybersecurity-incident". Het bedrijf werkt met "alle relevante autoriteiten" samen, stond in een schriftelijke verklaring.

Waarom de supermarktketen tot nu toe geen aangifte doet en of Ahold dit in de toekomst wel van plan is, is niet duidelijk. Het bedrijf doet momenteel onderzoek naar wat er is gebeurd en wil er verder niets over zeggen.

'Gouden uur'

Dat Ahold nu niet optrekt met de politie is volgens cybersecurity-adviseur Eric Schouten niet zo gek. Het gebeurt vaak dat voor zo'n onderzoek externe bedrijven worden ingehuurd, zegt hij. "Het zou kunnen dat Ahold eerst zelf alles goed willen uitzoeken. Voor het bedrijf is het belangrijkste dat de organisatie weer up and running is. Dat mensen gewoon weer boodschappen kunnen doen."

Het bedrijf weer draaiende krijgen is Aholds primaire doel. "Ik kan mij voorstellen dat het doen van aangifte nu niet de allerhoogste prioriteit heeft voor het bedrijf", zegt ook oud-politieman en cybersecurity-expert Pim Takkenberg.

Tegelijkertijd begrijpt Takkenberg niet goed waarom je geen aangifte zou doen. "Hoe langer je wacht, hoe meer potentiële warme sporen kunnen verdwijnen." Ook de politie vindt het belangrijk dat die sporen zo snel mogelijk worden veiliggesteld. "Net als binnen liquidatie-onderzoeken geldt bij een hack het 'gouden uur'. Hoe langer het duurt voordat de politie ter plaatse is, hoe meer sporen verloren gaan", zegt Stan Duijf, verantwoordelijk voor de aanpak van cybercrime bij de politie.

Maar cyberexperts merken dat bedrijven vaak niet op zo'n politieonderzoek zitten te wachten. Zo staat cyber-veiligheidsexpert Inge Bryan geregeld bedrijven bij die te maken hebben met een cyberaanval. "Als je de politie over de vloer haalt, dan is dat best een proces. Zelf ben je bezig zo veel mogelijk te redden en weer operationeel te maken. De politie is daar met een ander belang: de criminelen pakken."

Dwarsverbanden leggen

Uit angst dat het politieonderzoek het opstarten van je bedrijf vertraagt, zien experts dat er aan het begin geregeld wordt afgezien van een aangifte. Al zou dat volgens de politie niet zo hoeven zijn. "Als een aanvaller nog in het systeem zit, wil je zo snel mogelijk een strafrechtelijk onderzoek beginnen", zegt Stan Duijf van de politie. Het is volgens hem nooit zo dat de politie zomaar stekkers eruit trekt of alles stillegt.

"De politie volgt omgekeerd het pad van de aanvaller", zegt Takkenberg. "Als je als organisatie bijvoorbeeld het IP-adres weet van een indringer is dat hetzelfde als een kenteken. Je weet om welke auto het gaat, maar niet wie erin heeft gezeten."

Iets wat de politie door bijzondere opsporingsbevoegdheden mogelijk zou kunnen uitzoeken. "Door bijvoorbeeld te hacken, beslag te leggen of te doorzoeken, kunnen we zien wat er op een IP-adres draait en wat erachter zit", aldus Duijf.

Nieuwe cyberwet

Sinds augustus er een nieuwe wet om de digitale weerbaarheid en cyberbeveiliging te verhogen. Een belangrijk onderdeel van deze nieuwe wet is de strengere meldplicht voor bedrijven als ze te maken hebben met een groot cyberincident. Dat moeten ze melden bij het Nationaal Cyber Security Centrum (NCSC).

Ahold heeft dat gedaan "Maar dat is geen vervanging voor een aangifte bij de politie", zegt Duijf.

Dat het bedrijf geen aangifte doet, betekent overigens niet dat er geen strafrechtelijk onderzoek komt. De politie en het OM kunnen besluiten om dit zelf op te starten. Het is nu niet bekend of zij dat in het geval van Ahold ook van plan zijn.

Wel is de situatie bij Ahold ook een wake-upcall voor andere bedrijven, zegt cyberveiligheids-expert Bryan. "Die moeten zich realiseren dat dit is waar we naartoe gaan: dat je te allen tijde bereid moet zijn om systemen zo snel mogelijk offline te halen."

Albert Heijn kan zeker tot en met zondag geen boodschappen thuisbezorgen. Dat heeft te maken met de hackaanval of poging daartoe, waardoor de supermarktketen begin deze week de systemen uit voorzorg uit de lucht haalde.

Vanmiddag meldde Albert Heijn dat de winkels in het hele land weer als vanouds worden bevoorraad. Wel kan de beschikbaarheid van de producten per winkel verschillen.

Nog niet alles in de lucht

Daarnaast kunnen klanten voorlopig geen nieuwe online bestellingen doen en is de app ook nog niet volledig beschikbaar. Klanten die wel al betaald hebben voor hun bestelde boodschappen worden volgens AH gecompenseerd wanneer de systemen het weer doen.

De keten zegt dat de kassasystemen gewoon werken en dat de prijzen op de digitale schapkaartjes kloppen. Dat was begin van de week nog niet het geval. Persoonlijke kortingen en spaaracties zijn nog niet beschikbaar.

Albert Heijn heeft nog niet gecommuniceerd wat er afgelopen zondag precies is misgegaan en spreekt enkel van een "cybersecurity-incident". De NOS sprak met mensen uit de beveiligingswereld die concludeerden dat het om een hackaanval ging. De politie riep de supermarktketen gisteren op om aangifte te doen. Voor zover bekend is dat nog niet gebeurd.

Wel of geen aangifte?

Waarom de supermarktketen tot nu toe geen aangifte doet en of moederbedrijf Ahold dit in de toekomst wel van plan is, is niet duidelijk.

Bedrijven zitten vaak niet op een politieonderzoek te wachten, zeggen cyberexperts. "Als je de politie over de vloer haalt, dan is dat best een proces. Zelf ben je bezig zo veel mogelijk te redden en weer operationeel te maken. De politie is daar met een ander belang: de criminelen pakken."

Tegelijkertijd is een snelle aangifte wel belangrijk, stelt oud-politieman en cybersecurity-expert Pim Takkenberg. "Hoe langer je wacht, hoe meer potentiële warme sporen kunnen verdwijnen."

Lees hier meer over waarom je als bedrijf wel of geen aangifte zou willen doen van een cyberaanval.

Het Chinees-Nederlandse bedrijf Tenways is de nieuwe eigenaar van het fietsenmerk Sparta. Dat hebben de curatoren die het faillissement van moederbedrijf Accell afhandelen bekendgemaakt. Tenways krijgt met de aankoop onder andere de merk- en eigendomsrechten van Sparta in handen.

Tenways werd in 2021 opgericht in China. Inmiddels heeft het bedrijf zijn hoofdkantoor in Amsterdam. De fietsenmaker richt zich in Europa op de verkoop van elektrische stadsfietsen en trekkingfietsen voor langere afstanden.

Faillissement

Accell, het moederbedrijf van onder andere Sparta en Batavus, ging in augustus failliet. Het bedrijf kwam in zwaar weer tijdens de coronatijd, toen de levertijden van verschillende onderdelen opliepen. Na de coronaperiode nam de interesse in fietsen onder consumenten af.

