De olieprijs loopt al weken op, ook gas wordt al weken duurder. Maar daar blijft het niet bij. Alles zal uiteindelijk duurder worden, door de oorlog in het Midden-Oosten, volgens De Nederlandsche Bank. Die gaat ervanuit dat ieders koopkracht geraakt zal worden. De president van DNB, Olaf Sleijpen, zei in de studio van Nieuwsuur dat het code "dieporanje" is. En dat komt bovenop allerlei andere waarschuwingen deze week.

Luister hier:

Deze aflevering van De Dag kun je beluisteren via NPO Luister en alle andere podcastkanalen. Bevalt het? Vergeet je dan niet te abonneren!

Volgens huiseconoom van Nieuwsuur Mathijs Bouman is dit de week geweest waarin de realisatie komt dat dit niet snel voorbij is. Volgens Bouman gaan de economische gevolgen van de oorlog groot zijn. In dit Nieuwsuur-verhaal legt hij uit hoe die oplopende olie- en gasprijzen als een olievlek doorsijpelen in de hele economie.

Reageren? Mail naar dedag@nos.nl

Presentatie & montage: Marco Geijtenbeek

Redactie: Judith van de Hulsbeek

De prijs van PlayStation-spelcomputers stijgt de komende weken flink, heeft producent Sony bekendgemaakt. Dat heeft waarschijnlijk te maken met een tekort aan chips voor het werkgeheugen van de consoles, maar ook met de oorlog in het Midden-Oosten.

Sony verhoogt de prijs van de PS5 in de VS volgende week met 100 dollar. De PS5 Pro wordt zelfs 150 dollar duurder. In Europa en Japan gaat het om vergelijkbare prijsverhogingen, de PS5 gaat hier bijna daardoor 650 euro kosten en de PS5 Pro bijna 900 euro.

Als reden voor de prijsverhoging noemt Sony "de aanhoudende druk in het mondiale economische klimaat". Het bedrijf noemt zelf geen specifieke oorzaak.

Door de snelle ontwikkeling van AI zijn er steeds meer computers in datacenters nodig en is de vraag naar werkgeheugen enorm toegenomen. Daardoor staan ook de prijzen van desktopcomputers, laptops en smartphones onder druk.

Minder helium

Een actuelere reden is de oorlog in het Midden-Oosten. Vorige week sloot een gasexport-installatie in Qatar na een Iraanse aanval. Daardoor is er opeens minder helium voorradig, een belangrijk gas bij de productie van computerchips. Bij de fabricage van de minuscule circuits op chips worden die van onderaf gekoeld met helium om ze op de juiste temperatuur te houden.

Qatar is wereldwijd de op twee na grootste heliumexporteur. Ook de aanvoer van andere grondstoffen die belangrijk zijn voor de fabricage van elektronica staan onder druk door de oorlog.

Ook andere gamecomputers duurder

De nieuwe prijzen gaan op 2 april in. Sony zegt in een blogppost zich te realiseren dat het slecht nieuws is voor gamers. "We weten dat prijswijzigingen gevolgen hebben voor onze community. Na een zorgvuldige afweging zijn we tot de conclusie gekomen dat dit een noodzakelijke stap is om ervoor te zorgen dat we gamers wereldwijd innovatieve, hoogwaardige game-ervaringen kunnen blijven bieden."

Het RAM-tekort en de oorlog rond de Perzische Golf hebben ook grote gevolgen voor andere spelcomputers. Eerder werd al bekend dat een nieuwe versie van de compacte spelcomputer Steam Machine later uitkomt dan de bedoeling was. Game-experts verwachten dat ook de Nintendo Switch 2 binnenkort duurder wordt.

De hoop bij bedrijven en overheden op een snelle afloop van de energie-oorlog in de Golf neemt af. De vrees voor een langdurige energiecrisis met tekorten die ook Europa gaan raken neemt toe.

Ook als er snel een wapenstilstand en een vrije doortocht voor tankers in de Straat van Hormuz komen, zal het prijseffect van de oorlog nog lange tijd merkbaar zijn, denken analisten.

Op dit moment ligt de olieprijs gemiddeld tussen de 100 en 110 dollar per vat. Die kan verder stijgen tot 150 dollar per vat, volgens Rob Kapito van vermogensbeheerder BlackRock. "Zelfs als we morgen aankondigen dat de oorlog voorbij is", vertelt hij persbureau Bloomberg.

In Europa worden met name kerosine en diesel schaarser, verwacht Shell.

De oliehandel reageert dagelijks nerveus op de wisselende berichten die uit de VS komen. Dreigementen met nog grotere aanvallen op de Iraanse energie-infrastructuur zorgen voor prijsstijgingen. Zodra die stijging zichtbaar wordt, stuurt president Trump een bericht uit over hoopvolle vredesonderhandelingen. Dat lijkt even te werken tot er weer serieuze twijfel ontstaat over het waarheidsgehalte van dit bericht.

Gisteravond sloot Wall Street in New York met de grootste beursdaling sinds het begin van de oorlog. Trump reageerde binnen een kwartier met een verlenging van de bombardementspauze op Iraanse energie-installaties. Ondertussen groeit het aantal Amerikaanse militairen in de regio die ingezet kunnen worden voor de inname van het Iraanse olie-eiland Kharg en de kustlijn van de Straat van Hormuz.

"Het is de ene dag dit en de andere dag dat," zegt directeur Patrick Kulsen van marktonderzoeksbureau Insights Global. Zijn bedrijf is gespecialiseerd in opslagcijfers van brandstoffen. "Gezien de internationale situatie valt de olieprijs nog mee."

Wel ziet Kulsen een zorgelijke daling van de beschikbare hoeveelheid kerosine. De prijs van vliegtuigbrandstof stijgt nog veel sterker dan die van ruwe olie en komt net als diesel voor een flink deel uit de Golfregio.

In Europa is er op dit moment nog geen brandstoftekort, maar dat gaat veranderen volgens de CEO van Shell Wael Sawan. Die sprak deze week op een congres van oliebazen in Houston, Texas. "Zuid-Azië kreeg de volle klap als eerste te verduren. Het heeft zich verspreid naar Zuidoost-Azië, Noordoost-Azië en komt in april vooral naar Europa", zegt Sawan.

Nederland zal volgens analisten niet heel snel te maken krijgen met echte tekorten. In de Rotterdamse haven liggen enorme hoeveelheden olie opgeslagen, en raffinaderijen maken hier meer brandstof dan we verbruiken.

"Fysiek zal het hier niet snel opdrogen," zegt Kulsen. Het risico is wel dat kerosine onbetaalbaar wordt voor luchtvaartmaatschappijen net als diesel voor de binnenvaart en transportbedrijven.

Het kabinet liet deze week weten het nog te vroeg te vinden voor prijscompensatie voor consumenten. De wereldwijde energiecrisis zou nog wel eens veel groter kunnen worden, waarschuwde minister Heinen van Financiën de Tweede Kamer. In dat geval moet er nog wel geld over zijn om mensen te helpen die het echt nodig hebben.

Landelijk Crisisplan Olie

Ondertussen is wel geruisloos de voorfase ingegaan van het Landelijk Crisisplan Olie. Oliemaatschappijen en vertegenwoordigers van handelaren en opslagbedrijven overleggen met het kabinet over voorraden, mogelijke risico's en maatregelen voor het geval er echte tekorten ontstaan.

In het ergste geval kan de overheid overgaan tot "rantsoenering en exportbeperking op EU- of nationaal niveau", staat in het crisisplan. De brandstof gaat dan naar bedrijven en mensen die moeten blijven rijden om onder meer de voedselvoorziening, medische zorg en veiligheid op peil te houden.

"De inhoud van het overleg met de overheid is vertrouwelijk", vertelt Erik de Vries van de belangenorganisatie van particuliere brandstofhandelaren NOVE, één van de partijen die aan tafel zit. Vandaag overlegt hij met vertegenwoordigers van de binnenvaart over de dieselprijs.

"Er wordt wel echt gekeken naar een situatie waarin er een tekort is", zegt De Vries. Ook al is dat tekort er nog niet, zorgen zijn er al wel. De prijzen van diesel in Nederland liggen veel hoger dan in onze buurlanden. Hierdoor tanken binnenvaartschepen net als vrachtwagens zoveel mogelijk over de grens.

Als de verschillen nog groter worden en iedereen in het buitenland tankt, houdt de handel hier al op voor er een tekort is, vreest De Vries.

Fonq Group is failliet. Dat laat het Nederlandse bedrijf achter de woonwebshops Fonq en Naduvi weten. Ruim een week geleden werd al uitstel van betaling aangevraagd. Het was al niet meer mogelijk via de webwinkel te bestellen. Inmiddels heeft de rechter besloten dat voor Fonq definitief het doek valt.

Woonwebwinkel Fonq bestaat sinds 2003 en heeft naast een Nederlandse website ook een webshop in België en Duitsland. In 2024 nam Fonq concurrent Naduvi over.

Dat er al langer problemen waren, bleek uit het jaarverslag van 2023. Het bedrijf leed een verlies van ruim 14 miljoen euro. Een jaar ervoor wilde de bank het bedrijf al geen geld meer lenen. De aandeelhouders moesten bijspringen.

250 medewerkers

Volgens de website werken er ruim 250 mensen, die dus nu zonder werk komen te zitten. In een persverklaring laat Fonq weten dat wordt gekeken of bepaalde delen van de onderneming voortgezet kunnen worden.

Om welke onderdelen het zou gaan en of daarvoor geïnteresseerden zijn, zegt het bedrijf niet.

Bij de import van tweedehandsmotoren wordt volop gefraudeerd met de bpm, de belasting die je betaalt bij de aanschaf van een auto of motor. Daarvoor waarschuwt de RAI Vereniging, de koepel voor de auto- en motorbranche.

Volgens de branche wordt er regelmatig gerommeld met de papieren, waardoor het lijkt dat de motor ouder is en al meer schade heeft opgelopen dan in het echt het geval is. Als de waarde lager en leeftijd van de motor hoger worden ingeschat, valt de aanschafbelasting lager uit.

Tom Crooijmans, van sectie motoren van de RAI, waarschuwt motorrijder: "Aan het einde van rit betaal je toch de rekening."

Framenummer afgeplakt

Het gesjoemel gaat kinderlijk eenvoudig, legt Crooijmans uit. "Het gaat veelal om jonge, gebruikte motoren uit het buitenland. De aanvraag gaat op papier."

Volgens Crooijmans is het makkelijk om de waarde van motor lager in te laten schatten, door bijvoorbeeld de schade of de leeftijd van de motor hoger in te schatten. "Het is niet moeilijk om dit te ontdekken, de motoren worden op allerlei plekken aangeboden voor prijzen waarvoor het gewoon niet mogelijk is."

Op een motorbeurs zag Crooijmans zelf hoe bij sommige motoren het framenummer was afgeplakt, zegt hij tegen De Telegraaf. Eerder waarschuwde de RAI voor vergelijkbaar gesjoemel met tweedehandsauto's.

Lagere aanschafbelasting

De Nederlandse consument betaalt dan minder belasting over die aanschaf. Volgens de branchevereniging kan het 500 tot 800 euro schelen.

Maar dat is een ogenschijnlijk voordeel. "Als je de motorfiets gaat inruilen bij een erkende Nederlandse dealer, zal opvallen dat de bpm-waarde te laag is ingeschat. De kans is groot dat een erkende dealer 'm dan niet wil hebben."

De RAI adviseert consumenten om goed te kijken naar de prijs van de motor. "Als die goedkoop wordt aangeboden, is er vaak iets mee aan de hand. Dit soort partijen willen we zo snel mogelijk uit de branche hebben."

De Amerikaanse overheid mag de banden met AI-bedrijf Anthropic voorlopig niet verbreken. Dat heeft de rechter besloten.

Het Pentagon en Anthropic hebben ruzie over het gebruik van de AI-technologie. Anthropic wil niet dat met zijn AI-model wapens en massa-controlesystemen worden gemaakt waar geen mens meer aan te pas komt.

Defensieminister Hegseth wil juist geen beperkingen krijgen opgelegd.

Risico

Omdat het bedrijf niet meewerkte, wilde het Amerikaanse Ministerie van Defensie Anthropic op een lijst zetten waardoor het wordt aangemerkt als "risico in de toeleveringsketen". Dat zou betekenen dat producten van Anthropic niet meer gebruikt mogen worden door de krijgsmacht.

Ook andere bedrijven die gebruikmaken van de technologie van Anthropic en diensten leveren aan het Pentagon, zouden hier dan mee moeten stoppen.

De rechtbank noemde die stap willekeurig en onzorgvuldig en zet er daarom een streep door. Een definitieve beslissing moet genomen worden door een federale rechter.

Anthropic is blij met de uitspraak. Het AI-bedrijf zegt nog altijd open te staan voor samenwerking met de Amerikaanse overheid.

Particuliere beleggers uit Nederland doen voorlopig even niets of nemen zo min mogelijk risico op de beurs. Zij maken zich grote zorgen over de gevolgen van de oorlog rond de Perzische Golf. Ook willen ze eerst duidelijkheid over de belasting die zij moeten betalen over hun beleggingen, de vermogensbelasting in box 3.

Door deze twee onzekerheden is het vertrouwen van beleggers gedaald naar hetzelfde lage niveau als in april vorig jaar. Toen gingen de beurzen zwaar onderuit nadat de Amerikaanse president Trump een wereldwijde handelsoorlog had ontketend.

De beleggingsbarometer van ING, waarin de bank maandelijks het vertrouwen van particuliere beleggers meet, daalde in maart met 41 punten naar 80. Dat is het laagste niveau in een jaar tijd. Bij een stand van 100 is de stemming neutraal, daaronder zijn beleggers negatief.

Van de ondervraagde beleggers neemt 20 procent nu zo min mogelijk risico, zegt Bob Homan, hoofd investment office bij ING. "Of ze stellen beslissingen met beleggen uit. Mensen wachten met beleggen om te sparen. Vooralsnog is de belasting op sparen lager dan op beleggen."

Liever sparen

Begin dit jaar was het optimisme op de beurs nog groot. De AEX, de belangrijkste graadmeter van de Amsterdamse beurs, doorbrak de grens van duizend punten. Sinds de oorlog in het Midden-Oosten ligt de koers daar ver onder. "Beleggers zijn bang dat de hoge prijzen aan de pomp doorsijpelen naar de rest van het bedrijfsleven", zegt Homan.

Grote banken geven spaarders nu een rente van zo'n 1,25 procent. Een veilige spaarrekening is voor risicomijdende beleggers daarom niet meer zo onaantrekkelijk. "Hoewel de AEX dit jaar nog steeds 2 procent hoger staat dan op 1 januari", stipt Homan aan. Paniek ziet hij nog niet, maar: "We zien wel een duidelijke pas op de plaats."

Geen uitzonderingen

Hoewel het al lange tijd onrustig is in het Midden-Oosten, groeien de zorgen pas echt sinds de de Verenigde Staten en Israël daadwerkelijk Iran zijn gaan bombarderen. "Dat duwt de olieprijs en rente omhoog en de aandelenkoersen omlaag", vat Homan het samen. "Alleen de aandelen van oliebedrijven zijn gestegen, maar verder zijn er geen uitzonderingen. Ook de prijs van obligaties en zelfs goud en zilver gaat stevig naar beneden."

