Groningen is toch weer in beeld voor twee nieuwe kerncentrales. Het kabinet beslist de komende maanden waar de nieuwe centrales komen: in Eemshaven in Groningen of in Terneuzen in Zeeland. Andere plaatsen zijn afgevallen.

Het kabinet baseert zich bij deze keuze onder meer op netbeheerder Tennet. Eemshaven en Terneuzen zijn de enige plekken waar volgens technische en andere haalbaarheidsadviezen twee grootschalige centrales van samen 3,2 Gigawatt gebouwd kunnen worden.

De technische voorkeur gaat daarbij uit naar Eemshaven. De combinatie met nieuwe windparken op zee pakt daar het beste uit. De elektriciteitsproductie is nu al erg geconcentreerd aan de kust. Centrales in Groningen schelen voor het transport van elektriciteit via een overvol net vanuit de kustprovincies.

Geen draagvlak

Nadeel van Groningen is dat er in de regio weinig tot geen draagvlak is voor de kerncentrales. Staatssecretaris De Bat van Klimaat en Groene Groei: "Ik weet dat ze dit niet willen, dat vertelden ze mij vanmorgen nog."

Het vorige kabinet zei dat Groningen zal worden ontzien vanwege de gaswinning en de negatieve gevolgen daarvan. Het huidige kabinet zegt zich aan de belofte te houden dat Groningen afvalt als Zeeland "gelijk geschikt is".

Ook de Tweede Kamer sprak verschillende keren uit dat de Groningers geen kerncentrales opgelegd moeten krijgen.

Dilemma

In Terneuzen in Zeeland, op papier de tweede optie, is wel draagvlak, maar daar is het technisch weer heel ingewikkeld. Tennet verwacht grote knelpunten bij de aansluiting op het hoogspanningsnet. Kerncentrale Borssele moet bijvoorbeeld stoppen en er kan geen nieuwe windenergie bij.

Ook omdat een keuze voor Groningen nu heel gevoelig zou liggen, gaat het kabinet deze locatie toch onderzoeken. "Als het niet mogelijk zou zijn, zouden ze nu zijn afgevallen", zegt De Bat. "Dat is het dilemma dat we wegen."

Het kabinet heeft op beide mogelijke locaties een zogenoemd nationaal voorkeursrecht gevestigd op geschikte stukken grond. Dit is om te voorkomen dat speculanten de grond opkopen om voor veel geld aan de overheid door te verkopen.

Zeven locaties onderzocht

Het afgelopen jaar werden zeven locaties in vier gebieden onderzocht: twee in het Sloegebied (Zeeland), één in Terneuzen (Zeeland), één locatie op Maasvlakte II (Rotterdam) en drie locaties in de Eemshaven (Groningen).

De haalbaarheid van een kerncentrale op deze locaties hangt niet alleen af van de vraag naar elektriciteit daar en de aanvoer van energie uit zon en wind op die plek.

Maasvlakte II in Rotterdam is bijvoorbeeld afgevallen omdat er te weinig grond is om zowel centrales te bouwen als het havengebied te laten groeien. En er liggen Natura2000-gebieden dichtbij.

Ook het Sloegebied in Zeeland viel af omdat de grond gebruikt moet worden voor waterstoftransport en andere economische activiteiten, en omdat ook hier Natura2000-gebieden dichtbij liggen.

In gesprek met inwoners

Ondanks de nadelen kiest het kabinet ervoor om Terneuzen als tweede optie verder te onderzoeken. Daarbij wordt ook gekeken naar de aanwezige havenbedrijven en industrie, en naar welke energiebehoefte die in de toekomst hebben.

Het kabinet gaat in gesprek met inwoners en bestuurders van de voorkeurslocaties en de locaties die zijn afgevallen. Ook komen er gesprekken met maatschappelijke organisaties en het bedrijfsleven. Het Kamerdebat is op 2 juli.

Wie werd gehoord in coronatijd? Wie mocht niet meepraten? En werd er wel verder gedacht dan acute crisisbestrijding? Deze week ging het in de verhoren van de coronacommissie over de druk op de zorg.

Epidemioloog Amrish Baidjoe richtte met andere wetenschappers tijdens de crisis een zogeheten 'Red Team' op. Ze deden dat na de eerste coronagolf in de zomer van 2020. Maatregelen werden afgeschaald, terwijl besmettingen weer opliepen. "Kritische reflectie" was nodig, want tussen de coronagolven door ging "de urgentie" verloren, vonden zij.

De groep was kritisch op versoepelingen en op de "wirwar" aan communicatie. Bij mensen in "lagere sociaaleconomische groepen", die onevenredig hard werden geraakt door de maatregelen, kwam de boodschap vaak niet aan.

Beleefdheidsgesprekken

Hetzelfde gold voor de boodschap van Baidjoe zelf. Met het officiële adviesorgaan Outbreak Management Team werden slechts "beleefdheidsgesprekken" gevoerd en ook op de koffie bij zorgminister Hugo de Jonge voelde hij zich niet serieus genomen. Na een jaar stopte het Red Team ermee, omdat "alles al was gezegd".

Iemand die wel gehoor kreeg, was Diederik Gommers, voorzitter van de vereniging van ic-artsen, OMT-lid en destijds mediapersoonlijkheid. Aan het begin van de pandemie werd met man en macht gezocht naar manieren om het aantal ic-bedden op te schalen. Geld was niet het probleem, personeel wel, benadrukte Gommers in zijn verhoor.

Ic-verpleegkundigen waren in paniek over voorstellen om het aantal bedden te verhogen, vertelde Bianca Buurman. Zij was voorzitter van de beroepsvereniging voor verpleegkundigen. In de Kamer kwamen PvdA en PVV met een idee om het aantal plekken te verhogen naar 3000. "Dat was wensdenken. Het kon helemaal niet." Uiteindelijk gebeurde het dus ook niet; er werd opgeschaald van zo'n 900 bedden naar ongeveer 1300.

De enquêtecommissie had deze week ook aandacht voor 'de andere kant' van het verhaal. Rob Elens noemde zichzelf tijdens zijn verhoor "coronacriticus". Hij was huisarts in het Limburgse Meijel en kwam tijdens de coronacrisis in opspraak, omdat hij zich niet aan richtlijnen hield. Zo schreef hij medicijnen voor waarvan de werking niet bewezen was.

Toen het coronavirus om zich heen greep, werd Elens' praktijk hard geraakt. "In drie weken tijd overleden dertien mensen, terwijl ik normaal één sterfgeval per maand heb." De huisarts putte hoop uit een medicijnencocktail die een arts in New York gebruikte.

Tuchtzaak

Elens ging de cocktail ook gebruiken en zag verbetering bij patiënten. "Dat kan toch geen toeval zijn?", dacht de huisarts, die er de publiciteit mee zocht. De inspectie dacht er anders over. De werking was niet wetenschappelijk bewezen en er konden ernstige bijwerkingen zijn, zoals hartritmestoornissen. Er kwam een tuchtzaak, Elens werd beboet. Later bleek dat minister De Jonge de Inspectie had aangespoord om de huisarts af te stoppen.

'Waarom is Hugo zo achter mij aangegaan?', wilde Elens weten:

De Jonge, die nog zal worden verhoord, stuurde een appje over Elens aan inspecteur-generaal Marina Eckenhausen. "Weet dat ik er bovenop zit in alle opzichten", stuurde ze terug. "Als we een hard en houdbaar argument vinden, gaan we er zeker voor."

Elens werd niet lang daarna bestraft, maar volgens Eckenhausen had dat niks te maken met politieke druk. "Het is heel gebruikelijk dat bewindspersonen mij appen, iedereen mag signalen doorgeven." De inspectie maakte volgens haar een eigen afweging.

Veenbrandjes

Eckenhausen schetste in haar verhoor een spanningsveld tussen waar wel en waar geen aandacht naartoe ging. Terecht stonden ziekenhuizen in de belangstelling, aldus Eckenhausen, want daar waren problemen zichtbaar. "Waar de grote brand is, gaat iedereen kijken, maar je hebt ook veenbrandjes en stil leed."

Ze noemde onder meer de gehandicaptenzorg, maar ook jongeren die hard werden getroffen door maatregelen. "Medisch kwetsbaren zijn niet de enige kwetsbaren." Kennis en middelen hadden wellicht anders verdeeld kunnen worden, zei de oud-inspecteur-generaal. Maar dat sommigen "te veel" hadden gekregen, ging Eckenhausen te ver. "Dat is ingewikkeld."

Buurman voegde aan de 'vergeten groepen' verpleegkundigen toe, die "de hele dag naast patiënten en cliënten stonden". Ze hadden het zwaar, vielen uit en hun stem werd in het begin van de crisis "onvoldoende gehoord". Buurman had het niet gek gevonden om iemand aan het OMT toe te voegen. "Je moet weten hoe het er in de praktijk aan toegaat."

En Buurman, ook hoogleraar Acute Ouderenzorg, stipte zaken aan in de ouderenzorg. Ze vroeg in het voorjaar om preventieve mondkapjes en een beter testbeleid in verpleeghuizen. Het OMT wilde daar toen niet aan. Er kwam wel een bezoekverbod in verpleeghuizen, omdat werd gevreesd voor snelle verspreiding onder deze kwetsbare groepen.

De gevolgen voor de ouderen en hun familie waren "ongelofelijk ingrijpend", zei Buurman. Er was eenzaamheid, verwarring en ouderen stierven zonder vertrouwde gezichten om hen heen. Met dat laatste is een grens overschreden, vindt Gommers achteraf. "Dit soort maatregelen mogen wij nooit meer nemen. Je kunt niet alleen doodgaan, daar ben je niet voor op de wereld gezet." Hoe dit dan wel zou moeten bij een gevaarlijk virus, zei Gommers niet.

Het kabinet stuurt ook het luchtverdedigings- en commandofregat Zr. Ms. De Ruyter in de richting van de Straat van Hormuz. Dat is vandaag besloten in de ministerraad. Het marineschip bevindt zich op dit moment nog in de Indo-Pacific en kan over enkele weken in de regio aankomen.

Er ligt in de Middellandse Zee al een Nederlandse mijnenjager klaar om deel te nemen aan een missie die voor een veilige doorvaart voor koopvaardijschepen en olietankers door de zeestraat moet zorgen.

Defensieminister Yesilgöz schrijft in een brief aan de Tweede Kamer dat Nederland nauw betrokken is bij de militaire planning van de internationale missie onder leiding van het Verenigd Koninkrijk en Frankrijk. In overleg met de coalitiepartners is geconstateerd dat de Zr. Ms. De Ruyter "van grote meerwaarde" kan zijn als de internationale missie begint.

Puzzel nog aan het leggen

Wanneer dat is, is nog niet duidelijk. "We zijn de militaire en politieke puzzel nog aan het leggen", zei Yesilgöz op de wekelijkse persconferentie van de minister-president, waar zij premier Jetten verving.

Minister Berendsen van Buitenlandse Zaken zei vanmorgen voor aanvang van de ministerraad dat de situatie in de regio nog te onduidelijk is om de knoop daarover door te hakken.

"Er lag een akkoord tussen de VS en Iran", zei hij voorafgaand aan de ministerraad. "Dat is op zich positief. Maar vervolgens wordt er nu niet verder onderhandeld en dat is wel nodig. Dat betekent dat die duidelijkheid er nu nog even niet is. De ervaring leert dat dit ook iedere dag weer kan veranderen."

Duitsland en Frankrijk

Gisteren werd bekend dat Duitsland twee marinevaartuigen richting de Straat van Hormuz heeft gestuurd, als voorbereiding op een mogelijke inzet in de belangrijke zeestraat. Ook Frankrijk heeft een vliegdekschip in de regio gepositioneerd.

De Nederlandse mijnenjager, de Zr. Ms. Willemstad, trekt samen op met een Belgische mijnenjager, die nu ook in de Middellandse Zee ligt te wachten. De Belgische minister van Defensie sprak gisteren de verwachting uit dat dit schip, de Primula, snel naar de Straat van Hormuz zal vertrekken.

Als het Nederlandse kabinet een besluit neemt, moet de Tweede Kamer zich daar nog over buigen. Maar dan "moeten wij eerst een duidelijke omkadering van de missie kunnen geven", zei Berendsen vanmorgen. Zo ver is het dus nog niet.

Yesilgöz meldde vandaag ook dat Nederland stafleden wil leveren als de missie begint.

Minister Van Weel heeft zijn wetsvoorstel tegen verheerlijking van terrorisme naar de Tweede Kamer gestuurd. Het gaat om een oud plan, waar coalitiepartner D66 tot nu toe altijd tegen was.

Er staat in dat mensen die zich in een toespraak, tekst of op een afbeelding positief uitlaten over een terroristisch misdrijf waar een levenslange gevangenisstraf op staat, straks een gevangenisstraf van twee jaar riskeren. Het gaat dan bijvoorbeeld om het verheerlijken van een terroristische aanslag waarbij doden en gewonden zijn gevallen, zoals op twee moskeeën in Christchurch in 2019.

Op het verspreiden van materiaal zoals een video waarin een aanslag positief becommentarieerd wordt, komt in het voorstel maximaal een jaar gevangenisstraf of een geldboete te staan.

En het steun betuigen aan een verboden terroristische organisatie, door bijvoorbeeld het zwaaien met een ISIS-vlag, het dragen van kleding met een bepaald logo of een bericht op sociale media, kan in het ergste geval twee jaar gevangenisstraf of een geldboete opleveren.

Lange geschiedenis

De Wet Verheerlijking van Terrorisme kent een lange geschiedenis. Toenmalig CDA-leider Buma begon er in 2014 al over en in 2016 diende zijn partij een initiatiefvoorstel in. Dat heeft het nooit gehaald.

Minister Van Weel, die toen nog deel uitmaakte van het demissionaire kabinet-Schoof, pakte het plan vorig jaar weer op. De Raad van State oordeelde er afgelopen maart positief over.

In het huidige kabinet ligt het gevoelig, omdat D66 er weinig in ziet. De partij vreest dat de vrijheid van meningsuiting en het recht om te demonstreren in gevaar kunnen komen.

Deal gesloten?

Toch ligt het nu weer op tafel. De partij van Jetten zou begin deze maand achter de schermen hebben afgesproken het verzet tegen de indiening te staken. In ruil daarvoor zou de VVD akkoord gaan met 380 miljoen extra voor de begroting van D66-minister Sjoerdsma van Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking. Het kabinet ontkent dat er zo'n deal is gemaakt.

VVD-minister Van Weel zei na afloop van de ministerraad dat hij er nog niet zeker van is dat D66 het plan in de Kamer gaat steunen, maar dat hij er alles aan heeft gedaan om aan de bezwaren tegemoet te komen. Zo moet in het aangepaste voorstel echt duidelijk worden dat iemand de intentie heeft om een verboden terroristische organisatie of het plegen van gewelddadige aanslagen te promoten.

Zonder D66 kan er alsnog een meerderheid worden gehaald, als VVD, CDA en de rechtse oppositiepartijen het wetsvoorstel steunen.

Met duizenden aangiften van ernstige misdrijven is in 2024 niets gebeurd. Dat concludeert de Algemene Rekenkamer na een onderzoek bij de politie.

Ongeveer 7000 aangiften van ernstige misdrijven werden direct afgewezen. In zo'n 3000 gevallen werd de aangifte wel in behandeling genomen, maar werd het onderzoek na verloop van tijd stopgezet vanwege gebrek aan capaciteit bij de politie of het Openbaar Ministerie.

Het ging onder meer om aangiften van geweldsmisdrijven, het vervaardigen van harddrugs of identiteitsfraude. Het totaal van ruim 10.000 is ongeveer een kwart van het totale aantal aangiften van ernstige misdrijven dat in 2024 werd gedaan.

Waarom de aangiften geen vervolg hebben gekregen is niet eenvoudig te beantwoorden. De Rekenkamer stelt dat de politie veel op het bord krijgt en niet alles kan doen, maar bij driekwart van het opsporingswerk ook geen zicht heeft op wat wel en niet gedaan wordt en waarom.

"De politie kan niet alles doen, maar je zou wel willen dat de meest ernstige zaken worden opgepakt", aldus Ewout Irrgang van de Rekenkamer.

Door overbelasting van de regionale en landelijke rechercheteams komen steeds meer ernstige misdrijven bij de zogeheten basisteams terecht, ziet de Rekenkamer. Het gaat dan onder meer om woninginbraken, overvallen, zedendelicten en geweldsmisdrijven.

Verschillen

Regionaal zijn er grote verschillen. Zo werden in Rotterdam meer aangiften van ernstige misdrijven direct afgewezen (19 procent) dan bijvoorbeeld in Oost-Nederland (12 procent) of Limburg (11 procent).

Dat zaken in behandeling werden genomen en later werden afgebroken kwam weer vaker voor in Limburg (13 procent) dan in Oost-Nederland (8 procent) en Rotterdam (7 procent).

'Geen zicht op begroting'

De Rekenkamer constateert dat de minister van Justitie en Veiligheid en de korpschefs geen zicht (kunnen) hebben op welk deel van hun totale begroting (ruim 8 miljard euro) aan opsporing wordt besteed, en zo ook geen keuzes kunnen maken of kunnen bijsturen. Oorzaak is volgens het instituut dat het in de administratie van de politie niet mogelijk is om uitgaven op die wijze te splitsen.

Dat het ministerie en de korpschef niet kunnen bijsturen tast ook de zeggenschap en het budgetrecht van de Tweede Kamer aan, aldus de Rekenkamer.

Van Weel: 'vertekend beeld', maar verbeteringen nodig

Minister Van Weel zegt in een reactie - ook namens de korpschef - te onderschrijven dat er verbeteringen nodig zijn. Tegelijkertijd zijn de 10.000 aangiften waarover de Rekenkamer bericht volgens hem "een vertekend beeld". Van Weel zegt dat het niet alleen gaat om aangiften, maar ook om meldingen.

Dat er verbeteringen nodig zijn, ontkent de minister echter niet, die zijn volgens hem al deels in gang gezet. Verder wordt "verkend" welke stappen er nog meer moeten worden gezet. Daarbij benadrukt Van Weel dat de opsporingstaak van de politie "complex" is en het werkterrein "omvangrijk" is met "schaarse capaciteit".

Irrgang van de Rekenkamer vindt de "defensieve reactie" van de minister "jammer" en roept op zo snel mogelijk met partijen om tafel te zitten.

Nederland trekt 500 miljoen euro uit voor een nieuw militair steunpakket voor Oekraïne. Dat heeft minister Yesilgöz van Defensie bekendgemaakt tijdens een bezoek van haar Oekraïense ambtsgenoot Fedorov aan ons land.

Volgens Yesilgöz gaat de helft van het bedrag, 250 miljoen euro, naar de aankoop van drones bij de Nederlandse defensie-industrie. De andere helft gaat naar Amerikaanse wapens, bijvoorbeeld Patriot-rakketten en F-16-gevechtsvliegtuigen.

Droneproductie

Het geld komt uit een potje dat al gereserveerd was voor militaire steun aan Oekraïne. Nederland sloot in 2024 een tienjarige veiligheidsovereenkomst met Kyiv. Inmiddels is er voor ongeveer 12 miljard euro aan militaire steun geleverd.

Drones spelen een belangrijke rol op het slagveld in Oekraïne. Het gaat dan niet meer alleen om onbemande vliegtuigen, maar ook om onbemande voertuigen en vaartuigen. Tot nu toe heeft Nederland al ongeveer een half miljard euro gestopt in de Oekraïense droneproductie.

Het kabinet wil iets gaan doen tegen dierenartsen die hoge prijzen berekenen voor de behandelingen van huisdieren, zonder daar duidelijkheid over te geven. Er wordt onder meer nieuwe wetgeving gemaakt, die "omzet- en winstgerelateerde prikkels" moet tegengaan.

"Voor veel Nederlanders is hun huisdier een belangrijk onderdeel van het gezin", zegt staatssecretaris Erkens. Hij vindt dat dierenartsen beter duidelijk moeten maken welke zorg een ziek dier nodig heeft en hoeveel een behandeling gaat kosten.

Verder vindt hij dat duidelijk moet zijn waar mensen met hun huisdier terechtkunnen. "Baasjes kunnen hierdoor beter kiezen en waar mogelijk kosten besparen. Ook bij spoedzorg verdienen baasjes transparantie, zodat zij niet worden verrast door hoge rekeningen."

Kamer wil maximumtarieven

Vorig jaar bleek uit onderzoek van het ministerie van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur (LVVN) al dat wie met zijn huisdier naar de dierenarts gaat, steeds dieper in de buidel moet tasten. Met name als er spoedzorg nodig is, levert dat een fikse rekening op.

Dat onderzoek volgde op een motie van de SP, de Partij voor de Dieren en de PVV, die in 2024 door de Tweede Kamer werd aangenomen. Daarin werd gevraagd om maximumtarieven voor behandelingen, zodat mensen van tevoren weten waar ze aan toe zijn.

Sinds 1998 zijn dierenartsen vrij in de tarieven die ze rekenen. Tegelijk zijn er steeds minder zelfstandige dierenartsen en steeds meer commerciële ketens.

Dierenartsketens

Over de hele linie stegen de tarieven tussen 1991 en 2024 tot drie keer sneller dan de inflatie, waarbij de ketens de kroon spannen. Wie daar buiten kantooruren aanklopt, is ongeveer 40 procent (oftewel honderden euro's) meer kwijt dan bij een zelfstandige dierenarts.

In december stelde toezichthouder Autoriteit Consument en Markt (ACM) dat dierenartsen uitsluitend in het belang van dier en eigenaar moeten handelen en adviseren en dat het behalen van winst daarbij geen rol mag spelen.

Het kabinet neemt nog geen concrete maatregelen, maar wil er de komende jaren voor gaan zorgen dat goede diergeneeskundige zorg beschikbaar en toegankelijk is "zowel regulier als bij spoed".

"Daarom werk ik samen met de betrokken partijen aan de uitvoering van een meerjarige aanpak voor een sterke en toekomstbestendige diergeneeskundige zorg", schrijft de staatssecretaris van LVVN in een brief aan de Tweede Kamer.

Het langdurige conflict tussen het bestuur van de Tweede Kamer en oud-Kamervoorzitter Arib is opgelost via mediation. Dat heeft huidig Kamervoorzitter Van Campen namens het presidium, het bestuur van de Kamer, bekendgemaakt.

"Het brengt rust ten aanzien van een kwestie met een lange nasleep", schrijft Van Campen. "Mediation kent een vertrouwelijk karakter, zodat hierover geen verdere mededelingen kunnen worden gedaan."

Arib en haar advocaat Geert-Jan Knoops hadden nog een hoger beroep lopen over het onderzoek naar haar op basis van anonieme klachten in opdracht van de toenmalige Kamerleiding. Zij zijn het niet eens met de rechter dat dit onderzoek rechtmatig was.

Lekken

Lopende dit hoger beroep zijn Pro-Kamerlid Moorman en Arib met mediation begonnen om te kijken of er zonder juridische procedure een oplossing gevonden kon worden. Dat is dus gelukt, al blijft de uitkomst geheim. Moorman is sinds eind 2025 lid van het presidium.

Eerder kwam een speciale adviesgroep van de Kamer tot de conclusie dat oud-Kamervoorzitter Bergkamp, in functie tussen 2021 en 2023, niet moet worden vervolgd voor het lekken over het onderzoek naar haar voorganger Arib. Volgens de Kamerleden is het niet te bewijzen dat Bergkamp 'het lek' was.

Griffier van Bergkamp

De toenmalig griffier van Bergkamp en de directeur Huisvesting kregen voor hun "onacceptabele" rol wel een maatregel van Kamervoorzitter Bosma opgelegd, Bergkamps opvolger. Hun arbeidsovereenkomsten werden mogelijk "herzien". Daar wordt vanwege privacyoverwegingen verder niets over bekendgemaakt.

De kwestie is hiermee "in gezamenlijkheid en vertrouwelijkheid" tot een oplossing gekomen, concludeert huidig Kamervoorzitter Van Campen. "Het past bovendien bij het instituut van de Tweede Kamer, met een belangrijke voorbeeldfunctie in de maatschappij, en bij de statuur van mevrouw Arib als oud-voorzitter en Kamerlid."

24 jaar Kamerlid

Arib was tussen 2016 en 2021 voorzitter van de Tweede Kamer. Ze zat 24 jaar in de Tweede Kamer voor de PvdA en was bij haar vertrek in 2022 een van de langstzittende Kamerleden. Voor haar voorzitterschap hield ze zich als Kamerlid vooral bezig met gezondheidszorg en medisch-ethische vraagstukken. Vanwege het conflict met haar opvolger Bergkamp vertrok ze zonder afscheid.

Nederland en de rest van Europa moeten voor hun veiligheid in hoog tempo minder afhankelijk worden van de Verenigde Staten. Dat is de boodschap in de internationale veiligheidsstrategie die minister Berendsen van Buitenlandse Zaken aan de Tweede Kamer heeft gestuurd.

In 2030 moet er een plan in gang zijn gezet waardoor Europa zelf voor het grootste deel verantwoordelijk wordt voor de veiligheid op het Europese continent. "We moeten opschalen en meer verantwoordelijkheid nemen voor onze veiligheid", schrijft de minister.

Het is de bedoeling dat "strategische capaciteiten in toenemende mate in Europees verband worden opgebouwd", bijvoorbeeld als het gaat om inlichtingen en de verdediging tegen ballistische raketten,

De Europese defensie-industrie moet over vier jaar van de belangrijkste conventionele wapensystemen een "volwaardige" eigen versie kunnen maken, of die op zijn minst in ontwikkeling hebben.

Zoals eerder naar buiten kwam, verkent het kabinet al een mogelijke samenwerking met Frankrijk op het gebied van nucleaire bewapening.

Stap voor stap

Berendsen benadrukt dat het non-proliferatieverdrag, waarin 190 landen beloven de verdere verspreiding van kernwapens tegen te gaan, daarbij het "juridisch kader" vormt. "Een kernwapenvrije wereld blijft het uiteindelijke doel, maar zolang kernwapens bestaan zal de NAVO een nucleaire alliantie blijven."

Binnen het bondgenootschap beschikken naast Frankrijk ook de VS en het Verenigd Koninkrijk over nucleaire wapens.

Overname van zaken waarvoor Europa nu nog sterk leunt op de Amerikanen, gebeurt wel "in nauwe coördinatie met de VS". Voorkomen moet worden dat tussentijds gaten ontstaan. "Maar we gaan stap voor stap capaciteit overnemen."

Rond twintig grote natuurgebieden komen zones van 1 kilometer waarin veel minder stikstof mag worden uitgestoten. Dat staat in het ingrijpende stikstofpakket van het kabinet dat zo goed als af is, melden bronnen aan de NOS. Het gaat onder meer om de Peel in Brabant en de Veluwe in Gelderland.

Een relatief ruime strook van 1 kilometer rond een gebied betekent dat sommige bedrijven in de zone mogelijk veel moeten reduceren, terwijl andere bedrijven buiten schot kunnen blijven. Hoeveel de uitstoot verminderd moet worden, zal per natuurgebied verschillen.

Rond kleinere natuurgebieden komen zones van maximaal 500 meter. Voor boerenbedrijven in deze zones betekent het dat ze moeten verdwijnen, verhuizen of innoveren om minder stikstof uit te stoten.

Uitstootplafond per sector

Maar het kabinet heeft nog meer bedacht om Nederland na jaren van het stikstofslot te krijgen. Naast de zones zal per sector een uitstootplafond gaan gelden. Voor melkvee (koeien) zal die emissiegrens als eerste worden bepaald, daarna komen andere sectoren.

Wat de grens wordt, is nog niet duidelijk. De komende dagen wordt er op verschillende plekken nog over de invulling van de maatregelen gesproken.

Daarnaast staat in de plannen dat er verschillende normen komen voor de hoeveelheid dieren die gehouden mag worden per hectare grond. De precieze norm staat nog niet vast - ook die gesprekken lopen nog - maar wel is duidelijk dat de regels gaan verschillen per grondsoort.

Veehouders op stikstofgevoeligere zandgrond zullen een strengere norm krijgen dan veehouders op kleigrond. In Noord-Brabant, waar relatief veel intensieve veehouderij is, is veelal zandgrond.

Halve mol

Het kabinet wil verder, volgens ingewijden, de rekenkundige ondergrens verhogen naar een halve mol stikstof per hectare. Projecten (bijvoorbeeld de bouw van woningen of uitbreiding van stallen) die onder de grens blijven, hoeven geen natuurvergunning aan te vragen.

De rekenkundige ondergrens ligt nu nog op 0,005 mol (ongeveer nul), wat in de praktijk betekent dat overal een natuurvergunning voor moet worden aangevraagd, ook voor heel kleine (bouw)projecten. Met de verhoging van de ondergrens wordt het dus makkelijker om te bouwen.

Een andere maatregel die in het vat zit, is de invoering van dierrechten voor meer soorten. Nu geldt dat stelsel, waarin bepaald wordt hoeveel dieren er gehouden mogen worden, nog alleen voor kippen, varkens en koeien. Als het aan het kabinet ligt, gaat dat ook gelden voor bijvoorbeeld geiten en eenden. Op die manier kan het aantal dieren makkelijker worden begrensd.

Sanctie

Om de rechter te overtuigen van het stikstofpakket, heeft het kabinet een 'stok achter de deur' voor ogen. Gedacht wordt aan een zogenoemde generieke korting op dierrechten. Het Rijk kan dan bijvoorbeeld tegen provincies zeggen dat ze minder dieren mogen houden als de normen worden overschreden. Provincies moeten dan zelf uitzoeken hoe ze dat voor elkaar krijgen.

De afgelopen jaren zetten rechters vaak een streep door stikstofbeleid van het kabinet, omdat doelen (die in de wet staan) niet werden gehaald of niet zouden worden gehaald. Met deze sanctie hoopt het kabinet de rechter te overtuigen dat het dit keer geen vrijblijvend beleid is.

Nog geen meerderheid

De stikstofplannen zijn in grote lijnen gisteren vastgesteld in het Catshuis waar elf bewindspersonen bij elkaar waren. De drie coalitiepartijen D66, VVD en CDA zijn aan boord, maar daarmee is er nog geen meerderheid.

Achter de schermen klinkt de verwachting dat het moeilijk 'nee' zeggen is tegen plannen die Nederland van het slot halen. Maar partijen waarnaar gekeken wordt voor een meerderheid, JA21 en Pro, zijn in deze fase nog niet op de hoogte gesteld van de plannen.

Het kabinet wil het stikstofpakket overigens niet in één wet gieten. Het zal gaan om verschillende wetten, waar per plan dus een meerderheid voor moet worden gevonden.

Landbouwminister Van Essen (D66) wil vandaag niet ingaan op de uitgelekte plannen, maar benadrukt wel de samenhang en dat het pakket alleen "werkt als geheel". Op 26 juni moeten de plannen af zijn en wil Van Essen "het totaal presenteren".

Bronnen waarschuwen wel dat het pakket niet betekent dat Nederland in een keer van het stikstofslot gaat. Uiteindelijk moet per natuurgebied worden vastgesteld hoe het ervoor staat, om op die plekken weer vergunningen te kunnen afgeven.

Waarom zitten we op een stikstofslot?

Nederland is volgens Europese afspraken verplicht om ruim 160 natuurgebieden te beschermen. Maar dat lukt niet, doordat de stikstofuitstoot hoog is. Daardoor verdwijnen planten, insecten en vogels.

In 2015 werd een oplossing bedacht: het Programma Aanpak Stikstof (PAS). Bedrijven die stikstof wilden uitstoten, bijvoorbeeld om meer koeien te houden of een weg aan te leggen, kregen alvast toestemming om dat te doen. De compensatie voor de natuur zou later komen.

Alleen werd die laatste belofte niet nagekomen want de stikstofneerslag bleef te hoog. De Raad van State zette daarom in 2019 een streep door de PAS-regeling, waardoor in één klap duizenden bedrijven illegaal werden. Ook vergunningen voor nieuwe projecten zijn sindsdien lastig te krijgen: rechters oordelen vaak dat daarvoor de stikstofuitstoot te hoog is.

Nederland zit daardoor al jaren grotendeels op slot: bedrijven kunnen niet uitbreiden, woningen kunnen niet worden gebouwd en wegen kunnen niet worden aangelegd. Volgens verschillende schattingen loopt de schade voor de economie intussen in de miljarden tot tientallen miljarden per jaar.

Naar aanleiding van de onrust rond de zelfrijdende auto's van Tesla, benadrukt minister Karremans (Infrastructuur) dat de voertuigen goed zijn getest en geen gevaar vormen op de weg. Volgens hem heeft de Rijksdienst voor het Wegverkeer (RDW) ook zelf uitvoerig onderzoek gedaan.

De RDW gaf in april dit jaar goedkeuring aan bepaalde types Tesla om in Nederland de weg op te gaan, als eerste land in Europa. Bestuurders van die auto's mogen daardoor nu de handen van het stuur afhouden, maar persbureau Reuters berichtte gisteren dat Tesla bij de aanvraag bij de RDW misleidende cijfers heeft aangeleverd.

"Je kan inderdaad vraagtekens bij die cijfers stellen", zegt minister Karremans. "Alleen zijn die cijfers helemaal geen onderdeel geweest van de positieve beoordeling door de RDW."

Om wat voor auto's gaat het?

Tot nu toe zijn alleen modellen met het Full Self Driving (Supervised)-systeem goedgekeurd in Nederland. Bij dat rijhulpsysteem neemt het voertuig veel rijtaken over, maar is het nog niet helemaal autonoom of zelfrijdend. De bestuurder blijft verantwoordelijk.

Volgens de RDW is er voordat de goedkeuring werd gegeven 3000 uur met de zelfrijdende Tesla op een testbaan gereden. Daarnaast heeft de auto bijna twee miljoen kilometers over de Europese wegen afgelegd.

'Niet politiek maken'

Toch wil Kamerlid Habtamu de Hoop (Pro), die de Kamervraag stelde, dat Karremans beter onderzoekt of er echt niks aan de hand is. Hij wijst op de dodelijke ongelukken die in Amerika met de zelfrijdende Tesla's plaatsvinden.

Hij stelt voor dat de minister in gesprek gaat met de European Transport Safety Council, een organisatie die zich inzet voor het terugdringen van verkeersdoden.

Karremans liet weten daar absoluut niet toe bereid te zijn. "Er wordt nu twijfel gezaaid over de verkeersveiligheid van dit rijhulpsysteem, terwijl dit onafhankelijk door de RDW is getest", zegt Karremans. "Ik vind het belangrijk om dit proces niet politiek te maken." Wel wil hij kijken of hij het onderzoek van de RDW met de Tweede Kamer kan delen.

Karremans benadrukt verder dat zelfrijdende auto's de toekomst hebben. Hij verwacht dat er uiterlijk in 2029 zelfrijdende vrachtwagens op de Nederlandse wegen rijden, zei hij vorige week in het televisieprogramma WNL op Zondag.

Premier Jetten zal zondag een toespraak houden bij de onthulling van een nationaal monument voor de Molukkers in Rotterdam. De organisatie werd vandaag verrast door de aankondiging van zijn komst.

Een premier die naar zo'n beladen moment gaat, komt vaak niet met lege handen. Daardoor zou het zomaar kunnen dat hij de langverwachte excuses gaat aanbieden voor de behandeling van de eerste generatie Molukkers, die in 1951 naar Nederland werden gehaald.

Het monument komt aan de Lloydkade, een van de plekken waar de schepen aankwamen met Molukse KNIL-militairen en hun gezinnen. Zij werden vaak onder erbarmelijke omstandigheden gehuisvest, zoals in de voormalige Duitse concentratiekampen Westerbork en Vught. De opvang zou voor een half jaar zijn, maar de meesten zagen hun geboorteland nooit meer terug.

Molukkers in Nederland

Nadat Indonesië in 1945 de onafhankelijkheid uitriep, vochten Molukse beroepsmilitairen mee in het Koninklijk Nederlands-Indisch Leger (KNIL). Na deze bloedige oorlog wilden de Molukse mannen terugkeren naar hun geboortegrond, maar dat mocht niet van de Indonesische regering.

Begin 1951 besloot Nederland om ze met hun gezin naar Nederland te brengen. Kort daarna werden de militairen ontslagen, ondanks hun jarenlange trouwe dienst. Ze hadden verwacht dat Nederland zich zou inzetten voor een Molukse republiek, onafhankelijk van Indonesië, maar ook daar kwam weinig van terecht.

De behandeling van de eerste generatie Molukkers in Nederland heeft doorgewerkt in latere generaties. In de jaren zeventig van de vorige eeuw probeerden jonge Molukkers met geweld en gijzelingen in Nederland het ideaal van een vrije Molukse republiek naderbij te brengen.

De organisatie achter het monument hoorde vandaag dus pas dat premier Jetten komt. "Ik vind het wel een goed gebaar", zegt Yordi Tahamata van Stichting Landelijk Moluks Monument. "Ik hoop op erkenning van de fouten die zijn begaan door de Nederlandse regering en van het leed dat mijn opa en oma hebben ondergaan."

De verwachting is niet dat Jetten direct financiële compensatie aan de excuses verbindt, maar dat kan in de toekomst nog wel gebeuren. Er is wel haast bij: op dit moment zijn er nog maar weinig mensen uit de eerste generatie in leven. Bovendien is het dit jaar 75 jaar geleden dat de Molukse KNIL-militairen met hun gezinnen naar Nederland kwamen.

Pensioenen

Het overgrote deel van de Tweede Kamer wil dat het kabinet nu eindelijk "een passend gebaar" maakt naar de Molukse gemeenschap, waar ook erkenning uit spreekt. Op initiatief van de ChristenUnie komt er een onafhankelijk onderzoek naar het verblijf van de Molukkers in Nederland.

Kamerlid Ceder van die partij vindt dat de regering vooral in gesprek moet gaan met de hele Molukse gemeenschap over wat "recht doen voor hen betekent". Er is volgens hem onder Molukkers veel behoefte aan eerherstel voor de KNIL-militairen, en ook de kwestie van niet betaalde pensioenen van de ontslagen militairen moet worden opgelost.

Veel Molukkers willen blijven wonen in de speciale Molukse woonwijken die in verschillende gemeenten bestaan. Volgens Ceder zouden de over het algemeen zeer Oranjegezinde Molukkers het liefst een gebaar willen van koning Willem-Alexander. Het staatshoofd wordt zondag niet verwacht in Rotterdam.

Eerder maakten we deze reportage over Molukkers in Nederland:

John Wattilete, president in ballingschap van de Republiek der Zuid-Molukken, zegt in gesprek met Nieuwsuur blij te zijn als Jetten excuses maakt. "Want onze gemeenschap is op grove wijze geschoffeerd."

Tegelijk pleit hij ook voor onderzoek naar de gemaakte fouten in het verleden. "Dan moet je die fouten erkennen en vervolgens zal rechtsherstel moeten plaatsvinden. In het verlengde daarvan zouden excuses gemaakt kunnen worden."

Ook wil Wattilete dat Nederland zich inzet voor het recht op zelfbeschikking van het Molukse volk. Dat zou betekenen dat ons land bij Indonesië aandringt op een onafhankelijke Zuid-Molukse staat.

Het ministerie van Volksgezondheid (VWS) wilde in de eerste coronagolf dat huisartsen snel met oudere patiënten bespraken of zij opgenomen wilden worden op de ic als zij corona kregen. Dit moest gebeuren vóórdat het aantal besmettingen in een regio zou "exploderen", blijkt uit vrijgegeven stukken.

Gesprekken met patiënten over behandelwensen zijn heel gebruikelijk. Maar daar mag volgens deskundigen geen druk op staan door haast of (mogelijke) schaarste. Toch wees het ministerie beroepsgroepen in de zorg op de "toenemende druk op de ziekenhuiszorg". VWS wilde huisartsen voorzien van de "context" van "volle ziekenhuizen", valt te lezen in mails van ambtenaren.

Artsen zeggen tegen Nieuwsuur dat bij de gesprekken met ouderen niet alleen de individuele medische toestand van de patiënt meespeelde, maar óók dreigende ic-krapte.

In die periode, het voorjaar van 2020, loopt de druk op de ziekenhuizen op. In de Tweede Kamer zijn zorgen over ouderen die door huisartsen worden gebeld met de vraag of zij nog wel naar de ic willen als zij corona krijgen. Gebeurt dat vanwege de naderende piek in het aantal patiënten, of komt dit vanuit de artsen zelf?

Coronaminister Hugo de Jonge stelt de Kamer gerust. Zulke gesprekken voeren artsen altijd al. Het gaat om zogeheten "Advance Care Planning": gesprekken waarin artsen met patiënten bespreken of zij nog beademd willen worden, of opgenomen in het ziekenhuis. Die gesprekken zijn medisch inhoudelijk, zegt De Jonge, en gaan niet over leeftijd of beschikbare bedden. "Het mag nooit met capaciteit te maken hebben", zegt de minister. "Nooit!"

Volgens De Jonge is het voeren van dit soort gesprekken "nadrukkelijk" aan medische professionals, niet aan de politiek. Beroepsverenigingen zouden "zichzelf instrueren" om de gesprekken te voeren. "Heel bijzonder om te zien", zegt hij.

Het moet snel

Maar enkele dagen eerder stelde De Jonge's ministerie nog een brief op voor de zorgberoepsgroepen, in het kader van de "toenemende druk op de ziekenhuiszorg". In die brief staat het verzoek om huisartsen "pro-actief" te informeren over het belang van Advance Care Planning-gesprekken.

In mailwisselingen staat dat er haast bij is. De "ervaringen in Brabant" leren dat "een deel van de kwetsbare ouderen wil afzien van behandeling", schrijft een ambtenaar. Die afweging maken mensen op basis van een "menswaardig gesprek", dat bij voorkeur gevoerd wordt vóórdat "het aantal besmettingen in een regio explodeert".

Het "idee is om snel communicatieproducten te maken en te verspreiden" richting huisartsen, staat in een van de mails. Die moet worden voorzien van de "context" van "volle ziekenhuizen". Volgens een ambtenaar snappen betrokken partijen "dat het snel moet". "We hebben geen tijd te verliezen", staat in een andere mail.

'Waarschijnlijk kwetsbare patiënt!'

Verschillende artsen gaan in die periode aan de slag. Het Nederlands Huisartsen Genootschap (NHG) stelt een "handvat gespreksvoering" op, waarin staat dat 70-plussers een verhoogde kans hebben op "ernstig beloop" van corona. Het advies aan huisartsen is om vast te stellen "wie in uw praktijk kwetsbare patiënten" zijn.

Ook komt er een specifieke leidraad voor "oudere patiënten" met corona, om te kunnen bepalen waar die patiënt het beste kan worden behandeld. De leidraad begint met de disclaimer dat de keuzes níet gebaseerd zijn op "beschikbare capaciteit". Maar verderop in de tekst wordt verwezen naar het "efficiënt" omgaan "met de beschikbare capaciteit en middelen" en het "dreigende gebrek" daaraan.

De leidraad noemt ook wie "waarschijnlijk kwetsbare patiënt!" is: iemand met dementie, iemand die bijvoorbeeld moeite heeft met traplopen of een oudere die hulp nodig heeft in het huishouden. De tekst somt ook verschillende nadelen op aan ic-behandeling die de arts kan benoemen: "ontstaan van ernstig delier en/of onrust", en: "sterfteproces is vaak eenzaam".

Impliciet sturen op leeftijd

Volgens Radboudumc-geriater Olde Rikkert raakten de "delicate huisartsengesprekken" vermengd met een ander doel: voorkomen dat de ic's zouden vollopen. De overheid benadrukte in die periode steeds dat de ziekenhuizen niet mochten bezwijken, en in die sfeer ontstond rondom de huisartsengesprekken "een hogedrukkoker".

Leeftijd mocht officieel geen rol spelen, maar er was "veel druk" om "bij ouderen veel kritischer te zijn". Olde Rikkert spreekt van "impliciet beleid dat stuurde op leeftijd".

De huisartsengesprekken werden volgens hem te vaak een "afvinklijst" om te bepalen wie kwetsbaar was en niet meer naar de ic zou gaan. Daarbij werden "kwetsbaarheidscategorieën" gebruikt waarvan eigenlijk niemand wist of die wel echt voorspellende waarde hadden.

Druk om scherper te kiezen

Verschillende huisartsen en verpleeghuisartsen ervoeren druk om scherper te kiezen wie ze nog doorstuurden, vertellen ze aan Nieuwsuur. "De gesprekken die je moest voeren met patiënten en het dreigende beddentekort gingen door elkaar heen lopen", zegt huisarts Adrie Evertse.

Sommige patiënten staan nog altijd op zijn netvlies: ouderen die hij in gewone tijden naar de ic had gestuurd, maar tijdens corona niet. "Normaal kijk je naar het individu. Alleen in die situatie van corona ging dat schuiven." Achteraf "voelt dit eigenlijk onethisch".

Ook een verpleeghuisarts zegt dat de nadruk vanuit de politiek en de goedbedoelde leidraden hem beïnvloedden. "Het is altijd al onze opdracht om ziekenhuizen niet nodeloos bloot te stellen aan patiënten waarvoor de risico's groter zijn dan de gezondheidswinst", zegt hij. "Dus als je dit zo benadrukt, dan voel je dat natuurlijk wel als arts. Dan ga je onbewust mensen niet insturen van wie je eigenlijk dacht: medisch gezien zou ik ze moeten doorsturen."

Lees hier de reacties van de huisartsenverenigingen.

'Aansturen op afzien van ziekenhuisopname'

Onderzoeker Ellen Selten bekeek hoe Advance Care Planning verliep in de regio Gelderse Vallei. In haar evaluatie staat dat sommige huisartsenpraktijken en de meeste ouderenzorginstellingen tijdens corona vaker aanstuurden op afzien van ziekenhuisopname.

Een geïnterviewde huisarts keek naar eigen zeggen naar het belang van de patiënt, maar "zeker ook" naar "het maatschappelijk belang: de overbelasting van de zorg".

Een specialist ouderengeneeskunde vertelde de mogelijkheid van een IC-opname niet eens meer te noemen in de gesprekken met patiënten. "Het was meer een mededeling/uitleg dat mensen niet meer naar IC zouden gaan, gezien hun kwetsbaarheid en de beperkte capaciteit in het ziekenhuis."

De verhoren van de enquêtecommissie over de coronacrisis hebben nog weken te gaan, maar Diederik Gommers nam vandaag al een paar eindconclusies voor zijn rekening. Hij was tijdens de crisis als ic-hoofd één van de belangrijkste adviseurs van het kabinet.

Mensen alleen laten sterven? Hoe erg het virus ook, dat "nooit meer". Artsen mee laten adviseren over sluitingstijden van de horeca? Artsen moeten vooral over het virus gaan. Wachten met ingrijpen terwijl de ziekenhuizen al volstromen, zoals tijdens de tweede golf? Niet voor herhaling vatbaar. En met het oog op een volgende pandemie: ook dan zal gebrek aan personeel opnieuw een probleem zijn.

In het paar uur durende verhoor valt op dat Gommers zijn kennis en details bij bijna alle vragen vrij snel paraat heeft. Dat hij een boek over zijn ervaringen schreef (Intens) zal allicht geholpen hebben. Gommers schuwt het geven van zijn mening niet en dat was tijdens de crisis in 2020 ook al zo.

Niet alleen werd hij toen ineens één van de belangrijke adviseurs van het kabinet, ook zat hij avond na avond in programma's en talkshows om uit te leggen wat er aan de hand is. Dat uitleggen gaat hem nog steeds goed af.

Personeelsgebrek

Gommers schetst het begin van de pandemie, toen met man en macht werd gezocht naar manieren om het aantal ic-bedden op te schalen. Geld was niet het probleem, personeel wel, zegt Gommers. Ziekenhuizen bouwden ruimtes om als extra intensive cares, er werd naar extra beademingsapparatuur gezocht, maar het kernprobleem bleek het gebrek aan ic-personeel. Het was een heel zware tijd, Gommers zag huilende verpleegkundigen. Ze draaiden overuren maar konden niet iedereen helpen.

En dat kan een volgende keer weer gebeuren, blijkt uit zijn betoog. Opleidingen voor de ic duren achttien maanden, dus bij het begin van een pandemie extra mensen scholen gaat niet helpen. En opgeleide mensen moeten blijvend op een ic aan het werk, maar zonder pandemie kun je ze niet met duizenden maar ergens in de wacht zetten.

Een roulatiesysteem, waarbij verpleegkundigen de ic-opleiding doen en vervolgens rouleren tussen ic en een andere verpleegkundediscipline, zou volgens Gommers een idee kunnen zijn.

Ruzie in Catshuis om leeftijden

Dat artsen in het Outbreak Management Team (OMT), de belangrijkste kabinetsadviseurs, ook moesten meedenken over bijvoorbeeld de sluitingstijden van horeca, vindt Gommers achteraf bezien niet logisch. Maar bij sommige dingen, waar nou juist typisch artsen wel over gaan, had het kabinet wat Gommers betreft juist meer van hen moeten aannemen. Zo knetterde het in het Catshuisoverleg enorm over het benoemen van een leeftijd om op de ic te worden behandeld. Volgens Gommers is het voor artsen niet vreemd om bij de selectie naar de leeftijden van patiënten te kijken, zeker bij zo'n ernstige crisis. Maar daar wilde gezondheidsminister De Jonge en premier Rutte niets van weten.

Gommers noemt het achteraf gezien verder ook "een slechte keuze" van het kabinet om de ziekenhuizen tijdens de tweede coronagolf te lang te laten vollopen voordat strengere maatregelen werden genomen. Het OMT werd daar "onrustig" van, zegt Gommers: "We hadden het idee achter de feiten aan te lopen".

De Tweede Kamer begreep volgens hem tijdens de eerste golf redelijk goed wat nodig was, maar in de tweede golf niet altijd. Gommers kan er nog boos om worden dat een voorstel voor extra salaris (om personeel aan te trekken en te behouden) werd weggestemd. "Toen was ik er echt klaar mee."

Alleen sterven

Na een paar uur verhoor worden tegen het einde bij Gommers toch enige emoties zichtbaar. Het gaat dan over een periode in de eerste fase van de pandemie, waarin familieleden van ernstig zieken op de ic of in een verpleeghuis er niet bij mochten zijn als patiënten gingen sterven.

"Hoe erg een virus ook is, de maatregelen mogen nooit meer zo streng worden", vindt Gommers. Ook als er een ebola-uitbraak zou zijn, een virus dat veel gevaarlijker is dan corona. "Je kunt niet alleen doodgaan, daar ben je niet voor op de wereld gezet. Dit moeten we echt nooit meer doen."

De Tweede Kamer wil dat er onafhankelijk onderzoek wordt gedaan naar de behandeling van Molukkers in Nederland. Dat onderzoek moet leiden tot erkenning en een "passend gebaar dat recht doet aan de gemeenschap". Dat staat in een motie van ChristenUnie-Kamerlid Ceder, die mede is ondertekend door twaalf andere fracties.

Over het voorstel wordt morgen gestemd, maar door alle ondertekenaars is de motie nu al verzekerd van een ruime meerderheid.

Dit jaar is het 75 jaar geleden dat de eerste Molukse militairen en hun gezinnen in Nederland aankwamen. Ze werden vaak onder erbarmelijke omstandigheden ondergebracht in kampen, zoals de voormalige concentratiekampen Westerbork en Vught. Hoewel ze jarenlang gediend hadden in het Koninklijk Nederlands-Indisch Leger (KNIL), werden de mannen al snel na aankomst in ons land ontslagen.

Brieven

Ondanks verschillende initiatieven is het nooit tot erkenning van het leed gekomen door de Nederlandse overheid. Burgemeesters schreven in 2021 nog een brief aan de regering om onder ogen te zien wat de Molukse gemeenschap is aangedaan. De Amsterdamse burgemeester Halsema herhaalde die oproep eerder dit jaar.

Oud-premier Van Agt, die in 1977 het leger een einde liet maken aan gijzelingen door Molukkers, vroeg een aantal jaren geleden al aan koning Willem-Alexander om excuses te maken. Dat gebeurde niet, maar toenmalig premier Rutte schreef in 2022 wel dat de ontvangst van de Indische en Molukse gemeenschap na de oorlog "minder kil en bureaucratisch had moeten zijn".

Molukkers in Nederland

De Molukken zijn een grote eilandengroep in het oosten van Indonesië. In de koloniale tijd hoorden de eilanden bij Nederlands-Indië. Toen Indonesië in 1945 de onafhankelijkheid uitriep, begon een bloedige oorlog. Molukse beroepsmilitairen vochten mee in het Koninklijk Nederlands-Indisch Leger (KNIL) tegen Indonesië.

In 1949 gaf Nederland de strijd op en ontstond er een conflict over de Molukse militairen. Zij wilden terug naar de Molukken, maar dat weigerde de Indonesische regering. Begin 1951 besloot Nederland om ze met hun gezin naar Nederland te brengen, voor een half jaar, was de bedoeling.

De 12.500 Molukkers verwachtten dat Nederland zou helpen bij hun terugkeer, maar dat gebeurde niet. De militairen werden in plaats daarvan ontslagen en de meesten kunnen uiteindelijk nooit meer terug naar hun thuisland.

Op dit moment wonen er 75.000 mensen in ons land met een Molukse achtergrond.

De behandeling van de eerste generatie Molukkers in Nederland heeft doorgewerkt in latere generaties. Velen raakten verslaafd aan drugs en in de jaren zeventig van de vorige eeuw probeerden jonge Molukkers met geweld en gijzelingen in Nederland het ideaal van een vrije Molukse republiek te bereiken.

De Tweede Kamer wil dat er bij het onderzoek ook nadrukkelijk gekeken wordt naar de rol van de Nederlandse Staat. En het heeft haast, want inmiddels zijn er van de eerste generatie nog maar weinig mensen in leven. Daarom moeten de uitkomsten van het onderzoek uiterlijk begin volgend jaar worden gepresenteerd. Dat is dus niet meer in het herdenkingsjaar.

In het kader van de herdenking van 75 jaar Molukkers in Nederland wordt er aanstaande zondag in Rotterdam een nationaal monument onthuld. Dat is geplaatst aan de Lloydkade, een van de plekken waar de schepen met KNIL-militairen destijds aanlegden.

Eerder maakten we deze reportage over Molukkers in Nederland:

"Ik vind 'het Nederland-ticket' echt prachtig klinken." Na deze woorden in de Tweede Kamer van GroenLinks-PvdA-leider Klaver eind april ging het snel. Premier Jetten zei: "Die nemen we mee!" en nu, ruim zeven weken later, is het er.

Een kortingsticket voor treinreizen in de zomer, geïnspireerd op het Deutschlandticket bij de oosterburen. Vanaf vandaag kunnen reizigers het Nederland-ticket aanschaffen en ermee reizen. Vijf vragen over hoe het precies werkt en of het een opmaat is naar meer.

Hoe werkt het?

Met het abonnement kunnen mensen voor 49 euro per maand onbeperkt reizen met de trein in de daluren en weekenden. Het gaat om het abonnement 'flex dal vrij', dat normaal bij de NS bijna 128 euro per maand kost.

De lagere prijs geldt tot 1 september. En het maakt niet uit met welke treinvervoerder een reiziger reist, want het werkt zowel in de regionale treinen als die van de NS. Alleen internationale treinen zoals de Eurostar en ICE doen niet mee.

Daluren

Daluren zijn de tijden buiten de ochtend- en middagspits, wanneer het over het algemeen iets rustiger is in de trein. Doordeweeks is dat vóór 06.30 uur, tussen 09.00 en 16.00 uur en na 18.30 uur. Zaterdag en zondag vallen helemaal onder de daluren.

Waarom een kortingsticket?

Het Nederland-ticket is een idee van Kamerlid De Hoop (destijds GL-PvdA, vorige week officieel omgedoopt tot Progressief Nederland) en kreeg steun in een debat over de hogere brandstofprijzen. "Ik hoop dat mensen die normaal minder snel de trein pakken, er deze zomer wel gebruik van maken en ontdekken dat de trein best een goed alternatief is voor de auto", zei De Hoop.

Staatssecretaris Bertram, verantwoordelijk voor het openbaar vervoer, bleek enthousiast en sprak de hoop uit dat mensen door het kortingsticket "meer van het ov gaan houden".

In de Tweede Kamer klonk ook kritiek op het plan, want werkenden zouden er weinig aan hebben omdat de korting alleen buiten de spits geldt. Initiatiefnemer De Hoop erkent dat, maar bracht daartegen in "dat werkenden vaak gewoon een reiskostenvergoeding krijgen". Het ticket is volgens hem vooral bedoeld voor dagjesmensen, die bijvoorbeeld bij familie of vrienden op bezoek gaan.

Wat scheelt het in de kosten?

Vooral op de langere afstanden kan het Nederland-ticket van 49 euro voordelig uitpakken. Zo is iemand die reist tussen Groningen en Deventer nu 55 euro kwijt voor een retour. Met het nieuwe abonnement reis je dus goedkoper en de rest van de maand zelfs helemaal gratis (in de daluren).

Op kortere afstanden duurt het langer voordat het abonnement voordelig is. Zo is de treinrit tussen Den Bosch en Eindhoven (16,80 euro voor een retour) na drie keer heen en weer goedkoper met het Nederland-ticket.

Om de treinvervoerders te compenseren, trekt het kabinet maximaal 118 miljoen euro uit. Mocht het abonnement zo'n succes worden dat de kosten voor de overheid hoger uitvallen, kan de proef eerder worden stopgezet.

Is dit hetzelfde als het Deutschland-ticket?

Nee. Hoewel de inspiratie voor het Nederland-ticket uit Duitsland komt, zijn de verschillen groot. Zo geldt het ticket hier alleen in de trein, terwijl Duitsers er in het hele openbaar vervoer gebruik van kunnen maken, dus ook in bussen, trams en metro's. En anders dan in Nederland geldt het Deutschlandticket de hele dag, ook in de spits.

Het abonnement is een succes in Duitsland: een op de vijf inwoners boven de 16 jaar heeft het. Ook blijkt uit onderzoek dat Duitsers door het ticket minder vaak de auto nemen.

Wat gebeurt er na de zomer?

Vanaf 1 september stopt het abonnement en keert alles terug bij het oude.

Wel leeft er al langer de wens bij partijen in de Tweede Kamer om met een vast kortingsticket te komen, bijvoorbeeld voor mensen die minder te besteden hebben. Deze zogeheten Onderwegpas kwam er uiteindelijk niet omdat de onderhandelingen tussen het kabinet en de vervoerders vastliepen. Zo zijn vervoerders bang inkomsten mis te lopen bij de invoering van een vast kortingsticket.

Staatssecretaris Bertram wil nog niet zeggen of het Nederland-ticket een opmaat is naar meer, mocht het initiatief een succes worden. "In dat geval gaan we kijken wat dit experiment heeft opgeleverd en ga ik met de vervoerders om tafel zitten om te kijken of we met een nieuw voorstel kunnen komen." Over een permanent kortingsticket zegt ze: "Nee, dat is echt te snel."

Artsen van vier verschillende ziekenhuizen die tijdens corona op de intensive care werkten, zeggen tegen Nieuwsuur dat zij patiënten hebben geweigerd die zij onder normale omstandigheden wél hadden opgenomen. Verschillende huisartsen en verpleeghuisartsen zeggen bovendien dat zij minder patiënten doorstuurden naar het ziekenhuis.

Tijdens de parlementaire coronaverhoren stelden sleutelfiguren, onder wie oud-premier Mark Rutte, de afgelopen weken dat Nederland nét geen 'code zwart' bereikte. Maar artsen noemen dat een "papieren werkelijkheid". Zij vinden dat dit benoemd moet worden in de enquête.

Bij 'code zwart' zijn er meer patiënten dan bedden, en artsen moeten kiezen wie wel en geen plek krijgt. Dat zo'n scenario volgens het kabinet officieel niet plaatsvond, kwam volgens de artsen alleen doordat zij minder patiënten doorstuurden en opnamen.

"Er was wél code zwart, alleen lagen ze hier niet voor de ziekenhuisdeur, doordat wij ze niet meer instuurden", zegt huisarts Jan Palmen uit Heerlen. "Die mensen zijn thuis overleden. Wie zegt dat het 'net geen code zwart' was, doet dat voor de bühne."

'75-plussers namen we bijna niet meer op'

"Niemand durft het hardop te zeggen, maar wij hadden op de ic de ongeschreven regel dat je een wel heel goede conditie moest hebben om als 75-plusser nog te worden toegelaten", zegt een ic-arts van een ziekenhuis in Zuid-Holland. Hij sprak met Nieuwsuur maar wil anoniem blijven.

Het kabinet hamerde er tijdens corona voortdurend op dat ziekenhuizen niet mochten bezwijken. Artsen zeggen te hebben geanticipeerd op schaarste.

Ic-arts Bernard Fikkers van het Radboudumc: "De ic's lagen vol. Je gaat scherpere keuzes maken dan je anders had gedaan." Dat beaamt Jan-Willem Sels van het Maastricht UMC+: "Oudere patiënten met meerdere aandoeningen, of patiënten waar je over twijfelde, die nam je veel minder snel op." Fikkers schat dat zijn ic-afdeling "enkele tientallen mensen" niet heeft opgenomen, "die anders wel waren opgenomen".

Voormalig ic-hoofd Peter van der Voort (UMCG): "In de eerste golf hadden we bijna niemand ouder dan zeventig, want er waren al heel veel selecties gedaan door huisartsen en verpleeghuisartsen om patiënten niet eens naar het ziekenhuis te sturen."

Een anonieme verpleeghuisarts uit Noord-Holland zegt: "Wij verpleeghuisartsen deden er zelf ook aan mee; we stuurden minder mensen door. We voelden de angst voor een beddentekort." Huisarts Adrie Evertse zegt dat hij door de dreigende schaarste minder mensen doorstuurde dan anders. Ziekenhuizen in zijn regio lieten ook minder mensen toe, zegt hij.

'Honderden doden door schaarste'

Geriater Marcel Olde Rikkert, voorzitter van de commissie 'code zwart' van het Radboudumc, benadrukt dat voor een deel van de niet-toegelaten ouderen een ic-behandeling geen redding was geweest. "De kans op herstel was klein en de behandeling is zwaar." Toch schat hij dat landelijk zeker enkele honderden ouderen wél gered hadden kunnen worden met een ic-plek, maar die niet kregen - en buiten het ziekenhuis zijn gestorven.

En het gaat niet alleen om oudere coronapatiënten. Van der Voort: "We namen bijvoorbeeld geen mensen meer op die een slechte afweer hadden, bijvoorbeeld als gevolg van een kankerbehandeling of transplantatie."

Hoogleraar Loek Leenen, destijds traumachirurg bij het UMC Utrecht, kreeg voor diverse acute patiënten geen ic-bed, bijvoorbeeld voor verkeersslachtoffers met zwaar hersenletsel. Hij deed landelijk onderzoek en constateert dat in de eerste golf zo'n zestig ernstig gewonde patiënten zijn overleden doordat zij geen ic-bed kregen. Over de hele pandemie schat Leenen dat het om 200 tot 300 patiënten gaat. "Zij kregen niet de levensreddende zorg die ze nodig hadden. Coronapatiënten gingen altijd voor. Het was hier elke dag code zwart vanwege de schaarste."

Nederlandse aanpak

Nederland koos in de pandemie voor een strategie van 'maximaal controleren'. Besmettingen mochten hoog oplopen, en pas als de ziekenhuizen vol dreigden te lopen, greep het kabinet in. Het ministerie van Volksgezondheid hanteerde daarbij een beperkte definitie van code zwart: daar was pas sprake van als alle ic-bedden vol lagen, ook een deel in Duitsland, en artsen niet meer op medische gronden konden kiezen, maar bijvoorbeeld moesten loten. Dit heette 'fase 3c'. Nederland kwam volgens het ministerie nooit verder dan 'fase 2d'.

Doordat het ministerie nooit code zwart uitriep, kwam de verantwoordelijkheid voor het maken van moeilijke keuzes dagelijks op de schouders van de artsen te liggen, zeggen die. Van der Voort: "Het drukt nog altijd zwaar op het geweten van zorgprofessionals. Als het ministerie code zwart had afgekondigd, had ons dat rugdekking gegeven bij de lastige familiegesprekken. Maar de schaarste werd nooit expliciet gemaakt of erkend."

Wijzen naar Italië

Tijdens de coronaverhoren wordt Italië geregeld opgevoerd als schrikbeeld. Voormalig RIVM-baas Jaap van Dissel wees op beelden uit Bergamo, waar het "totaal misging": patiënten stonden "voor de deur van het ziekenhuis" en "konden niet worden geholpen".

Een "Bergamo-situatie", met niet genoeg bedden voor alle patiënten, bleef Nederland volgens toenmalig zorgminister Tamara van Ark bespaard. "Code zwart hebben we gelukkig niet bereikt", zei ze. Oud-premier Rutte noemde code zwart een "ramp van niet te beschrijven omvang", maar zei dat het "uiteindelijk allemaal net gelukt" is.

Artsen bestrijden dit beeld. Als alle patiënten die zij gewoonlijk een ic-bed hadden gegeven waren opgenomen, was er volgens hen meermaals sprake geweest van code zwart. Huisarts Esther Palmen: "Als je dit drama niet benoemt zoals het is, kun je er geen lessen uit trekken voor de toekomst."

Ook geriater Olde Rikkert vindt dat in de enquête benoemd moet worden "wat feitelijk gespeeld heeft" in plaats van "wat er net niet" gespeeld heeft. "We moeten van deze pijn leren en zorgen dat dit zich niet meer kan herhalen."

Het ministerie wil tijdens de enquête niet ingaan op vragen over corona.

Er moet een einde komen aan de gewoonte dat er na de val van een kabinet nieuwe verkiezingen komen. Net als in andere landen zou er een lijmpoging moeten volgen of een nieuwe formatie. Dat pleidooi deed vertrekkend vice-president Thom de Graaf van de Raad van State in Buitenhof.

De afgelopen jaren heeft ons land veel verschillende kabinetten gehad die meestal niet de rit uitzaten. Dan kwamen er weer nieuwe verkiezingen en veranderde de samenstelling van de Tweede Kamer ook steeds. De Graaf vindt dat er een discussie gestart moet worden of dat wel gewenst is.

"Dit land heeft behoefte aan langetermijn-politiek", zei hij in Buitenhof. De Graaf verwees naar een land als Denemarken, waar de volksvertegenwoordiging in beginsel gewoon vier jaar aanblijft. Als de coalitie om wat voor reden dan ook uit elkaar valt, wordt er opnieuw geformeerd om tot een andere regering te komen.

Kamerleden laten groeien

"Als we nu elke twee jaar nieuwe verkiezingen hebben, als Kamerleden nauwelijks de gelegenheid krijgen te groeien in hun vak, als meerderheden ogenblikkelijk weer over boord worden gegooid, als kiezers heel makkelijk van voorkeur wisselen, dan moet je je afvragen of het wel zo verstandig is om met dat gebruik door te gaan", aldus de voorman van het belangrijkste adviesorgaan van de regering.

De Graaf denkt dat het de stabiliteit van de politiek kan versterken als er niet vaker dan een keer per vier jaar verkiezingen zijn. Ook in de provincies en de gemeenten werkt het zo.

Voorman Klaver van Progressief Nederland (Pro), die ook te gast was in Buitenhof, noemde het een goede zaak dat De Graaf deze discussie start. Ook hij ziet voordelen voor de stabiliteit en constateert dat politici nu vaak uit partijbelang toch voor nieuwe verkiezingen kiezen, bijvoorbeeld omdat ze er goed voor staan in de peilingen. "Maar er zal nog heel veel over gepraat moeten worden", zei Klaver.

Ook partijleider Bikker van de ChristenUnie deed vorig jaar bij de Algemene Politieke Beschouwingen een voorstel om hoogstens een keer per vier jaar naar de stembus te gaan. Ze kreeg daarvoor toen maar weinig steun.

Bijna acht jaar

D66'er Thom de Graaf neemt aan het eind van deze maand na bijna acht jaar afscheid als vice-president van de Raad van State. Hij gaat weg om persoonlijke redenen, om meer tijd te kunnen besteden aan zijn familie.

Hij wordt opgevolgd door oud-CDA-leider Sybrand van Haersma Buma, die nu nog burgemeester van Leeuwarden is.

Een besparing op de lange termijn van 6,5 miljard euro, dat wil het kabinet-Jetten voor elkaar krijgen door te bezuinigen op de sociale zekerheid. De vakbonden zijn boos, maar ook de werkgevers vinden de plannen te rigoureus.

Staken moeten het kabinet op andere gedachten brengen: zolang minister Vijlbrief zijn plannen niet van tafel haalt, gaat de vakbond niet in gesprek. Toch praten werkgevers en werknemers wel degelijk door over wat er wel kan worden aangepast aan de sociale zekerheid.

Vier vragen en antwoorden over staken en polderen tegelijkertijd.

Wat staat er op het spel?

Het kabinet vindt dat het sociale stelsel te duur wordt. Daarom hebben D66, VVD en CDA afspraken gemaakt over bezuinigingen op AOW, WW en WIA. De AOW-leeftijd zou sneller omhoog moeten. De werkloosheidsuitkering (WW) wordt verkort van twee naar één jaar en het dagloon waarmee de hoogte van de arbeidsongeschiktheidsuitkering (WIA) wordt bepaald, gaat omlaag.

Onacceptabel, zeggen de vakbonden. Bij het kennismakingsgesprek met het kabinet liepen ze meteen weg. Inmiddels heeft minister Vijlbrief van Sociale Zaken een streep gezet door de snellere verhoging van de AOW-leeftijd. Wat betreft de WW en de WIA zegt hij open te staat voor alternatieve kostenbesparingen.

Werkgevers zien aanknopingspunten om verder te praten. De vakbonden niet, omdat de bezuinigingen nog wel in de begroting staan. Daarom wordt er gedemonstreerd. Eerst op maandag 22 juni, een paar uurtjes op Schiphol. Daarna volgen in die week regionale acties in zes grotere steden en in de ochtend van woensdag 24 juni wordt landelijk het openbaar vervoer platgelegd.

Wie praat nu met wie?

Tegelijkertijd gaan de gesprekken tussen vakbonden en werkgevers wel gewoon door. Zowel de vakbonden FNV, CNV en VCP als de werkgeversorganisatie blijven vaag over waar en wanneer die gesprekken gepland staan.

De sociale partners willen niet te veel lading geven aan het overleg. Ze willen zich niet in de positie laten dwingen waarbij ze verantwoordelijk worden voor het gat in de begroting van de minister, blijkt uit een rondgang.

Dat de voorzitters op dit moment niet spreken met het kabinet betekent overigens niet dat er een hoog hek tussen de polder en de politiek is opgetrokken. Afgesproken is dat het ministerie informatie en ambtelijke bijstand verstrekt als de werkgevers en werknemers daar behoefte aan hebben. Ook praten de sociale partners gewoon nog met de individuele fracties in de Tweede Kamer.

Waar praten ze dan over?

Gedeelde zorgen over de Nederlandse economie vormen een startpunt van overleg, blijk na een etentje van FNV-voorzitter Spekman en VNO-NCW-voorzitter Van Oostrom. Werkgevers maken zich zorgen over het verdienvermogen van Nederland, werknemers over wat dit betekent voor banen.

Van Oostrom zegt in meerdere interviews dat bij ontslag iemand sneller moet worden geholpen aan nieuw, passend werk. Hoewel de vakbonden vinden dat het wel meevalt met het aantal mensen in de WW lijken ze hier best over te willen praten. Ze wijzen naar polderafspraken uit 2021 over de werk-naar-werkroute die langdurige werkloosheid moet voorkomen.

Ook is eerder afgesproken dat werkgevers, na langdurig uitval door ziekte, actief moeten helpen bij reïntegreren, intern of bij een andere werkgever. Door snelle kabinetswisselingen is het plan nooit uitgewerkt. Wel staat het nu weer in het coalitieakkoord.

Ook moeten deze afspraken voorkomen dat werkgevers bij een ontslag een transitievergoeding moeten betalen. Over die transitievergoeding is nu veel te doen. Nu compenseert de overheid die vergoeding nog na twee jaar ziekte, maar dit stopt per 2027.

Werkgevers willen liever helemaal af van de transitievergoeding. Vakbond CNV heeft er begrip voor dat dit met name voor kleine bedrijven duur is en wil dat het kabinet het blijft compenseren. Daarmee lijkt het onderwerp op de agenda te staan bij de gesprekken tussen werkgevers en werknemers.

Wat doet het kabinet nu dan?

Dat werkt zelfstandig verder aan nieuwe voorstellen om de bonden nog voor de zomervakantie weer aan tafel te krijgen. Het is nog niet te zeggen of in die alternatieve plannen minder bezuinigingen staan, al heeft het kabinet wel laten doorschemeren daartoe bereid te zijn. Wel is achter de schermen te horen dat die voorstellen pas na de actiedag van 24 juni zullen komen.

Daarnaast probeert het minderheidskabinet op zijn minst een deel van de oppositie achter zijn plannen te krijgen. Om dat voor elkaar te krijgen gaan premier Jetten en minister Heinen van Financiën over anderhalve week beginnen met een ronde langs verschillende (oppositie)fracties om te vragen wat daarvoor nodig is.

Tegelijkertijd valt in Den Haag ook te horen dat er nog tijd is. De grotere bezuinigingen staan pas in de boeken voor 2028 en later. Dus ja, er is steun nodig voor de begrotingen van volgend jaar, maar een groot polderakkoord kan later ook nog.

Op het partijcongres van de VVD in Den Haag hadden partijleider Yesilgöz en fractievoorzitter Brekelmans een boodschap voor de vakbonden. Voor de Nederlandse economie is het beter als zij "meedenken" en niet de economische groei en vooruitgang "tegenwerken". En de sociale zekerheid moet worden hervormd anders wordt die onbetaalbaar.

De toespraken van Yesilgöz en Brekelmans gingen voor een belangrijk deel over de economie. Yesilgöz vindt dat Nederland in 2040 de meest innovatieve economie van de wereld moet zijn.

"Het gaat echt niet goed met Europa. We dalen op allerlei lijstjes", zei Yesilgöz. "Soms heb ik het idee dat we in Europa met een ander spel bezig zijn. Aan één tafel wordt geschaakt en wij zijn een potje aan het dammen."

Brekelmans maakt zich zorgen over de signalen die hij krijgt als hij bedrijven bezoekt. "Ondernemers zeggen dat ze het gevoel hebben dat ze tot hun knieën in het moeras staan. Dat ze niet meer willen investeren in Nederland en overwegen te vertrekken. We kunnen ons dat niet permitteren."

Boodschap aan links

De twee VVD'ers richtten zich met hun economische waarschuwing ook tot de linkse partijen in de Tweede Kamer. "Mijn boodschap aan links: ondernemers zijn niet het probleem maar de oplossing," zei Brekelmans.

"Het grootste verschil tussen links en rechts is: wij kijken naar de wereld hoe die is, niet hoe die had moeten zijn", zei Yesilgöz. "Als je vooruitkijkt kun je zien wat er aan komt en je daarop voorbereiden."

De boodschap kwam niet echt over bij het oprichtingscongres in Den Bosch van Progressief Nederland, de fusiepartij van GroenLinks en PvdA. FNV-voorzitter Spekman riep daar juist de Pro-leden op te gaan demonstreren tegen het kabinet. En partijleider Klaver sluit samenwerking met D66, VVD en CDA uit als zij ook een deal sluiten met JA21.

Nieuwe weg

Zowel de VVD als Progressief Nederland wil met het ledencongres van vandaag een nieuwe weg inslaan. Pro moet de herinnering aan de Partij van de Arbeid en GroenLinks doen verbleken. En het nieuwe Liberaal Manifest (het laatste was van 2005) moet de VVD weer een duidelijke ideologische richting geven.

De VVD-leden toonden zich in ieder geval tevreden. Zij konden vooraf meepraten over het Liberaal Manifest, dat een leidraad moet zijn voor de komende verkiezingsprogramma's. Yesilgöz: "Als mensen nu nog zeggen dat we geen discussiepartij zijn..."