Vorige week werd bekend dat dochtermerken Koga, Babboe en Batavus verkocht zijn aan de Singaporese investeerder Dutech. In een persbericht laten de curatoren weten dat voor Sparta een afzonderlijk verkooptraject liep, om "de best mogelijke opbrengst voor de boedel te realiseren". Met de verkoop blijft het merk behouden, schrijven ze.

Nu ook Sparta verkocht is, gaan de curatoren verder met de verkoop van de rest van de Accell-groep.

Vier dagen nadat Albert Heijn te maken kreeg met een (poging tot een) hackaanval worden winkels weer als vanouds bevoorraad.

"De reguliere leveringen van zowel houdbare producten als versproducten aan onze winkels zijn in het hele land volledig hervat", zegt de supermarktketen in een korte update over de situatie.

De beschikbaarheid van producten kan nu nog per winkel verschillen, zegt Albert Heijn. In de loop van de dag moeten er steeds minder lege schappen te zien zijn.

Geen bezorging en sparen

Daarmee is de situatie nog lang niet als normaal. Albert Heijn bezorgt nog steeds geen online bestellingen. De site van AH is ook nog niet online. Ook werken de spaarprogramma's en persoonlijke bonusaanbiedingen nog niet.

Nu de bevoorrading weer loopt, zegt de keten zich te richten op het "zorgvuldig en veilig herstellen van de volledige dienstverlening".

Wat er precies gebeurd is, is nog steeds onduidelijk. Albert Heijn zegt de IT-systemen zelf offline te hebben gehaald vanwege een 'cyberveiligheids-incident'. Uit gesprekken van de NOS met mensen uit de beveiligingswereld bleek dat het om een hackaanval ging.

De politie riep Albert Heijn gisteren nog op om aangifte te doen. Dat was in ieder geval toen nog niet gebeurd.

Op de beurzen in Europa en Azië staan tech- en AI-aandelen vandaag fors in de min. Op de Amsterdamse beurs stond het aandeel ASML op een gegeven moment op een verlies van 6,7 procent ten opzichte van de slotkoers van gisteren.

ASML maakt machines die computerchips maken en is wereldwijd marktleider op het gebied van de allernieuwste chips voor AI-toepassingen.

De afgelopen maanden braken aandelenbeurzen juist record na record, mede door optimisme over techbedrijven en de ontwikkeling van kunstmatige intelligentie. Techbedrijven investeren vele miljarden in de verdere ontwikkeling van AI en de aanleg van datacenters.

Dure investeringen

Beleggers lijken zich nu af te vragen hoeveel winst al de miljardeninvesteringen in AI gaan opleveren, in een tijd dat rentes hoog zijn en de financiering van al die investeringen dus relatief duur is.

Ook andere Nederlandse tech-aandelen verliezen waarde. Zo staat Advanced Semiconductor Materials (ASM) op een verlies van rond de 8 procent en BE Semiconductor Industries (BESI) op ruim 5 procent.

Laura van Megen, correspondent China en Oost-Azië:

"In heel Oost-Azië kleuren beurzen rood omdat investeerders hun aandelen in computerchip-gerelateerde bedrijven verkopen. De Zuid-Koreaanse aandelenindex zag de grootste val en daalde met 7,57 procent. Ook de beurzen in China, Japan, Taiwan en Hongkong eindigden in de min.

De Zuid-Koreaanse beurs wordt gezien als 's werelds meest beweeglijke met veel snelle stijgingen en dalingen. De AI-gekte versterkt dat alleen maar. De twee grote chipmakers, Samsung en SK Hynix, profiteerden flink de afgelopen tijd, omdat hun geheugenchips gretig aftrek vinden bij AI-bedrijven. Maar vandaag eindigden beiden ongeveer 10 procent in de min. Omdat die twee samen goed zijn voor bijna 20 procent van de Zuid-Koreaanse economie, dreunde het door op de hele markt.

Ook Taiwan zag een van de zwaarste beursdalingen ooit, van 3,41 procent. Ook daar maakt de tech-sector een groot deel uit van de economie, wat het eiland kwetsbaar maakt op momenten zoals dit. De grootste chipmaker ter wereld, TSMC, publiceerde vandaag nog een winststijging van bijna 70 procent. Desondanks eindigde TSMC twee procent in de min. TSMC levert chips voor tech-bedrijven als Apple en Nvidia."

Opvallend is dat de verliezen op de Amsterdamse beurs zich concentreren bij de tech-aandelen. De AEX-index staat namelijk op een relatief klein verlies van 0,85 procent.

Vrijdag kondigde de Amerikaanse president Trump een deal met Rusland aan die miljoenen vaten diesel de wereldmarkt op moeten brengen. Maar kan Rusland die diesel wel leveren nu de Oekraïense president Zelensky zegt de aanvallen op Russische energiedoelen te hervatten?

Rusland maakt diesel door ruwe olie in raffinaderijen om te zetten in diesel. Oekraïne probeert die raffinaderijen plat te leggen met drone-aanvallen. Zoals Rusland andersom ook doet met de energie-infrastructuur in Oekraïne.

Sinds het uitbreken van de oorlog is de raffinagecapaciteit in Rusland behoorlijk afgenomen, blijkt uit een rapport van The Oxford Institute for Energy Studies. Al snel na de Russische invasie, in februari 2022, begon Oekraïne vergeldingsaanvallen uit te voeren op de olie- en gasinfrastructuur in Rusland. De afgelopen tijd werd het tempo opgevoerd.

In de eerste helft van 2026 zijn 22 van de 34 raffinaderijen in Rusland aangevallen. Analisten schatten dat de raffinagecapaciteit van Rusland met 30 procent is afgenomen ten opzichte van voor de oorlog.

Rusland is de tweede grootste diesel-exporteur ter wereld, na de Verenigde Staten. Normaal heeft het land een overschot aan diesel, maar als gevolg van de beschadigde raffinaderijen ontstond in Rusland zelf een tekort aan olieproducten. Daarom besloot het Kremlin de export van olieproducten zoals benzine en recenter ook diesel te verbieden.

Uit gegevens van dataleverancier Kpler blijkt dat de export van diesel in september volledig stilstond, terwijl die een jaar eerder nog tussen de 1,5 en 2,5 miljoen ton per maand was.

Dat roept de vraag op of president Poetin de diesel-deal wel kan waarmaken. Met de overeenkomst zou Rusland deze maand 300.000 ton diesel leveren aan de VS, en dit zou later in het jaar oplopen tot wel 3 miljoen ton, omgerekend zo'n 21 miljoen vaten.

Of dat gaat lukken, hangt volgens Kpler-analist Ivan Rjabov af van hoe hard de raffinaderijen in Rusland de komende tijd geraakt zullen worden. Oekraïne lijkt zijn aanvallen recent meer te richten op datacenters dan op de olie-infrastructuur.

Rjabov denkt dat de dieselexport zeker in het begin weer op gang zal komen. "De omvang van de eerste levering ligt ver onder wat Rusland voor de oorlog exporteerde, dat kunnen ze zeker leveren." Maar of dat ook geldt voor de grotere leveringen later dit jaar, is volgens Rjabov nog afwachten.

Live Q&A: jouw vragen over de Oekraïne-oorlog beantwoord

Vanmiddag om 16.30 uur beantwoorden presentator Afke Boven en verslaggever Wessel de Jong jouw vragen over de oorlog tijdens een live-Q&A op onze site en app. Heb jij een vraag? Stuur die naar vraag@nos.nl.

Wel heeft Rusland nog wat 'zomerdiesel' in de opslagen. Dat is diesel zonder anti-vriesmiddel. "Ik denk dat ze daar juist wel graag van af zouden willen", zegt Lucia van Geuns, energiedeskundige bij het Haags Centrum voor Strategische Studies. Rusland schakelt in de herfst over van zomer- op winterdiesel, waardoor de zomerdiesel vrijkomt.

Toch is de export daarvan nog niet zo makkelijk. Van Geuns benadrukt dat ook havens een belangrijke rol spelen in de mogelijkheid om te exporteren. "Via de Zwarte en Baltische Zee verscheept Rusland olie en olieproducten, maar daar zie je dat Oekraïne nog steeds aanvallen uitvoert", aldus van Geuns.

Het dieselakkoord roept van alle kanten weerstand op omdat daarmee de staatskas van Poetin wordt gefinancierd. De opbrengsten van olie en gas zijn een van de belangrijkste inkomstenbronnen voor Rusland. Gemiddeld omvat de sector een vijfde van de totale omvang van de Russische economie.

"Olie is de melkkoe voor het land", zegt Morena Skalamera, universitair docent Rusland-studies aan de Universiteit Leiden. "Andere landen zoals China, Turkije en India kopen nog veel olie van Rusland."

Staatskas spekken

Het wegvallen van de export van olie en olieproducten in 2026 is volledig gecompenseerd door hogere olieprijzen als gevolg van de Iran-oorlog, zeggen onderzoekers van het bovengenoemde rapport van The Oxford Institute for Energy Studies.

"Rusland profiteert enorm van geopolitieke onrust", zegt Skalamera. Daarmee lijkt de Russische oorlogseconomie nog volop te draaien. "Op de lange termijn zullen de aanvallen wel degelijk impact hebben op de Russische economie, maar die valt nu nog lang niet om."

De diesel-deal met Trump lijkt voor Poetin vooral een politieke overwinning. Het gaat om een klein bedrag, maar dat gaat wel direct naar het financieren van de oorlog tegen Oekraïne. Op lagere prijzen aan de pomp hoeven consumenten ook niet gauw te rekenen, zegt energiedeskundige Van Geuns. "Omdat het op wereldwijd niveau maar om een kleine hoeveelheid diesel gaat zal de prijs, aan de pomp niet snel naar beneden gaan."

Drie dagen nadat Albert Heijn een "cybersecurity-incident" ontdekte in de eigen systemen brengt de supermarkt de boel "stap voor stap" weer op gang. Maar zo snel de supermarkt de stekker uit de systemen kon trekken, zo lang duurt het om alles weer zoals normaal te krijgen.

Het stilleggen van distributiecentra vanwege de hackaanval of poging daartoe had directe gevolgen voor de leveranciers die dagelijks de centra voorzien van onder meer groenten, fruit, zuivel en tienduizenden andere producten. Vanuit daar worden die producten naar de winkels gebracht.

De NOS sprak gisteren en vandaag met verschillende leveranciers. Geen van hen wil bij naam worden genoemd of worden geciteerd uit angst de relatie met Albert Heijn te beschadigen.

Uit de gesprekken blijkt dat veel leveranciers op zondag van Albert Heijn te horen kregen dat ze niet aan aan distributiecentra konden leveren. Het gevolg was dat producten zich bij de leveranciers opstapelden. Sommige producten zoals appels kunnen wel een paar dagen in de opslag blijven liggen, maar voor andere producten, zoals sla of frambozen, geldt dat niet.

Creatief met voorraad

Hoewel veel producenten hun producten bij andere supermarkten kwijt konden, hebben sommige leveranciers waarschijnlijk het een en ander moeten weggooien, zegt Jan Fransoo. Hij is hoogleraar Operations en Logistiek Management aan de Tilburg University.

"De meeste problemen ontstaan dan bij de verse producten die bewerkt zijn. Gesneden groenten kun je bijvoorbeeld niet bewaren, dus daar zal veel van zijn weggegooid", zegt Fransoo. "En denk ook aan kant-en-klaarmaaltijden."

Leveranciers die de NOS sprak geven aan nog geen partijen te hebben weggegooid. Ze zeggen creatief te moeten zijn met hun voorraden. Sommigen verkopen hun producten op de lokale markt, anderen verwerken hun fruit tot sap en jam, anderen geven aan tijdelijk minder te oogsten.

Geen voorraadinformatie

Nu Albert Heijn de keten weer langzaamaan opstart, moet het systeem van productie tot het vullen van de schappen weer zo snel mogelijk zoals normaal draaien. Maar dat gaat niet zomaar, vanwege het volledig geautomatiseerde systeem bij Albert Heijn.

Om kosten te besparen is het systeem bij de winkels zo strak mogelijk georganiseerd. Binnen enkele seconden na het afrekenen van een product weet Albert Heijn wanneer het product wordt aangevuld en in welk schap het moet komen te liggen.

Winkels en distributiecentra hebben door de storing niet kunnen bijhouden welke producten er bij supermarkten in en uit zijn gegaan. "Er zijn dingen verkocht en er waren problemen in de belevering, dus de voorraadinformatie zal vrijwel zeker niet kloppen", zegt Fransoo.

Volgens Martine van Gangelen, operationeel manager bij het distributiecentrum in Zaandam, wordter nu met man en macht gewerkt om de winkels weer te bevoorraden. "Sinds gisteravond zijn we weer bezig, en vanavond gaan we met 120 man aan de slag."

Ze vertelt over het begin van de digitale problemen, op zondag:

Dat er veel vraag was naar producten, doet hoogleraar logistiek Wout Dullaert denken aan de coronapandemie. "Plotseling was er toen meer vraag naar handschoenen en wc-papier. Een keten die is ingericht op efficiëntie kan dit soort plotselinge wijzigingen niet aan."

Piekvraag

Omdat het systeem nog niet helemaal is opgestart, vermoedt Fransoo dat er met de hand moeten worden geteld. En dat gaat langzamer dan normaal. Daardoor zullen niet alle producten meteen weer in de winkels liggen. "Ze zullen eerst kijken naar de kritische producten, en producten waar veel vraag naar is", verwacht hoogleraar Fransoo.

"Ik denk dat ze bij de herbevoorrading wellicht wat ruwere inschattingen gaan maken van wat er nodig is", zegt Dullaert, verbonden aan de Vrije Universiteit Amsterdam. Daarbij kan Albert Heijn tegen grenzen aanlopen bij het transport, omdat er zoveel winkels flink moeten worden bijgevuld. "Dat leidt gegarandeerd tot een piekvraag", zegt hij.

Albert Heijn zegt dat het weer vullen van alle schappen in de winkels een kwestie van dagen is, maar de keten geeft ook aan dat het tijd kost om weer volledig operationeel te zijn. De supermarkt heeft tijd nodig om het systeem weer zo strak georganiseerd te krijgen zoals het was voor de hackaanval. Een volledig herstel zal volgens Fransoo wel meerdere weken duren.

Kostenplaatje

Het is de vraag wat het Albert Heijn al met al gaat kosten nu de supermarkten en leveranciers een tijd lang minder konden verkopen. Toch verwacht Fransoo geen blijvende schade in de relatie tussen producenten en de supermarkt. "Daar is de keten te belangrijk voor. Ze moeten nog jarenlang verder met Albert Heijn."

De gasprijs heeft het hoogste niveau bereikt sinds de gascrisis na de Russische inval in Oekraïne. Op de Europese groothandelsmarkt stond de prijs vanmorgen vroeg even boven de 87 euro per megawattuur.

In februari, voor de Verenigde Staten de aanval op Iran openden, was de prijs nog zo'n 30 euro per megawattuur. Door aanvallen vanuit Iran en nu ook Houthi's uit Jemen worden in het Midden-Oosten belangrijke raffinaderijen en leidingen voor vloeibaar gas (lng) geraakt.

Na een piek in september van 82 euro, daalde de prijs door de afkoelende gevechten rond de Perzische Golf. Maar sinds begin deze maand loopt de prijs na nieuwe Houthi-aanvallen weer sterk op.

De hoge gasprijs is slecht nieuws nu de zomertemperaturen zo goed als voorbij zijn. De ondergrondse gasvoorraden in Nederland zijn momenteel tot zo'n 64 procent gevuld. Dat is een stuk lager dan de voorgaande jaren.

Prijsvergelijkers verwachten daarom dat huishoudens een stuk meer gaan betalen voor gas. Niet alleen consumenten met een flexibel contract hebben last van de hoge prijzen, ook voor wie het vaste contract afloopt kan het gevolgen hebben.

Albert Heijn verwacht dat alle distributiecentra "in de loop van de dag" weer in bedrijf zijn, zo meldt het concern.

Het opstarten van de distributiesystemen betekent niet dat ook de levering van alle groente en fruit direct weer gaat beginnen. Albert Heijn zegt "toe te werken naar het hervatten" van de reguliere leveringen van versproducten in de supermarkten.

Wel benadrukt Albert Heijn dat per winkel het aanbod kan verschillen en dat ook niet elk product meteen weer voorradig zal zijn. Dat komt doordat alle systemen "stap voor stap" en ook zorgvuldig en veilig moeten worden hersteld en herstart, zegt het bedrijf. "Dit kost tijd en vraagt veel van onze collega's en klanten."

Nog minder druk

NOS-verslaggevers bij diverse distributiecentra van Albert Heijn, Etos en Gall & Gall zagen dat er vanmorgen meer activiteit was dan maandag en dinsdag, toen het concern alle systemen had platgelegd vanwege een cyberincident. Wel is het nog altijd minder druk dan normaal.

Klanten die hun boodschappen via Albert Heijn willen laten thuisbezorgen moeten nog geduld hebben. Wanneer het online bestellen en bezorgen weer mogelijk is wordt niet vermeld. Ook de klantenservice en de app zijn nog niet bereikbaar.

De Nederlandse chipmachinemaker ASML heeft een succesvol derde kwartaal achter de rug. Bovendien zegt het bedrijf nu al interesse bij klanten te zien om in de komende paar jaar chipmachines te bestellen. "Veel gesprekken met klanten gaan nu over de periode na 2027", zegt topman Christophe Fouquet bij de presentatie van de kwartaalcijfers.

ASML profiteert enorm van de investeringen in kunstmatige intelligentie en andere technologie waarvoor chips nodig zijn. ASML-klanten verwachten dat ze zelf tot zeker 2028 niet aan de vraag naar chips kunnen voldoen, zegt Fouquet. "Voor ons betekent dat op korte termijn meer vraag."

ASML heeft naar eigen zeggen nu al veel bestellingen voor 2028 binnengekregen. "Maar er is ook grote belangstelling om nu al bestellingen te plaatsen voor 2029 en soms zelfs 2030."

Het betekent dat ASML hard moet werken om aan de vraag naar zijn chipmachines te voldoen. Drie maanden geleden zei het bedrijf dat het zijn capaciteit voor EUV-machines moet vergroten. ASML is het enige bedrijf ter wereld dat chipmachines kan maken met deze technologie, die werkt met extreem ultraviolet licht.

Het bedrijf sprak eerder de ambitie uit om in 2027 30 procent meer capaciteit voor deze machines te hebben dan dit jaar. Daar zou in 2028 nog eens 30 procent bovenop moeten. "Maar om eerlijk te zijn, wordt het steeds duidelijker dat 30 procent in 2027 en 30 procent in 2028 er niet voor zal zorgen dat we aan de vraag van onze klanten kunnen voldoen", zegt Fouquet nu.

Flinke winststijging

De verkoop van EUV-machines is de grootste aanjager van de hogere omzet en winst die ASML boekt. De afgelopen drie maanden verkocht het bedrijf voor 11,6 miljard euro, onder meer door de verkoop van nieuwe machines en upgrades van bestaande machines.

De winst kwam in het afgelopen kwartaal uit op bijna 5 miljard euro. Dat is flink meer dan in dezelfde periode de afgelopen jaren: toen was de winst in het derde kwartaal telkens rond de 2 miljard euro. "Al met al zou ik zeggen dat het een zeer, zeer sterk kwartaal was", zei Fouquet.

In 2026 heeft ASML tot nu toe ruim 10,6 miljard euro winst gemaakt. Het bedrijf verwacht dit jaar 65 machines naar klanten te versturen, 50 procent meer dan afgelopen jaar. Ook werkt het bedrijf aan upgrades van zijn machines, waardoor klanten in dezelfde periode meer chips kunnen maken. Klanten van ASML zijn onder meer chipmakers TSMC, Samsung en Intel.

ASML is een van de grootste bedrijven wereldwijd en is van aanzienlijk belang voor de Nederlandse economie. De Nederlandse chipindustrie is mede dankzij ASML enorm gegroeid in de afgelopen jaren en zorgt voor tienduizenden banen.

Amerikaans wetsvoorstel

Naast de uitdaging om te voldoen aan de vraag van de chipindustrie, heeft ASML nog steeds te maken met een Amerikaans wetsvoorstel dat het zakendoen in China voor het bedrijf zo goed als kan stilleggen. Voorstanders van dat wetsvoorstel willen daarmee voorkomen dat ASML zijn chipmachines aan China kan leveren of onderhouden.

ASML's financiële topman Roger Dassen hoopt dat het Amerikaanse Congres na de tussentijdse verkiezingen in november inziet dat het voorstel geen goed idee is, meldt het ANP. In juni reisde minister Sjoerdsma van Buitenlandse Handel al naar de VS om zijn zorgen te bespreken. Hij zegt dat de wet er juist voor gaat zorgen dat China sneller westerse technologie gaat kopiëren. China is dit jaar naar verwachting goed voor zo'n 20 procent van de zaken die ASML doet, zegt het bedrijf vandaag.

Ahold laat weten dat het bezig is met een "gecontroleerde herstart van bepaalde systemen". Ook zegt het moederbedrijf van Albert Heijn dat er op dit moment geen aanwijzingen zijn dat er klantgegevens zijn gestolen bij het cyberincident waar Ahold sinds zondagmiddag mee te kampen heeft.

Op vragen van de NOS welke systemen worden herstart, geeft Ahold nog geen antwoord.

Aan het einde van de ochtend werd al duidelijk dat Albert Heijn weer supermarkten is gaan bevoorraden. Sinds gisteren ligt het werk in een deel van de distributiecentra stil. Daardoor begonnen in supermarkten de schappen leeg te raken.

"Er zijn op dit moment meerdere distributiecentra operationeel om onze winkels te bevoorraden", schrijft Albert Heijn in een verklaring. "Daarnaast zetten we vandaag op verschillende manieren extra leveringen in." Albert Heijn wil verder niet zeggen wat dit precies inhoudt, vanuit welke distributiecentra wordt geleverd en om welke producten het gaat.

Vakbond CNV bevestigt de leveringen. "Er wordt vanuit verschillende distributiecentra geleverd", zegt bestuurder Jacqueline Twerda. Het is onduidelijk welke dat precies zijn.

'Houtje-touwtje'

De leveringen gaan niet heel gecoördineerd, meldt een bron aan de NOS die bekend is met het logistieke proces. "Het is echt houtje-touwtje. Alle bederfelijke spullen worden uitgereden, maar waar die naartoe gaan is willekeurig. Ze gaan gewoon rijden en dan zien ze wel waar ze het kwijt kunnen."

Volgens Albert Heijn kunnen er ondanks de bevoorrading wel lege schappen blijven. "Naar verwachting blijven bijvoorbeeld langer houdbare producten, non-food, diepvriesproducten en brood beter beschikbaar dan bepaalde versproducten, zoals groente en fruit. We werken hard aan het volledig herstellen van onze leveringscapaciteit."

Cyberincident

Albert Heijn, Etos en Gall & Gall maakten gisteren bekend sinds zondagmiddag last te hebben van een cyberincident.

De website, apps en klantenservice van de winkels zijn door technische problemen niet bereikbaar. Online bestelde boodschappen konden niet worden bezorgd en de elektronische schapkaarten gaven gisteren verkeerde prijzen aan.

Inmiddels zijn de prijzen volgens Albert Heijn weer correct. "De actuele Bonusprijzen zijn hier nog niet zichtbaar, maar de kortingen worden wel gewoon bij de kassa verrekend." De spaarsystemen werken niet.

Albert Heijn wil nog niks zeggen over wat er precies aan de hand is. "We hebben preventief onze systemen uitgezet om onze systemen te beschermen", zei CEO Margaret Versteden-van Duijn gisteren tegen de NOS. Bronnen in de beveiligingswereld melden dat Albert Heijn verdacht aanvalsverkeer op zijn systemen heeft geïdentificeerd.

Ook vandaag is het nog niet mogelijk om online boodschappen te bestellen of te laten leveren. De systemen die dat regelen werken nog altijd niet. De klantenservice blijft onbereikbaar.

De grens voor de Nationale Hypotheek Garantie (NHG) gaat volgend jaar omhoog van 470.000 naar 500.000 euro. Verder wordt verduurzaming voortaan standaard onderdeel van de NHG-voorwaarden bij huizen met een slecht energielabel.

De NHG is een regeling die huizenkopers beschermt tegen financiële risico's, onder meer door een korting op de hypotheekrente. De regeling geldt alleen bij woningen met een waarde onder een bepaalde grens. Die grens wordt jaarlijks bepaald. In 2022 lag die op 355.000 euro en dit jaar op 470.000 euro.

Volgens NHG-directeur Roald van der Linde is het hard nodig om die grens voor een gunstige lening opnieuw te verhogen. Hij wijst op de almaar stijgende huizenprijzen. De NHG is daarom de afgelopen vijf jaar ook hard gestegen.

Hogere energiekosten

Vooral kopers van huizen met een slecht energielabel (E, F of G) moeten volgens Van der Linde worden geholpen. Zij hebben hogere energiekosten.

De NHG wil met nieuwe verduurzamingsvoorwaarden voorkomen dat die huizenbezitters in geldproblemen komen. Mogelijkheden om verduurzaming mee te financieren bestaan al, maar in de praktijk blijkt dat veel mensen er geen gebruik van maken.

Met ingang van komend jaar wordt daarom bij iedereen die een NHG-hypotheek afsluit voor een E-, F- of G-woning standaard 20.000 euro gereserveerd voor energiebesparende maatregelen.

'Maandlasten vallen mee'

Volgens Van der Linde vallen de gevolgen voor de totale maandlasten mee. "Dan praat je over een paar tientjes extra", licht hij toe in het AD. "Maar als je dat geld ook echt gebruikt om te verduurzamen, dan verdien je dat geld terug."

Het extra verduurzamingsbedrag wordt overigens geen verplichting. Als mensen echt niet willen, mogen ze ervan afzien, benadrukt Van der Linde.

De NHG spreekt van "een eerste stap" om de Nederlandse woningvoorraad te verduurzamen. De organisatie roept banken en andere hypotheekverstrekkers op om te kijken of ze de maatregel ook mogelijk kunnen maken voor duurdere huizen.

Nog altijd kunnen klanten van Albert Heijn, Etos en Gall&Gall niet terecht bij de apps, website en de klantenservice. Albert Heijn kan vanochtend nog geen update geven over wanneer de systemen weer gaan draaien.

Gistermiddag maakte de CEO van AholdDelhaize Europa bekend dat het gaat om een online veiligheidsincident. Uit voorzorg zijn daarom de digitale systemen stilgelegd.

Of het om een hack gaat en of er bijvoorbeeld klantgegevens zijn buitgemaakt is niet duidelijk. In de winkels is wel een duidelijk effect te zien. De schappen in de winkels raken leeg, omdat vanwege het incident bij meerdere distributiecentra het werk is stilgelegd.

Minder voorraad, geen bezorging

Met name groente, fruit en zuivel kunnen op dit moment niet worden aangevuld. Een NOS-verslaggever ziet bij een filiaal in Lelystad Voorhof dat daar maar drie van de dagelijkse 20 pallets binnen zijn gekomen.

Omdat de digitale systemen platliggen, kunnen klanten online geen boodschappen bestellen. Thuisbezorgen gaat daarom niet. Ook bestellingen die eerder werden gedaan, worden door de winkels geannuleerd.

Ook bij de Ahold-ketens in België en Amerika zijn problemen. Zo zijn de websites van Stop&Shop, Giant Food, Hannaford en Food Lion tijdelijk niet beschikbaar.

Prijsstickers bij producten

Gisteravond zouden medewerkers bezig zijn met het plakken van prijsstickers bij producten. Dat is nodig omdat de prijzen op de elektronische prijsbordjes soms niet meer kloppen.

Zo staan de actieprijzen van vorige week nog aangegeven en de kortingen van deze week juist niet. Ook persoonlijke kortingen die klanten via de app krijgen, kunnen op dit moment niet worden verzilverd.

Nagedacht over alternatieven

Albert Heijn is veruit de grootste supermarktketen van Nederland met vorig jaar volgens onderzoeksbureau NielsenIQ een marktaandeel van zo'n 38 procent. Dat het bedrijf met deze storing kampt, is zorgelijk liet het ministerie van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur al weten.

Het Centraal Bureau Levensmiddelenhandel, de brancheorganisatie van supermarkten, zegt dat er wordt nagedacht over wat als de bevoorrading lange tijd niet kan plaatsvinden.

In een eerdere versie van dit bericht stond dat CNV meldt dat de systemen vanmiddag weer de lucht in gaan. Later meldt het CNV dat ze dat helemaal niet weten en dat het dus niet correct is.

De Nederlandse economie blijft relatief goed draaien, ondanks de economische en politieke onrust in de wereld. Ook het Internationaal Monetair Fonds (IMF) heeft de verwachtingen bijgesteld. Voor Nederland wordt voor dit jaar een economische groei van 1,5 procent verwacht. Eerder had het fonds een groei van 1 procent voorspeld.

Het Centraal Planbureau (CPB) had de verwachtingen ook al bijgesteld. Het CPB rekent dit jaar op een economische groei van 1,4 procent en voor volgend jaar op 1,2 procent. Het IMF denkt dat de Nederlandse economie volgend jaar met 1,3 procent groeit.

Nederland lijkt ervan te profiteren dat het weer beter gaat met de Duitse economie. Het IMF verwacht in Duitsland dit jaar een groei van 1,3 procent, waar eerder 0,7 procent werd verwacht.

Ondanks Iran-oorlog

Het IMF denkt dat de wereldeconomie dit jaar groeit met 3,1 procent en volgend jaar met 3,4 procent. Volgens IMF-hoofdeconoom Silvana Tenreyro is het gelukt om de effecten van de Iran-oorlog voor de olie- en gasleveringen beperkt te houden. Daarnaast wordt de groei aangejaagd door de grote hoeveelheid investeringen van grote techbedrijven, stelt zij.

Cybersecuritydeskundigen noemen het zeer aannemelijk dat er iemand is binnengedrongen in de systemen van Albert Heijn. Sinds zondagmiddag liggen de online systemen van de supermarktketen uit voorzorg plat, wat tot grote problemen in de winkels leidt. Albert Heijn wil niet zeggen of er sprake is van een hack en spreekt zelf vooralsnog van een digitaal veiligheidsincident.

"Zo'n grote organisatie neemt niet zomaar dit soort grote maatregelen", zegt cybersecuritydeskundige Joey Fennis. "Als kwaadwillenden de sleutel van het slot van de voordeur hebben omgedraaid, hebben ze wellicht ook binnengekeken en data ingezien of buitgemaakt." Fennis zegt dat er soortgelijke maatregelen worden genomen als dat gebeurt.

Als gevolg van de storing zijn systemen van Albert Heijn niet beschikbaar, online bestelde boodschappen kunnen niet worden bezorgd en sommige distributiecentra liggen stil, waardoor winkels kampen met lege schappen.

Volgens Fennis moet de top van het bedrijf toestemming geven om over te gaan op zulk soort maatregelen. "Blijkbaar is de zorg dermate groot, dat doet me denken aan het Openbaar Ministerie vorig jaar." Het OM werd toen gehackt via een kwetsbaarheid in een programma dat medewerkers gebruiken om vanuit huis te werken.

'Storing duurt meestal niet zo lang'

Dat er drastisch is ingegrepen, doet ook cybersecuritydeskundige Pim Takkenberg vermoeden dat er meer aan de hand is. "Het lijkt me vrij duidelijk dat een kwaadwillende in het systeem heeft gezeten. Albert Heijn heeft een aantal systemen preventief uitgezet, dat is heel gebruikelijk om verdere schade te voorkomen als iemand in je systemen zit", zegt hij bij Nieuwsuur. "Een storing duurt meestal niet zo lang."

Klanten bij een vestiging van Albert Heijn in Zaandam zagen veel lege schappen in de winkel:

Als er een criminele groep achter de storing zit, is die volgens Takkenberg meestal uit op geld. "Die proberen systemen te hacken, data te stelen en dan te dreigen dat het gepubliceerd wordt als je niet betaalt. Misschien is er straks een groep die zich meldt."

Volgens hem kan het gaan om een staat, zoals Rusland, of zogenaamde 'hacktivisten', die een ideologisch doel hebben, maar het lijkt Takkenberg het meest aannemelijk dat een criminele groep verantwoordelijk is.

"Ik denk dat er in Nederland geen sprake is van een Russische statelijke actor, omdat alle signalen die ik nu zie van een andere orde van grootte zijn, al kan ik het niet uitsluiten. Het lijkt mij onwaarschijnlijk dat dit bij een Russische statelijke actor hoort, dit incident past veel meer in het patroon van criminele groeperingen", aldus de cybersecuritydeskundige.

Fennis vreest voor de gegevens van klanten, omdat ook die systemen offline zijn gegaan. "Net zoals bij Flink kunnen ze uit zijn op persoonlijke gegevens." Bij die boodschappenbezorgdienst brak een onbekende groep hackers in. Klanten werden digitaal afgeperst.

Volgens cybersecuritydeskundige Eward Driehuis kan het ook zo zijn dat Albert Heijn zelf een kwetsbaarheid heeft gevonden in hun systeem. "Als die niet eenvoudig is op te lossen, kan het zijn dat ze uit voorzorg de digitale deuren sluiten."

"Wat wel duidelijk wordt is hoe afhankelijk we van IT en het cyberdomein zijn, ook voor mensen die er niet dagelijks mee werken", zegt Driehuis. "Dat wordt heel concreet nu je geen boodschappen kan doen. Het is wel een goede eye opener voor mensen."

Door de storing kampen filialen van Albert Heijn toenemend met lege schappen. Gedurende de dag druppelden er foto's binnen van onbevoorrade winkels; vooral verse producten missen. Ondertussen zien andere supermarktketens een toename van de bestellingen.

Aantal dagen?

Volgens Fennis valt niet te zeggen hoelang de problemen zullen duren. "Dat ligt eraan of ze er tijdig bij waren. Het is de vraag hoe ver eventuele criminelen zijn gekomen en hoelang ze hun gang hebben kunnen gaan, maar dat blijft nu nog speculeren. Dat moet het onderzoek uitwijzen."

"Albert Heijn communiceerde vanochtend pas over de storing terwijl het al langer aan de gang was. In het gunstigste geval duurt het denk ik een aantal dagen."

Door de problemen bij Albert Heijn hebben andere supermarktketens het drukker. Een woordvoerder van Jumbo zegt dat die keten al aan het opschalen is.

Jumbo ziet nu al een toename van online bestellingen. Het bedrijf kan nog niet zeggen of er ook in de winkels meer mensen komen omdat de schappen bij sommige Albert Heijns leger zijn. "We moeten anticiperen op een hogere vraag. Als dit langer gaat duren bij Albert Heijn, dan valt er best wel een gat natuurlijk. Dat proberen we als Jumbo zo goed mogelijk op te vullen."

Jumbo zegt over de situatie ook in contact te staan met het CBL, de brancheorganisatie van supermarkten. De keten wenst Albert Heijn veel sterkte toe. "Het is echt heftig voor ze", aldus de woordvoerder.

Bijspringen

Ook bij online supermarkt Picnic wordt er meer besteld. "We zien sinds vanmorgen een toename van het aantal bestellingen voor morgen", zegt een woordvoerder. "Als het doorgaat zoals nu, komen we uit op enkele duizenden extra bestellingen, reden waarom we momenteel de bezorgcapaciteit opschalen."

Picnic zegt te hopen voor Albert Heijn dat de problemen snel worden opgelost. "Maar als het nodig is, kunnen we de komende dagen bijspringen."

Brancheorganisatie CBL zegt dat er zeker wordt nagedacht over wat te doen als Albert Heijn-filialen langere tijd niet bevoorraad kunnen worden. "We houden het in de gaten en denken daar natuurlijk over na, maar het is nog een beetje vroeg", zegt een woordvoerder. "Nederland heeft een supermarktlandschap dat wel wat kan opvangen. Onze oproep is: doe gewoon boodschappen zoals je dat normaal doet, er is geen reden tot paniek."

Klanten bij een vestiging van Albert Heijn in Zaandam zagen veel lege schappen in de winkel:

Albert Heijn is veruit de grootste supermarktketen van Nederland met vorig jaar een marktaandeel van zo'n 38 procent, volgens onderzoeksbureau NielsenIQ. Daarna volgt Jumbo met zo'n 20 procent. Het aandeel van Albert Heijn-moederbedrijf Ahold Delhaize daalde vandaag op de Amsterdamse beurs met 2,8 procent, terwijl de AEX-index juist steeg met zo'n 0,4 procent.

Het ministerie van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur zegt dat de situatie zorgen baart. "De problemen onderstrepen het belang van een sterker en weerbaarder voedselsysteem. Goed dat de winkels van Ahold wel open zijn en dat er hard wordt gewerkt aan een oplossing. Het ministerie houdt de situatie nauwlettend in de gaten en staat in contact."

Incident

Albert Heijn haalde gistermiddag zelf allerlei IT-systemen offline vanwege een 'cybersecurity-incident'. Sindsdien werkt de site niet, kun je niet online bestellen en liggen meerdere distributiecentra van de keten stil. Daardoor kunnen winkels minder goed bevoorraad worden en ontstaan er hier en daar lege schappen.

Wat er precies aan de hand is en of kwaadwillenden zijn binnengedrongen in de systemen van Albert Heijn is nog onduidelijk.

In meerdere distributiecentra van Albert Heijn ligt het werk stil als gevolg van het online veiligheidsincident bij de supermarktketen. Dat heeft gevolgen voor de bevoorrading van de winkels, zegt CEO Margaret Versteden-van Duijn tegen de NOS. Vooral bij de verse producten kunnen er lege schappen ontstaan.

"Het klopt dat in sommige distributiecentra het werk volledig stilligt, omdat we de systemen preventief uit hebben moeten zetten", zegt ze. Albert Heijn heeft in Nederland zeven grote distributiecentra. Versteden-Van Duijn wil niet zeggen welke daarvan nog operationeel zijn.

Albert Heijn verwacht dat houdbare producten, brood en producten uit de diepvries beter beschikbaar blijven.

CEO Margaret Versteden-van Duijn over de gevolgen voor de klant:

"Het is natuurlijk supervervelend voor klanten als ze naar een winkel gaan en zien dat iets niet beschikbaar is", zegt de topvrouw.

Per winkel verschillend

De supermarktketen weet nog niet hoelang deze situatie gaat duren. "Natuurlijk zullen er wel schappen leeglopen als het nog langer duurt. Dat zal per winkel verschillend zijn. Dat hangt van een heleboel factoren af", zegt de topvrouw.

Albert Heijn kan nog niet zeggen of kwaadwillenden de IT-systemen van het bedrijf zijn binnengedrongen. "Het onderzoek loopt nog. Helaas kan ik daar nu niks over zeggen", aldus Versteden-van Duijn.

Het incident begon gistermiddag. Albert Heijn zei eerder vandaag systemen te hebben uitgeschakeld om de IT-omgeving van het bedrijf te beschermen.

Dit zijn foto's die aan het einde van de middag zijn gemaakt bij AH-vestigingen in Utrecht en Zaandam:

Door het offline halen van systemen zien klanten in de winkel nog de actieprijzen van vorige week. Ze kunnen niet zien wat de kortingsacties van deze week zijn. Albert Heijn zegt dat landelijke bonusaanbiedingen bij de kassa wel worden verrekend.

Persoonlijke kortingen gekoppeld aan de Bonuskaart en de app werken niet. "Klanten die hierdoor persoonlijke kortingen missen, worden gecompenseerd zodra mogelijk", zegt Albert Heijn. "We vragen klanten hiervoor hun kassabon goed te bewaren."

Ook werken de spaarsystemen niet. Klanten krijgen bij aankopen op dit moment dus geen zegels in hun Albert Heijn-app.

Offline tijdens bezorging

Toen de problemen gisteren begonnen waren veel bezorgers van online bestellingen nog onderweg. "We gebruiken een online app om de adressen en de planning te bekijken", zegt een bezorger tegen de NOS. "Daar moet je inloggen met een persoonlijk account. Gisteren werden alle bezorgers tegelijkertijd uit de app gegooid. Inloggen lukte daarna niet meer."

Supermarkten in Frankrijk hadden vandaag last van een cyberaanval, waardoor de temperatuur van koelsystemen naar de 50 graden ging. Of het veiligheidsincident bij Albert Heijn hier iets mee te maken heeft, kon de topvrouw van Albert Heijn niet zeggen.

Een woordvoerder van moederbedrijf Ahold Delhaize zei later tegen persbureau Reuters dat er geen reden is om een link te zien tussen de twee incidenten.

De Nobelprijs voor de Economie gaat dit jaar naar twee Amerikaanse economen: Robert E. Hall en Michael Woodford. Ze krijgen de prijs voor hun werk rond modellen die overheden en centrale banken helpen om met economische schokken om te gaan.

Het gaat dan bijvoorbeeld om een energiecrisis, zoals toen Rusland de oorlog tegen Oekraïne begon in 2022 en de gasprijzen in Europa omhoogschoten.

"Hun onderzoek heeft ervoor gezorgd dat grote economische crises effectiever bestreden kunnen worden", zegt het Nobelcomité. "Dat is zeer nuttig geweest tijdens de pandemie en de energiecrises van de afgelopen jaren."

Robert E. Hall onderzocht hoe consumenten in een crisis beslissen of en hoeveel geld ze uitgeven, op basis van wat ze denken te verdienen in de toekomst. Michael Woodford onderzocht hoe bedrijven beslissen over hun prijzen, op basis van wat ze denken dat de rente in de toekomst zal zijn.

Geen echte Nobelprijs

De Nobelprijs voor Economie is eigenlijk geen echte Nobelprijs, omdat deze niet door Alfred Nobel is bedacht. De andere Nobelprijzen worden al sinds 1901 uitgereikt, de 'Nobelprijs' voor Economie pas sinds 1969.

De officiële benaming is dan ook 'De Prijs van de Zweedse Rijksbank voor Economische Wetenschappen ter nagedachtenis aan Alfred Nobel'.

Dat de prijs weer naar Amerikanen gaat is geen verrassing: van de 101 laureaten in deze categorie hadden ruim zeventig de Amerikaanse nationaliteit. Sterker nog, met elk veertien hebben zowel de Harvard University als het Massachusetts Institute of Technology er meer dan het eerstvolgende land, het Verenigd Koninkrijk met dertien laureaten.

Drie Nederlanders kregen deze eer, onder wie Jan Tinbergen als eerste in 1969. Ook is de vorig jaar onderscheiden Amerikaans-Israëlische Joel Mokyr geboren in Nederland.

Veel regionale industriebedrijven kunnen niet verduurzamen. Voor de productie van bijvoorbeeld glas, karton en steen gebruiken ze vaak grote machines die veel energie verbruiken. De komende jaren moeten deze worden vervangen en het liefst doen bedrijven dat door over te stappen op elektrische machines. Maar er is te weinig plek op het stroomnet.

Dat staat in het rapport van Cluster6, een samenwerkingsverband van regionale energie-intensieve industriebedrijven in de maakindustrie, afvalverwerking en het ministerie van Klimaat en Groene Groei.

Bij het verband zijn ook de steenfabrieken van het bedrijf Wienerberger aangesloten. Zo'n 70 miljoen bakstenen en straatstenen worden er jaarlijks gemaakt, nu nog veelal met behulp van gasovens.

Maar als het aan directeur Jasper Vos ligt worden dat snel elektrische apparaten. Voor een zwaardere stroomaansluiting staat een van de fabrieken op de wachtlijst. "Ons is beloofd dat er ergens voor 2030 plek is, maar de vraag is of dat ook gaat gebeuren", zegt hij bij de locatie in Pannerden, ten noordoosten van Nijmegen.

Netcongestie

Allereerst, waarom is er niet genoeg capaciteit op het stroomnet? Dat komt doordat de laatste jaren bedrijven en huishoudens veel zijn overgestapt op elektriciteit, maar de ondergrondse kabels zijn daar niet op berekend.

Daardoor ontstaat netcongestie; in de ochtend en de avond is de vraag naar stroom veel hoger dan overdag en in de nacht. De beheerder van het stroomnet houdt rekening met deze 'pieken' en kan dus niet elke nieuwe aanvraag toekennen. In ieder geval niet voordat de kabels dit aankunnen. Daarom verzwaren de netbeheerders het stroomnet.

De Toezichthouder Autoriteit Consument & Markt stelde twee jaar geleden maatregelen in om tekorten op het stroomnet op te lossen. Het betekende dat maatschappelijk belangrijke instellingen zoals scholen en ziekenhuizen voorrang krijgen op het stroomnet.

Bedrijven die helpen bij het verminderen van netcongestie zoals zon- en windparken of bedrijven die grote batterijen plaatsen krijgen ook voorrang op de wachtlijst. Helemaal onderaan de wachtlijst komen de industriebedrijven.

Tussenoplossingen

Doordat de wachtlijst gebonden is aan een regio kan het zijn dat bedrijven in een regio waar weinig 'concurrentie' op het stroomnet is meteen een aansluiting krijgen, terwijl bedrijven op andere plekken jaren moeten wachten.

"Neem bijvoorbeeld een glasfabriek die in 2030 wil verduurzamen. Als die van de netbeheerder te horen krijgt dat er pas 2034 plek is, moet die fabriek dat gat zien te overbruggen", zegt Barbara Verwayen, die namens Cluster6 de regionale industriebedrijven vertegenwoordigt.

Volgens haar kan tijdelijke, lokale productie van elektriciteit bij de bedrijven een tussenoplossing bieden. "Als dat duurzaam kan, dan is dat hartstikke mooi, met zon, wind en batterijen. Als dat niet duurzaam kan, zullen we met gasturbines tijdelijk extra elektriciteit moeten opwekken."

Op die manier zouden bedrijven, in afwachting van een zwaardere stroomaansluiting, toch kunnen beginnen met investeren in elektrische machines. Maar daarvoor is meer nodig dan geld alleen, zegt Verwayen. "Wet- en regelgeving, wettelijk kader, vergunningverlening, al die zaken."

Weerstand

Netbeheerders zijn al langer bezig met het verzwaren van het stroomnet. Daarvoor bouwen ze de komende jaren zo'n honderd hoogspanningsstations en andere infrastructuur voor stroom. Het vinden van een geschikte plek is vaak ingewikkeld.

Beschermde flora en fauna of nabijheid van een Natura 2000-gebied kunnen de bouw van een nieuw station onmogelijk maken. Daarnaast stuiten de beheerders vaak op weerstand van omwonenden die liever geen industrieel hoogspanningsstation in hun 'achtertuin' zien. Dat zorgt voor vertraging en onzekerheid over de stroomuitbreiding in Nederland.

"Door onzekerheid over een stroomaansluiting lekken investeringen weg naar het buitenland", zegt Vos van steenfabriek Wienerberger. "Je kijkt hier zo over de rivier naar Duitsland. Soortgelijke bedrijven in buurlanden hebben wel toegang tot elektriciteit. Als we die zekerheid en ruimte niet krijgen staat het voortbestaan van dit soort bedrijven in Nederland op het spel."

Albert Heijn, Etos en Gall & Gall kampen sinds zondagmiddag met een storing. Dat komt volgens Ahold Delhaize, het moederbedrijf van Albert Heijn, door een "cyberveiligheidsincident". Albert Heijn schreef eerder in een eigen persbericht over "een IT-incident".

Websites, apps en de klantenservice van Albert Heijn zijn door de technische problemen niet beschikbaar. Ook kunnen online bestelde boodschappen niet worden bezorgd en geven elektronische schapkaarten nog de actieprijzen van vorige week weer, in plaats van de huidige prijs. Ook de spaarsystemen werken niet.

Ook de Belgische supermarktketen Delhaize, onderdeel van hetzelfde bedrijf als Albert Heijn, ondervindt hinder, meldt VRT Nieuws. Klanten kunnen daar geen nieuwe bestellingen doen voor deze week en ook is de klantenservice niet bereikbaar. In België zijn de app en website wel bereikbaar.

Gegevens beschermen

Wat er precies aan de hand is, is nog onduidelijk. Daarover wil Albert Heijn niets kwijt. "We hebben direct maatregelen genomen om onze IT-omgeving te beschermen. Onderdeel daarvan is het preventief tijdelijk uitschakelen van een aantal systemen", schrijft Albert Heijn in een verklaring.

"We onderzoeken het incident en werken aan het herstellen van onze diensten. De bescherming van de gegevens van onze klanten, medewerkers en partners staat daarbij voorop", meldt de supermarktketen.

De winkels van Albert Heijn zijn vanmorgen gewoon opengegaan. De supermarktketen zegt nog niet te weten wanneer de diensten weer beschikbaar zijn.

Deze Albert Heijn-vestiging in Amsterdam informeert klanten met een briefje over de onjuiste prijzen in de winkel: