Alle studenten in het mbo, hbo en wo hebben recht op een stagevergoeding, vindt het kabinet. Daarom wordt dat vastgelegd in de wet, al geldt er geen minimumbedrag.

Sectoren van het bedrijfsleven en stagebedrijven moeten het zelf op een redelijke manier regelen, zegt minister Letschert van Onderwijs. "Er is best willekeur, de ene student krijgt het wel, de andere niet."

Er komt niet meteen een minimumbedrag in de wet omdat dat per sector moeilijk te bepalen is en de bedragen ook weer niet te hoog mogen zijn. Dan stoppen sommige bedrijven en instellingen misschien met het aanbieden van stageplekken.

In cao's

Een deel van de bedrijven heeft stagevergoedingen vastgelegd in cao's. Daar kunnen jongeren al een beroep op doen. Daarnaast zijn afspraken gemaakt in de nieuwe Stagecode hbo (2025) en in het Stagepact mbo (2023-2027). Daarin staat dat mbo-studenten dezelfde stagevergoedingen krijgen als hbo- en wo-studenten.

Uit cijfers van het CBS van maart 2025 blijkt dat maar 43 procent van de mbo'ers een stagevergoeding ontving. Uit eerder enquêteonderzoek van ResearchNed (2023) bleek dat 75 procent van de studenten in het hbo een stagevergoeding ontving. Voor het wo was dit 65 procent van de studenten met een verplichte stage en 91 procent met een facultatieve stage.

De minister wil dat alle bedrijven een stagevergoeding betalen. Zij denkt dat dat wel gaat lukken. "De arbeidsmarkt wordt steeds krapper dus bedrijven en instellingen hebben er belang bij om talenten aan zich te binden."

Redelijke bedragen

Het moet ook gaan om redelijke bedragen. Als op termijn blijkt dat dit niet of onvoldoende gebeurt, komt er alsnog een wettelijk minimumbedrag voor stagiairs. De minister gaat daar "streng op toezien", belooft ze.

Wie binnenkort stage gaat lopen heeft nog niets aan de wet. De Tweede en daarna de Eerste Kamer moeten er eerst nog over debatteren en mee akkoord gaan. Zoals het er nu naar uitziet, zijn er meer voorstanders dan tegenstanders. Daarna gaat de wet ergens in 2028 in.

Het ministerie van Defensie gaat voor het eerst investeren in een particulier bedrijf. Het steekt tientallen miljoenen euro's in het relatief jonge Intelic, dat software voor de besturing van drones maakt.

Vanmorgen hebben de twee partijen een contract ondertekend, waarin ook staat dat de Nederlandse overheid een zogenoemd 'gouden aandeel' in het Amsterdamse bedrijf wil nemen.

Dat betekent dat Intelic bij grote beslissingen, zoals een verhuizing, altijd toestemming aan Defensie moet gaan vragen. Die mogelijkheid wordt de komende maanden verkend. Daarna moet de Tweede Kamer er nog een besluit over het speciale aandeel nemen.

'Unieke kennis'

Onbemenste wapensystemen worden steeds belangrijker worden in de oorlogsvoering, zegt staatssecretaris Boswijk tegen de NOS. Hij wil voorkomen dat het Nederlandse bedrijf, dat "unieke kennis" heeft en "ver voorloopt op de concurrenten", wordt overgenomen door buitenlandse investeerders. "Daarom hebben we deze stap gezet."

Intelic in Amsterdam bestaat zo'n vijf jaar. Het bedrijf maakt software waarmee de krijgsmacht straks elk merk en type drone kan besturen, ook meerdere tegelijk. Volgens Intelic-directeur en -oprichter Maurits Korthals Altes is het voor zijn bedrijf goed dat de overheid dit gouden aandeel koopt.

"We hebben een gezamenlijk belang: software leveren voor dronebesturing voor de krijgsmacht. Defensie wil graag de zekerheid hebben dat het product geleverd kan worden", zegt de directeur. "Dat geeft buitenlandse investeerders ook meer zekerheid, hopen we."

Boswijk sluit niet uit dat er in de toekomst meer deals worden gesloten met bedrijven die kennis hebben die Nederland niet wil kwijtraken.

Er komt één doorstroomtoets die voor alle groep 8-leerlingen hetzelfde is. Dat schrijft staatssecretaris Tielen aan de Tweede Kamer. Op dit moment zijn er nog zes verschillende doorstroomtoetsen die bepalen of een leerling van groep 8 het juiste advies heeft gekregen voor de middelbare school.

Scholen kunnen zelf bepalen welke toets ze afnemen. Op die verscheidenheid is veel kritiek, onder meer uit de Tweede Kamer en onderwijsorganisaties. De doorstroomtoets leidt op deze manier tot grote verschillen tussen leerlingen en scholen en sommige scholen vinden dat de toets te veel gericht is op taal en rekenen.

Uit een analyse van de PO-Raad, sectorvereniging voor het basisonderwijs, bleek dat leerlingen die hetzelfde presteren toch soms een verschillend advies krijgen, afhankelijk van de toets die ze maken. "Ze zijn weliswaar op allerlei manieren zo vergelijkbaar mogelijk gemaakt, maar volledige vergelijkbaarheid is een utopie", schrijft de staatssecretaris.

Gelijke kansen

Tielen hoopt dat met de maatregel "meer gelijke onderwijskansen" komen voor leerlingen. "Sommige groepen leerlingen, zoals meiden, worden nu vaak onderschat bij het schooladvies en dat kan heel lang doorwerken."

Het beleid moet ingaan in het schooljaar 2029/2030. De aanlooptijd is volgens Tielen nodig om de nieuwe toets te ontwikkelen en draagvlak te creëren bij scholen. Dat laatste kan een kluif worden. Tielen schrijft dat uit een peiling onder scholen blijkt dat de meerderheid voor één toets is, maar dat dat dan wel 'hun eigen' toets moet zijn.

De staatssecretaris gaat daarom de komende tijd hierover in gesprek met scholen en toetsexperts "om te komen tot een goed onderbouwde, inhoudelijke keuze". Tielen sluit daarbij niet uit dat "nieuwe ontwikkelingen" ertoe leiden dat het besluit om één toets in te voeren wordt uitgesteld of heroverwogen.

Doorstroomtoets?

Leerlingen in groep 8 maken sinds schooljaar 2023/2024 de doorstroomtoets. Die werd ingevoerd als vervanging van de eindtoets (ook bekend als de Cito-toets) en moest de kansengelijkheid bevorderen. Als uit de toets een hoger advies komt dan het schooladvies, moet de school het eigen advies naar boven bijstellen.

Het kabinet komt met een verbod op het inhuren van uitzendkrachten in de vleessector, bevestigen ingewijden na berichtgeving van RTL Nieuws. Het verbod zou over ongeveer twee jaar moeten ingaan, halverwege 2028. Morgen hakt de ministerraad naar verwachting de knoop door.

Er zijn al jarenlang veel misstanden in de vleessector. Het personeel, veelal arbeidsmigranten die in bijvoorbeeld slachthuizen werken, krijgt vaak onderbetaald. Ook moeten mensen meer uren draaien dan afgesproken of verantwoord is en worden ze onder erbarmelijke omstandigheden gehuisvest. Ook is er onveiligheid op de werkvloer en zijn er meldingen van intimidatie en geweld.

Minister Vijlbrief van Sociale Zaken en Werkgelegenheid dreigde al eerder met een verbod op uitzendkrachten. Hij zei dat er sinds 2010 29 gesprekken met de sector zijn gevoerd, maar dat die niet hebben geleid tot "de noodzakelijke vooruitgang". Hij eiste dat de sector voor 15 juni verbeteringen zou doorvoeren. Die deadline is inmiddels verlopen.

Als het verbod er komt, mogen er helemaal geen tijdelijke arbeidskrachten meer worden ingehuurd. Ook Vijlbriefs voorganger Van Hijum werkte al aan een verbod. Vanuit de vleessector en uitzendbranche klonken toen zorgelijke geluiden. Het zou de prijzen van vlees kunnen opdrijven omdat een verbod kan leiden tot een "ongelijk speelveld" met sectoren die wel met uitzendkrachten mogen werken.

Het grote opvouwbare stembiljet is straks definitief verleden tijd. Na jaren van testen gaat het kabinet een kleiner biljet invoeren. In 2029 zal het nieuwe stembiljet voor het eerst worden gebruikt bij de Europese verkiezingen, zo meldt minister Heerma van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties aan de Tweede Kamer.

Het eindeloze gedoe met het grote vel waar honderden kandidaten op staan, hoeft straks niet meer. Wel moeten stemmers op het kleinere stembiljet iets meer moeite doen en twee vakjes inkleuren in plaats van één. Het eerste bolletje voor de politieke partij en het tweede bolletje voor de kandidaat.

Ook zijn op het nieuwe stemformulier straks de logo's van partijen te zien. Daardoor wordt het voor kiezers makkelijker om de juiste partij aan te kruisen.

Tafellaken

De kleinere stembiljetten werden afgelopen jaren al meermaals getest. Afgelopen maart was al de derde proef in elf gemeentes tijdens de gemeenteraadsverkiezingen. "Zowel stemmers als kiesbureaus waren tevreden", zegt minister Heerma, die uitkijkt naar het nieuwe formulier. "Er kwamen de afgelopen jaren steeds meer bezwaren tegen het gevouw met het zogeheten tafellaken."

Wel lag het percentage ongeldige stemmen bij de elf gemeentes met het kleinere stembiljet hoger: 0,47 procent tegenover 0,27 elders. Dat zou bij landelijke verkiezingen neerkomen op ongeveer 50.000 ongeldige stemmen. Dat moet omlaag, vindt de minister. De nieuwe manier heeft wat hem betreft vooral met gewenning te maken. "Internationaal gezien is het percentage ongeldige stemmen bij ons nog steeds heel laag. En ik heb er vertrouwen in dat mensen snel zullen wennen."

Het kleinere stemformulier is niet alleen makkelijker voor kiezers. De stemmen kunnen na afloop ook sneller worden geteld.

Als stemmers enkel het vakje inkleuren bij een politieke partij en niet bij een kandidaat, is de stem toch geldig. Die gaat dan automatisch naar de lijsttrekker.

Dat daardoor het aantal voorkeursstemmen voor een lijsttrekker lastiger is vast te stellen, ziet de minister niet als een obstakel. "Mensen maken een weloverwogen keuze voor een partij. En we zien juist dat de afgelopen jaren het aantal voorkeursstemmen op een specifieke kandidaat toeneemt."

Ook als kiezers een te hoog nummer inkleuren, gaat de stem naar de lijsttrekker. Dat gebeurt als een partij bijvoorbeeld vijftien mensen op de lijst heeft staan, maar iemand kleurt het hokje bij nummer 30 in.

Voor de laatste keer

Tot de invoering in 2029 wordt er in ieder geval nog een keer met het grote biljet gestemd. In maart zal het grote vel voor het laatst gebruikt worden bij de Provinciale Statenverkiezingen.

Mocht het kabinet vallen vóór 2029 is de kans klein dat er bij Tweede Kamerverkiezingen al gestemd kan worden met het kleinere biljet. Het wetsvoorstel moet nog door de Tweede en Eerste Kamer. Ook is een aanpassing in de kieswet nodig, wat veel tijd kost.

Volmachten

In de Kamerbrief kondigde minister Heerma ook aan dat er een onderzoek komt naar het systeem van volmachten. De kiesraad adviseerde eerder om dat systeem tegen het licht te houden.

Tijdens de gemeenteraadsverkiezingen deed de gemeente Gorinchem aangifte van verkiezingsfraude. De verkiezingen werden overgedaan, en in het onderzoek naar stemfraude werden vorige week zes mensen aangehouden.

Het kabinet voelt er weinig voor aanpassingen te doen aan de nieuwe stikstofplannen. Allerlei oppositiepartijen, vooral aan de rechtse kant, willen veranderingen om de gevolgen voor de agrarische sector te verzachten.

Maar landbouwminister Van Essen is "beducht" voor een afzwakking, omdat hij denkt daarmee de noodzakelijke stikstofdoelen niet te halen. "Het is een samenhangend geheel en delen van het pakket kunnen niet zonder consequenties worden afgezwakt", aldus Van Essen, die anders vreest voor "stilstand".

Tot ruim na middernacht debatteerde de Tweede Kamer over de ingrijpende maatregelen van het kabinet om de stikstofuitstoot te verminderen, met op de publieke tribune verontruste boeren.

Hoogste tijd

De voorstellen zullen pijn doen, zeker in de agrarische sector en dat erkennen het kabinet en de coalitiepartijen D66, VVD en CDA. Het kan volgens hen niet anders. Na jaren falend overheidsbeleid is het de hoogste tijd, want er moeten vergunningen worden afgegeven om de bouw van nieuwe woningen en wegen mogelijk te maken. Het al jarenlang durende 'stiktstofslot' moet er echt af.

De belangrijkste punten

Dinsdag werd duidelijk dat het minderheidskabinet de broodnodige steun al in de zak heeft. Oppositiepartij Pro beloofde steun en dat zorgt voor een meerderheid in de Tweede Kamer. In de Eerste Kamer moeten er dan nog enkele zetels bij, maar die zullen bij de Partij voor de Dieren, SP of Volt wel te vinden zijn.

Pro wil voor die steun wel wat terug: het plan mag absoluut niet worden 'afgezwakt'. En dat liet Pro-Kamerlid Bromet tijdens het debat merken. "Ik waarschuw u alvast", zei Bromet tegen CDA-Kamerlid Koorevaar die toch wel benieuwd was of er iets anders kon. "Dit plan mag niet worden afgezwakt." Pro vindt de voorstellen minimaal en geeft steun omdat er na jaren vertraging eindelijk wat moet gebeuren en het "perfecte plan nu eenmaal niet bestaat".

Speelruimte

Deze houding wekte irritatie bij enkele andere oppositiepartijen, zoals de ChristenUnie, de Groep-Markuszower en SGP. "U legt een hypotheek op deze discussie", mopperde CU-Kamerlid Grinwis die spreekt van een "dictaat" van Pro. De ChristenUnie wil vooral de stikstofarme zones versoepelen. Kamerlid Heutink van Groep-Markuszower vond dat Pro "de boerenstand sloopt" en BBB-Kamerlid Van der Plas zegt dat Bromet vindt dat de "veestapel weg moet."

Bromet weersprak de kritiek. "Wij mogen vinden wat we vinden en hoeven dan niet meteen als dictator uitgemaakt te worden." Aan het eind van de avond zei ze ook nog dat ze de scherpe opmerkingen "beneden peil" vond. Het is het kabinet volgens haar vrij om steun bij andere oppositiepartijen te zoeken, maar dan zonder Pro.

Doodsteek

Dat is een minder gemakkelijke route voor Landbouwminister Van Essen. Bij BBB, PVV, de Groep-Markuszower, SGP en het lid-Keijzer hoeft hij sowieso niet aan te kloppen, want die zijn het met boze boeren eens dat de plannen " een doodsteek" zijn voor de sector, zoals BBB-Kamerlid Van der Plas deze opvatting verwoordde.

De vraag is of het kabinet dan kan rekenen op de steun van JA21. Tijdens het debat zei JA21-Kamerlid Goudzwaard aanvankelijk dat zijn partij "bereid was een hand uit te steken". Maar de 1-kilometergrens en de norm van 2,6 koe per hectare moest versoepeld worden.

Van Essen zei daar niets voor te voelen en iets na middernacht zei Goudzwaard de stikstofplannen niet te willen steunen, "omdat er geen millimeter wordt bewogen." De VVD reageerde teleurgesteld en vroeg of JA21 er misschien toch welwillend naar wilde kijken. JA21 gaat het nu per deelonderwerp beoordelen. "Wellicht dat er door de molen heen een mooi product uitkomt en dan gaan we dat tegen die tijd beoordelen."

Of het kabinet er uiteindelijk in slaagt om zowel oppositiepartij Pro als JA21 mee te krijgen is voorlopig nog niet te zeggen. Alle kabinetsvoornemens moeten namelijk nog in aparte wetten worden vastgelegd, de eerste wordt in oktober verwacht. En dan komt de Tweede Kamer weer aan het woord.

Een allesomvattende deal tussen de coalitie en oppositiepartijen Pro of JA21 voor de Prinsjesdagplannen is nog ver weg. Sterker nog: achter de schermen verwachten betrokkenen uit kabinet, coalitie en oppositie dat zo'n deal er helemaal niet zal komen deze zomer.

Momenteel maakt het kabinet een ronde langs oppositiepartijen. Dat doen de ministers om te praten over eventuele steun voor de begrotingen die in september met Prinsjesdag worden gepresenteerd. Vandaag waren Pro, JA21 en Groep Markuszower aan de beurt voor zo'n gesprek.

Die partijen zouden belangrijke steunpilaren voor het minderheidskabinet kunnen zijn. Voor de schermen zegt het kabinet opgewekt dat het nog druk met hen praat over een deal, achter de schermen klinken heel andere geluiden over de wil en kansen om daaruit te komen.

Stikstofafspraken

Premier Jetten zei na het gesprek met Pro enthousiast te zijn over de kansen om er samen uit te komen. "Ik ben zeker positief. Want we zien ook vandaag met het stikstofpakket bijvoorbeeld dat het lukt in dit land om samen de schouders eronder te zetten." Door de voorwaardelijke steun van Pro bij dat onderwerp zou er ook steun bij de Prinsjesdagplannen kunnen volgen.

Maar Pro-leider Klaver is helemaal niet zo optimistisch over dat hij na stikstof ook hiervoor steun kan geven. "Stikstof, hoe ingewikkeld dat ook is, is echt iets anders dan een hele begroting. Daar zitten zo veel verschillende onderdelen in."

Kortom: daar is volgens hem een deal voor nodig en die ziet Klaver er voorlopig niet komen. "Wij zijn vandaag nog niet dichter bij elkaar gekomen." Volgens de Pro-leider kiest het kabinet nog steeds niet tussen links en rechts en kan kiezen voor allebei niet.

Eerst afspraken binnen coalitie

"Waarom zou dat niet kunnen?", reageert minister Heinen (Financiën). De VVD'er zegt dat hij in gesprek met de partijen merkt dat er nog best veel overeenkomsten zijn, dat hij zoekt naar breed draagvlak en dat vooral de wil nodig is om eruit te komen. Hij waarschuwt wel: financiële ruimte is er niet veel.

Maar waar kabinetsleden voor de schermen dus zeggen dat ze met links en rechts deals willen sluiten, deze zomer nog met de oppositie verder willen praten en daarvoor veel kansen zien, klinken er op anonieme basis heel andere geluiden.

Bij kabinet, coalitie en oppositie valt te horen dat het waarschijnlijker is dat de drie coalitiepartijen in augustus met elkaar een begroting gaan maken, zonder oppositiepartijen. Pas daarna, als dat bouwwerk staat, wordt er gekeken welke oppositiepartij daarbij kan aanhaken.

'Buitengewoon riskant'

De regeringspartijen zijn verdeeld als het gaat om hun voorkeur voor deals met links of rechts, dus dat maakt een groot compromis sluiten lastig. Maar wat ook meespeelt: ze weten dat deals sluiten met de oppositie over steun vooraf vaak 'duurder' is. Dan kunnen de gesprekspartners vaak meer eisen.

Dan maar beter vooraf naar de oppositie luisteren, met een voorstel komen dat een eindje die richting op gaat en dan maar kijken wie er nog fel tegen durft te zijn. Dat is de gedachte.

"Het is buitengewoon riskant, de route die zij kiezen," zegt Klaver. Omdat uiteindelijk misschien niemand tevreden is, en zowel links als rechts de begrotingen gaat blokkeren.

'Naïef'

JA21-voorman Eerdmans wil dat het kabinet kiest voor een route over rechts met zijn partij en hij zou het liefst willen dat de SGP dan ook meedoet. Maar ook hij zegt nog steeds geen duidelijkheid te krijgen over of het kabinet nou over links of rechts wil. En die duidelijkheid moet er volgens hem wel komen. "Het is naïef om te denken dat je er met z'n allen uitkomt", zegt hij.

Het gesprek van vandaag vond Eerdmans prima, maar: "Er is nog niet op inhoud onderhandeld". Eerdmans kwam vandaag bij het ministerie van Financiën om met Heinen en Jetten te praten. Pro eiste dat het kabinet in de Kamer langskwam voor een gesprek. "Als dat nodig is voor het proces, dan doen we dat", zei Heinen daarover in de wandelgangen van de Kamer.

Nieuwe senaat

In de Kamer vrezen veel partijen voor de gevolgen van het uitstellen van vergaren van steun voor Prinsjesdagplannen. Zo erg zelfs dat meerdere oppositiepartijen, waaronder Pro, morgen met een motie komen om de financiële plannen voor volgend jaar allemaal dit jaar nog te behandelen in het parlement.

Want de angst leeft dat coalitiepartijen die financiële plannen straks plots liever na de Provinciale Statenverkiezingen van maart door de Eerste Kamer loodsen. Dan zit er namelijk ook een nieuwe senaat en is het misschien makkelijker om een deal te sluiten.

Minister Sterk van Langdurige Zorg zegt dat bezuinigingen op langdurige zorg voor ouderen en gehandicapten van de baan zijn. Volgens haar is er de komende jaren voldoende geld voor ouderenzorg en gehandicaptenzorg, zo blijkt uit nieuwe berekeningen van het ministerie.

In een brief aan de Tweede Kamer gaat de minister in op zorgen uit de Tweede Kamer over kortingen op de Wet Langdurige Zorg, zoals die in het coalitieakkoord staan opgeschreven. Ook moest dit kabinet nog oude bezuinigingsplannen doorvoeren van het vorige kabinet-Rutte IV en het kabinet-Schoof.

Groeien

Minister Sterk zet een streep door deze oude bezuinigingen en stelt dat er nu tot 2031 1,6 miljard vrijkomt voor gehandicaptenzorg, 3,9 miljard euro voor de ouderenzorg en bijna een half miljard voor de langdurige ggz.

Ze voorspelt dat de gehandicaptenzorg met 1,9 procent en de ouderenzorg met 3,2 procent kan groeien in de periode tot 2031. En dat zou voldoende moeten zijn, is het idee.

Van de baan

Sterk zegt in een brief aan de Tweede Kamer dat ze voorlopig wil afzien van "tariefmaatregelen", dat zijn kortingen op een groeiend budget, bezuinigingen dus eigenlijk.

"Met de beschikbaar gestelde financiële middelen kunnen we met elkaar aan de slag om afspraken te maken over hoe we gaan groeien op een manier die voor patiënten en medewerkers het beste werkt", aldus de minister. "De bezuinigingen op specifieke onderdelen zijn van de baan. Mijn voorstel bevat precies nul financiële verrassingen."

In de Tweede Kamer was dus al veel verzet tegen de bezuinigingen in de ouderenzorg en de gehandicaptenzorg, zowel in een instelling als thuis. In mei lukte het de Tweede Kamer al een geplande besparing van 171 miljoen euro te blokkeren voor 2027, omdat zo'n kwetsbare sector volgens de meerderheid niet met minder geld geconfronteerd moet worden.

Voldoende

Sterk heeft nu gekeken hoeveel geld er de komende jaren eigenlijk precies naar de ouderenzorg, de gehandicaptenzorg en ook de langdurige ggz gaat en hoeveel geld er tot 2031 nodig is.

"Als je alles bij elkaar optelt en aftrekt komt er voldoende extra geld bij om de ouderenzorg en de gehandicaptenzorg door te laten groeien in de komende jaren zoals ze in de afgelopen jaren zijn gegroeid", stelt de minister.

In het coalitieakkoord staat nog wel een korting van 990 miljoen in 2031, maar die is in deze berekening meegenomen. "Meer extra geld is er niet. Maar wat we ervoor krijgen is super waardevol. De langdurige zorg groeit in de komende jaren gewoon door, zoals in de afgelopen jaren."

Later zal duidelijk worden of de Tweede Kamer en de sector het met de berekeningen van de minister eens zijn.

Op het stikstofdebat in de Tweede Kamer zijn veel belangstellenden afgekomen. In de Kamer wordt gedebatteerd over de stikstofplannen die het kabinet vrijdag presenteerde. Ze moeten leiden tot minder uitstoot, in ieder geval bij natuurgebieden.

Vooral voor veehouders hebben de plannen grote gevolgen. De publieke tribune zit helemaal vol met belangstellenden uit de beroepsgroep. Mensen die er niet meer bij passen zitten in een zaal met beeldscherm. Een aanwezige werd afgevoerd omdat zij naar het kabinet schreeuwde.

Voor het gebouw zijn twintig tractoren aangekomen. Daar was vooraf door de Nederlandse Melkveehouders Vakbond een afspraak over gemaakt met burgemeester Van Zanen van Den Haag. Het moest gaan om een "symbolische" aanwezigheid.

Andere tractoren die op weg waren naar het Kamergebouw zijn door de politie op basis van een noodbevel ver buiten het centrum tegengehouden. Er zijn vijf personen aangehouden zegt de politie.

Vlak bij het Kamergebouw kwamen twintig tractoren op de afgesproken plek aan:

In het Kamergebouw liepen de gemoederen tussen Kamerleden bijna hoger op dan daarbuiten. Volgens BBB-Kamerlid Van der Plas worden door de stikstofplannen van het kabinet duizenden boeren kapotgemaakt.

"Het betekent feitelijk gewoon halvering van de veestapel. De natte droom van D66", zei Van der Plas. Zij maakt zich boos om de uitspraak van Pro-leider Klaver gisteren, dat zijn partij de stikstofplannen van het kabinet alleen steunt als die niet worden afgezwakt.

SGP-Kamerlid Flach wil graag met BBB voorstellen maken om delen van de plannen te veranderen en zo met de partijen 'op rechts' een alternatief voor Pro te bieden. BBB heeft elf zetels in de Eerste Kamer en dus veel macht. Maar dat betekent water bij de wijn doen en de vraag is of BBB daartoe bereid is.

BBB wil bijvoorbeeld geen bufferzones van een kilometer en ook de limiet van 2,6 koeien per hectare in 2035 "moet eruit". Dat is zo'n beetje de kern van de kabinetsplannen. Daar kunnen D66, VVD en CDA niet mee akkoord gaan.

Punten uit de stikstofplannen

Pro-Kamerlid Bromet werd kritisch bevraagd en moest zichzelf en haar partijstandpunt verdedigen. "Ik haat geen boeren, ik woon tussen de boeren, ik spreek met boeren, ik word gebeld door boeren die zeggen: u heeft gelijk", zei Bromet. "Wij willen uit dit rondje dat al zeven jaar gedraaid wordt."

Bromet gaf wel een opening om de kabinetsplannen bij te stellen. Boeren in de buurt van natuurgebieden die de afgelopen jaren al veel vee hebben weggedaan en kleinschaliger en met minder uitstoot zijn gaan werken moeten niet nog een keer doelstellingen opgelegd krijgen. "De voorbeeldboeren willen we graag behouden", zei Bromet.

Met de 20 zetels van Pro en de 66 van de minderheidscoalitie van D66, VVD en CDA komt het aantal Tweede Kamerzetels dat de maatregelen steunt op 86 van de 150. In de Eerste Kamer komen de coalitiepartijen met Pro tot 36 van de benodigde 38 zetels. Met steun van bijvoorbeeld SP, Volt of de PvdD is daar ook een meerderheid.

In totaal komen zestien Kamerleden aan het woord. En daarna minister Van Essen (D66) van Landbouw. Naar verwachting duurt het debat tot laat in de avond.

Het debat is live te volgen via nos.nl en NPO Politiek en Nieuws.

Het landelijke vuurwerkverbod gaat op 1 augustus in. Dat betekent dat consumenten bij de komende jaarwisseling geen vuurwerk meer mogen afsteken. Clubs en buurtverenigingen kunnen nog wel een vergunning krijgen.

De Tweede Kamer stemde al in 2025 in met een voorstel voor een landelijk verbod op initiatief van Pro en de Partij voor de Dieren. Daar is jaren over gesproken.

Voordat het verbod definitief kon ingaan, moest de staatssecretaris nog een aantal dingen regelen, zoals de mogelijkheid om gezamenlijk vuurwerk af te steken.

Op dat punt zijn een aantal aanpassingen gedaan na advies van de Raad van State. Zo worden de afstandsregels voor gezamenlijke vuurwerkshows hetzelfde als die voor professionals. Afhankelijk van het type vuurwerk moeten omstanders op 15, 40 of 60 meter afstand blijven.

Einde aan traditie

Bovendien moeten organisaties die vuurwerk willen afsteken een duidelijke binding hebben met de plek waar vuurwerk wordt afgestoken. Het kan gaan om een buurt-, sport- of speciale vuurwerkvereniging. Het is aan gemeenten om deze clubs toestemming te geven.

Wat mag nog wel?

Verenigingen met een duidelijke binding met een gemeente kunnen een vergunning aanvragen. Bij groen licht mogen zij maximaal 200 kilo siervuurwerk (categorie F2) afsteken op een terrein dat goed bereikbaar is voor de hulpdiensten. Dat vuurwerk mag pas op 31 december worden aangeleverd en publiek moet tijdens de show afstand houden.

Particuliere consumenten mogen alleen nog heel licht vuurwerk (categorie F1) afsteken: sterretjes en knalerwten. Knalvuurwerk als rotjes en vuurpijlen (categorie F3) is al sinds 2020 verboden.

Een laatste voorwaarde van de Tweede Kamer was een plan voor de handhaving. In de zomer komt er een landelijke voorlichtingscampagne. En er komen inleverdagen voor mensen die nog vuurwerk hebben liggen.

Het definitieve besluit tot een landelijk verbod is vandaag gepubliceerd in het Staatsblad. Daarmee komt er een einde aan een lange traditie in Nederland, waarbij particulieren zelf massaal vuurwerk afstaken.

Steeds meer incidenten

Na de jaarwisseling van 2024 op 2025 nam het aantal voorstanders in de Tweede Kamer snel toe. Er waren in die nacht meer dan 8000 incidenten met meer geweld tegen de politie en andere hulpverleners.

Verschillende partijen wilden dat het verbod nog een jaar zou worden uitgesteld, zodat ondernemers meer tijd zouden krijgen om over te schakelen, maar die kregen geen meerderheid. In mei besloot het kabinet 100 miljoen euro compensatie voor vuurwerkhandelaren uit te trekken.

Het kabinet stelt 193 miljoen euro beschikbaar voor een nieuw Noodfonds Energie. Het denkt hiermee 500.000 huishoudens te kunnen helpen die hun energierekening niet kunnen betalen. Dat zijn er veel meer dan in voorgaande jaren, zegt minister Vijlbrief.

Voor mensen die elke euro moeten omdraaien, kunnen de stijgende energieprijzen door de oorlog in het Midden-Oosten veel stress en zorgen opleveren, denkt de minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid: "Ik vind het belangrijk dat iedereen die recht heeft op steun, die ook krijgt. We zijn hard aan de slag om dat nog dit jaar mogelijk te maken."

Het Noodfonds Energie is een tijdelijke maatregel, die sinds de oorlog in Oekraïne begon al vaker is ingezet. Deze keer blijft het 'loket' ten minste vier maanden open.

Voorgaande jaren ging het dicht als het budget op was, terwijl lang niet iedereen was geholpen. Dat gaat deze keer niet gebeuren, stelt Vijlbrief in een brief aan de Tweede Kamer. "Er is voldoende geld beschikbaar. Iedereen die er recht op heeft en een aanvraag doet, krijgt steun."

Rekenvoorbeeld

Het gaat om huishoudens met een bruto inkomen tot 130 procent van het sociaal minimum die 8 procent of meer aan energiekosten uitgegeven. Daarnaast komt de groep met een inkomen tussen de 130 en 200 procent van het sociaal minimum en een energierekening van minimaal 10 procent ervoor in aanmerking. Het Noodfonds betaalt de helft van het bedrag dat boven die twee grenzen uitkomt.

Vijlbrief geeft het voorbeeld van een alleenstaande met een bruto-inkomen van 2000 euro per maand en een energierekening van 200 euro per maand. Van die rekening valt 40 euro boven de grens van 8 procent. Deze persoon heeft recht op een tegemoetkoming van 20 euro per maand, wat neerkomt op een totale vergoeding van 240 euro.

De minister wil in september bekendmaken wanneer het noodfonds opengaat. Hij wil dat mensen in elk geval voor de winter duidelijkheid hebben.

Het blijft voorlopig nog onduidelijk hoe er vanaf 2028 belasting wordt geheven op spaargeld, beleggen en vastgoed, de zogeheten box 3-regeling. De politiek praat al jaren over een nieuwe wet en inmiddels is de Tweede Kamer akkoord.

In een uiterste poging om de wet ook door de Eerste Kamer te loodsen, is de stemming uitgesteld, naar verwachting tot na de zomer. Staatssecretaris Eerenberg (Financiën, D66) kan daardoor opgelucht ademhalen.

Het zag ernaar uit dat zijn wet in de Eerste Kamer geen meerderheid zou halen, zelfs de coalitiepartijen VVD en CDA dreigden tegen te stemmen. Nu heeft Eerenberg tijd gekregen om met een nieuw plan te komen, waarin een aantal pijnpunten uit het huidige wetsvoorstel worden opgelost.

Politiek compromis

Het wetsvoorstel is een politiek compromis tussen twee manieren van belastingheffing: over het rendement op spaargeld en beleggingen betaal je elk jaar belasting (vermogensaanwasbelasting), terwijl je op een tweede woning of aandelen in startende ondernemingen pas bij verkoop afrekent met de Belastingdienst (vermogenswinstbelasting).

Vooral de vermogensaanwasbelasting is veel politieke partijen een doorn in het oog. Daardoor moeten beleggers ook belasting betalen als de winst nog 'vastzit' in aandelen. Een meerderheid van de partijen is daarom voorstander van volledige vermogenswinstbelasting, waarmee beleggers pas betalen op het moment dat ze de aandelen verkopen.

Al jaren veel discussie over box 3

De Belastingdienst gebruikte lange tijd één geschat, fictief rendement voor iedereen, maar de Hoge Raad zette in 2021 een streep door die methode.

Sindsdien is de politiek op zoek naar een manier om belasting te heffen op het werkelijke rendement van vermogen. Op die zoektocht ligt een flinke tijdsdruk, omdat er nu tijdelijk op een andere manier belasting wordt geheven in box 3. Daardoor krijgt de staatskas 2,4 miljard euro per jaar minder binnen dan gepland.

Onder dit alles ligt de fundamentele discussie over hoe vermogen op een eerlijke manier te belasten. Partijen als Pro en ook D66 voelen meer voor een vermogensaanwasbelasting. Partijen als VVD, CDA, PVV, BBB en JA21 zijn voor een volledige vermogenswinstbelasting.

Mede doordat de ict-systemen van de Belastingdienst volgens het kabinet nog geen volledige winstbelasting kunnen bolwerken, stemde de Tweede Kamer met tegenzin in met de wet die nu voorligt. Het kabinet beloofde wel om intussen te werken aan een plan voor volledige vermogenswinstbelasting.

Andere voorstellen

Toch groeide de afgelopen maanden de weerstand tegen het compromis. Ook minister Heinen (Financiën) zag het niet meer zitten. Staatssecretaris Eerenberg heeft daarom een aantal voorstellen op tafel gelegd om aan de kritiek tegemoet te komen. Een optie is bijvoorbeeld om beleggers verliezen te laten verrekenen met winsten in een ander jaar.

De Tweede Kamer gaat nu weer naar de nieuwe voorstellen kijken. Die kunnen dan eventueel via een novelle (een aanvulling op de wet) naar de Eerste Kamer worden gestuurd. Dat alles is reden voor de senatoren om nu nog niet over de huidige wet te stemmen. Zij willen eerst bekijken wat er verandert en hoe dat betaald gaat worden.

"Het moet duidelijk zijn welk voorstel wij beoordelen", zegt VVD-senator Marjolein van der Linden. "Wij zijn nog steeds hoopvol dat de staatssecretaris met een oplossing komt." Pro is het daar mee eens. "Je stemt over het totaalpakket", vindt Pro-senator Ferd Crone.

Meer op Prinsjesdag

Meerdere senatoren vinden dat het proces rond de wet te chaotisch verloopt. "Het feit dat we hier een wet aan het behandelen zijn waarvan we al maanden weten dat die significant gewijzigd gaat worden op initiatief van de indiener zelf, is een gotspe", zegt bijvoorbeeld BBB-senator Bart Kroon.

De verwachting is dat in het najaar de spanning rond box 3 opnieuw zal stijgen. Op Prinsjesdag wordt bekend welke wijzigingen het kabinet wil doorvoeren. Daarna zal duidelijk worden of de Eerste en Tweede Kamer die goed genoeg vinden.

Duidelijk is dat het prijskaartje dat aan al die aanpassingen hangt hoog is; het gaat al snel om miljarden. Volgens de richtlijnen van het kabinet moet de dekking daarvoor ook weer op de begroting van Financiën gevonden worden, bijvoorbeeld door andere belastingen te verhogen.

Met de steun van Pro heeft het kabinet een meerderheid in de Tweede Kamer voor het pakket met stikstofmaatregelen. Pro (voorheen GroenLinks-PvdA) heeft laten weten de plannen te steunen, mits ze niet worden afgezwakt.

Met de 20 zetels van Pro en de 66 van de minderheidscoalitie van D66, VVD en CDA komt het aantal Tweede Kamerzetels dat de maatregelen zeker steunt op 86 van de 150.

In de Eerste Kamer komen de coalitiepartijen met Pro tot 36 van de benodigde 38 zetels. Steun van bijvoorbeeld SP, Volt of de Partij voor de Dieren zou dan genoeg zijn. Daarnaast zijn er nog andere opties voor meerderheden in de senaat.

Pro zegt dat ze de plannen "graag ambitieuzer" hadden gezien, maar noemt het ook een stap in de goede richting . "De steun komt met een duidelijke boodschap aan het kabinet: een verdere afzwakking is voor de partij niet acceptabel."

Aanscherpingen

"De plannen van het kabinet zijn het minimale dat nodig is om de stikstofcrisis aan te pakken", zegt partijleider Klaver. Overigens waarschuwt Pro dat aanscherpingen nodig kunnen zijn als uit doorrekeningen of juridische analyses blijkt dat de plannen niet voldoende zijn om ruimte te maken voor vergunningen.

Afgelopen vrijdag gaf de ministerraad groen licht voor het ingrijpende pakket plannen om de stikstofuitstoot te verminderen. Het kabinet wil Nederland hiermee van het 'stikstofslot' halen, zodat er weer vergunningen kunnen worden verleend voor onder meer de bouw van nieuwe woningen.

Dit staat in de stikstofplannen:

De belangrijkste punten

Morgen debatteert de Tweede Kamer over de stikstofmaatregelen. Een aantal oppositiepartijen heeft aangekondigd te willen proberen om maatregelen over de stikstofarme zones te versoepelen. "Dat kan op deze manier niet doorgaan", zei ChristenUnie-leider Bikker.

Ze heeft vooral problemen met de zone van 1 kilometer die volgens haar niet wetenschappelijk verantwoord is. Partijleider Stoffer van de SGP zei zich af te vragen of boeren wel "recht wordt gedaan" met deze maatregel. Ook JA21 heeft laten weten vragen te hebben bij de 'zonering'.

Een afzwakking op dit gebied zou dus het einde betekenen van de steun van Pro voor de plannen. Maar coalitiepartijen D66, VVD en CDA hebben vandaag gezegd het pakket dat voorligt te steunen.

Het ministerie van Volksgezondheid (VWS) werkte tijdens de eerste coronagolf mee aan een instructie waardoor verpleeghuisbewoners niet meer naar buiten mochten voor een wandeling of winkelbezoek, wat andere Nederlanders wél mochten. Ambtenaren signaleerden dat een sluitende juridische basis hiervoor ontbrak. Toch bleef de instructie ruim twee maanden bestaan. Dat blijkt uit interne overheidsmails die Nieuwsuur analyseerde.

"Heel veel mensen zijn onnodig opgesloten, wat niet had gemogen", zegt voorzitter van de landelijke cliëntenraad (LOC) Marthijn Laterveer. Hij wil dat de kwestie wordt onderzocht.

Hoogleraar staatsrecht Wim Voermans zegt dat via een "schaduwbeleidslijntje" bewoners "de facto gedetineerd werden". Voor zo'n maatregel was volgens hem een "stevige wettelijke grondslag" nodig. "Die was er hier niet."

Binnenhouden mag bijna nooit

Deze week gaat de parlementaire enquête over de avondklok: de eerste maanden van 2021 moesten Nederlanders tussen 21.00 en 04.30 uur binnenblijven. Bewoners van verpleeghuizen mochten volgens instructies van branchevereniging Actiz tijdens de eerste golf 24/7 de straat niet op.

Uit SCP-onderzoek van vlak voor de pandemie blijkt dat zo'n 70 procent van de mensen in verpleeghuizen juist vaak buiten komt. Ongeveer de helft bezoekt regelmatig een tuin of park en 20 procent doet boodschappen, gaat naar een café, restaurant of een buurthuis.

Verpleeghuizen mogen de vrijheid van bewoners niet zomaar beperken: dat kan alleen na het volgen van strenge juridische regels, waarbij het uitgangspunt is: nee, tenzij. Dat geldt ook voor mensen met dementie.

In maart 2020 kondigt het kabinet officieel een bezoekverbod in verpleeghuizen aan. Het verbod is gebaseerd op een noodverordening en betekent dat familie en vrienden het verpleeghuis niet meer in mogen.

Dat bewoners zelf ook binnen moeten blijven, is volgens juristen ingrijpender. Het gaat namelijk over het beperken van vrijheid. Deze maatregel kondigt het kabinet echter nooit officieel aan, maar komt voort uit een vraag- en antwoordlijst van verpleeghuisbranchevereniging ActiZ. Het ministerie is betrokken bij het opstellen ervan.

In die lijst staat dat bewoners nog wel naar de binnentuin kunnen, als die is "afgesloten voor de buitenwereld". Maar de deur uitgaan voor een wandeling? "Nee, dit kan niet", luidt het antwoord. "Elke beweging van cliënten buitenshuis" is volgens ActiZ een besmettingsrisico, en daarom "zeer onwenselijk". De deur van het verpleeghuis mag ook "op slot", want zorgorganisaties "moeten" ervoor zorgen dat cliënten niet naar buiten gaan.

Uit e-mails blijkt dat Actiz het concept van de tekst eerst aan het ministerie voorlegt, met de vraag om opmerkingen of een akkoord. Ambtenaren bespreken de tekst onderling. Een van hen plaatst vraagtekens bij het punt over niet meer mogen wandelen: "Bewoners mogen niet meer naar buiten? De maatregel is toch verpleeghuis dicht voor bezoek, en niet total lockdown?"

Een collega reageert dat het verbod inderdaad "niet in lijn" is met het bezoekverbod, "maar wel met de gedachte erachter". Het moet "dan maar" vallen onder de maatregel die een instelling zou mogen treffen in een noodsituatie. Ook al "klopt" het "vast juridisch niet helemaal".

Andere, niet geopenbaarde e-mails waar Nieuwsuur over beschikt, tonen dat VWS-topambtenaar Ernst van Koesveld een minuut later de concepttekst terugstuurt aan Actiz, met enkele opmerkingen. Hij schrapt het 'wandelverbod' niet, maar vraagt om in de tekst te verwijzen naar RIVM-richtlijnen en bij de binnentuin toe te voegen dat die "afgesloten van de buitenwereld" moet zijn. Hij sluit af met: "Fijne avond nog."

Daarna mailt een ambtenaar de collega's op het ministerie nog na: "'Nood breekt wet' is ook een geaccepteerde ongeschreven rechtsnorm in ons bestel".

'Nood breekt geen wet'

Zes jaar later reageren juristen kritisch. "Nood breekt geen wet", zegt hoogleraar staatsrecht Wim Voermans. "Dat is helemaal geen rechtsbeginsel."

Als er sprake is van nood, had het kabinet volgens hem de noodwetten uit de Coördinatiewet uitzonderingstoestanden moeten activeren. Bij die route krijgt ook het parlement een rol. "Dat had in een dag geregeld kunnen worden. Maar in plaats daarvan is het er via een schaduwbeleidslijntje ingerommeld."

Universitair docent gezondheidsrecht Brenda Frederiks noemt de mailwisseling "schokkend". "Je denkt dat je in een democratisch land leeft, waar de wet wordt gevolgd en mensenrechten gerespecteerd. Daar mag je niet zomaar via een paar mailtjes overheen stappen."

Verpleeghuisportier Henk Kompagne moest bewoners tegenhouden die naar buiten willden. Hij had toen al twijfels over de juridische basis:

ActiZ laat aanvankelijk in een reactie weten dat de vraag- en antwoordlijst een "handreiking" was, zonder "zelfstandige juridische status". Inmiddels zegt de branchevereniging twijfels te hebben over de juridische basis.

Volgens LOC-voorman Laterveer volgde een meerderheid van de verpleeghuizen de Actiz-lijn en was die in de praktijk "niet vrijblijvend". Hij zegt dat het "leek alsof dit wettelijk de regeling was".

Diverse verpleeghuizen zeggen tegen Nieuwsuur dat zij de instructies van ActiZ volgden. Lees hier de reacties van achttien aangeschreven verpleeghuizen.

Duizenden mensen

Frederiks schat dat het om duizenden mensen gaat die tijdens de eerste golf naar buiten hadden gewild en gekund, maar binnenbleven vanwege de ActiZ-instructies. "Verschillende bewoners had je prima kunnen uitleggen dat je wel naar buiten mag, maar afstand moet houden van familie."

Reactie ministerie

VWS wilde aanvankelijk niet ingaan op de juridische grondslag van het 'wandelverbod'. Het departement zei tijdens de enquête geen coronavragen te beantwoorden. Nadat Nieuwsuur de genoemde mailwisseling voorlegde, ging een woordvoerder toch op zoek. Ze wees eerst op de noodverordening, maar erkende dat die alleen het bezoekverbod betreft. Voor het niet naar buiten mogen kon ze "geen aanvullende documenten" vinden.

Voermans vermoedt dat VWS bang is voor claims. "Als het ministerie toegeeft dat het zo'n verregaande maatregel zonder juridische grondslag heeft genomen, dan is dat onrechtmatig handelen. Mensen die daarvan schade ondervonden, zouden de overheid kunnen aanspreken op de gevolgen."

Yesilgöz over de toekomst van onze krijgsmacht

De krijgsmacht zal de komende jaren fors worden uitgebreid met onbemenste wapensystemen. Dat is het belangrijkste nieuws uit de nieuwe Defensienota 'Samen Voorwaarts' die minister Yesilgöz en staatssecretaris Boswijk van Defensie vandaag presenteren.

Na de presentatie licht Yesilgöz de plannen toe aan Nieuwsuur. Hoe kijkt zij naar thema's als de Russische dreiging, de NAVO, afhankelijkheid van Amerika en naar potentiële brandhaarden als China-Taiwan en het Midden-Oosten?

Problemen met beveiliging Jetten, Wilders en koning

Personen die zwaar beveiligd moeten worden in Nederland, onder wie bijvoorbeeld de koning, premier Jetten, of Geert Wilders, hadden de afgelopen maanden geen bevoegde medische persoonsbeveiliger in hun buurt.

Deze [persoonsbeveiligers werken bij de Dienst Koninklijke en Diplomatieke Beveiliging, een onderdeel van de politie. Ze zijn verplicht ieder jaar een x-aantal trainingsuren te maken, maar dat is onvoldoende gebeurd. Als gevolg daarvan zijn enkele bekende Nederlanders de afgelopen tijd niet beveiligd op de manier zoals beoogd.

Nederland - Marokko

Over enkele uren start voor Nederland de knockoutfase van het WK met een wedstrijd tegen Marokko. Hoe leeft het duel bij de grote Marokkaanse gemeenschap in Nederland? We checken het in Amsterdam Osdorp.

Waar wil defensie al het geld dat het er de komende jaren bij krijgt aan uitgeven? Omringd door wapensystemen presenteerden minister Yesilgöz, staatssecretaris Boswijk (beiden Defensie) met commandant der strijdkrachten Eichelsheim vandaag hun belangrijkste plannen.

Duidelijk was al dat de krijgsmacht heel veel gaat investeren in wapensystemen die op afstand bestuurd kunnen worden, zoals drones. "Meer dan de helft van operationele effecten zal met onbemenste systemen worden bereikt", zegt Yesilgöz.

Om die nieuwe koers van defensie te symboliseren kwam de Defensienota, het boekje waarin alle plannen staan opgeschreven, op een onbemenste rupsband de vliegbasis Gilze-Rijen op rijden. "Het is de eerste keer dat ik op deze manier een nota ontvang", aldus Yesilgöz.

Volgens de defensieleiders verandert de manier van oorlog voeren fundamenteel. De technologische ontwikkelingen gaan zo snel, dat de krijgsmacht wendbaarder moet worden. Met alleen maar nog meer tanks en vliegtuigen kopen, lukt dat niet.

"De lessen uit Oekraïne zijn glashelder", zegt Yesilgöz. "Niet de grootste krijgsmacht wint, maar de krijgsmacht die zich het snelst kan aanpassen." Om die reden zet defensie ook heel veel in op innovatie, daar moet uiteindelijk 10 procent van het budget naartoe gaan.

Ook Eichelsheim hamert er in zijn speech op dat in oorlogstijd besluiten steeds sneller genomen moeten worden. "Gevechtskracht draait steeds meer om informatie en het aanpassen aan de technische ontwikkelingen. De tijd tussen waarnemen, begrijpen, beslissen en handelen bepaalt ons succes."

Doel is ook om het aantal mensen bij defensie flink te laten groeien naar 100.000 in 2030. Staatssecretaris Boswijk maakte van de gelegenheid in Gilze-Rijen gebruik om nogmaals mensen te werven. "We zoeken niet alleen fysiek sterke kandidaten, maar ook technici, datawetenschapers, drone-operators en cyberprofessionals", riep hij op. "Ook zij bepalen of we winnen."

Straatbeeld verandert

De totale uitgaven voor Defensie zijn dit jaar bijna 27 miljard euro, de komende jaren stijgt dat budget nog verder. Van dat geld worden niet alleen het personeel betaald en extra wapensystemen gekocht, maar ook kazernes, oefenterreinen en munitiedepots gebouwd.

Iedereen zal daar in het straatbeeld wat van gaan merken, is de boodschap. "De groei van defensie vraagt soms veel van omwonenden, overal in het land", zegt Boswijk. "Meer oefeningen, meer konvooien, meer ruimte voor kazernes en terreinen."

Eichelsheim zegt zich "extreem bewust" daarvan te zijn, "vooral in een tijd waarin de ruimte in Nederland schaars is". Maar hij benadrukt dat het nodig is om defensie goed te laten functioneren. "Onze mensen moeten de training en de spullen krijgen om af te schrikken en waar nodig een oorlog te winnen."

Het is het kabinet niet gelukt om voor de zomer de beloofde 500 regels te schrappen of aan te passen. Het aantal is blijven steken op bijna 100, schrijft minister Heleen Herbert (Economische Zaken, CDA) in een Kamerbrief. Wel is bij nog eens 300 regels een begin gemaakt om ze te veranderen.

Afgelopen jaren is er bij opeenvolgende kabinetten een grote wens om regels te schrappen of te vereenvoudigen. Herberts voorganger Vincent Karremans (VVD) goot die wens tijdens zijn ministerschap in een concrete belofte om nog voor de zomer van 2026 500 regels te schrappen of aan te passen.

Herbert somt in haar brief een aantal voorbeelden op waarbij het wel gelukt is. Zo hoeven organisaties tot 250 werknemers niet meer het woon-werkverkeer van werknemers bij te houden en worden minder bedrijven verplicht om hun handelsgegevens door te geven aan het Centraal Bureau Statistiek.

'Toch ben ik positief'

Het is nog onduidelijk hoelang het gaat duren voordat de andere 300 regels waar ministeries naar kijken aangepast worden. Partijen zijn er bijvoorbeeld in overleg over, er loopt nog een onderzoek of er is nog wetgeving in voorbereiding, blijkt uit de lijst die het ministerie online heeft gezet.

"Natuurlijk hadden we liever de 500 aangetikt", zegt minister Herbert. "Toch ben ik positief. De uitdaging om 500 regels aan te pakken heeft ministeries in beweging gebracht en het bewustzijn vergroot over de gevolgen van nieuwe en bestaande wet- en regelgeving."

Hoewel de ambitie nu niet is gehaald, stelt het kabinet zichzelf ten doel elk jaar nog eens 500 nieuwe regels te vinden om te schrappen of te vereenvoudigen. Hiervoor is zelfs speciaal een bewindspersoon aangesteld: staatssecretaris Koninkrijksrelaties en Slagvaardige Overheid Eric van der Burg.

De krijgsmacht zal de komende jaren fors worden uitgebreid met onbemenste wapensystemen. Dat is het belangrijkste nieuws uit de nieuwe nog vertrouwelijke Defensienota 'Samen Voorwaarts' die minister Yesilgöz en staatssecretaris Boswijk van Defensie vanmiddag presenteren, en waar de NOS al inzage in heeft gehad.

"Defensie investeert fors in onbemenste systemen en in de verdediging daartegen. Over vijf jaar streven we ernaar dat meer dan de helft van onze operationele effecten bereikt wordt met behulp van onbemenste systemen", schrijven de bewindslieden.

Yesilgöz (VVD) en Boswijk (CDA) spreken in de defensieplannen dan ook van een ander "krijgsmachtprofiel". De krijgsmacht moet sneller, slimmer en wendbaarder worden om aan moderne dreigingen het hoofd te kunnen bieden. Het profiel moet passen bij eisen van afschrikking, verdediging en langdurig conflict. Het kabinet wil dus op alles voorbereid zijn.

Goedkope wapensystemen

De koerswijziging is voor een belangrijk deel een gevolg van de oorlog die Rusland tegen Oekraïne is begonnen. Op het slagveld in Oekraïne heeft het gebruik van drones en andere onbemenste systemen een hoge vlucht genomen.

Razendsnelle technologische veranderingen en innovaties zetten de militaire machtsverhoudingen op zijn kop. Een van de lessen die daar volgens de nota wordt geleerd, is dat het behoorlijke inefficiënt en peperduur is om bijvoorbeeld dure Patriot-luchtafweerrakketen in te zetten om goedkope drones uit te schakelen. Daar moeten dus andere goedkope wapensystemen tegenover worden gezet.

Om diezelfde reden wordt er niet alleen ingezet op onbemenste wapensystemen maar ook op vergaande digitalisering van de krijgsmacht. Die twee moeten hand in hand gaan.

Ontwikkel-lab

Om dit allemaal te bereiken wil Defensie samen met de Nederlandse defensie-industrie een speciaal 'ontwikkel-lab' voor counterdrone-capaciteit gaan ontwikkelen: drones om drones mee te bestrijden. Ook wordt geld opzijgezet voor wat genoemd wordt kort-cyclische innovaties. Dat wil zeggen dat er heel snel ingespeeld moet kunnen worden op nieuwe ontwikkelingen op het slagveld, dus bijvoorbeeld om dronesystemen aan te passen aan veranderingen in de praktijk.

Alle krijgsmachtdelen krijgen met de onbemenste systemen te maken. De marine bijvoorbeeld zal worden versterkt met onder andere relatief eenvoudige schepen met minimale of geen bemanning. De landmacht wordt uitgebreid met een zogenoemd gelaagd systeem van drones, counterdrones en elektronische oorlogsvoering. De luchtmacht krijgt ook onbemenste systemen, maar die worden niet nader toegelicht.

Dit betekent niet dat er geen investeringen meer komen om klassieke wapensystemen. Zo krijgen de schepen van de marine meer zelfverdedigingscapaciteit en wordt de vloot van NH-90 helikopters uitgebreid.

Meer F-35's

Ook de landmacht wordt stevig uitgebreid. Volgens de nota komen er aanzienlijke investeringen in gevechtskracht, onder andere van de zware gemechaniseerde brigade, de brigade met zware pantservoertuigen, en daarnaast ook in onder andere de luchtmobiele brigade. Verder komt er een vierde gevechtsbataljon en wordt de genie versterkt.

Ook de Koninklijke Marchaussee wordt uitgebreid met tien eskadrons, dat zijn tactische eenheden van circa 100 marechaussees ten behoeve van militaire politietaken zoals grensbewaking. En ook de luchtmacht krijgt er materieel bij. Zo wordt er een extra tankvliegtuig gekocht en nog een aantal F-35-straaljagers.

Heel opmerkelijke is dat van veel nieuw materieel niet wordt benoemd om welke aantallen het gaat. Dat was in het verleden altijd wel zo, maar nu niet meer om de vijand niet wijzer te maken dan die is. Dit is een nieuwe ontwikkeling bij Defensie die schuurt met het budgetrecht van de Tweede Kamer die het laatste woord heeft over uitgaven van de verschillende ministeries. Linkse oppositiepartijen reageerden hier onlangs al kritisch op.

Opkomstplicht

Defensie werkt verder, in elk geval op papier, een model uit voor een selectieve opkomstplicht, voor het geval er niet genoeg vrijwillige aanmeldingen komen om als militair te gaan werken. Selectief betekent dat dat niet iedereen opgeroepen wordt, maar dat een bepaalde groep uitgekozen wordt.

Uitgangspunt blijft vrijwilligheid, maar voor het geval dat dat onvoldoende soelaas biedt, werkt Defensie aan een systeem van oplopende verplichtende treden. In het uiterste geval kan dat betekenen dat mensen verplicht 'op moeten komen' voor selectie en keuring. Staatssecretaris Boswijk had dit al eerder aangekondigd en in deze Defensienota wordt het verder uitgewerkt.

Wispelturigheid VS

De aanval van Rusland op Oekraïne is overigens niet de enige reden dat bij Defensie het roer omgaat. Naast de Russische agressie wordt gewezen op China dat een steeds grotere rol opeist in de wereld, verder ook op de escalatie van geweld in het Midden-Oosten, op terrorisme en op klimaatverandering als mogelijke bron van nieuwe conflicten, voedselonzekerheid, en migratie. "De geopolitieke spelregels en internationale verhoudingen veranderen en het recht van de sterkste is terug."

Geen aandacht is er voor de wispelturigheid van de Verenigde Staten sinds president Trump daar aan de macht is. Hij heeft al meermalen het bestaansrecht van de NAVO in twijfel getrokken en is uiterst kritisch over de loyaliteit van Europese lidstaten. Samenwerking binnen de NAVO blijft volgens de nota essentieel voor de veiligheid van Nederland.

Het kabinet wil dwingende controle en psychische mishandeling strafbaar maken door die zaken expliciet in de wet op te nemen. Het idee is dat daders hiermee sneller te vervolgen zijn, waardoor escalatie in huiselijk geweld voorkomen kan worden.

Het wetsvoorstel werd in de vorige kabinetsperiode aan de Tweede Kamer beloofd door toenmalig staatssecretaris Coenradie, als hulpmiddel om femicide (vrouwenmoord) te voorkomen. Deskundigen zien psychisch geweld als een stap die voorafgaat aan lichamelijk geweld en femicide.

"Het heeft grote gevolgen voor slachtoffers, maar is op dit moment niet altijd strafbaar", licht de huidige minister Van Weel van Justitie en Veiligheid het voorstel nu toe. "Daardoor kunnen politie en justitie te weinig optreden, ook in situaties die ernstig zijn of escaleren."

Slachtoffers van psychisch geweld vinden de drempel om aangifte te doen vaak te hoog, maar daardoor is juridisch ook weinig mogelijk. Met de nieuwe wet komt daar verandering in: het Openbaar Ministerie kan voortaan ook op eigen initiatief mensen aanhouden voor dwingende controle, psychische mishandeling en stalking.

Waar gaat het precies over?

Psychische mishandeling gaat bijvoorbeeld over kleineren, intimideren en pesten volgens een patroon. Bij dwingende controle wil iemand macht over een ander hebben, bijvoorbeeld door die stelselmatig te vernederen, bang te maken of voortdurend in de gaten te houden.

In een onderzoek uit 2024 gaven ongeveer 200.000 mensen aan dat ze slachtoffer waren van psychisch geweld. Het ging om zo'n 130.000 vrouwen en 70.000 mannen.

Een ander probleem bij rechtszaken is dat bij daders van femicide vaak geen voorbedachte rade kan worden bewezen. Zij worden dan niet veroordeeld voor moord maar voor doodslag, waarop een lagere straf staat.

Nu is het plan om de rechter strenger te laten straffen als voorafgaand aan een dodelijk misdrijf sprake is geweest van dwingende controle of psychische mishandeling. Een dader kan dan dezelfde straf krijgen als voor moord: levenslang of dertig jaar.

In het wetsvoorstel wordt ook een andere wens van de Tweede Kamer geregeld. Het gaat om sextortion, oftewel afpersing met seksuele foto's of video's van een ander. Nu is dat alleen strafbaar als daarmee een slachtoffer echt ergens toe gedwongen wordt, straks is de dreiging alleen al reden tot vervolging.

Iedereen mag nu op het wetsvoorstel reageren. Daarna kijkt het kabinet er nogmaals naar en wordt het definitieve wetsvoorstel naar de Eerste en Tweede Kamer gestuurd. Die zullen er dan over debatteren en er vervolgens wel of niet mee instemmen.

Om nieuwe, strengere tabakswetten te beïnvloeden maakt tabaksfabrikant Philip Morris op slinkse wijze gebruik van kunstmatige intelligentie. De Europese wetsvoorstellen zijn nu in publieksconsultatie en bijna driekwart van de Nederlandse reacties erop is volledig door AI geschreven. Met een tekstgenerator van Philip Morris.

De NOS legde samen met journalistiek platform Pointer (KRO-NCRV) zo'n 65.000 reacties uit vijftien EU-landen voor aan de AI-detector van Pangram. Ongeveer 30 procent blijkt te zijn geschreven met kunstmatige intelligentie. Maar in sommige landen ligt dat percentage veel hoger.

Na Portugal komt het grootste aandeel AI-reacties uit Nederland. Van de Nederlandse reacties is 71 procent vrijwel zeker volledig door AI geschreven.

Op dit moment worden twee Europese tabakswetten voorbereid in Brussel. Het gaat om de grootste aanscherpingen in vijftien jaar. De wetsherzieningen gaan vooral over alternatieven voor sigaretten, zoals vapes, e-sigaretten, verhitte tabak en nicotinezakjes (snuss). Inmiddels bestaat 40 procent van de omzet van Philip Morris uit deze producten.

Er is de fabrikant daarom veel aan gelegen om het beleid te beïnvloeden. Naast tientallen lobbyisten zet het bedrijf nu een vernuftige AI-tool in die bezorgde berichten van burgers naar het Europees Commissie stuurt, tijdens de zogeheten publieksconsultatie. In die fase voorafgaand aan het definitieve wetsvoorstel kunnen burgers hun mening kenbaar maken aan de Europese Commissie.

Op de wetsvoorstellen zijn inmiddels 80.000 reacties binnengekomen, terwijl de meeste andere Europese wetten in consultatie niet meer dan duizend reacties krijgen.

Affiches met QR-code

Philip Morris ging als het volgt te werk. In tabakszaken hingen gele affiches met een QR-code erop, onder de noemer 'Your Voice Your Choice'. Wie de code scant, wordt doorgestuurd naar een tool waarin je multiplechoicevragen krijgt over tabaksproducten en rookbeleid.

Op basis van de antwoorden schrijft de tool vervolgens een tekst in de ik-vorm, met argumenten waarom je tegen strengere wetten bent. Daarna kun je ervoor kiezen de tekst naar de EU-website te versturen. Dat gebeurde alleen al vanuit Nederland meer dan 700 keer.

Volgens Philip Morris zijn de reacties uiteindelijk allemaal afkomstig van gewone, bezorgde burgers, maar dat kunnen de NOS en Pointer niet controleren.

Verschillende experts omschrijven het als een bekende lobbytactiek, waarbij een industrie georganiseerde steun laat doorgaan voor de spontane burgerstem. AI is daarbij het nieuwe instrument, maar de strategie zelf is oud.

Het is ook niet de eerste keer dat bedrijven zulke tools gebruiken. In 2024 berichtte de krant The Mirror dat British American Tobacco bij de consultatieronde voor een Brits wetsvoorstel over vapes driekwart van de 120.000 reacties automatisch had laten genereren.

Reactie Europese Commissie:

De Europese Commissie zegt zeer bezorgd te zijn over deze ontwikkeling. "Wij veroordelen de vermeende pogingen van de tabaksindustrie", laat een woordvoerder weten.

"Het is van cruciaal belang dat de standpunten van burgers niet worden gemanipuleerd of verkeerd worden weergegeven, juist omdat de publieke participatie een belangrijke prioriteit is voor de Commissie. Het is van groot belang dat onze openbare raadplegingen de publieke opinie over een bepaald onderwerp goed weergeven."

De Commissie zegt wel rekening te houden met campagneactiviteiten (inclusief AI-campagnes) in de analyse van de inspraak.

Ook in de Tweede Kamer is de verontwaardiging over de handelswijze van Philip Morris groot. "De tabaksindustrie die de democratie kaapt is gewoon af", zegt fractievoorzitter Bikker van de ChristenUnie. "Eigenlijk is hiermee die inspraak corrupt geworden, omdat de tabaksindustrie mensen aanmoedigt om iets in te dienen wat zíj willen, niet de overtuiging van de burgers."

Volgens haar CDA-collega Bontenbal zegt het iets over de mentaliteit van het bedrijf "dat ze bereid zijn allerlei truken uit te halen". "Je speelt gewoon vals. En als je via valsspelen je zin probeert te krijgen, dan sta je bij mij sowieso op 5-0 achterstand."

Bikker zegt te begrijpen dat de industrie ruimere regels wil. "Gaan we dat doen? Vanzelfsprekend niet, want onze jongeren moeten worden beschermd."

Minister Hermans (Volksgezondheid) noemt consultaties "een groot goed", maar vindt het ook belangrijk dat er echte reacties worden ingestuurd. "Op deze manier beleid proberen te beïnvloeden als verkoper van een product wat zo schadelijk is voor de volksgezondheid, is onverantwoordelijk en meer dan onwenselijk", zegt ze in een reactie. Zij wijst erop dat de Europese Commissie rekening houdt met mogelijke manipulatie.

Philip Morris zegt in een reactie gebruik te maken van standaard AI-instellingen om teksten leesbaar, coherent en relevant te maken. Het bedrijf ziet de campagne als "een legitieme bijdrage" aan het democratisch proces en ontkent dat de reacties in een bepaalde richting worden gestuurd.

Klacht longartsen

Dat ziet een groep Nederlandse artsen heel anders. Zij hebben een klacht ingediend tegen de tabaksgigant bij de Reclame Code Commissie. Volgens hen overtreedt Philip Morris met de campagne onder andere het reclameverbod op tabak en aanverwante producten. Bovendien wordt de consument misleid, stellen ze.

Gebruikers die zich verzetten tegen regulering worden door de AI-tool uitgebreid geholpen bij hun argumenten. Wie een ander geluid wil laten horen, krijgt geen tips, zeggen ze.

Een van de artsen gebruikte de tool en gaf daarbij duidelijk aan juist voor een verbod te zijn. Uiteindelijk kwam er tekst uit die vooral wijst op de alternatieven voor traditionele tabaksproducten, die "minder schadelijk" zouden zijn.

Meer weten?

Lees hier het uitgebreide artikel van Pointer.