Tegelijk creëert aanhoudende discussie over de belasting over beleggingen extra onrust onder beleggers, ziet Homan: "Een vijfde van de beleggers stelt financiële plannen uit of belegt minder, omdat onduidelijk is hoe ze hierover belast gaan worden. Minister Heinen van Financiën wil de wet voor vermogensbelasting die in 2028 zou ingaan, aanpassen.

Door de stijgende huizenprijzen wordt het vinden van een geschikte gezinswoning voor jongvolwassenen steeds lastiger. Dat is mogelijk een van de oorzaken van het dalende kindertal, blijkt uit onderzoek van het Nederlands Interdisciplinair Demografisch Instituut (NIDI).

De huizenprijzen stijgen sinds 2013 een stuk sterker dan de inkomens. Jongvolwassenen wonen daardoor vaker in een woning die als minder geschikt wordt beschouwd voor een gezin, zoals een appartement.

Voor sommige vrouwen is een te kleine woonruimte een reden om hun kinderwens uit te stellen:

Het onderzoek spreekt van een 'mismatch' tussen het soort woning waar jongvolwassenen een gezin willen beginnen en de woningtypen waartoe zij toegang hebben op de woningmarkt.

Het resultaat is dat zij hierdoor het krijgen van kinderen uitstellen of mogelijk ervan af zien, zo is te lezen in het onderzoek. "Er zijn veel gezinswoningen, maar die zijn niet altijd bereikbaar voor de groep die een gezin wil stichten", zegt Daniel van Wijk, onderzoeker bij het NIDI.

Vrijstaande woning

"Hoge huizenprijzen zijn een belemmerende factor voor het starten van een gezin", concludeert hij. "Hoe je woont, bepaalt dus voor een belangrijk deel je levenspad."

Hij ziet verschillende oorzaken voor het dalende geboortecijfer, maar een belangrijke verklaring is de stijging van de huizenprijzen. Zo was in 2010 het kindertal gemiddeld 1,80 per vrouw. In 2024 is dit gedaald naar 1,43. Tegelijkertijd stegen de huizenprijzen sinds 2013 sterk. "Vanaf dat moment is een gedragsverandering zichtbaar", zegt Van Wijk.

Uit het onderzoek blijkt dat vrouwen in een koopwoning het vaakst een kind krijgen. Ook krijgen vrouwen in een vrijstaande woning 38 procent vaker een kind dan vrouwen in een appartement.

Eisen niet bijgesteld

"Huishoudens stellen hun eisen voor een woning ondanks de woningcrisis niet bij. Zij vinden het dus belangrijk om in een kindvriendelijke woning een gezin te starten en leveren daar niet op in", zegt Van Wijk.

Wat de huidige generatie jongvolwassenen als een kindvriendelijke woning beschouwt, kan mede bepaald zijn door hoe zij zijn opgegroeid. Hun ouderlijk huis was vaak een kindvriendelijke (koop)woning. Zij willen hun kinderen in eenzelfde soort huis laten opgroeien, is een mogelijke verklaring.

Van Wijk kan zich voorstellen dat het geboortecijfer weer zal stijgen zodra de krapte op de woningmarkt afneemt.

Hoge importheffingen, handelsbeperkingen en sinds vorige maand de blokkade van de Straat van Hormuz: het zijn uitdagende tijden voor ondernemers. Al die geopolitieke onrust heeft invloed op het vertrouwen van Nederlandse exporteurs.

Het vertrouwen daalde afgelopen jaar naar het laagste punt sinds de financiële crisis, blijkt uit onderzoek van branchevereniging Evofenedex, dat overigens nog voor de oorlog in het Midden-Oosten werd gedaan.

Bart-Jan Koopman, directeur van Evofenedex, verwacht dat ook 2026 een uitdagend jaar wordt. "Het vertrouwen van ondernemers was al geschonden door de tarievenoorlog van vorig jaar. Door de oorlog in het Midden-Oosten gaat het alleen nog maar verder omlaag."

Enorme logistieke operatie

Op de jaarlijkse bijeenkomst voor exporteurs gaat de stemming alle kanten op

Voor Barry Leuverman van koelsystemenexporteur Oxycom stonden de afgelopen weken in het teken van vaarroutes en gestrande containers. "Ongeveer 20 procent van onze producten gaat naar het Midden-Oosten. Vorige week kregen we nog een grote order binnen van een fabriek in die regio. Daar gaan we gewoon mee aan de slag, maar het wordt wel een enorme logistieke operatie om containers om de Straat van Hormuz heen te leiden."

Ook voor het spanbandenbedrijf van Monique Ansink wordt handelen met het buitenland steeds ingewikkelder. "We begonnen best optimistisch aan dit jaar. De nasleep van de coronacrisis was net achter de rug en 2025 was een goed jaar. Van dat optimisme is niet veel meer over, nu de wereldhandel opnieuw op z'n kop staat."

Hoewel Ansink niet naar het Midden-Oosten exporteert, zijn de gevolgen van de oorlog ook voor haar voelbaar. "Het hele scheepsverkeer is verstoord, waardoor de exportprijzen omhoog schieten. Ook de productiekosten stijgen, want de grondstoffen waar we onze spanbanden van maken worden steeds duurder."

Zorgen om handelspartners

Tijdens de welkomstborrel gaat het, behalve over de hoge prijzen, ook veel over de omstandigheden waar handelspartners mee te maken hebben. "Onze fabriek staat in Vietnam", zegt Ansink. "De brandstof is daar inmiddels zo duur, dat het voor ons personeel soms onmogelijk is om met de brommer de fabriek te bereiken."

Ze overweegt daarom om de woon-werkvergoeding te verhogen, maar het is afwachten of dat verschil maakt. "Het is maar de vraag of er de komende weken überhaupt nog brandstof verkrijgbaar is".

Andere exporteurs herkennen zich in haar verhaal. "Ik maak me hier druk om een paar containers die niet op tijd aankomen, terwijl mijn klanten in Saudi-Arabië en Iran de drones horen overvliegen", zegt een van hen.

Stabiele markten

Ondanks alle uitdagingen blijft Koopman van Evofenedex positief. "Ondernemers zijn heel veerkrachtig en innovatief", zegt hij terwijl hij zijn blik op de honderden exporteurs achter hem richt.

"We merken de afgelopen jaren dat steeds meer ondernemers kiezen voor nabijgelegen, stabiele markten. Vorig jaar kwam 70 procent van de exportomzet uit andere Europese landen als Duitsland, Italië en Frankrijk."

Exporteur van koelsystemen Leuverman knikt instemmend. "De Europese markt is redelijk stabiel en voorspelbaar. En we exporteren ook steeds meer naar Zuid-Amerika en Australië. Zo spreiden we het risico."

Een belasting op fast fashion, meer producten zonder verpakking in de supermarkt en een hogere aankoopheffing voor zwaardere auto's. Dit soort maatregelen moet de overheid nemen om Nederlanders te stimuleren om minder en anders te consumeren. En zo minder grondstoffen zoals staal, textiel, plastic en andere materialen te gebruiken.

Dat schrijft de Wetenschappelijke Klimaatraad (WKR) in een nieuw rapport over de circulaire economie, dat erop is gericht om minder nieuwe grondstoffen te gebruiken. Zuiniger omspringen met grondstoffen is ook goed voor het klimaat. Zo'n 40 procent van de Nederlandse uitstoot wordt veroorzaakt door het maken van producten.

Het is bovendien een strategische zet: op de lange termijn wordt Nederland zo minder afhankelijk van grondstoffen. En daarmee minder kwetsbaar voor de gevolgen van bijvoorbeeld een energiecrisis zoals nu ontstaat door de oorlog in Iran.

"Door deze crisis zijn we ons weer extra bewust van hoe kwetsbaar onze grondstoffenpositie is", zegt Kornelis Blok, de hoofdauteur van het rapport. "Daarmee is de tijd rijp om meer maatregelen te nemen op dit terrein."

Minder kopen

De overheid maakt al langer beleid om zuiniger om te gaan met grondstoffen. Maar volgens de Klimaatraad, dat advies uitbrengt aan kabinet en parlement, ligt de nadruk tot dusver op recycling en zuiniger produceren. "Overheden aarzelen vaak om beleid te maken dat invloed heeft op hoe mensen consumeren", zegt Blok. "Dat is echt een ondergeschoven kindje."

Beleid moet ertoe leiden dat mensen langer doen met hun smartphones en minder nieuwe kleding kopen. Daarnaast moeten nieuwe, grote auto's duurder worden en kan de overheid aansturen op betere bereikbaarheid met het openbaar vervoer, schrijft de in 2022 in ingestelde WKR in het rapport.

En huizen en gebouwen kunnen beter worden ingericht, of bijvoorbeeld een extra woonlaag krijgen. Dat is niet alleen positief voor het klimaat, benadrukt Blok. Het kan ook een oplossing zijn voor sommige problemen, zoals woningnood.

Adviezen

De Wetenschappelijke Klimaatraad adviseert om zowel minder te produceren als om minder te consumeren. De raad doet aanbevelingen voor vier productgroepen.

Auto's: het beleid moet erop gericht zijn om auto's te produceren met minder en duurzamere materialen. En: maak het makkelijker voor mensen om het openbaar vervoer, de fiets of een deelauto te pakken.

Woningen: gebruik de woningen die er nu al zijn efficiënter. Woningen kunnen een extra woonlaag krijgen of kunnen worden opgesplitst. Kantoren kunnen worden omgebouwd. En bouw nieuwe huizen vaker met hout en andere duurzame materialen.

Kleding: de WKR raadt onder meer reparatievouchers aan, een maatregel die in Oostenrijk succesvol is. Verder kan de overheid kringloopwinkels stimuleren, overconsumptie ontmoedigen en producenten aanmoedigen om kleding te maken die langer meegaat.

Plastic verpakkingen: producten moeten makkelijker zonder verpakking verkocht kunnen worden. Een verpakkingsheffing kan daarbij helpen en gerecycled plastic moet worden gesubsidieerd.

De overheid heeft als streven dat Nederland in 2050 nauwelijks nieuwe grondstoffen gebruikt en dat alle plastic, staal en textiel zo hoogwaardig mogelijk wordt hergebruikt. Maar de route daarnaartoe bleek de afgelopen jaren kronkelig.

Zo werd een plan voor een plastictaks vorig jaar geschrapt. Die was bedoeld om producenten van nieuw plastic zwaarder te belasten. Momenteel is gerecycled plastic nog altijd duurder dan nieuw plastic.

Blok is kritisch op het klimaatbeleid van de Nederlandse overheid dat regelmatig is veranderd. "Zwalken met het beleid is heel schadelijk", zegt de emeritus-hoogleraar duurzame energie.

Hij zag dat de afgelopen jaren een reeks van Nederlandse plastic recyclingbedrijven failliet ging. "Als er bedrijven zijn die de goede kant op rennen, zeg je aan de ene kant: ga dit doen. Maar je zorgt aan de andere kant niet dat ze een sluitende business case hebben."

In de praktijk gebruikt Nederland al behoorlijk wat van zijn grondstoffen opnieuw. Maar vaak gebeurt dat laagwaardig; in paaltjes en bankjes voor langs de weg.

Rechtvaardig beleid

Uiteindelijk moet de overheid er hard aan werken om Nederlanders zuiniger te laten omspringen met materialen, ziet Blok. Wel benadrukt de Klimaatraad dat het Rijk mensen met minder geld niet uit het oog moet verliezen.

Op korte termijn kunnen producten duurder worden door heffingen. "Daarom moet de overheid de inkomsten uit milieubelastingen gebruiken om dit te compenseren, bijvoorbeeld via de inkomstenbelasting", zegt raadslid Sanne Akerboom, die heeft meegeschreven aan het rapport. Bovendien is het belangrijk dat basisproducten betaalbaar blijven, stelt de WKR.

De raadsleden zeggen dat het belangrijk is dat het beleid rechtvaardig is, ook voor mensen die minder verdienen. "Als mensen onrechtvaardigheid voelen door klimaatheffingen, kan het beleid moeizamer worden uitgevoerd", zegt Akerboom. "En op termijn moeten duurzamere keuzes juist makkelijker en goedkoper worden."

Geldmaat neemt met spoed maatregelen om het aantal plofkraken op geldautomaten tegen te gaan. Deze week werden zes geldautomaten van Geldmaat opgeblazen waar ondernemers ook contant geld kunnen afstorten.

Dit type automaten wordt per direct gesloten als er woningen of appartementen boven of naast staan. De stappen zijn genomen in overleg met de politie, zegt Geldmaat.

Andere zogenoemde afstortmachines worden voortaan vanaf 14.00 uur al geleegd en daarna uitgeschakeld. Criminelen die het 's nachts willen proberen treffen dan een lege automaat aan. Die worden pas weer geopend bij daglicht, vanaf 07.00 uur.

Speciale winkels van Geldmaat om geld op te nemen en cash te storten blijven wel op de normale tijden open. Voor machines waar alleen geld kan worden opgenomen verandert er niets.

Geldmaat heeft 3712 geldautomaten in het land. Bij 460 automaten kan ook cash worden afgestort. Daarvan gaan er 210 dicht.

Omwonenden

Geldmaat hoopt dat de maatregelen criminelen ontmoedigt om het nog eens te proberen. De afgelopen week werden in het land zes geldautomaten van Geldmaat opgeblazen. Bij enkele pogingen werd ook een beperkt deel van de kluis buitgemaakt, zegt Geldmaat.

Nog los van de schade veroorzaken de grote explosieven die worden gebruikt veel onrust bij omwonenden. "Veiligheid van omwonenden heeft de grootste prioriteit", vindt Geldmaat. "We begrijpen goed dat mensen die in de omgeving van dit type automaat wonen of werken, zich zorgen maken", zegt Joost den Heyer, directeur Operations bij Geldmaat.

Door de maatregelen bij automaten kunnen bijvoorbeeld winkeliers hun contant geld niet meer op hun bankrekening storten. Den Heyer erkent dat zij nu de dupe zijn: "Dat betreuren we, maar veiligheid gaat voor gebruiksgemak."

Geldmaat benadrukt dat dit alles tijdelijk is en dat er wordt gewerkt aan "structurele extra veiligheidsvoorzieningen."

Na de uitbreiding in Europa, heeft Action zijn oog laten vallen op de Verenigde Staten. De koopjesketen wil eind volgend jaar de deuren van een eerste Amerikaanse winkel openen. Het doel is om eind 2030 in de VS honderd winkels van de Nederlandse koopjesketen te hebben, meldt Action in de jaarcijfers over 2025.

Voor het bedrijf uit Zwaagdijk is het streven om eind 2027 of begin 2028 een eerste winkel in het zuidoosten van de Verenigde Staten te openen. Dit moet gebeuren met "dezelfde gedisciplineerde en stapsgewijze aanpak" die Action uitvoert met de uitbreiding in Europa.

Om de lancering voor te bereiden wordt dit jaar een lokale organisatie opgezet. Hierin moeten "ervaren Action-leiders" ervaring met de lokale markt opdoen.

3300 winkels

Action begon in 1993 met een eerste vestiging in Enkhuizen. Inmiddels telt de keten meer dan 3300 winkels in Europa. Deze maand werden de eerste twee zaken in Kroatië geopend. Na de zomer begint de koopjesketen in Slovenië.

Volgend jaar wil Action met Bulgarije een zeventiende land betreden. Voor de groei zijn dit jaar drie nieuwe distributiecentra geopend, in Italië, Spanje en Frankrijk.

Sinds 2011 is Action in handen van de Britse investeerder 3i Group.

Betalen met de mobiele telefoon aan de kassa heeft het contactloos betalen met de traditionele betaalpas ingehaald. Vorig jaar werden in de winkel bijna zes van de tien betalingen met een smartphone of smartwatch gedaan, blijkt uit nieuwe cijfers van Betaalvereniging Nederland.

Het contactloos betalen werd zo'n tien jaar geleden geïntroduceerd. Hiermee kon worden betaald door de pas tegen een betaalautomaat te houden. Traditioneel moest de pas eerst in de gleuf van de machine worden gestoken en moest een pincode worden ingetoetst.

Al in 2018 haalde het contactloze betalen met de pas de oude manier in, maar nu is de betaalpas zelf snel op zijn retour. In 2024 werden nog zes van de tien betalingen aan de kassa met de pas gedaan, en vier met de mobiele telefoon. Vorig jaar draaide deze verhouding zich dus om.

In totaal werd vorig jaar 5,83 miljard keer bij Nederlandse toonbankinstellingen met de betaalpas, smartphone of smartwatch betaald. Dat is 1,2 procent meer dan in 2014. Er werd in totaal voor 150 miljard euro afgerekend. Dat is gemiddeld 25,79 euro per betaling.

Scholen sluiten zich massaal aan bij de nieuwe coöperatieve schoolboekenuitgever Neon. Ze willen zo meer grip krijgen op de prijs, kwaliteit en duurzaamheid van schoolboeken. Bijna 1400 scholen met ruim 650.000 leerlingen zijn al lid, een kwart van het totale aantal leerlingen op basis- en middelbare scholen.

Die belangstelling vergroot de druk op bestaande uitgevers om verbeteringen door te voeren. Scholen hebben al jarenlang veel kritiek op de uitgevers. Inmiddels lopen er twee onderzoeken naar marktwerking in de sector. De staatssecretaris dreigde recent met ingrijpen.

En dat leidt tot beweging bij de uitgevers, zien de schoolbesturen, verenigd in de PO-Raad en VO-Raad. Ze zijn "kritischer op het eigen aanbod" en hebben een "voorzichtig andere houding richting scholen". "We kunnen ons niet aan de indruk onttrekken dat de komst van Neon in positieve zin bijdraagt aan deze veranderende houding", aldus de VO-Raad.

Revolutionair

"Best wel een revolutionaire ontwikkeling", zegt hoogleraar innovatie in het onderwijs Frank Cornelissen. "Dat zoveel scholen aanhaken is echt een signaal dat er behoefte is aan iets anders. Scholen gaan meer invloed uitoefenen op de methodes die ze gebruiken. Dat past goed bij hoe we onderwijs hebben bedacht in Nederland; dat scholen zelf hun visie hebben en keuzes maken."

Veel scholen zijn ontevreden over de kwaliteit en de hoge prijzen van de huidige schoolboeken. Ook hebben ze kritiek op de duurzaamheid: ze worden gedwongen om werkboeken te kopen die na een jaar niet meer bruikbaar zijn en dus moeten worden weggegooid.

Middelbare scholieren gebruiken steeds vaker werkboeken die na een jaar in de kliko verdwijnen:

De NOS berichtte eerder dat scholen heel enthousiast zijn over de nieuwe coöperatieve uitgever. Initiatiefnemer is Marten Blankesteijn, die eerder de digitale kiosk Blendle oprichtte. Neon wil samen met de deelnemende scholen schoolboeken uitgeven die eenvoudig aan te passen en veel goedkoper zijn.

Zo'n 120 scholengemeenschappen met 515 basisscholen en 883 middelbare scholen uit het hele land zijn lid en betalen mee aan de ontwikkeling van de nieuwe lesmaterialen. Dat is een veelvoud van de twaalf scholengemeenschappen met 70.000 leerlingen die zich tot november hadden gemeld.

YouTubeleraren

Dat ontwikkelproces is deze maand van start gegaan met een groep van vijftig schrijvers, vooral leraren, die meestal ook nog deels voor de klas staan. De belangstelling was groot. Ruim duizend mensen solliciteerden op de vacatures. Doordat meer scholen meedoen, kan Neon meer schrijvers aannemen om sneller meer schoolboeken te ontwikkelen.

"We hebben heel goede schrijvers kunnen vinden", vertelt Michelle van Dijk, die verantwoordelijk is voor het auteursteam. "Van mensen die jong en fris van de opleiding zijn tot 'YouTubeleraren' en leraren met jarenlange ervaring. Dat geeft ontzettend veel energie." De schrijvers zijn, anders dan bij veel andere uitgevers, in loondienst. "Dat zorgt voor continuïteit."

De uitgever gaat ook aan de slag voor het praktijkonderwijs en onderwijs voor nieuwkomers. Daarnaast slaat het de handen ineen met het gespecialiseerd onderwijs om specifiek lesmateriaal te maken. Bestaande commerciële uitgevers doen dit niet omdat ze er niet aan kunnen verdienen, berichtte de NOS onlangs. Na de zomervakantie worden de eerste hoofdstukken getest en aangepast. Het schooljaar erna moeten de eerste boeken klaar zijn.

Belangrijke voorwaarde voor succes is wel dat niet alleen de schoolbesturen maar ook de vakleraren aanhaken, zegt onderwijskundige Cornelissen, die behalve hoogleraar ook toezichthouder is bij twee scholengemeenschappen. Die vakleraren bepalen welke boeken ze gebruiken.

"Lang niet alle docenten steken hun vinger op", ziet hij. "Die zijn jarenlang getraind om met een methode les te geven. Als je het anders wil gaan doen, kost dat tijd en energie."

Neon-oprichter Marten Blankesteijn is daar niet bezorgd over. "Voor alle methodes van Neon betalen scholen per leerling rond de 20 euro per jaar. Dat is minder dan wat ze nu betalen voor één methode." Daar komen nog wel drukkosten bij van een paar euro per boek.

De boeken zijn er nog niet, maar de markt wordt al wakker geschud, ziet onderwijskundige Cornelissen. "Nu al gaat er een belangrijke prikkel van uit. Uitgevers gaan kijken wat dit betekent voor hun marktaandeel, en of ze wat moeten veranderen."

Volgens de hoogleraar zullen de uitgevers ook hun prijzen gaan verlagen. "Zolang het geld binnen blijft stromen, blijven ze doen wat ze doen omdat er geen alternatief is. Maar nu is dat er wel. Als een ander het voor 10 euro aanbiedt, kan jij het niet meer voor 30 euro verkopen."

Reactie uitgevers

De drie grote uitgevers op de schoolboekenmarkt, ThiemeMeulenhoff, Malmberg en Noordhoff, zeggen de komst van nieuwe spelers op de markt toe te juichen. Wel benadrukken ze dat goede leermethoden een zaak van de lange adem zijn. Ze willen niet zeggen of ze de prijzen van hun schoolboeken gaan aanpassen.

Het kabinet kan nog niet zeggen wanneer er concrete maatregelen komen om de economische gevolgen van de oorlog in het Midden-Oosten te verlichten. Ook een ingreep om de prijzen aan de pomp te verlagen komt er voorlopig niet.

Want, zo waarschuwde minister Heinen van Financiën in de Tweede Kamer, de wereldwijde crisis kan nog wel eens veel groter worden dan we nu denken. En dan moet er nog wel geld zijn om mensen die dan echt door de bodem zakken soelaas te bieden, maakte hij duidelijk.

Het kabinet werkt wel aan een inventarisatie van de mogelijke maatregelen. Het is de bedoeling dat die inventarisatie er is vóór de voorjaarsnota, de traditionele bijstelling van de begroting die in april komt. Dat zou kunnen betekenen dat er in mei of juni besluiten kunnen worden genomen.

Verschillende oppositiepartijen drongen juist aan op snelle actie, omdat de brandstofprijzen nu de pan uitrijzen en burgers daardoor in de problemen komen. "De Nederlander kan niet wachten", zei Kamerlid Heutink van Groep Markuszower.

Niet op korte termijn voorbij

Minister Herbert van Economische Zaken vroeg om geduld, omdat het kabinet volgens haar "goede ingrepen wil doen, gericht op wie het het meeste nodig heeft". "We bereiden ons voor op een langere crisis, waarbij pleisters plakken niet voldoende is."

Volgens minister Heinen kan de huidige werkelijkheid "nog verder verslechteren" door de oorlog. Hij sprak van de mogelijkheid van "een grote schok voor de Nederlandse economie". Zelfs als dat zwartste scenario geen werkelijkheid wordt, moet er geld overblijven om de koopkracht te ondersteunen, betoogde hij.

"Dan kunnen we niet met lege handen staan." Heinen wil daarom zeker niet te snel ingrijpen. Bovendien is de bodem van de schatkist wel in zicht. "De gratis opties zijn echt op", zei de minister.

Prijsplafond

Ondertussen zet het kabinet wel een aantal maatregelen "in de grondverf", zei minister Herbert. Het voorstel van GroenLinks-PvdA voor een prijsplafond op benzine en diesel naar Belgisch voorbeeld noemde ze "interessant". "Dat gaan we zeker meenemen in de inventarisatie."

Daarbij wordt dan ook onderzocht of zo'n plafond niet juist prijsopdrijvend werkt. Als de overheid een maximumprijs vaststelt, zou het kunnen dat pomphouders precies de prijs gaan vragen, meent het kabinet.

GroenLinks-PvdA-leider Klaver wil dat het kabinet alvast een wetsvoorstel gaat voorbereiden om snel een prijsplafond te kunnen invoeren. Maar Herbert wil dat nu nog niet, onder meer omdat de ambtenaren op haar ministerie het al erg druk hebben, zo maakte ze duidelijk.

Accijnzen omlaag

Rechtse oppositiepartijen, maar ook regeringspartij VVD, zien liever een verlaging van de accijnzen op brandstof. Zo'n lastenverlichting is veel sneller in te voeren, maar daar is nu geen meerderheid voor. Andere partijen wijzen erop dat zo'n algemene maatregel de schatkist miljarden kost. En dat die ook terechtkomt bij de hogere inkomens die het eigenlijk niet nodig hebben.

Dat laatste vindt SP-leider Dijk een slecht argument. Volgens hem hebben juist de lage inkomens veel baat bij lagere accijnzen, omdat zij procentueel veel meer van hun inkomen kwijt zijn aan brandstof.

Ondanks alle ongeduld kan de Tweede Kamer het niet eens worden over voorstellen om het minderheidskabinet te dwingen tot concrete ingrepen. Alleen voorstellen om onderzoek te doen naar bepaalde maatregelen, zoals een prijsplafond, hebben steun van een meerderheid.

Om te voorkomen dat de huidige energiecrisis uitmondt in een economische crisis met hoge inflatie, moet "iedereen een bijdrage leveren", zegt de president van De Nederlandsche Bank, Olaf Sleijpen. En dat betekent ook dat de stijging van de lonen gematigd moet blijven.

Hogere lonen kunnen leiden tot hogere prijzen, doordat bedrijven stijgende loonkosten doorberekenen. Dat betekent hogere inflatie. "Dus sociale partners moeten verstandig loonbeleid voeren. De loonontwikkeling zoals die zich op dit moment ontwikkelt, is helemaal oké", zegt Sleijpen in Nieuwsuur.

Tegen accijnsverlaging

Om dezelfde reden adviseert de DNB tegen een verlaging van de brandstofaccijns, waar een deel van de Tweede Kamer voor pleit. Als de maatregel langer blijft bestaan, pompt de overheid veel geld in de economie, wat de inflatie ook opstuwt.

Sleijpen: "Dat is een heel algemene maatregel die heel veel geld kost. Kijk naar gerichte steun als je steun wil geven."

Renteverhoging?

De DNB waarschuwde dinsdag dat de groei van de Nederlandse economie kan verdampen bij een verdere escalatie van de oorlog in het Midden-Oosten. De stijgende energieprijzen maken op termijn ook veel andere producten duurder, waardoor de inflatie flink kan groeien.

De Europese Centrale Bank kan de rente verhogen om de inflatie te beteugelen. Sleijpen: "Dan rem je de economie wat af."

Maar op dit moment kunnen centrale banken nog weinig invloed uitoefenen op de prijsveranderingen, zegt Sleijpen. "Wat we willen voorkomen is dat de hogere olie- en gasprijzen doorsijpelen in andere prijzen in de economie. Maar we hebben als banken geen grote olievelden of gasbellen die wij als het ware open kunnen zetten."

In Nieuwsuur vertelt de DNB-president ook hoe Nederland z'n economie weerbaarder kan maken tegen toekomstige crises:

Een kwartier voordat de Amerikaanse president Donald Trump vooruitgang meldde in de gesprekken met Iran en beloofde geen energie-infrastructuur aan te vallen, was er een piek in de oliehandel. Er werd voor meer dan een half miljard dollar verhandeld, op een normaal gesproken rustig moment.

De olieprijs daalde na Trumps aankondiging fors. Handelaren die op een snelle daling hadden ingezet, maakten flink veel winst.

Sommige marktanalisten vrezen dat er sprake was van handel met voorkennis. Dat is ook in de VS strafbaar.

Het vermoeden is dat de handelaren al op de hoogte waren van Trumps aankondiging doordat iemand rondom de president erover lekte. Het was niet voor het eerst dat er vlak voor een aankondiging van Trump extra veel beurstransacties waren.

De Amerikaanse financiële waakhond SEC moet de zaak tot op de bodem uitzoeken, vindt Gerben Everts, directeur van de Vereniging van Effectenbezitters. "Het was een zeer ongebruikelijk tijdstip voor die handel. Ze moeten kijken wie hierachter zaten."

Op maandagochtend om 07:04 uur, nog voordat de Amerikaanse beurzen opengingen, plaatste Trump op zijn Truth Social-platform een bericht dat Washington "zeer goede en productieve gesprekken" met Teheran had gevoerd over een "volledige en totale oplossing" voor de vijandelijkheden.

Een kwartier eerder waren er al opvallend veel orders geplaatst voor zogenoemde futures. Dat zijn contracten om olie later te kopen of verkopen tegen een prijs die je nu vastlegt. Opvallend veel handelaren gokten dat de olieprijs zou dalen.

Deze grafiek toont het aantal oliefutures dat maandagochtend per minuut werd verhandeld. De piek vóór Trumps aankondiging is te zien aan de linkerkant:

Zoveel geld inzetten op een dalende prijs, noemen experts zeer verdacht. Op dat moment waren er geen aanwijzingen dat er serieuze gesprekken plaatsvonden tussen de VS en Iran en dat de Amerikanen een militaire pauze wilden instellen.

Witte Huis ontkent

"Beleggers kunnen proberen de markt te timen. Dat is heel moeilijk en meestal lukt dat niet", zegt Everts. "Ze kunnen ook op basis van geruchten handelen, maar dat is heel risicovol. Maar als je iets zeker weet en de markt nog niet, dan is het voorkennis en dat is strafbaar."

Later die dag ontkende de Iraanse regering eventuele gesprekken met de VS en noemde deze zelfs "nepnieuws". De olieprijzen stegen daarna weer. Iran zei ook dat de VS nepnieuws gebruikt om de financiële- en oliemarkten te manipuleren.

Het Witte Huis ontkent dat er voorafgaand aan de aankondiging van Trump informatie is gelekt waar handelaren geld mee hebben verdiend. Al wakkerde Trump eerder wel vermoedens van het delen van informatie aan toen hij vorig jaar zijn tarievenoorlog begon. Trump zei toen: "Koop nu aandelen".

De volgende dag vertelde hij hoeveel geld zijn miljardairsvrienden op de aandelenmarkt hadden verdiend, nadat hij plotseling de meeste importheffingen had opgeschort:

Hoogleraar Rik Frehen van de Tilburg School of Economics and Management zegt dat handel met voorkennis moeilijk is hard te maken. "Om het echt te bewijzen, zou je in het hoofd van de belegger moeten kunnen kijken. En dat kan niet. Je zou eigenlijk aan moeten tonen dat degene die olie op dat moment kocht, iets wist wat alle andere beleggers nog niet wisten."

Nancy Pelosi

Omdat handel met voorkennis zo oneerlijk voelt, bestaat het risico dat mensen afhaken bij een bepaalde markt, zegt Frehen. "Het gevaar is dat mensen het vertrouwen in de markt verliezen, of dat er minder liquiditeit in de markt komt, omdat mensen bang zijn dat ze veel geld verliezen door de handel met voorkennis van anderen."

Overigens geldt het vermoeden van handel met voorkennis voor politici van zowel Republikeinse als Democratische zijde. "De Democratische politica Nancy Pelosi heeft bijna 200 miljoen dollar verdiend en werd beschuldigd van handel met voorkennis", zegt Frehen. Al werd ze daar niet voor veroordeeld.

Door de oorlog in het Midden-Oosten stijgen de prijzen aan de pomp de afgelopen weken vrijwel elke dag. Wie verdienen daaraan en dalen de prijzen net zo hard als brandstof weer goedkoper wordt? Vijf vragen en antwoorden.

Hoe komt de prijs aan de pomp tot stand?

Pomphouders bepalen zelf welke prijs zij vragen, zegt energiedeskundige Hans van Cleef. Die prijs wordt gebaseerd op de inkoopkosten van de brandstof en de kosten voor transport, opslag en het personeel van het tankstation. Daarbovenop komen de accijns en btw, die naar de overheid gaan. Er zit ook een deel winst voor de pomphouder bij.

"De tankprijzen stijgen nu doordat de inkoopkosten van de brandstof omhoog zijn gegaan", zegt Van Cleef. "Vooral diesel wordt snel duurder, doordat de prijs voor ongeveer de helft bestaat uit de inkoopkosten van de grondstof. Bij benzine is dat aandeel lager, zo'n 35 tot 40 procent. Daardoor gaan de benzineprijzen iets minder hard omhoog."

Maken pomphouders nu meer winst?

Kort na de aanval op Iran schoten de prijzen aan de pomp omhoog. Toen hadden de meeste pomphouders nog voorraad, die ze eerder tegen een lagere prijs hadden ingekocht. Dat roept de vraag op of tankhouders profiteren van de gestegen prijzen.

Volgens Derk Foolen van consumentencollectief UnitedConsumers valt dat wel mee. "Een voorraad brandstof is er bij een tankstation vaak binnen een dag tot een week doorheen, afhankelijk van de opslagruimte en de drukte. In die eerste dagen hebben tankhouders misschien iets meer winst gemaakt, maar dat is nu weer gestabiliseerd doordat ze duurdere voorraden moeten inkopen."

Profiteert de overheid dan van de hogere prijzen?

Op papier profiteert de overheid van hogere prijzen aan de pomp, doordat de btw berekend wordt over die prijs. In de praktijk ligt dat iets genuanceerder. Als brandstof duurder wordt, gaan mensen ook minder rijden en tanken.

Daarnaast kunnen steunmaatregelen om de hoge prijs aan de pomp te compenseren, zoals een accijnsverlaging, de overheid geld kosten. Zulke maatregelen zijn er nu nog niet, maar de druk op het kabinet neemt wel toe.

Welk effect heeft de prijsstijging op oliebedrijven?

Tijdens de energiecrisis in 2022 profiteerden vooral grote oliebedrijven als Shell en BP van de hoge olieprijs. Die bedrijven beheren overal ter wereld olievelden, waar ze olie opboren. Die verkopen ze op de wereldmarkt, waar de prijs bepaald wordt door vraag en aanbod. Wanneer er zoals nu veel minder olie uit het Midden-Oosten vervoerd kan worden, daalt het aanbod en stijgt de prijs. Daardoor maken oliebedrijven in theorie meer winst.

Daar staat tegenover dat tijdens de aanvallen op olie- en gasinstallaties rond de Perzische Golf onder meer een Shell-fabriek werd geraakt waar vloeibaar gas werd geproduceerd. Het stilleggen van die locatie en de reparatiekosten hebben mogelijk invloed op de winst die het bedrijf dit jaar maakt.

Daalt de prijs aan de pomp weer als de brandstofprijzen zakken?

De adviesprijs voor benzine en diesel is sinds het begin van de oorlog in het Midden-Oosten hoger dan daarvoor, maar de prijs schommelt wel. De olieprijs reageert heftig op uitspraken van president Trump. Zo daalde die na zijn bewering dat de oorlog snel voorbij zou zijn.

Of de prijs aan de pomp straks net zo snel daalt als dat hij steeg, is volgens de Autoriteit Consument en Markt (ACM) nog niet te zeggen. Wel bleek twee jaar geleden uit onderzoek van ACM-econoom Stef de Jong dat een prijsdaling over het algemeen vertraagd wordt ingevoerd.

"Daar zijn verschillende verklaringen voor", zegt De Jong. "Zo raakt een hogere prijs aan de pomp mensen in hun portemonnee. Daardoor gaan ze op zoek naar goedkopere tankstations en ontstaat er een soort natuurlijke concurrentie. Zodra de prijs weer daalt worden mensen minder kieskeurig. Dat geeft pomphouders de ruimte om een prijsdaling vertraagd door te voeren."

Daarnaast is het volgens De Jong mogelijk dat pomphouders elkaars prijzen in de gaten houden. "Het is verboden om onderling prijsafspraken te maken, maar mogelijk stemmen pompstations hun prijzen stilzwijgend op elkaar af." De ACM benadrukt dat de autoriteit in de gaten houdt of pomphouders geen misbruik maken van de stijgende prijzen.

Volgens UnitedConsumers nemen pomphouders in tijden van een energiecrisis graag het zekere voor het onzekere. Daardoor wordt een prijsdaling vaak minder snel doorberekend dan een prijsstijging.

Een maximumprijs aan de pomp of verlaging van de brandstofaccijns is geen verstandig plan om de pijn van de snel stijgende energieprijzen te verzachten. Dat zegt De Nederlandsche Bank (DNB) in een advies aan de politiek.

"Met het verlagen van de accijns met 10 cent maak je mensen niet superblij", zegt president Olaf Sleijpen van DNB. "En mensen zoals ik hebben dit echt niet nodig. Als je de portemonnee trekt, zorg dan dat het ook terechtkomt bij mensen die het écht nodig hebben."

In Den Haag klinkt de roep steeds luider om consumenten en bedrijven te helpen met de alsmaar stijgende prijzen van energie en brandstof door de oorlog in het Midden-Oosten. Zulke maatregelen hielpen toen de energieprijzen omhoog schoten na de Russische inval in Oekraïne in 2022.

Veel partijen zullen morgen tijdens het Tweede Kamerdebat hierover aandringen op tempo, nu andere Europese landen al iets doen tegen bijvoorbeeld de hoge prijzen aan de pomp.

Geld is er niet

DNB vraagt zich af of generieke maatregelen, zoals een maximumprijs voor benzine, nu wel zo verstandig zijn. "Zoiets verstoort vraag en aanbod", legt Sleijpen uit. "En bovendien moet men zich realiseren dat dit soort maatregelen geld kost, heel veel geld. En dat geld is er eigenlijk niet."

Oftewel: met het oplopende tekort op de overheidsbegroting komt die rekening eerder vroeger dan later terug bij dezelfde belastingbetaler die nu geholpen wordt. Ondertussen zouden de prijzen weer harder gaan stijgen als de overheid meer geld uitgeeft, voorziet Sleijpen. "Een gezonde overheidsbegroting is nu echt verstandig."

Tegelijkertijd erkent Sleijpen de roep om maatregelen. "Ik begrijp heel goed dat er mensen, zeker met een laag inkomen, nu echt wel in de problemen komen. Het is goed dat het kabinet hiernaar kijkt, maar daar gewoon wel even de tijd voor neemt. Compensatiemaatregelen moet je nu heel gericht doen. Tijdelijk, en voor mensen die het echt nodig hebben. Bijvoorbeeld door een energienoodfonds."

Sleijpen rekent voor dat de brandstofaccijns met 10 cent verminderen 1 miljard euro gaat kosten. "Dat moeten we als belastingbetaler toch ophoesten. Zo'n verlaging is dus echt niet verstandig."

Donkeroranje

Eind vorig jaar sprak Sleijpen nog over code oranje over de situatie in de wereld. Toen ging het nog over de handelsoorlog tussen de Verenigde Staten en de rest van de wereld. Na de jaarwisseling kwam daar een dreigende inval door de VS van Groenland bij. En inmiddels ontspoort de situatie in het Midden-Oosten door de Amerikaans-Israëlische aanval op Iran.

Toch houdt Sleijpen de situatie nog altijd op code oranje. "Misschien donkeroranje", zegt hij. "Over code rood zou ik pas praten bij een financieel stabiliteitsrisico."

Daarmee wijst Sleijpen op een situatie waarin een grote bank, verzekeraar of pensioenfonds in problemen zou komen. "Dat kan ook een financiële instelling buiten Nederland zijn. En dan zou een domino-effect kunnen ontstaan, als de problemen zich vertalen naar andere instellingen. Wellicht ook in Nederland. Zo ver zijn we gelukkig nog niet. Maar het risico is wel toegenomen. En dat is een zorgwekkende boodschap."

Opnieuw verlies bij DNB

De Nederlandsche Bank (DNB) zit nog steeds in de rode cijfers. De centrale bank maakte vandaag een verlies van 967 miljoen euro over 2025 bekend. Dat is het derde jaar op rij. In 2024 kwam het verlies uit op ruim 3 miljard euro.

De slechte financiën bij DNB zijn het gevolg van de steun die centrale banken tijdens de kredietcrisis. Om banken te stimuleren geld uit te lenen, werd voor hen een negatieve rente ingevoerd om geld bij de de centrale bank te stallen. Toen de rente flink werd verhoogd om de inflatie tijdens de energiecrisis tegen te gaan, moest DNB banken juist veel rente betalen.

Situatie Midden-Oosten

Nu de rente weer is gedaald neemt ook het verlies bij DNB af. Verwacht wordt dat DNB in 2028 weer winst maakt. Of dat lukt hangt af van de situatie in het Midden-Oosten. Als de prijzen hierdoor opnieuw flink stijgen, zal de ECB de rente weer verhogen om de inflatie te bestrijden. Daarmee blijft DNB langer in de rode cijfers.

President Olaf Sleijpen benadrukte bij de presentatie van de jaarcijfers dat dit niet leidt tot problemen bij DNB. "Drie jaar op rij een fors verlies is niet fijn. Maar DNB is geen reguliere bank. Mensen hoeven zich geen zorgen te maken."

DNB is eigendom van de Nederlandse Staat. Bij winst ontvangt de staatskas een deel van de winst via dividenduitkering. Die komt er pas weer als DNB winst maakt.

"Als ik klaar ben met mijn toetsweek ga ik toch dat truitje kopen", zegt Cindy terwijl ze aan het winkelen is. Ze is niet de enige jongere die zo denkt. Jezelf verwennen met kleine traktaties, zogeheten little treats, is populair onder jongeren. Dat blijkt uit onderzoek van Wijzer in geldzaken, een platform dat Nederlanders helpt met financiële keuzes.

Vrijwel alle jongeren van 16 tot 19 jaar gunnen zichzelf weleens zo'n verwennerij: zo'n 95 procent. Meer dan een derde van de jongeren doet dat zelfs (heel) vaak. Een kwart van de jongeren gunt zichzelf vaker iets omdat sparen voor grote uitgaven, zoals het kopen van een huis, voor hen onhaalbaar lijkt.

"Ik wil wel uit huis, maar de huizenmarkt lijkt zo ver weg als je een drankje gaat drinken met vriendinnen", zegt Cindy. "Misschien is dat niet zo handig, maar ja."

De Week van het geld

Het onderzoek vond plaats naar aanleiding van de Week van het geld, die vandaag is begonnen. Leerlingen in het basis- en voortgezet onderwijs en studenten op het mbo krijgen deze week gastlessen van mensen uit de financiële wereld.

Het doel is om kinderen en jongeren bewuster over geld te laten nadenken en ze te leren (online) verleidingen en reclames te doorzien. Minister van Financiën Heinen opende de week bij de hotelschool in Amersfoort.

Tom Drukker is leraar economie op het Coornhert Lyceum in Haarlem en herkent de populariteit van little treats in zijn klaslokaal. "Ik zie vooral dat veel leerlingen zichzelf na een lange dag of goede toetsuitslagen belonen met een aankoop in de kantine of op de markt."

Maar jongeren trakteren zichzelf niet alleen op snacks in de schoolkantine. Uit het onderzoek blijkt ook dat kleine online aankopen, zoals make-up of kleding, voor jongeren verleidelijk zijn.

Verleidingen

"Jongeren groeien op in een wereld vol financiële verleidingen en impulsieve koopprikkels. Ook krijgen ze online sprookjes voorgeschoteld waardoor ze een vertekend beeld kunnen krijgen van omgaan met geld." Dat zegt Renée Audier-Oranje, coördinator burgerschapsonderwijs en docent op het Albeda College Rotterdam.

Ook Cindy merkt dat. "Op mijn leeftijd weet je nog niet zo goed hoe je je geld het beste kunt besteden." Dan wordt sparen ook lastig, geeft ze toe.

Volgens economieleraar Drukker is het niet erg als jongeren zichzelf af en toe belonen, als ze maar de controle en het overzicht bewaren. Daar probeert hij zijn leerlingen mee te helpen. "In de les maken we een budgetplan en dan laat ik leerlingen bijhouden hoeveel ze uitgeven. Dan blijkt dat al die kleine aankopen bij elkaar best wel kunnen oplopen."

Daarom geeft hij zijn leerlingen een tip mee. "Maak een spaarpotje in de app van je bank waar je maandelijks een bepaald bedrag op stort en koop daar je little treats van. En op is op."