Na een bewogen Prinsjesdag met brandende hooibalen langs de snelweg, besmeuring van de route van de Glazen Koets en grootschalige sabotageacties op het spoor, volgt vandaag een ongetwijfeld fel debat in de Tweede Kamer.

Het twee dagen durende Kamerdebat na Prinsjesdag, de Algemene Politieke Beschouwingen, gaat over de kabinetsplannen voor het komende jaar. Dat het minderheidskabinet kan rekenen op steun van een meerderheid in de Tweede en vervolgens Eerste Kamer is verre van een gelopen race.

Belangrijkste plannen uit de Prinsjesdagstukken

Lees hier alles over de belangrijkste voornemens uit het eerste 'koffertje' van het kabinet-Jetten.

De verschillende acties van groepen burgers zijn in toenemende mate onderwerp van gesprek in de Kamer. De snelwegacties van Extinction Rebellion, de klimaatmars van afgelopen weekend, anti-azc-demonstraties, pro-Palestijnse betogingen en boerenprotesten tegen het stikstofbeleid.

Ook van 'buiten' is er druk op de politiek. Onveiligheid door geopolitieke conflicten, stijgende energieprijzen, zorgen over AI.

Ze werpen hun schaduw over het Kamerdebat, waar partijen het via discussies met elkaar eens moeten zien te worden. Ook over de toekomst van de grote groep burgers die niet de straat op gaat en hun stem alleen bij de laatste verkiezingen heeft laten gelden.

Verenigen, niet uit elkaar spelen

"De parlementaire democratie is van iedereen, voor iedereen", zei koning Willem-Alexander in de troonrede namens het kabinet. Hij deed een oproep tot samenwerking in het parlement. "Democratie moet mensen verenigen, niet uit elkaar spelen." Maar hij zei ook: "De eerlijke boodschap bij de begroting voor 2027 is wel: niet alles kan tegelijk. Niet alles is morgen opgelost."

De inhoud van de troonrede is de verantwoordelijkheid van het kabinet. Oppositiepartijen voelden zich daarom vrij kritiek te leveren. Pro-leider Klaver sprak van "mooie woorden" van de koning, maar volgens hem "kunnen die mooie woorden niet verbloemen dat het kabinet stuurloos is". "Een klap in het gezicht", zei SP-leider Dijk. "Vooruitschuiven", noemde SGP-leider Stoffer het. En PVV-leider Wilders vindt het nog steeds tijd voor nieuwe verkiezingen.

Nog geen deal

Vandaag en morgen praten de Kamerleden waarschijnlijk vooral over wat ze missen in de plannen. Anders dan bij meerderheidskabinetten moet de coalitie van D66, VVD en CDA de oppositiepartijen zien te overtuigen om voor de rijksbegroting te stemmen.

Het is de coalitie tot nu toe niet gelukt een allesomvattende begrotingsdeal te sluiten met een deel van de oppositie die de meerderheid maakt. Met JA21 en de SGP leken de gesprekken een eind te komen. Maar door interne verdeeldheid binnen de coalitie bleek dit niet mogelijk.

Pro-leider Klaver zei afgelopen weekend nog maar een keer dat er met zijn partij te onderhandelen valt over de begrotingen van alle ministeries, maar dat eerst de bezuinigingen op de sociale zekerheid van tafel moeten.

Brede meerderheid

De kampen binnen de oppositie sturen aan op een keuze van de coalitie tussen 'links' of 'rechts'. Maar het is niet uitgesloten dat voor een deel van de plannen instemming komt van de partijen op links en voor een ander deel van de partijen op rechts.

Het kabinet blijft zeggen een brede meerderheid te zoeken van zoveel mogelijk partijen voor plannen die "Nederland vooruithelpen". Het is de vraag of de "uitgestoken hand" van het kabinet genoeg is.

De dossiers waar de meningen verschillen zijn wel bekend: het stikstofbeleid, het asielbeleid, meer woningen, energie en extra geld voor defensie en de veiligheid in Nederland. Daar komt de verdeling van belastingen op inkomen en op vermogen nog bij.

Te snel of te langzaam

"Ik snap dat de oppositie niet meteen met een grote bos bloemen klaarstaat", zei minister van Financiën Heinen gisteren. "Maar wij zijn bereid stappen te zetten, aan beide zijden van het parlement."

De coalitiepartijen zijn dus bereid tot compromissen. Maar een keuze voor 'links' of 'rechts' zit er niet in, maakte Heinen duidelijk.

"Wij houden niet halsstarrig vast aan ons coalitieakkoord", zei premier Jetten. Hij zei ook dat de coalitieplannen niet uit de lucht komen vallen: er zit een overtuiging achter over wat Nederland nodig heeft. "Toen we onze plannen presenteerden zeiden sommigen dat het te snel ging. Nu we op bepaalde dossiers pas op de plaats maken gaat het weer te langzaam. Laten we elkaar halverwege tegemoetkomen."

Het debat is vanaf 10.15 uur live te volgen via NOS.nl, de NOS-app en NPO Politiek en Nieuws. Op NPO Radio 1 word je regelmatig bijgepraat. Pro-leider Klaver is als fractievoorzitter van de grootste oppositiepartij de eerste spreker, daarna komen de andere fractievoorzitters aan het woord. Morgen is het de beurt aan premier Jetten namens het kabinet.

Veel plannen van het kabinet-Jetten waren al bekend, maar vandaag werd de hele Miljoenennota gepubliceerd. Hieronder de belangrijkste voornemens uit het eerste 'koffertje' van dit kabinet op een rij.

Hierbij is er wel een belangrijk voorbehoud: de coalitie heeft geen meerderheid in zowel de Tweede als de Eerste Kamer. Het is daarmee zeker niet gezegd of er een meerderheid is voor de plannen.

Wonen

Het kabinet heeft plannen gemaakt voor de besteding van de 7 miljard euro voor betaalbare woningen tot en met 2035 die in het coalitieakkoord is afgesproken. Van dat bedrag gaat zo'n 2,3 miljard naar een regeling waarbij gemeenten per betaalbare woning 7000 euro krijgen.

Een andere subsidie voor gemeenten wordt met 650 miljoen opgehoogd. Nog eens 940 miljoen euro gaat naar grootschalige woningbouwlocaties. Ook worden er honderden miljoenen uitgetrokken voor ouderenwoningen, middenhuurwoningen en studentenwoningen.

Het kabinet wil ten slotte dat woningcorporaties er vanaf 2028 jaarlijks 425 miljoen euro op vooruitgaan. Dat is meer dan in het coalitieakkoord is vastgelegd.

Landbouw

Het kabinet wil extra geld uitgeven aan natuurherstel, agrarisch natuurbeheer en aan het helpen van boeren bij het aanpassen van hun bedrijf. Minister Van Essen van Landbouw heeft in totaal 20 miljard voor de komende jaren om het stikstofprobleem op te lossen en legt nu honderden miljoenen extra klaar ten opzichte van de eerdere financiële plannen.

Voor de Veluwe en de Peel zijn dit jaar stikstofreductieplannen met de regio's gemaakt. Daar was al bijna een half miljard voor. Eenzelfde bedrag wordt nu klaargelegd voor de aanpak van andere regio's, onder meer Noordwest-Overijssel, Hart van het Noorden, het Groene Hart, Brainport Eindhoven en de Rotterdamse Haven.

Zo presenteerde minister Heinen het koffertje:

Zorg

Het verplichte eigen risico in de zorg stijgt volgend jaar met de inflatie mee naar 400 euro. De zorgpremie zal 12,50 euro stijgen, is de verwachting, en zal daarmee gemiddeld uitkomen op 169 euro per maand.

De uitgaven aan de zorg behoren tot de hoogste van het kabinet en komen volgend jaar uit op 118 miljard.

Het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport stopt extra geld in preventie en kansengelijkheid. Er gaat 25 miljoen naar gemeentelijke en maatschappelijke ondersteuning van kwetsbare gezinnen en nog eens 40 miljoen naar een wijkgerichte aanpak van kwetsbare groepen. Verder gaat 23 miljoen euro naar gratis schoolfruit en 26 miljoen naar sportaccommodaties.

Voor gordelroosvaccinaties wordt volgend jaar 47 miljoen euro apart gezet. Voor de periode van 2028-2031 is 100 miljoen euro extra per jaar beschikbaar om ook de groep 61- tot 69-jarigen te vaccineren. Eerder zouden alleen mensen die 60 zijn geworden een vaccinatie aangeboden krijgen.

De inkomsten en uitgaven van het rijk in twee graphics:

AOW en WW

Het een-op-een koppelen van de gemiddelde levensverwachting aan de AOW-leeftijd komt definitief niet terug in de begroting. De bezuiniging op de AOW had een besparing van ruim 2,7 miljard euro per jaar op moeten leveren, maar leidde tot veel kritiek vanuit de vakbonden.

Daarnaast wordt de geplande halvering van de maximale WW-duur met een jaar uitgesteld, tot 2029. Het kabinet was van plan de maximale uitkeringsduur te verlagen van 24 naar 12 maanden.

Koopkracht

De koopkracht van Nederlanders gaat er volgend jaar iets op achteruit. Voor alle huishoudens gemiddeld komt er een koopkrachtvermindering van 0,1 procent.

Lage inkomens gaan er iets op vooruit (0,2 procent) en ook gepensioneerden staan in de plus (0,3 procent). Minder koopkracht is er te verwachten voor middeninkomens (-0,1 procent) en hogere inkomens (-0,2 procent).

Hogere belastingen zijn daar de voornaamste oorzaak van. Het minderheidskabinet besloot eind augustus extra geld vrij te maken om de daling wat te dempen.

Het kabinet stelt voor de voorgenomen verhoging van de inkomstenbelasting, onder meer bedoeld om de defensie-uitgaven te kunnen verhogen, iets te matigen. Om de hoge prijzen aan de pomp te verlichten, wordt de korting op de brandstofaccijnzen met een jaar verlengd.

Deze maatregelen worden onder meer gedekt met een hogere belasting op leidingwater en een lagere belastingkorting voor ouderen.

Koopkracht?

De koopkrachtplaatjes laten zien hoe het kabinetsbeleid de financiën van huishoudens beïnvloedt, rekening houdend met actuele economische ontwikkelingen. Veranderingen in het persoonlijke leven, bijvoorbeeld een scheiding, een nieuwe baan of het krijgen van een kind, hebben doorgaans veel meer invloed.

Defensie

De begroting van Defensie groeit volgend jaar naar 28,9 miljard euro. Twee jaar geleden was dat nog iets meer dan 21 miljard. In 2035 moet volgens NAVO-afspraak 3,5 procent van het bruto binnenlands product naar de krijgsmacht gaan.

Volgend jaar komt weer nieuw of gemoderniseerd materieel binnen. De marine krijgt een tweede nieuwe mijnenjager, de landmacht de gemoderniseerde CV90-infanteriegevechtsvoertuigen en de luchtmacht krijgt de laatste gemoderniseerde Apache-gevechtshelikopters.

Van de begroting van Defensie wordt ook de militaire hulp aan Oekraïne betaald. Jaarlijks gaat het om 3 miljard euro, maar een deel daarvan wordt steeds al in eerdere jaren uitgegeven.

Onderwijs

Het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap kan volgend jaar meer investeren. Het gaat om 668 miljoen euro. Er wordt vanaf volgend jaar ruim een half miljard euro extra vrijgemaakt om lezen, taal en rekenen te verbeteren. Scholen worden verplicht het geld aan de verbetering van de basisvaardigheden uit te geven.

Om meer personeel te werven onder zijinstromers wordt het budget hiervoor met 80 miljoen euro verhoogd.

Infrastructuur

Het kabinet wil 5,1 miljard euro extra uittrekken tot en met 2040 voor het Mobiliteitsfonds waarmee veel infrastructuur wordt betaald. Van de nieuwe pot geld gaat 1,5 miljard euro naar onderhoud van infrastructuur. Naar regionale bereikbaarheid gaat blijvend extra geld, oplopend tot 300 miljoen euro per jaar.

"Ondanks deze extra 1,5 miljard euro blijven scherpe keuzes noodzakelijk", schrijft het ministerie. Voor onderhoud aan wegen, spoorwegen en waterwegen zijn tekorten van naar schatting tientallen miljarden euro's.

Justitie en asiel

Het ministerie van Justitie en Veiligheid trekt in 2027 231 miljoen euro uit om de veiligheid op straat, thuis en online te verbeteren. Van dat bedrag worden bijvoorbeeld meer wijkagenten betaald.

Het wordt voor de politie gemakkelijker om gegevens te verzamelen op sociale media. Ook gaat er extra geld naar de ME om rellen en andere grote ordeverstoringen aan te pakken.

Om de asielinstroom te verlagen en meer uitgeprocedeerde mensen uit te zetten investeert het kabinet 28,8 miljoen euro in de samenwerking met landen buiten de EU.

Energie en innovatie

Het kabinet wil miljarden uittrekken om innovatie te stimuleren. Minister Herbert van Economische Zaken kondigt een "investeringsinstelling" van 3,3 miljard euro aan.

In het coalitieakkoord hadden D66, VVD en CDA ook al opgeschreven dat er een speciaal agentschap moest komen om toepassingen klaar te maken voor de markt. Dat gaat nu gebeuren, met een budget van 500 miljoen euro. Al met al hoopt het kabinet de economie met 1,5 procent per jaar te kunnen laten groeien.

Minister Van Veldhoven van Klimaat en Groene Groei kondigt aan dat er extra geld komt voor stroomkabels voor windenergie van zee naar het vasteland. In totaal is er 360 miljoen euro voor nieuwe gebieden waar windturbines moeten komen.

Ook pompt het kabinet geld in het opslaan van het broeikasgas CO2 in lege gasvelden onder de Noordzee. Voor dat project is 1,3 miljard euro klaargelegd.

Bestaande subsidieregelingen voor verduurzaming van huizen en bedrijfsgebouwen gaan door. In totaal is daar 6 miljard euro voor. Een groot deel gaat naar subsidies voor warmtepompen en isolatie.

Minder regels

Het kabinet wil de komende tien jaar flink extra bezuinigen door regels te schrappen en te versimpelen. In de Miljoenennota staat dat 200 miljoen euro per jaar moet worden bezuinigd in 2028 en 2029.

De vorige kabinetten wilden ook al besparen op de Rijksoverheid, maar de afgelopen jaren stegen de kosten juist. Ook werden juist meer ambtenaren aangenomen in plaats van dat het aantal ambtenaren terugliep.

In de Miljoenennota hebben D66, VVD en CDA besloten meer te willen bezuinigen dan in hun eerdere plannen stond.

De grote oppositiepartijen zien ook na de troonrede en miljoenennota geen aanknopingspunten om tot een brede meerderheid in de Tweede Kamer te komen. Meerdere oppositieleiders blijven erbij dat het kabinet tussen 'links' en 'rechts' moet kiezen.

"Mooie woorden kunnen niet verbloemen dat het kabinet stuurloos is en dat ze geen richting kiezen voor Nederland", reageert Pro-leider Klaver. Hij herhaalt zijn eis dat de bezuinigingen op de werkloosheids- en arbeidsongeschiktheidsuitkeringen eerst van tafel moeten.

Ook JA21-leider Eerdmans is niet tevreden. "Het is heel eenvoudig: politiek is keuzes maken. Daar is wilskracht voor nodig en lef. Dit is een middenverhaal waar Klaver niet tevreden mee is en ik ook niet. Dus dan blijven we met onze handen op de rug staan."

De SGP, die nodig is voor een meerderheid 'over rechts' in de Tweede Kamer, wil ook dat het minderheidskabinet een keuze maakt. "Als je geen keuze maakt in sociale zekerheid, gaat het niet de goede kant op", vindt partijleider Chris Stoffer.

'Van de dansvloer geweerd'

Zowel Klaver als Eerdmans benoemt dat D66, VVD en CDA er tijdens de formatie voor kozen om niet samen te werken met Pro of JA21. Ook bij de begrotingsonderhandelingen kwam het niet tot een deal.

Volgens Pro en JA21 kan het hen daarom nu niet meer verweten worden dat een meerderheid vinden moeizaam zal gaan. "Ik houd het kabinet daarvoor verantwoordelijk", zegt Klaver. "Zij hebben gekozen voor een minderheidskabinet."

Eerdmans is het daarmee eens. "Wij zijn van de dansvloer geweerd, en nu wordt onze prijs hoger", zegt Eerdmans. "Je moet ons niet op onze verantwoordelijkheid nemen als je die zelf niet hebt genomen."

'Gaat goedkomen'

Fractievoorzitters van coalitiepartijen D66, VVD en CDA zijn optimistischer en herhalen dat de miljoenennota "echt wel handreikingen" en "een uitgestoken hand" naar de oppositie bevat. "Ik ga proberen mijn hand zover uit te steken dat iemand hem aanneemt", zegt fractievoorzitter Jan Paternotte (D66).

Wat betreft VVD-fractievoorzitter Ruben Brekelmans is het zaak "van zowel de coalitie als oppositie" om een meerderheid te vinden. "Als we allemaal naar elkaar luisteren, kan het echt wel goed komen", zegt CDA-leider Henri Bontenbal.

50plus is tot nu toe de enige oppositiepartij die al toezegt het kabinet te steunen. "We geloven in samenwerking, want stilstand is funest", zegt fractievoorzitter Jan Struijs.

In de troonrede riep ook koning Willem-Alexander de politiek op om samen te werken. Dat lijkt in ieder geval PVV-leiders Wilders niet te zijn. Hij vindt dat Nederland "naar de mallemoer" gaat, omdat er geen asielstop komt, de kosten stijgen en er bezuinigd wordt op zorg. Hij wil dat het kabinet opstapt.

Ook Stephan van Baarle (Denk) vindt dat het kabinet "fundamenteel de verkeerde keuzes maakt", vanwege de investeringen in defensie. "Als je ervoor kiest om die af te wentelen op gewone mensen, kunnen wij dat niet steunen."

'Drammers'

"Al die drammers die hun eigen zin willen doordrammen en ook niks bereiken, daar heeft Nederland ook niks aan", vindt Gidi Markuszower (Groep Markuszower) op zijn beurt. "Als er voorstellen zijn die Nederland echt vooruithelpen, gaan wij die natuurlijk steunen."

"Of ze nu links of rechts gaan, als ze maar vooruit gaan", vindt ook ChristenUnie-leider Mirjam Bikker. De BBB wil eerst kijken hoe de politieke beschouwingen verlopen. "Met een minderheidskabinet zou de hele boel nog verbouwd kunnen worden", zegt fractievoorzitter Henk Vermeer. "We kunnen pas beslissen als we het totale plaatje hebben."

Kleinere oppositiepartijen benoemen vooral wat zij vandaag hebben gemist. Zo had SP-leider Jimmy Dijk graag in de troonrede wat gehoord over Groningen, het toeslagenschandaal en de gestegen prijzen.

Lid Mona Keijzer wil dat er veel meer gedaan wordt om asielzoekers uit veilige landen te weren. Christine Teunissen (Partij voor de Dieren) wil dat er meer gebeurt om de klimaatdoelen te halen, Volt-leider Laurens Dassen noemt daarnaast kunstmatige intelligentie.

De lastenverhogingen van het kabinet-Jetten komen vrijwel volledig voor rekening van werkenden. Dat stelt het belangrijkste adviesorgaan van de regering, de Raad van State, na bestudering van de begroting. Zo gaat onder andere de inkomstenbelasting, die iedereen die werkt moet betalen, omhoog.

In de miljoenennota en het coalitieakkoord schrijft het kabinet dat werken moet lonen. Maar in de begroting blijkt dat de plannen waar het kabinet extra geld voor uittrekt steevast worden betaald door de belasting op arbeid te verhogen, concludeert de Raad van State. Die staat sinds 1 juli onder leiding van Sybrand van Haersma Buma, oud-fractievoorzitter van het CDA en burgemeester van Leeuwarden.

Van de zes miljard euro aan lastenverzwaringen in 2027, gaat 5,8 miljard ten koste van werkenden. Terwijl de lasten voor bedrijven en vermogenden juist iets omlaag gaan. De Raad van State wijst erop dat tal van adviesorganen voor een evenwichtige verdeling van de lasten pleiten, vooral vanwege de vergrijzing. Steeds minder werkenden moeten de verzorgingsstaat betalen en dat is in de toekomst onhoudbaar. Zeker omdat ook de economische groei achterblijft.

Rekening doorschuiven

Het kabinet analyseert op papier uitstekend wat de grote problemen van nu zijn, stelt de Raad van State. Denk aan de geopolitieke spanningen, stikstof, klimaat, wonen en onderwijs. Maar in de praktijk zie je dat niet terug in hoe het geld wordt verdeeld.

Althans, niet in de begroting van het minderheidskabinet zoals die er nu ligt, zonder steun van de oppositie. Een groot deel van de plannen wordt uitgesteld of afgesteld en daar zijn niet alleen werkenden, maar ook jongere generaties de dupe van. "Voor hen is existentieel wat nu wordt opgelost en wat wordt uitgesteld."

De Raad van State ziet dat niet alleen de problemen, maar ook de rekening wordt doorgeschoven naar de kinderen en jongvolwassenen van nu. Op die manier wordt de overheidsschuld op termijn onhoudbaar. In 2025 was de schuld per hoofd van de bevolking ongeveer 29.000 euro. Al in 2035 loopt die op naar ruim 40.000 euro per persoon.

Scherper kiezen

Om volgende generaties niet met onze problemen op te zadelen, zou het kabinet in moeten zetten op beheersing van de staatsschuld, investeren in een productievere economie en een versnelde energie- en klimaattransitie. Maar op basis van de huidige informatie in de miljoenennota is moeilijk vast te stellen in hoeverre de overheidsuitgaven gericht zijn op productiviteitsgroei. Dat moet beter, vindt de Raad van State.

Zo zou het kabinet scherper moeten kiezen waar Nederland in de toekomst het beste z'n geld mee kan verdienen. Dat is de afgelopen jaren niet genoeg gedaan. Naar schatting is het aantal laagbetaalde banen de afgelopen jaren ongeveer drie keer zo hard gegroeid als het aantal overige banen. En ook nu schuift het kabinet die keuze voor zich uit. "De cijfers laten zien dat er vooralsnog geen sprake is van indrukwekkende investeringen in productiviteit", stelt de vicepresident van de Raad van State, Sybrand Buma.

De adviseurs zijn ook kritisch over hoe extra uitgaven gedekt worden in de begroting. De overheidsfinanciën zijn boekhoudkundig onder controle, maar het kabinet schuift met posten naar de toekomst zonder precies aan te geven waarom het geld niet uitgegeven is. "Dit maakt het lastig vast te stellen welke afwegingen uiteindelijk worden gemaakt bij de aanpassing van de overheidsuitgaven."

Oppositie

De Raad van State ziet ook dat een groot deel van de plannen van het minderheidskabinet op deze manier de eindstreep niet zullen halen, omdat er geen steun van een meerderheid voor is. Als het lukt om met steun van de oppositie een nieuwe begroting te maken, dan wil de Raad van State graag met een nieuw advies komen.

Het is voor het eerst dat de Raad van State dat actief aanbiedt aan een kabinet. Het adviesorgaan hoopt dat coalitie en de oppositie de kritische noten van dit advies in hun oren knopen, als de politieke strijd om zo'n nieuwe begroting in volle gang is.

Het aantal mensen onder de armoedegrens neemt volgend jaar niet toe. Het Centraal Planbureau voorspelde vorige maand dat het voor het eerst sinds jaren weer zou groeien: van 460.000 naar 470.000 mensen.

Maar dat is naar verwachting nu toch niet het geval. Volgens het kabinet blijft het aantal mensen in armoede gelijk. Het aandeel kinderen zou zelfs iets afnemen, met 0,1 procent.

Dat staat in de Prinsjesdagstukken. Veel plannen lekten al uit. Zo was al bekend dat een doorsnee huishouden volgend jaar 0,1 procent koopkracht inlevert.

Minister Vijlbrief schrijft nu dat het koopkrachtpakket "een technische invulling" is, dat nog "breed draagvlak" wordt gezocht en dat het minderheidskabinet in gesprek gaat met de Kamer "over de definitieve invulling van maatregelen".

Dat gesprek begint woensdag en donderdag. Dan zijn de Algemene Politieke Beschouwingen, waarin het kabinet in debat gaat over de Prinsjesdagstukken.

"Deze begroting is niet in beton gegoten", zei minister Heinen van Financiën toen hij zijn koffertje met de miljoenennota aanbood in de Tweede Kamer. Hij vindt dat er samengewerkt moet worden. "Economische groei moet een landelijke opdracht worden."

Meer mensen bij defensie

In de miljoenennota staat verder dat het kabinet volgend jaar 600 miljoen extra investeert in defensie. Het budget groeit naar 28,9 miljard in 2027. Dat is inclusief ruim 3 miljard steun voor Oekraïne.

De geraamde uitgaven voor defensie stijgen naar 2,36 procent van het bruto binnenlands product. Daarmee voldoet Nederland ruimschoots aan de NAVO-norm van 2 procent.

Het geld zal, behalve in materieel, onder meer worden gestoken in menskracht. Het is de bedoeling dat er volgend jaar al vijfduizend werknemers bij komen. Het totaal aantal komt dan rond de 85.000 uit.

Veiligheid sociale media

Het ministerie van Justitie en Veiligheid trekt in 2027 231 miljoen euro uit om de veiligheid op straat, thuis en online te verbeteren. Van dat bedrag worden bijvoorbeeld meer wijkagenten aangetrokken.

Het wordt voor de politie gemakkelijker om gegevens te verzamelen op de sociale media. Ook gaat er extra geld naar de ME om rellen en andere grote ordeverstoringen aan te pakken.

Om de asielinstroom te verlagen en meer mensen uit te zetten investeert het kabinet 28,8 miljoen euro in de samenwerking met landen buiten de EU.

Verder heeft het ministerie van J&V voor volgend jaar 75 miljoen vrijgemaakt voor het oplossen van het cellentekort. Vanaf 2028 gaat daar 100 miljoen naartoe.

Groot onderhoud wegen

Er wordt tot en met 2040 5,1 miljard extra toegevoegd aan het Mobiliteitsfonds. Hiervan gaat volgend jaar 1,5 miljard naar groot onderhoud van wegen en bruggen.

Dat is geen vetpot voor de opgave die er ligt, stelt minister Karremans van Infrastructuur en Waterstaat. Hij moet "scherpe keuzes" maken, maar gaat ervan uit "dat belangrijke infrastructuurprojecten op korte termijn kunnen worden uitgevoerd".

Er gaat ook 300 miljoen van het Mobiliteitsfonds naar het verbeteren van de regionale bereikbaarheid. Dat geld wordt deels gebruikt voor de verbetering van het openbaar vervoer.

Het kabinet wil "meer, sneller en beter bouwen". Daar wordt tot en met 2035 zo'n 7 miljard voor uitgetrokken. Daarvan gaat 1 miljard naar grootschalige woningbouwlocaties.

Lezen en rekenen

Scholen krijgen vanaf volgend jaar structureel ruim 500 miljoen euro voor het verbeteren van de basisvaardigheden: lezen, schrijven en rekenen. Dat is omgerekend minstens 206 euro per leerling, stelt staatssecretaris Tielen.

Verder wil haar ministerie van Onderwijs eerdere bezuinigingen op onderzoek deels terugdraaien met een structurele investering van 428 miljoen euro.

Minister Berendsen maakt vandaag in een brief aan de Tweede Kamer nog bekend dat hij 35 miljoen euro uittrekt om netwerk van ambassades en consulaten te versterken. Een eerdere bezuiniging wordt daardoor gehalveerd.

Democratie vraagt continu bescherming en onderhoud. Dat was de boodschap van koning Willem-Alexander aan het begin van de troonrede die hij namens de regering voorlas in de Koninklijke Schouwburg in Den Haag.

"Democratie is geen platte rekensom, maar een mentaliteit die moet leven in ieder van ons", zei de koning. "Iedereen die iets doet voor een ander als vrijwilliger, mantelzorger of anderszins draagt bij aan het algemeen belang en maakt Nederland sterker."

Volgens Willem-Alexander bestaat er in Nederland een traditie van gemeenschapszin "als antistof tegen polarisatie". Hij wijst erop dat het idee van democratie niet moet worden versmald "tot het gelijk van de helft plus één".

Vaker 'ja'

Het is belangrijk dat mensen erop vertrouwen dat politiek en overheid problemen echt oplossen, zei de koning. Het is een opdracht aan parlement en kabinet dat die vraag vaker met 'ja' wordt beantwoord. "Dat betekent dat niet de ophef van de dag leidend moet zijn."

"De parlementaire democratie is van iedereen, voor iedereen en moet dus dienstbaar zijn aan iedereen", vervolgde hij. En hij deed een oproep tot samenwerking aan "partijen die geen deel uitmaken van de coalitie". Niet verwonderlijk, want de coalitie heeft geen meerderheid en is dus afhankelijk van de oppositie.

Willem-Alexander somde een aantal problemen op die "al veel te lang vragen om een oplossing": wonen, stikstof, democratie, sociaal stelsel, veiligheid en klimaat. "De toekomst wacht niet op achterblijvers."

De koning over het beschermen van de democratie:

Wat betreft stikstof is het "de hoogste tijd" om de impasse te doorbreken. Voor een betere natuur en waterkwaliteit, maar ook voor Nederlandse boeren, want "die verdienen duidelijkheid en een toekomstperspectief".

Wat betreft wonen mikt het kabinet op "een pragmatische aanpak". Dat betekent bouwen op plekken waar al infrastructuur is en meer prefab bouwen.

Ruim aandacht is er ook voor asiel in de troonrede. "De samenleving moet het aankunnen", aldus de koning. Volgens hem zijn de doelen duidelijk: een lagere instroom, de opvang op orde en een streng uitzetbeleid. Volgens Willem-Alexander moet er zoveel mogelijk rust komen rond dit thema.

Het kabinet wil problemen oplossen en stilstand doorbreken, maar stuit daarbij wel op met name financiële grenzen, zei koning Willem-Alexander. "De eerlijke boodschap is: niet alles kan tegelijk", aldus het staatshoofd.

"Financieel zijn er duidelijke grenzen, omdat we onze kinderen en kleinkinderen niet met een onverantwoord hoge staatsschuld mogen opzadelen", zei de koning. Daarom voert het kabinet een begrotingsbeleid "dat de rekening niet vooruitschuift".

Buigen voor anderen

Aan het eind van de troonrede kwam Willem-Alexander terug op het beschermen van de democratie. "Een bekende definitie zegt dat democratie de noodzaak is om af en toe te buigen voor de mening van anderen", zei de koning. "Dat is een gedachte om vast te houden."

Volgens hem ligt daarin "de geest van redelijkheid en elkaar wat gunnen" besloten. En dat lost meer problemen op "dan de voortdurende ophef die nu soms de overhand lijkt te hebben".

Lees hier de hele troonrede en kijk 'm hier in zijn geheel terug:

In de Schouwburg?

Het was voor de vijfde keer dat de troonrede werd voorgelezen in de Koninklijke Schouwburg van Den Haag. Vanwege de verbouwing van het Binnenhof is de Ridderzaal voorlopig geen optie.

Voor koning Willem-Alexander was het de veertiende troonrede die hij voorlas. Voor het kabinet-Jetten was het de eerste. De rede van dit jaar was een stuk langer dan die van vorig jaar bijna 2900 woorden tegenover 1800 in 2025.

NOC*NSF roept de Nederlandse politiek op om te blijven investeren in sport. De sportkoepel benadrukt op Prinsjesdag in een open brief, die door diverse sportprominenten is ondertekend, de enorme maatschappelijke waarde van sport. "Sport moet dichtbij en betaalbaar blijven voor iedereen."

Onder de open brief zetten onder anderen Sarina Wiegman, Louis van Gaal, Ireen Wüst, Ruud Gullit, Jetze Plat, Humberto Tan en NOS Sport-hoofdredacteur Xander van der Wulp hun handtekening. Ook diverse medici en wetenschappelijke verenigingen steunen de oproep.

Uitdagingen

Volgens NOC*NSF heeft de amateursport de komende jaren, afhankelijk van de definitieve plannen van het huidige kabinet, "minimaal 30 miljoen euro minder" te besteden. Subsidies voor verenigingen zijn teruggeschroefd volgens de sportkoepel.

"We zien de uitdagingen voor het kabinet, we zien ook dat er wel weer wordt geïnvesteerd in sport, maar het dekt de schade bij lange na niet", zegt algemeen directeur Marc van den Tweel van NOC*NSF.

"Daarom willen we de dringende waarschuwing uit laten gaan dat de samenleving in de toekomst een hoge rekening krijgt als we nu niet investeren om het maatschappelijk rendement van sport te behouden."

Van den Tweel: "We hebben een fundamentele hervorming nodig van de manier waarop we in Nederland naar sport kijken. Niet alleen vanuit sport als doel op zich, maar vanuit de maatschappelijke waarde die sport creëert."

"Juist nu kan sport een onmisbare bijdrage leveren aan urgente maatschappelijke opgaven: beheersbare zorgkosten, gezond ouder worden, weerbare jongeren, verbinding in de wijken en het terugdringen van ziekteverzuim."

"Sport moet toegankelijk blijven voor iedereen in Nederland; dichtbij en betaalbaar. Dat de oproep is ondertekend door een brede vertegenwoordiging van personen en organisaties uit de sport, het medische en maatschappelijke domein en de media, onderstreept het belang van die waarde."

De rijtour van de koning en de koningin met de koets, de troonrede, de presentatie van het koffertje met de miljoenennota: traditiegetrouw gaan we het ook deze Prinsjesdag allemaal zien. Toch is het bepaald geen doorsnee Prinsjesdag en dat komt natuurlijk doordat we een minderheidskabinet hebben.

De aanloop naar deze dag kan al onrustig, zo niet chaotisch, worden genoemd met het getouwtrek om de begroting. Het minderheidskabinet moet met oppositiepartijen meerderheden vinden voor die begroting maar bleek intern ook verdeeld, vooral over de vermogensrendementsheffing (box 3) en de sociale zekerheid.

Op de valreep kwam het kabinet met een begroting. Veel daarvan lekte al uit. Waar het kabinet over "handreikingen" aan de oppositie sprak, lieten veel van die partijen vrijwel direct weten het niet genoeg te vinden.

Oppositiepartijen vinden dat het kabinet nog steeds geen keuzes maakt en dat wel zou moeten doen. Het kabinet blijft intussen zeggen dat breed draagvlak bij een minderheidskabinet van belang is. Vraag is vandaag vooral of er nog extra handreikingen en maatregelen komen die een meerderheid dichterbij kunnen brengen.

Wat tot nu toe bekend werd uit de (uitgelekte) plannen

Het is niet ondenkbaar dat de troonrede vandaag in het teken staat van het zoeken naar verbinding en het overbruggen van verschillen, in wereldwijd onrustige tijden. Daar zullen weinig partijen in de Kamer het mee oneens zijn.

Voor een aantal plannen is ook wel een meerderheid te vinden: dat bleek eerder al bij de stikstofplannen van het kabinet en de asielmaatregelen bij het migratiepact.

Ook de 1,5 miljard euro voor het zoveel mogelijk op peil houden van de koopkracht zullen de meeste partijen wel willen steunen. De onenigheid ontstaat bij de vraag waar het van betaald wordt. Datzelfde geldt voor de miljardeninvesteringen in defensie, waar ook de meeste partijen achter staan, maar de vraag is hoe ze gefinancierd moeten worden.

De twee grootste oppositiepartijen, Pro en de PVV, zien niets in de bezuinigingen op de sociale zekerheid. Pro-leider Klaver heeft steeds gezegd dat hij het afbouwen van uitkeringen voor werklozen en zieken niet gaat meemaken.

Met het schrappen van een aantal van die bezuinigingen leek het kabinet een beweging te maken. Maar Klaver sprak van een "slecht politiek compromis" waarbij de miljonairs er "nog steeds miljarden bij krijgen".

Zondag zei Klaver dat met Pro wel valt te praten over hervorming van de arbeidsongeschiktheidsverzekering WIA, maar dat eerst de bezuinigingen daarop van tafel moeten.

Wilders vond het pakket "totaal niet waar dit land op zit te wachten".

JA21-leider Eerdmans zag wel kleine positieve punten die zijn partij had ingebracht, maar die werden volgens hem "volledig tenietgedaan door de lastenverzwaringen".

Spannende dagen

Al met al wordt het een spannende Prinsjesdag en volgen woensdag en donderdag spannende Algemene Politieke Beschouwingen. Met waarschijnlijk harde taal, politieke clashes en opnieuw getrouwtrek.

Of daarbij in één keer duidelijk wordt welke plannen een meerderheid krijgen is maar de vraag. Het kan ook dat het per begroting gaat worden 'uitgevochten' en het nog weken, zo niet maanden, spannend blijft.

Tegelijk zitten maar weinig partijen op verkiezingen en nieuwe chaos te wachten, en dat weten de drie coalitiepartijen van het minderheidskabinet ook.

Prinsjesdag bij de NOS

Een kwart van de ingediende documenten met Kamervragen is in ieder geval deels geschreven door AI. Dat blijkt uit onderzoek van de NOS naar 2500 documenten met daarin ruim 28.000 individuele Kamervragen.

Dat betekent dat de teksten zijn geschreven door een AI-tool als ChatGPT of Claude. De inzet van AI varieert van enkele zinnen tot volledige lijsten met vragen.

Het aandeel neemt toe: het afgelopen halfjaar bevatte 26 procent van de Kamervragen AI, tegen 17 procent het halfjaar daarvoor. Alleen in de afgelopen twee maanden werden er weer wat minder 'AI-Kamervragen' gesteld.

Pangram detecteert op een betrouwbare manier de schrijfstijl van AI-modellen, maar kan niet inschatten hoeveel denkwerk de modellen hebben overgenomen. Zolang Kamerleden zelf verantwoordelijk zijn voor de inhoud, hoeft AI-gebruik niet erg te zijn, stellen deskundigen.

Vorige week bleek uit onderzoek van de Volkskrant dat premier Jetten zijn socialemediaberichten mede door AI laat schrijven. Ook opiniestukken in kranten worden mede door AI geproduceerd, meldde de Nederlandse nieuwsbrief AI-Report.

Denkproces

"Als Kamerleden AI helemaal niet zouden gebruiken, zou ik dat ergens ook wel kwalijk vinden", zegt AI-ontwikkelaar Maarten Sukel, die zelf een taalmodel ontwikkelde en op verzoek van de NOS meekeek naar met AI geformuleerde Kamervragen. De grote AI-taalmodellen kunnen Kamerleden helpen om sneller de goede vragen te stellen, denkt hij.

Maar er zijn wel risico's. "Als je bezig bent met een dossier waar je zelf minder van weet en je laat AI je helpen met het bedenken van Kamervragen is dat een risico. Je moet je ergens in blijven verdiepen en het denkproces niet uit handen geven."

Techdenker Marleen Stikker ziet ook vooral daar de risico's. "We outsourcen onze democratische systemen naar algoritmes van Amerikaanse AI-bedrijven, die ook nog eens niet neutraal zijn, maar gekleurd. Dat is toch absurd?"

Critici wijzen ook op de kans dat er foutieve informatie in Kamervragen terecht kan komen, doordat AI-modellen ondanks maatregelen van AI-bedrijven nog steeds foutieve informatie kunnen geven.

Sneller en verstandiger

Tweede Kamerlid Daniël van den Berg van JA21 bevestigt AI te gebruiken, maar vindt dat geen probleem. "Niet om me er makkelijker van af te maken en snel weer thuis te zijn", verzekert hij. "Ik zou het zonde vinden om zelf urenlang door notulen en Kamerdocumenten te ploegen, om media-items terug te zoeken. AI helpt me dat sneller en verstandiger te doen."

Hoewel meerdere van zijn Kamervragen volgens de analyse voor een groot deel door AI zijn geschreven, is hij zelf verantwoordelijk voor de inhoud, verzekert Van den Berg. "Ik heb die vragen tot op de bodem uitgezocht. Maar als ik niet uit een formulering kom, dan vraag ik AI om daarbij te helpen."

Ook een aantal andere Kamerleden bevestigt inmiddels AI-hulpmiddelen te gebruiken. "Mijn team en ik gebruiken AI om iets uit te zoeken of in te korten, of voor een spellingscheck", bevestigt VVD-Tweede Kamerlid Renate den Hollander. "Maar alles wat ik inbreng in de Kamer is onder mijn verantwoordelijkheid bedacht en uitgewerkt."

Ook D66-Kamerlid Marieke Vellinga-Beemsterboer doet dat. "AI helpt haar bij het aanscherpen van schriftelijke vragen en om ervoor te zorgen dat ze begrijpelijk zijn", zegt haar woordvoerder, die eraan toevoegt dat "heel Nederland dat inmiddels doet". Het Kamerlid laat geen complete vragenlijsten door AI opstellen, verzekert de woordvoerder.

Wie communiceert met wie?

Het door de NOS gebruikte AI-detectieprogramma Pangram detecteert de schrijfstijl van AI-modellen. Volgens kenners is het programma goed in staat om in grote hoeveelheden data AI-sporen te herkennen, maar op individueel niveau kan het programma weleens fout zitten.

"Als je een mens achter een computer zet en hem in AI-stijl laat antwoorden, dan zal Pangram zeggen: AI-tekst", aldus AI-kenner Sukel. "Rook betekent in dit geval dus niet altijd vuur. Tegelijkertijd herkent Pangram meer dan de mens, en zal het formuleringen herkennen die een mens niet herkent."

Techdenker Stikker ziet meer heil in zelf blijven schrijven. "Je moet je afvragen of je dit soort energieslurpende AI-systemen moet gebruiken voor alledaagse dingen. Als straks ook nog de antwoorden op Kamervragen met AI worden geformuleerd, kun je je afvragen: wie communiceert er nou met wie?"

Verantwoording

Voor dit artikel analyseerde de NOS 2500 documenten met Kamervragen, die tot en met de vorige zomer werden ingediend. Die haalden we geautomatiseerd door AI-detector Pangram.

Die grote hoeveelheid teksten kozen we omdat Pangram vooral goed werkt op grote schaal: bij een individuele Kamervraag kan Pangram er weleens naast zitten, maar bij duizenden Kamervragen geeft de detectietool een betrouwbaar beeld.

Ter verificatie analyseerden we ook een controleset van 468 documenten met Kamervragen. Die vragen zijn afkomstig uit het "pre-AI-tijdperk" en dus vrijwel zeker door mensen geschreven.

Op die manier wilden we zeker weten dat Pangram menselijke Kamervragen kan onderscheiden van AI-Kamervragen. In alle gevallen bestempelde Pangram de oude teksten terecht als "100 procent menselijk".

We hebben ervoor gekozen om in dit onderzoek geen ranglijst te tonen met Kamerleden die de meeste "AI-vragen" stelden, omdat de kans op zogenoemde valspositieven daar te groot was.

Oud-GroenLinks-politica Tara Singh-Varma is op 78-jarige leeftijd overleden, heeft haar pleegdochter Mala Angna laten weten aan de NOS. Ze baarde bij haar afscheid uit de Tweede Kamer veel opzien door te liegen over de reden van haar vertrek.

Singh-Varma zei in mei 2001 ernstig ziek te zijn. Ze kwam ook geregeld in een rolstoel op haar werk. Ze legde later haar werk neer omdat ze terminale kanker zou hebben. "Ik ga binnenkort dood, dat is een heel raar gevoel", zei ze in een interview waarin ze ook zei euthanasie te overwegen.

Later kwam aan het licht dat ze helemaal niet lichamelijk ziek was, maar psychische problemen had. Partijleider Paul Rosenmöller reageerde dat hij zich "belazerd" voelde. "Het is toch normaal dat je een collega gelooft die zegt dat zij ernstig ziek is?"

Psychose

In haar excuses enkele maanden later zei ze in een waanwereld te hebben geleefd waarin ze oprecht dacht ernstig ziek te zijn. In een later interview zei ze door een depressie psychotisch te zijn geworden.

"Omdat er nog zo weinig allochtonen in de politiek zaten, stond ik onder een enorme druk. Iedereen keek naar me. Die druk werd me te veel."

Ze heeft ook geconcludeerd dat ze nooit de overstap van de gemeenteraad naar de landelijke politiek had moeten maken. "Ik heb me er zo ongelukkig gevoeld", analyseerde ze. "Altijd maar moeten scoren, liefst in de Volkskrant en NOVA."

Primeur

Singh-Varma was in de jaren 80 als gemeenteraadslid begonnen in Amsterdam, onder meer voor de Communistische Partij Nederland. Daarnaast was ze actief in vele maatschappelijke organisaties in de stad: ze kwam op voor de rechten van sekswerkers, hielp nieuwkomers hun weg te vinden en zette zich in voor vrouwenemancipatie.

Toen ze in 1994 voor fusiepartij GroenLinks in de Kamer kwam, was ze vanwege haar Surinaams-Hindostaanse afkomst de eerste vrouw van kleur in het parlement. Zelf zei ze daarom ook geregeld last te hebben van extreemrechtse bedreigingen.

Ook in de Kamer zette ze zich in voor vrouwenrechten en minderheden. Zo was ze lid van de enquêtecommissie die de Bijlmerramp onderzocht, het vliegtuigongeluk dat de Amsterdamse gemeenschap en haar multiculturele achterban diep raakte.

Ze raakte echter ook meermaals in opspraak door financiële malversaties: financiële toezeggingen die niet werden nagekomen bij goede doelen, geknoei als penningmeester bij een stichting. Hoewel nooit is bewezen dat Singh-Varma geld had verduisterd, deed het haar reputatie geen goed.

Broodjeszaak

Partijprominent Femke Halsema stak later de hand in eigen boezem over waarom de partij alle verzinsels onvoldoende had onderzocht. "De angst voor verwijten van racisme, voor het verlies van contact met gemeenschappen die zij vertegenwoordigt, heeft tot vergoelijking en tot het negeren van negatieve signalen geleid."

Na haar afscheid uit de politiek bleef Singh-Varma voor het grote publiek grotendeels onder de radar. Ze schreef als journalist nog voor kleine media over Suriname en werkte later in een Surinaamse broodjeszaak.

"Laat de mensen maar oordelen of ik een monster ben", keek Singh-Varma in 2002 zelf terug in de documentaire Tara, die aanvankelijk alleen bedoeld was om haar afscheid van de politiek vast te leggen. "Ik heb keihard gewerkt in dit land, voor iedereen heb ik klaargestaan, voor de stad Amsterdam, voor Nederland. Ik heb geprobeerd om mijn best te doen en meer dan mijn best te doen."

Verschillende overheidsorganisaties werken samen om af te komen van de dwangsommen die ze aan burgers moeten betalen als procedures te lang duren. Onder meer de IND en de Dienst Toeslagen overleggen hoe ze onder die wettelijke verplichting uit kunnen komen, blijkt uit een e-mail die in handen is van Trouw.

Ook het UWV is bij het overleg betrokken. De dwangsommen werden in 2009 bij wet geregeld. De IND betaalt het meest: dit jaar al bijna 100 miljoen euro. De diensten zeggen dat ze er niets aan kunnen doen dat burgers te lang op een beslissing moeten wachten, omdat ze kampen met veel werk en te weinig personeel.

Wetswijziging

In de politiek is er ook veel discussie over de dwangsommen. Deze zomer stemde de Tweede Kamer in met een wijziging van de vreemdelingenwet. Als de Eerste kamer deze gewijzigde wet aanneemt, hebben asielzoekers geen recht meer op een dwangsom als de IND hen te lang laat wachten.

Minister Vijlbrief (Sociale Zaken) heeft ook al gezegd af te willen van de dwangsom voor te laat beslissen bij het UWV. Wat de verschillende ambtenaren bespraken in het overleg, is volgens Trouw niet bekend.

Met Pro valt te praten over de hervorming van de arbeidsongeschiktheidsverzekering WIA, maar dan moeten eerst de bezuinigingen daarop van tafel. Dat is de boodschap van Pro-leider Jesse Klaver aan de coalitiepartijen D66, VVD en CDA.

Klaver deed zijn uitspraken op een ledenbijeenkomst in Utrecht, aan de vooravond van Prinsjesdag, komende dinsdag.

"Pro is opgericht om de ongelijkheid tegen te gaan en de verzorgingsstaat te versterken", zei Klaver. "Je kunt niet van ons vragen om mee te werken aan de afbraak daarvan."

'Geen holle retoriek'

Klaver zegt dat zijn partij tegen de begroting van het ministerie van Sociale Zaken en het Belastingplan zal stemmen als er niet naar Pro wordt geluisterd. "Als ze in het kabinet denken dat dit holle retoriek is, dat de soep niet zo heet gegeten wordt, dan maken ze een pijnlijke vergissing."

WIA onhoudbaar

Zo'n 600.000 mensen in Nederland krijgen een WIA-uitkering en daar komen er iedere jaar tienduizenden bij. Er is een tekort aan keuringsartsen waardoor de wachtlijsten oplopen. Het kabinet wil de WIA hervormen en heeft een miljardenbezuiniging op de uitkeringen ingeboekt. Die bezuiniging is deels of tijdelijk ingetrokken, maar het schrappen van de permanente uitkering voor volledig arbeidsongeschikten staat nog steeds in de plannen.

Vakbonden als FNV, CNV en VCP vinden de huidige WIA ook onhoudbaar, maar willen niet praten over hervormingen als er vooraf al een bezuinigingsdoel is gesteld.

Pro is bereid tot compromissen en wil met de coalitie onderhandelen over een breed begrotingsakkoord over alle ministeries, zei Klaver nog maar eens. Maar de partij accepteert geen verlaging van de uitkeringen en steunt alleen een belastingplan waarbij "de allerrijksten eerlijk meebetalen".

Met de steun van Pro heeft de coalitie een meerderheid in de Tweede Kamer en bijna een meerderheid in de Eerste Kamer.

Klaver roept de coalitiepartijen nogmaals op voor 'links' te kiezen: "Door geen richting te kiezen, neemt dit kabinet een onverantwoorde gok met het landsbelang. Daarom heb ik een heldere boodschap aan het kabinet: stop met zwabberen en doormodderen."

Referendum voor Pro-leden

Op een eerdere partijbijeenkomst in Utrecht ging het over een ander gevoelig onderwerp: bij welke fractie moet fusiepartij Pro zich aansluiten in het Europees Parlement? De acht Europarlementariërs van Pro zijn verdeeld: de vier voormalig GroenLinksers willen aansluiten bij de Groenen, de vier ex-PvdA'ers bij de sociaaldemocraten.

Een commissie van oud-PvdA'er Mariëtte Hamer en oud-GroenLinkser Nel van Dijk adviseerden het partijbestuur dat Pro zich moet aansluiten bij de sociaaldemocraten. De sociaaldemocratische fractie is groter dan de fractie van de groenen. De partijtop heeft dat advies overgenomen.

De leden mogen zich hierover uitspreken in een referendum, dat loopt van 18 tot en met 25 september. Daarbij wordt de leden ook gevraagd wie de nieuwe partijvoorzitter moet worden, naast partijleider Klaver.

Voor het partijvoorzitterschap zijn er drie kandidaten: voormalig vicevoorzitter van de FNV Kitty Jong, oud-PvdA-Kamerlid en directeur van Oxfam Novib Michiel Servaes en RoodGroen-oprichter Frank van de Wolde.

Als de internationale veiligheid verslechtert of als defensie er veel taken bijkrijgt, bijvoorbeeld van de NAVO, dan moet het mogelijk zijn bepaalde dienstplichtigen op te roepen. Defensie werkt daarom verder aan een zogenoemde selectieve opkomstplicht. Dat meldt staatssecretaris Boswijk van Defensie aan de Tweede Kamer.

Bij een selectieve opkomstplicht worden alleen dienstplichtigen opgeroepen die op dat moment volgens defensie nodig zijn. De opkomstplicht wordt wat Boswijk betreft opgedeeld in fases. Van het verplicht geven van informatie aan Defensie over je geschiktheid tot het verplicht deelnemen aan een keuring en het in dienst gaan als militair.

17-jarigen krijgen nu al een enquête van defensie toegestuurd die ze op basis van vrijwilligheid kunnen invullen. Daar worden vier fases aan toegevoegd die steeds verplichtender worden, afhankelijk van hoeveel en hoe snel defensie militairen nodig heeft. Naast vrijwillig de enquête invullen zijn dat verplicht de enquête invullen, verplicht reageren op een uitnodiging, verplicht meedoen aan een selectie, en als uiterste verplicht in dienst treden.

Zeer gevoelig onderwerp

Het is niet voor het eerst dat de selectieve opkomstplicht ter sprake komt. Boswijk heeft daar in maart van dit jaar al een debat over gevoerd met de Tweede Kamer. Daarin uitten onder andere Pro en de SP bezwaren. In zijn voortgangsbrief aan de Kamer noemt Boswijk het "een zeer gevoelig onderwerp" maar zegt dat het kabinet het niettemin nodig vindt.

Het uitgangspunt blijft dat defensie werkt met beroepsmilitairen aangevuld met reservisten, op basis van vrijwilligheid. Maar defensie moet zich voorbereiden op situaties dat dat niet meer voldoende is, zegt hij.

In Nederland bestaat nog steeds dienstplicht voor mensen van 17 tot 45 jaar. Maar dienstplichtigen worden niet meer opgeroepen, de opkomstplicht is sinds 1997 opgeschort. In de plannen van defensie wordt gewerkt aan nieuwe wetgeving als dienstplichtigen weer opgeroepen gaan worden.

Zo moeten jongeren de keuze krijgen wanneer ze hun dienstplicht vervullen. Niet meer verplicht vanaf 18 jaar, maar ergens tussen hun achttiende en zevenentwintigste. Die dienstplichtigen krijgen een opleiding van zes maanden: de Nationale Weerbaarheidstraining. In de nieuwe wetgeving worden ook regels opgenomen voor uitzonderingen, vrijstellingen en gewetensbezwaarden.

Positieve prikkels

Ook moet er nog uitgewerkt worden hoe de overheid reageert op mensen die geen gehoor geven aan hun oproep van defensie. Boswijk spreekt van "positieve prikkels, sancties, eventuele tegemoetkomingen, rechtsbescherming en de verwerking van persoonsgegevens". Wie weigert dienst te doen kan dus een straf krijgen.

Het wetgevingstraject en de organisatie rondom de selectieve opkomstplicht gaat jaren duren. Tot die tijd wil defensie met duidelijke opleidingstrajecten en meer oog voor persoonlijke voorkeuren, vaardigheden en opleidingswensen zo veel mogelijk vrijwilligers bereiken.

Boswijk zegt te begrijpen dat het nieuwe plan effect heeft op de samenleving. Daarom wil hij de komende tijd de maatschappelijke discussie voeren en in gesprek gaan met jongeren.

Eind september debatteert de Tweede Kamer verder over het onderwerp.

Het gaat er al een tijd over en nu zijn ze af: de plannen van het kabinet om de publieke omroep te hervormen. De grootste aanpassing was al bekend: in plaats van de elf ledenomroepen komen er vier zogenoemde omroephuizen. De zogenoemde taakomroepen NOS en NTR, die geen leden hebben, gaan samen verder onder de naam NOS.

In de nieuwe organisaties moeten de omroepen nauw gaan samenwerken. "Met minder bestuurlijke drukte en meer gezamenlijke verantwoordelijkheid kan de publieke omroep zich focussen op het maken van goede programma's, sterke journalistiek en digitale vernieuwing", zegt minister Letschert van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap.

Nieuwe merknamen

De nieuwe samenwerkingsverbanden staan nog niet vast, maar wat de omroepen willen, is wel bekend. KRO-NCRV, Omroep Max en WNL willen samen, net als EO, VPRO en Human.

AVROTROS en Powned willen ook een omroephuis vormen en BNNVARA en Omroep Zwart hebben ook die intentie uitgesproken, mocht aspirant-omroep Omroep Zwart toegang krijgen tot het bestel.

Hoe de omroephuizen gaan heten, is nog niet bekend. Ze mogen de oude omroepnamen houden, een nieuwe gezamenlijke naam verzinnen of bijvoorbeeld per omroephuis meerdere nieuwe merknamen bedenken.

Bestel op slot

De plannen betekenen ook dat er geen ruimte meer komt voor nieuwe omroepen. "Het bestel gaat op slot", aldus Letschert. Toetreden kon tot nu toe door een vereniging op te richten, handtekeningen te verzamelen en genoeg leden te werven, maar dat gaat niet meer.

Tegelijk kunnen er ook geen omroepen meer uit het bestel worden gegooid, zoals bij Ongehoord Nederland dreigt te gebeuren. Wel kan het Commissariaat voor de Media maatregelen nemen in het geval van misstanden. Het is voortaan aan de vier omroephuizen en de NOS, met een vaste plek in het bestel, om "de publieke mediaopdracht" te vervullen, schrijft Letschert aan de Tweede Kamer.

Nieuwe perspectieven en geluiden uit de maatschappij moeten door deze vijf organisaties worden getoond, aldus de minister. Volgens de plannen moeten de vijf onderling afstemmen wie wat maakt, "zodat ze elkaar aanvullen in plaats van overlappen". Een evaluatiecommissie van de Raad voor Cultuur houdt er toezicht op of er geen geluiden "buiten de boot vallen" .

Maatschappelijke worteling

In de plannen staat verder dat het ledencriterium voor omroepen wordt losgelaten. In het nieuwe bestel hoeven omroephuizen hun bestaansrecht niet meer aan te tonen door te laten zien hoeveel mensen lid zijn, schrijft de minister.

Volgens Letschert komen er andere manieren bij om "maatschappelijke worteling" te bewijzen. Omroephuizen moeten daartoe zelf ideeën inbrengen. Ook hier heeft een commissie van de Raad voor Cultuur een controlerende taak.

In de plannen staat ook dat de rol van de koepelorganisatie NPO wat kleiner wordt. De omroephuizen en de NOS krijgen meer autonomie om zelf over hun programmering te beslissen.

Het kabinet mikt erop dat het nieuwe publieke bestel ingaat per 2029. Voor die tijd mogen belanghebbenden nog hun mening geven, moet de Raad van State een oordeel geven en kunnen de Tweede en Eerste Kamer er nog over debatteren.

'Te weinig heldere regels'

Het Commissariaat voor de Media reageert kritisch op de plannen van het kabinet. De toezichthouder vindt dat het voorstel van mediaminister Letschert te weinig heldere regels biedt voor omroepen om hun taak uit te kunnen voeren.

Ook bekritiseert het commissariaat het feit dat er in de plannen geen sprake is van een sterke, onafhankelijke toezichthouder. Het inzetten op zelfregulering noemt de mediawaakhond ongewenst.

Voorzitter Amma Asante van het commissariaat wijst op problemen in de afgelopen jaren zoals met de omroep Ongehoord Nederland en de bevindingen van de commissie-Van Rijn, die onderzoek deed naar gedrag en cultuur bij de omroepen. "Deze voorbeelden tonen aan waarom Hilversum gebaat is bij heldere regels en een sterke toezichthouder, die kan optreden wanneer het publieke belang daarom vraagt."

De koopkracht van Nederlanders gaat er volgend jaar iets op achteruit. Voor alle huishoudens gemiddeld komt er een koopkrachtvermindering van 0,1 procent. Dat blijkt uit Prinsjesdagstukken die de NOS heeft ingezien.

Lage inkomens gaan er iets op vooruit (0,2 procent) en ook gepensioneerden staan in de plus (0,3 procent). Minder koopkracht is er te verwachten voor middeninkomens (-0,1 procent) en hogere inkomens (-0,2 procent).

Het kabinet schrapt voor komend jaar de zogenoemde vrijheidsbijdrage, de voorgenomen verzwaring van de belasting om te voldoen aan de NAVO-norm. Dat levert 1,5 miljard euro op voor burgers ten opzichte van eerdere plannen.

Dat geld komt vooral terecht bij werkenden die een hogere arbeidskorting krijgen, maar het is niet genoeg om de koopkracht voor deze groep in de plus te krijgen. In de koopkrachtplaatjes staan 'werkenden' op -0,2 procent.

Zorgpremie

De maandelijkse zorgpremie gaat ongeveer 10 euro omhoog, naar 197 euro, al is het aan de verzekeraars zelf om te bepalen of ze dit ook daadwerkelijk doen. Het jaarlijkse eigen risico in de zorg gaat wel zeker omhoog, van 385 naar 400 euro.

Ook duurder wordt alcohol, per glas mogelijk een aantal cent. Het kabinet gaat de accijns namelijk weer laten stijgen met de inflatie en dat is een aantal jaar niet gebeurd. Een bosje bloemen en planten worden ook duurder, doordat het btw-tarief weer van 9 naar 21 procent gaat.

Toekomstige generaties

In de Prinsjesdagstukken staat ook dat het kabinet nog geen oplossing heeft voor het Box 3-probleem. Binnen een half jaar moet die gevonden zijn. De economische groei wordt geschat op 1,2 procent, staat in de stukken. De overheidsschuld zal wel oplopen van 45,6 procent in 2026, naar 48,9 procent in 2030.

In het voorwoord van de Miljoenennota schrijft minister Heinen van Financiën dat er "scherpe keuzes" moeten worden gemaakt. "Wie wil voorkomen dat toekomstige generaties te maken krijgen met steeds hogere belastingen of pijnlijke bezuinigingen, moet nu kiezen voor economische groei", aldus Heinen.

Dinsdag is het Prinsjesdag. Dan biedt minister Heinen de Miljoennota aan in de Kamer. Het is traditie dat de stukken van te voren uitlekken.

Eerste details waren al bekend

Vorige week kwamen de eerste details al naar buiten. Het ging deels om handreikingen richting de oppositie. Zo werd duidelijk dat de voorgenomen bezuinigingen op de sociale zekerheid grotendeels zijn teruggedraaid.

Omdat de coalitie van D66, VVD en CDA in de Tweede en Eerste Kamer geen meerderheid heeft, is het kabinet afhankelijk van de steun van andere partijen. De oppositie toont zich tot nu toe ontevreden over wat er op tafel ligt.

Lees hier wat er vorige week al bekend werd.

Wat kwam eerder naar buiten?

Het werd vorige week dus al duidelijk dat het kabinet bereid is om de oppositie tegemoet te komen. Bij de nu uitgelekte stukken zit ook een aanbiedingsbrief waarin minister Heinen zijn hoop uitspreekt dat er "brede akkoorden" kunnen worden gesloten binnen en buiten het parlement.

"Samenwerking met het parlement, medeoverheden, het maatschappelijk middenveld en het bedrijfsleven is cruciaal om de vraagstukken waar Nederland voor staat aan te pakken", aldus Heinen. "Alle constructieve krachten, zowel in de politiek als in de polder, hebben een gedeelde verantwoordelijkheid om het land vooruit te helpen. Met deze Miljoenennota zet het kabinet daarom een eerste stap naar brede akkoorden, in de Kamer en daarbuiten."

Bij de Algemene Politieke Beschouwingen, volgende week woensdag en donderdag, zal duidelijk worden of het sluiten van die brede akkoorden ook daadwerkelijk lukt.

Coalitiepartijen D66, VVD en CDA hebben voorafgaand aan Prinsjesdag geen akkoord weten te bereiken over de toekomst van Box 3, de vermogensbelasting. De drie partijen hebben er ook deze week veel over gesproken, maar er is geen overeenstemming.

Dat heeft te maken met de verschillen van mening bij de oppositiepartijen, schrijft het kabinet via minister Heinen van Financiën aan de Kamer. "Hierdoor lukt het op dit moment nog niet om tot een voorstel tot aanpassing te komen dat kan rekenen op een breed draagvlak in het parlement."

Het kabinet mikt er nu op om over een half jaar met een oplossing te komen. Die staat dan in de Voorjaarsnota, de bijstelling van de begroting.

Het kabinet wil over box 3 weer in gesprek met de Tweede en Eerste Kamer "en staat daarbij open voor nieuwe inzichten." Een oplossing is niet eenvoudig, zegt het kabinet. "Alle scenario's kennen grote budgettaire en uitvoeringstechnische gevolgen, en verschillen in impact voor de burger en het investeringsklimaat. Dit maakt het een complex vraagstuk."

Al jaren op zoek naar oplossing

De politiek is al meer dan tien jaar op zoek naar een vervanger van de huidige box 3. De manier waarop de Belastingdienst de hoogte van de belasting berekent, mag niet. De Belastingdienst moet uitgaan van wat iemand echt aan bezit of winst heeft, niet van een bedacht percentage.

Op dit moment is er een tijdelijk systeem gebaseerd op een theoretische winst. Dat is vooral voor mensen met hoge rendementen voordelig omdat zij over een lagere theoretische winst belasting betalen. De schatkist krijgt daardoor nu al jaarlijks zeker 2,4 miljard euro minder binnen.

Al die jaren discussieerden politieke partijen over de praktische uitvoering en over vermogensongelijkheid. Dat is vandaag nog steeds zo.

De VVD wil zo snel mogelijk naar een volledige vermogenswinstbelasting. De belastingbetaler rekent dan pas af over de winst op vermogen bij de verkoop van aandelen. Daardoor komt er in totaal de komende jaren tussen de 11 en 25 miljard euro minder binnen voor de schatkist dan nu.

Dat geld moet ergens vandaan komen. Als de partijen vasthouden aan de begrotingsregels moet het grotendeels worden geïnd via belastingen voor burgers, maar de drie partijen komen er niet uit hoe dat op een voor ieder acceptabele manier kan.

Het kan bijvoorbeeld via de erfbelasting of tweede huizen in box 3. Of het kan via extra belasting in box 2 op inkomen uit aandelen van directeuren van bv's, maar dat ligt bij de VVD gevoelig.

Voor D66 en CDA is het onbespreekbaar dat de belastingdruk bij de lagere inkomens terechtkomt. Zij zien geen politiek draagvlak om miljarden voor vermogenden vrij te maken terwijl er ook al wordt bezuinigd op de sociale zekerheid.

Verschillende ideeën oppositie

De twee partijen willen de steun van oppositiepartij Pro niet verliezen. Die heeft in de onderhandelingen als eis gestels dat de belasting op vermogens juist moet worden verhoogd. En er zijn ook nog verschillende ideeën bij andere oppositiepartijen die bepalend kunnen zijn voor een meerderheid in de Tweede Kamer en vervolgens de Eerste Kamer.

Het kabinet roept alle partijen op mee te werken aan een snelle oplossing, want geen besluit nemen, betekent dat de boekhouding van het kabinet de komende jaren niet meer klopt. En kabinetsplannen komen in de ijskast te staan, waarschuwt de coalitie, zoals "de bredere investeringsagenda voor veiligheid en welvaart" en "afspraken in een sociaal akkoord" met werkgevers en werknemers.

Het kabinet wil zo snel mogelijk ruimte maken op het stroomnet. Dat is onder meer nodig om nieuwe woningen van stroom te voorzien. Het komt met een pakket met wetswijzigingen waarmee de tijd om nieuwe stroomverbindingen te maken, gehalveerd zou kunnen worden.

Zo is het vanaf 1 oktober niet meer mogelijk om met een jarenlange gang langs verschillende rechters de bouw van bijvoorbeeld een transformatorhuis tegen te houden.

Bezwaarmakers moeten vanaf volgende maand rechtstreeks naar de hoogste bestuursrechter, de Raad van State, die dan binnen maximaal zes maanden uitspraak doet. "Iedereen die dat wil, kan naar de rechter", benadrukt staatssecretaris De Bat. "Maar het proces is korter en de omgeving en netbeheerder weten eerder waar ze aan toe zijn."

Vergunningen schrappen

De staatssecretaris wil door middel van zijn "crisiswetgeving" ook een deel van de verplichte vergunningen voor de bouw of uitbreiding van hoogspanningsstations schrappen. "Hiermee kunnen tientallen projecten enkele maanden tot anderhalf jaar sneller worden gebouwd."

Daarnaast heeft hij er in Brussel voor gepleit om de uitbreiding van het stroomnet vrij te stellen van stikstofvergunningen, want op de langere termijn "helpt die uitbreiding juist om de stikstofuitstoot te verlagen".

"De aanpak van het volle stroomnet is een absolute topprioriteit", zegt De Bat. Niet alleen de huizenbouw heeft er last van, er zijn ook duizenden bedrijven die op een wachtlijst staan voor een nieuwe aansluiting. De staatssecretaris vindt dat de uitbreiding nu te veel tijd kost. "Dat kunnen we ons simpelweg niet veroorloven."

Het kabinet is voorstander van een leeftijdsgrens voor het gebruik van sociale media die voor alle EU-landen hetzelfde is. Samen met Spanje doet Nederland voorstellen om tot zo'n gezamenlijke leeftijdsgrens te komen.

"Kinderen en jongeren geven zelf aan dat zij soms schadelijke content zien, filmpjes waar ze van wakker liggen. En dat ze er langer op zitten dan ze eigenlijk willen", zegt staatssecretaris Aerdts. "Er zijn ook steeds meer Europese landen die dit willen."

De twee landen vinden het vooral belangrijk dat de leeftijdscontrole "privacyvriendelijk" is en dat de maatregelen vooraf getoetst worden. Er mag ook geen sprake zijn van een onnodige inbreuk op grondrechten van kinderen, zoals de vrijheid van meningsuiting.

De leeftijdsgrens die wordt gekozen moet "toekomstbestendig" zijn en niet steeds worden veranderd. En naast de leeftijdsgrens moeten er ook aanvullende maatregelen komen voor veilig gebruik van sociale media, vinden Nederland en Spanje.

15 of 13 jaar?

In het regeerakkoord hadden D66, VVD en CDA een "handhaafbare Europese minimumleeftijd van 15 jaar" afgesproken. In het stuk van Spanje en Nederland wordt echter niet over een voorkeursleeftijd gesproken. Op vragen van de NOS zegt staatssecretaris Aerdts dat 15 jaar nog steeds de Nederlandse inzet is.

EU-voorzitter Von der Leyen kondigde gisteren aan dat zij volgende week met een gedetailleerd voorstel komt voor het beschermen van kinderen tegen risico's die zij online lopen.

Een door de Europese Commissie zelf in het leven geroepen adviescommissie vindt dat het zelfstandig gebruik van sociale media voor kinderen onder de 13 jaar moet worden verboden. Von der Leyen noemt de aanbevelingen van de onderzoekers "zeer overtuigend".

EU-redacteur Roemer Ockhuijsen:

"De verwachting is dat Von der Leyen woensdag de aanbevelingen van haar adviescommissie volgt: een verbod op zelfstandig gebruik van sociale media voor kinderen onder de dertien jaar. Maar in EU-landen wordt er verschillend over gedacht. Zo wil de Franse president Macron graag een leeftijdsgrens van 15 jaar. Estland vindt een verbod een te zwaar middel.

Ook hoor je achter de schermen dat er wel twijfels zijn. want is een leeftijdsverbod wel goed te handhaven? In Australië, waar al een verbod geldt, weten kinderen het makkelijk te omzeilen. Bovendien zijn er zorgen over de veiligheid van online leeftijdscontroles en de juridische houdbaarheid van een verbod.

De focus kan daarom beter liggen op het aanpakken van de techbedrijven zelf, zeggen critici. Dwing die bedrijven hun platforms minder verslavend te maken en te zorgen dat er geen schadelijke berichten meer te zien zijn. Voordat er daadwerkelijk een verbod is, zullen ze het in Brussel eerst over al deze punten eens moeten worden."

De gemiddelde energierekening gaat de komende vijf jaar met tien procent omhoog. De rekening stijgt het hardst voor huishoudens met een warmtepomp. Dat blijkt uit een concept-brief over de energiekosten die vrijdag in de ministerraad wordt besproken.

Vrijwel alle huishoudens krijgen de komende jaren te maken met een stijging van de energierekening, blijkt uit onderzoek dat het kabinet liet doen. Een ruime meerderheid van de huishoudens betaalt in 2031 ongeveer 400 tot 600 euro meer dan nu in een jaar.

De energiekosten voor mensen met een warmtepomp gaan het hardst omhoog, maar voor deze groep blijft de gemiddelde rekening wel lager dan die van andere huishoudens.

Elektriciteitsnet

De gemiddelde energierekening gaat dus met tien procent omhoog en dat cijfer is al gecorrigeerd voor inflatie. Dat betekent dat het een echte prijsstijging is en dat de stijging niet komt doordat alle prijzen en lonen stijgen.

De belangrijkste verklaring voor de oplopende tarieven zijn de stijgende netkosten. Er moet worden geïnvesteerd in het elektriciteitsnet en dat wordt doorberekend. Voor mensen met een warmtepomp, die ook vaak zonnepanelen hebben, speelt bijvoorbeeld ook mee dat de zogenoemde salderingsregeling wordt afgeschaft. En de kosten stijgen ook omdat er beprijzing komt voor het gebruik van fossiele brandstoffen.

Het kabinet heeft onderzoekers laten kijken naar hoe de energierekening zich tussen 2026 en 2031 naar verwachting ontwikkelt. Daarbij ontstaan er grote verschillen tussen groepen, wordt benadrukt.

Mensen die een cv-ketel hebben, blijven het meeste betalen. "Dit is extra opvallend, omdat het in vergelijking met de andere groepen vaker om kleinere woningen gaat", schrijft minister Van Veldhoven (Klimaat) in de concept-kabinetsbrief. In 2031 wordt hun gemiddelde energierekening geschat op 2800 euro op jaarbasis. Mensen die op het warmtenet zitten, gaan tegen die tijd gemiddeld 2650 euro per jaar betalen.

Warmtepomp

Vooral mensen die een warmtepomp hebben en dus vaak al flink hebben geïnvesteerd, gaan meer betalen dan ze hadden gehoopt. Huishoudens met een hybride warmtepomp gaan naar een gemiddelde rekening van bijna 2400 euro.

Huizen die volledig worden verwarmd door een warmtepomp en dus niet meer op het gas zijn aangesloten, krijgen een kostenstijging van 70 procent voor de kiezen, zo is de verwachting. Dat is procentueel de grootste stijging, maar uiteindelijk betalen ze in 2031 gemiddeld 1200 euro per jaar. Daarmee zijn ze nog steeds het goedkoopst uit. Een investering in een warmtepomp blijft aantrekkelijk, zeggen de onderzoekers dan ook.

Minder afhankelijk

De minister lijkt er niet erg van te schrikken. Van Veldhoven schrijft dat de onderzoeken "laten zien dat de gemiddelde energierekening stijgt, maar niet enorm uit de pas loopt met de verwachte besparing en gemiddelde inkomensgroei".

Bovendien worden we met al die investeringen in het elektriciteitsnet minder afhankelijk van het buitenland en kunnen we makkelijker verduurzamen. Dat is ook hard nodig, benadrukt de minister in haar brief, want door het recente conflict in het Midden-Oosten hebben we inmiddels vier miljard euro uitgegeven aan hogere olie- en gasprijzen.

Nederland bouwt "halfhoge dijken" tegen de volgende pandemie. Dat was het laatste punt van de laatste getuige van de parlementaire commissie corona. Na zo'n 150 uur praten met 47 mensen zitten de openbare verhoren erop.

Negen weken lang bood de commissie een kijkje onder de motorkap tijdens de coronacrisis. Voor elk verhoor zei de voorzitter het weer in zijn inleiding dat hij wilde "leren voor een eventuele volgende pandemie of langdurige crisis". Grote onthullingen zijn er niet gedaan, maar lessen zijn zeker te trekken.

Het ging veel over de besluitvorming. Bijvoorbeeld of het kabinet wel naar verschillende geluiden luisterde. Er was in ieder geval het Outbreak Management Team, waar erg goed naar werd geluisterd. "De medische adviezen waren een kompas, die waren leidend", zei oud-premier Rutte.

Meervoudig

Maar gaandeweg de crisis kwamen andere facetten naar voren: eenzaamheid, leerachterstanden, mentale gezondheid. "Een meervoudige crisis", zei oud-SCP-directeur Kim Putters.

Veel sociale en maatschappelijke gevolgen waren heus bekend, zeiden meerdere getuigen. Maar ze waren moeilijker te vatten in harde cijfers en hadden een minder structurele plek aan tafel. Dat kan beter, lijkt een onafwendbare conclusie.

Oud-LAKS-voorzitter Nienke Luijckx over gevolgen voor jongeren:

Er werd veel gesproken over de zwaarste maatregelen: de avondklok en de schoolsluitingen. Bij iedereen die ermee te maken had gehad, lagen ze zwaar op de maag en binnen het kabinet werd er flink over gediscussieerd, zo bleek.

"Voor een deel van de dag maak je van de samenleving een soort gevangenis", zei de Bossche burgemeester Jack Mikkers over de avondklok. Minister Ferd Grapperhaus "had grondrechtelijke problemen" met de maatregel, maar moest zijn "gespierde tegenzin" laten varen.

Drie keer dicht

Schoolsluitingen voelden elke keer "als een nederlaag", zei onderwijsminister Arie Slob daarover. "Kansenongelijkheid nam toe", zei Paul Rosenmöller, oud-voorzitter van de VO-raad, erover. "Kinderrechten zijn zeker geschonden", zei kinderombudsvrouw Magrite Kalverboer. Toch gingen gingen de scholen drie keer dicht.

We hebben kinderrechten ondergeschikt gemaakt, zei Kalverboer:

Bij kabinetsleden die over dergelijke maatregelen gingen, was vaak te horen dat het niet anders kon. "Uiteindelijk ging het om vraagstukken over leven en dood", zei oud-minister Hugo de Jonge. Het ging om ic-capaciteit, om het voorkomen van code zwart. 'Bergamo', naar de Italiaanse stad waar ziekenhuizen het niet aankonden, was het schrikbeeld.

Het is niet te verwachten dat de commissie oordeelt wie er nou meer gelijk had in dit soort afwegingen. De waarde zit erin dat door de verhoren "openbaar is gemaakt hoe ingrijpende besluiten tot stand zijn gekomen", zei voorzitter Daan de Korte vandaag na het laatste verhoor.

Tunnelvisie

Wie die weging nou precies maakte was ook onderwerp van gesprek. Mocht iedereen wel meepraten? Volgens Mona Keijzer, voormalig staatssecretaris van Economische Zaken, ging het om "een klein clubje mannen" dat alles bepaalde. "Samen met Ferd tegen de rest, heerlijk", appte Rutte aan De Jonge.

"Tunnelvisie", oordeelde Keijzer, die zich niet gehoord voelde. Nee, het was "standvastigheid", zei De Jonge.

Nederland is door het oog van de naald gekropen, zei Rutte:

Oud-minister Carola Schouten had een suggestie voor de toekomst. Laat de crisisstand eerder los, als dat kan. Volgens haar moet je verschillende periodes beter onderscheiden. "Past de aanpak nog bij deze fase?", is dan vaker de vraag.

Rutte stelde voor om "los van de druk van besluitvorming" fundamenteler te kijken of er nog in de juiste richting wordt gedacht. Ongetwijfeld komt de commissie met een aanbeveling hierover.

Wappie

In de verhoren was veel ruimte voor mensen die überhaupt vonden dat er niet in de juiste richting werd gedacht. Critici als Maurice de Hond vonden dat ze niet goed zijn gehoord. Kritische denkers werden "totaal genegeerd", zei hij.

Beleidsmakers uit die tijd waren het daar niet per se mee eens, maar vonden wel dat andersdenkenden minder weggezet hadden moeten worden. Zo zei oud-NCTV Pieter-Jaap Aalbersberg dat hij spijt had van de term "wappie". "Dan heb je geen gesprek meer."

Spaghettibrij

Ook was meermaals te horen dat het goed was geweest om dilemma's beter te schetsen. Dus niet: dit is de maatregel en daar moet u het mee doen. Maar wel: we hebben zus en zo overwogen, maar alles afgewogen zijn we hierop uitgekomen.

Verder hadden maatregelen minder complex gemogen. OMT-voorzitter Jaap van Dissel sprak van een "spaghettibrij aan maatregelen" die door alle uitzonderingen nauwelijks nog te begrijpen was voor mensen.

Veel aandacht van de commissie, bestaande uit Kamerleden, ging uit naar de werking van de Tweede Kamer in coronatijd. Hadden ze daar wel genoeg in de melk te brokkelen?

Ja, zei oud-voorzitter Khadija Arib in haar verhoor. Maar het had beter gekund, zei oud-SGP-leider Kees van der Staaij. "Het is vaak een reflex in een crisisperiode dat de Tweede Kamer de regering veel ruimte geeft."

Kamerleden hadden te weinig tijd om zich voor te bereiden op coronadebatten, werd gezegd. Terwijl kabinetsleden en ambtenaren op hun beurt weleens tureluurs werden van de vele vragen. Voortaan betere 'werkafspraken' om de positie van de Kamer helder te krijgen, suggereerden betrokkenen.

Vrij zuinig

Een andere rode draad door de verhoren was de pandemische paraatheid. Na de pandemie werd er 300 miljoen euro voor uitgetrokken. Dat ging even terug naar nul en staat nu op jaarlijks 177 miljoen. De laatste getuige Anja Schreijer (oud-GGD) sprak daarom vandaag van "halfhoge dijken". Viroloog Marion Koopmans, hield het op de eerste verhoordag op "vrij zuinig, dat zou je liever anders zien".

En ook op dit gebied komt de commissie ongetwijfeld met een aanbeveling. Het eindverslag moet begin volgend jaar af zijn. De komend maanden hebben de vijf Kamerleden de taak om van alle meningen die voorbij zijn gekomen een logisch verhaal te maken.

Lees hier verslagen van de verhoorweken terug: