Deze enquêteweek waren de ogen vooral gericht op oud-zorg-minister Hugo de Jonge. Hij kreeg vragen over het thema van de week 'de coronatoegangsbewijzen en vaccinaties', en ging in op de kritiek aan zijn adres.

Een criticus met een groot bereik was Maurice de Hond. De opiniepeiler wist zeker dat de verspreiding van het virus vooral door aerosolen gebeurde, hele kleine druppeltjes. "Maar de verspreiding via grote druppels was mainstream", zei De Hond in zijn verhoor.

Bij OMT, RIVM en kabinet werd volgens hem "verder niet nagedacht" en werden kritische denkers "totaal genegeerd". Omdat verkeerde uitgangspunten werden gehanteerd waren veel maatregelen "onzin", aldus De Hond.

De Hond had het telefoonnummer van premier Rutte en had contact met Kamerleden, maar het hielp hem niet. Beleidsbepalers en adviseurs bleven "gevangen in dogma's".

Dat het virus zich verspreidde via aerosolen is bevestigd, maar ook directe besmetting via grotere druppels vormde volgens virologen een risico. Overigens gaat het de enquêtecommissie niet zozeer om wie er gelijk had, maar hoe met andere geluiden is omgegaan.

Klein clubje mannen

En dat ging niet goed, vond ook Mona Keijzer, voormalig staatssecretaris van Economische Zaken. Keijzer werd gaandeweg kritischer over maatregelen die "een klein clubje mannen" nam: Van Dissel van het OMT, premier Rutte, De Jonge en minister Grapperhaus van Justitie.

Dat was ook de ervaring van Robèr Willemsen, voorman van de horecasector. Hij had vooral contact met Economische Zaken. Dat bleek volgens hem "geen speler". De impact van Keijzer, waar Willemsen vaak mee sprak, was "nihil". De Jonge had wel impact, maar bij hem kreeg Willemsen "altijd nul op het rekest".

In hoeverre De Jonge, alleen of met een klein clubje, alles bepaalde, vroeg de commissie hem vandaag niet. "Ik heb het natuurlijk niet alleen voor het zeggen", zei de oud-minister in een bijzin. En ook: "Er zijn miljoenen documenten waaruit blijkt dat ik me met ongeveer alles heel actief heb bemoeid."

De Jonge wordt na de zomervakantie weer gehoord, mogelijk komt het dan aan bod.

Bergamo-scenario

Wel aan bod kwam zijn focus op gezondheid. "We wilden een Bergamo-scenario voorkomen", zei De Jonge. In die Italiaanse stad raakten begin 2020 de ziekenhuizen overbelast en konden begraafplaatsen en crematoria het aantal doden niet verwerken.

Hij weersprak dat alleen maar werd gedacht aan het voorkomen van sterfte en overbelasting van de zorg. "De balans tussen zo veilig mogelijk en zo open mogelijk kwam iedere vergadering voorbij", verzekerde De Jonge. "Het was twee jaar lang lopen op een koord."

Hij gaf wel toe dat het aanvankelijk "gewoon hozen" was om te voorkomen dat de ziekenhuizen volliepen. Lockdowns en het bezoekverbod in verpleeghuizen waren daarom "onvermijdelijk".

Volgens Keijzer was er wel degelijk een "tunnelvisie". Wat haar betreft werd de samenleving met "onnavolgbare maatregelen" op slot gezet. Ze sprak haar bezwaren naar eigen zeggen uit, maar dat maakte geen verschil.

Meermaals stond ze op het punt uit het kabinet te stappen, vertelde Keijzer. Uiteindelijk werd ze door premier Rutte ontslagen, omdat ze zich in een krant kritisch had uitgelaten over het coronatoegangsbewijs op de dag dat het inging.

Een groot deel van het verhoor van De Jonge was gewijd aan de vaccinatiecampagne. "Dat was de uitweg uit de crisis en dat wisten we al heel snel", zei de oud-minister. Het ging niet meteen goed, zei RIVM-vaccinatiedirecteur Jaap van Delden. Er was namelijk "op één paard gewed" en dat bleek het verkeerde paard.

Van Delden zette vol in op vaccineren via de huisarts. Dat deed Nederland al jaren met de griepprik, maar het coronavaccin dat als eerste beschikbaar kwam, moest bij -70 graden worden opgeslagen en kon na ontdooien maar een paar dagen worden bewaard. Dat lukte niet bij huisartsen.

Stroom van desinformatie

Daarom werd uiteindelijk toch de GGD ingeschakeld. Van Delden zei dat Nederland er hierdoor "later dan landen om ons heen" mee begon. Wel bereikte Nederland een relatief hoge vaccinatiegraad. Tot genoegen van De Jonge, die eraan "trok en sleurde" tegen "de stroom van desinformatie in".

De commissie wilde weten of De Jonge daar te ver in ging. De minister liet zich destijds meermaals kritisch uit over mensen die geen prik wilden. "De waarheid moest wel verteld worden", zei hij erover.

Na de vakantie heeft de commissie nog drie weken gepland aan verhoren. Het eindverslag moet volgend jaar af zijn.

Coronaverhoor Hugo de Jonge

Vandaag wordt Hugo de Jonge verhoord door de parlementaire enquêtecommissie corona. De Jonge, destijds minister van Volksgezondheid (VWS), schortte tijdens de coronaperiode de Wet Open Overheid op, waardoor veel overheidsinformatie geheim bleef. Later werden die wel openbaar. Met Milena Holdert, verslaggever van de onderzoeksredactie van Nieuwsuur, bespreken we de opvallendste bevindingen uit die documenten. En we bespreken het verhoor van de oud-minister.

De Mos over het coalitieakkoord in Den Haag

Hart voor Den Haag, VVD, Denk en CDA hebben een coalitieakkoord bereikt voor Den Haag. Het akkoord betekent dat Richard de Mos en zijn partij na zeven jaar terugkeren in het Haagse college. De Mos voerde campagne op het tegenhouden van asielzoekerscentra in Den Haag. Wat komt daar volgens het coalitieakkoord van terecht? Richard de Mos licht het akkoord toe in de studio.

Er komt een landelijke afstandsnorm voor geitenhouderijen. Nieuwe geitenbedrijven mogen over een paar jaar niet meer binnen 500 meter van woonkernen, scholen, kinderdagverblijven en zorginstellingen komen.

Omgekeerd mogen nieuwe woonwijken en andere gevoelige instellingen ook niet binnen 500 meter van een geitenhouderij worden gebouwd.

Bestaande geitenhouderijen mogen binnen die afstand niet meer uitbreiden.

Het kabinet komt met de maatregel omdat het mensen beter wil beschermen tegen longontstekingen.

Grotere kans

Het besluit is volgens minister Hermans (VVD) gebaseerd op meer dan tien jaar onderzoek dat begin dit jaar naar buiten kwam. De conclusie daarvan is dat mensen die binnen 500 meter van een geitenhouderij wonen meer kans op longontsteking hebben.

De Tweede Kamer, die zich al langer zorgen maakt over de gezondheidsrisico's voor omwonenden van geitenhouderijen, drong bij het kabinet aan op maatregelen. Vooral ook omdat het aantal geiten in ons land sinds 2000 vervijfvoudigd is naar bijna 600.000.

Naar verwachting wordt de maatregel over 2,5 à 3 jaar van kracht, als een wetgevingstraject is afgerond.

'Samenspel van factoren'

Een groep wetenschappers waarmee het NRC de afgelopen jaren sprak is niet overtuigd van de wetenschappelijke onderbouwing van het onderzoek. Eerdere onderzoeken wezen wel een verband aan tussen wonen in de buurt van een geitenboerderij en een verhoogd risico op longontsteking, maar een verklaring wat het precies veroorzaakt ontbreekt.

Minister Hermans van Volksgezondheid (VVDF) erkent dat er inderdaad "niet één ziekteverwekker" is aan te wijzen maar neemt het advies van de Gezondheidsraad over dat er een "samenspel van factoren is" dat het risico groter maakt.

Dat wil zeggen dat het kabinet heeft gewikt en gewogen om aan de ene kant iets aan de risico's voor de gezondheid te doen, maar ook de belangen van de sector te behartigen. Want die sector moet "tegelijkertijd ook perspectief houden", zegt staatssecretaris Erkens (VVD).

Geen 1000-meternorm

De Gezondheidsraad stelt dat er ook tot 1000 meter risico's zijn, maar het kabinet kiest nu voor 500 meter omdat daar de grootste risico's mee weggenomen worden. Ongeveer een derde van de geitenbedrijven kan met de nieuwe norm van 500 meter niet meer uitbreiden. Bij 1000 meter had dat om veel meer bedrijven gegaan.

Erkens begrijpt "dat niet alle ondernemers blij zullen zijn met een afstandsnorm, maar er blijft in Nederland een toekomst voor geitenhouderijen waarin we tegelijkertijd de gezondheidsrisico's beperken".

Het kabinet wil nu samen met gemeenten en provincies "afspraken maken over bestaande situaties". Voor mensen die wonen binnen 500 meter van een geitenhouderij gaan betrokken partijen "op verschillende manieren de blootstelling aan uitstoot vanuit geitenhouderijen verminderen".

Q-koorts

Geitenhouderijen raakten zo'n vijftien jaar geleden in opspraak door de verspreiding van Q-koorts.

In de periode 2007-2010 werden duizenden mensen ziek door een besmetting met Q-koortsbacterie, onder meer door inademing van met de bacterie besmette stof uit geitenstallen. Meer dan 100 mensen stierven aan de chronische vorm van Q-koorts.

De Nationale Ombudsman constateerde in 2013 dat de overheid veel te laat op de epidemie had gereageerd en dat mensen daardoor onnodig ziek waren geworden. In latere rapporten schreef de Ombudsman dat de overheid faalde in het geven van zorg en ondersteuning aan Q-koortspatiënten.

De constructie rond de miljoenensubsidie van het ministerie van Economische Zaken (EZ) aan digitaal platform ECP wordt toch aangepast. Dat schrijft staatssecretaris Willemijn Aerdts (D66) aan het parlement. De subsidie kwam in opspraak na onderzoek van Nieuwsuur.

Daaruit bleek dat stichting ECP met een aanzienlijk deel van het geld al jaren personeel inhuurt bij de bv van de eigen stichtingsdirecteuren. Aanbestedingsregels bleken niet te worden gevolgd, en wat de subsidie-activiteiten opleveren, bleef onduidelijk.

Stichting ECP beschrijft zichzelf als "verbinder" in het digitale domein. De stichting organiseert netwerkborrels en vergaderingen over thema's als kunstmatige intelligentie. Prins Willem-Alexander zat in de Raad van Advies.

Voorzitter van de stichting is Eppo van Nispen tot Sevenaer. Hij erkende eerder dat er sprake was van schijn van belangenverstrengeling, maar vond dit niet problematisch. Er zou een "Chinese muur" - een strikte scheiding - tussen de stichting en de bv staan.

'Onzorgvuldige besteding'

Aanvankelijk zag ook het ministerie geen probleem. EZ prees de stichting voor haar "unieke platformfunctie", zei dat alles transparant verliep en de tarieven van de bv "marktconform" waren. Ook toen onderzoeksbureau KWINK in 2023, in opdracht van het ministerie, een kritische evaluatie schreef, bleef de werkwijze ongewijzigd.

KWINK constateerde dat sprake is van een "langdurige" relatie tussen EZ en ECP en dat het risico bestond "dat de ruimte om kritisch te zijn, klein is".

Nu schrijft staatssecretaris Aerdts dat meerdere Kamerfracties hun zorgen hebben geuit en dat zij die "ziet". De bewindsvrouwe wijst daarbij ook op "mogelijke (schijn van) belangenverstrengeling" en kondigt aan dat de bestuurders van de bv zullen stoppen als directeur bij de stichting. ECP-voorzitter Van Nispen laat Nieuwsuur weten dat de directeuren ook geen andere rol gaan vervullen bij ECP.

Governance & Finance expert Kees Cools zegt: "Het was al die tijd absoluut niet in de haak, maar EZ zei dat er weinig of niets aan de hand was. En nu, na journalistieke en politieke aandacht, gaat de boel ineens zwaar op de schop. De vraag is: waarom is dit al die tijd getolereerd, deze lichtzinnige en zeer onzorgvuldige besteding van publieke middelen? Wat zegt dat over de cultuur en scherpte van dit ministerie?"

EZ meldt het parlement ook dat stichting ECP het contract met LunaVia BV zal beëindigen en nieuwe opdrachten vaker gaat aanbesteden. Op die manier kunnen verschillende bedrijven intekenen. Tot nu gunde ECP de opdracht voor personeelsinhuur ieder jaar aan LunaVia BV.

De afgelopen jaren ging het jaarlijks om een bedrag van zo'n 5,5 miljoen euro. Wel schrijft de staatssecretaris dat LunaVia BV, die jarenlange ervaring heeft met ECP, zich óók kan blijven inschrijven.

Parlement onjuist geïnformeerd

Na vragen van Nieuwsuur bleek dat het ministerie de Tweede en Eerste Kamer jarenlang niet vooraf had geïnformeerd over de subsidie aan ECP, terwijl dat wel moet. De subsidie stond ook niet in begrotingen vermeld. Volgens hoogleraar Bestuursrecht Jacobine van den Brink was er zelfs geen wettelijke basis voor. Het parlement had er weinig zicht op.

Aanvankelijk wilde het ministerie de subsidievorm niet wijzigen. Nu zegt EZ toch een andere "optie" te willen "uitwerken".

De kwestie leidde er ondertussen ook toe dat het ministerie een onderzoek instelde of bij meer subsidies was nagelaten het parlement te informeren. Dat bleek het geval: EZ heeft dit bij minstens zeventien subsidietrajecten niet naar behoren gedaan. Het ging in totaal om een bedrag van ruim 200 miljoen aan belastinggeld.

Zeven ton subsidiegeld ging bijvoorbeeld naar onder meer "maatschappelijke dialoog workshops" en een "tentoonstelling verduurzaming industrie", zonder dat de Kamers daarover vooraf werden ingelicht. Ruim twee ton ging naar een "conferentie" die zich erop richt om positieve ontwikkelingen in Nederland te belichten.

Bekijk hieronder hoe we onderzoek deden naar de (schijn van) belangenverstrengeling bij ECP:

Leerlingen in het voortgezet speciaal onderwijs (vso) die vanwege code rood hun mondeling examen niet konden doen, kunnen toch beginnen met hun vervolgopleiding. Staatssecretaris Tielen van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) wil niet dat leerlingen niet aan een vervolgopleiding kunnen beginnen, omdat ze buiten hun schuld het vereiste diploma nog niet op zak hebben.

De staatssecretaris heeft alle 300 vso-leerlingen en hun ouders een brief gestuurd waarin staat wat er geregeld is om de teleurstellende situatie enigszins te verzachten.

Op vrijdag 26 juni was het zo warm dat code rood werd afgekondigd: iedereen kreeg het advies alleen naar buiten te gaan als het strikt noodzakelijk was en zoveel mogelijk verkoeling te zoeken. Het College van Toetsen en Examens (CvTE) en het ministerie bliezen de geplande examens af, omdat "een veilige examendag niet kon worden gegarandeerd."

Teleurstelling

Leerlingen maakten zich zorgen over hun vervolgopleiding en de examendatum. Ze wilden niet de hele zomer in de stress zitten over examens die nog ingehaald moeten worden. Tielen schrijft aan de leerlingen: "We begrijpen dat dit voor jou een grote teleurstelling is. Je hebt je voorbereid op je examen en wilt weten waar je aan toe bent."

Inmiddels zijn alle uitgestelde examens ingepland en hebben scholen de leerlingen de data laten weten. Die zijn in juli of augustus, afhankelijk van de scholen. Volgens Tielen geprobeerd de inhaalmomenten "zo snel mogelijk" in te plannen vanwege de eventuele vervolgopleiding.

Daar zit namelijk een knellend punt. Als een leerling een herexamen moet doen, bestaat de kans dat het diploma pas rond 31 augustus gehaald is.

De staatssecretaris heeft nu ervoor gezorgd dat mbo- en hbo-scholen en universiteiten hier rekening mee gaan houden. De gedupeerde leerlingen mogen al starten met hun vervolgopleiding en later - maar wel voor eind september - hun diploma laten zien. Als iemand het toch niet haalt, kan die leerling niet blijven, zo blijkt ook uit de brief.

Vrijdag werd Hugo de Jonge verhoord door de parlementaire enquêtecommissie corona. De Jonge, destijds minister van Volksgezondheid (VWS), schortte tijdens de coronaperiode de Wet Open Overheid op, waardoor veel overheidsinformatie geheim bleef. Pas na een rechtszaak kwamen meer stukken vrij.

De documenten roepen een aantal belangrijke vragen op, die de onderzoeksredactie van Nieuwsuur op een rij zet.

1. Waarom stond het ministerie toe dat verpleeghuisbewoners niet meer naar buiten mochten?

De Jonge kondigde in maart 2020 een bezoekverbod aan verpleeghuizen aan. Wettelijk werd dat geregeld via een zogeheten 'noodverordening'. Maar in de praktijk ontstond er ook nog een ander verbod, dat volgens juristen ingrijpender was: verpleeghuisbewoners mochten niet meer naar buiten.

Dit 'uitgaansverbod' werd gecommuniceerd via instructies van Actiz, de branchevereniging voor de ouderenzorg. Uit vrijgegeven stukken blijkt dat het ministerie van Volksgezondheid bij het opstellen betrokken was. Ambtenaren constateerden dat het verbod om naar buiten te gaan "juridisch niet helemaal" klopte. Toch gaven ze groen licht.

De instructies bleven ruim twee maanden van kracht en werden door verschillende verpleeghuizen gevolgd. Recent erkende het ministerie geen "aanvullende documenten" te kunnen vinden waaruit de wettelijke basis voor het uitgaansverbod blijkt.

2. Waarom schreven ambtenaren mee aan wetenschappelijke adviezen?

Ambtenaren van VWS pasten ook verschillende wetenschappelijke teksten aan. Na journalistieke publicaties en druk van de Tweede Kamer gaf het ministerie in 2022 414 pagina's vrij met "tekstsuggesties" die ambtenaren hadden gedaan bij adviezen van het Outbreak Management Team (OMT). Het ging om kleine, op het oog subtiele toevoegingen, maar soms met grote implicaties.

Het meest bekende voorbeeld is een zin, opgesteld door een ambtenaar, die het dragen van mondmaskers in de ouderenzorg ontraadde. In april 2020 vroeg een ambtenaar het RIVM die zin toe te voegen aan een OMT-advies. Hij zei dat er anders een "run" op mondkapjes zou komen. In een andere mail schreef een ambtenaar dat hij liever wil dat het OMT dit zegt dan dat het ministerie voor een "vertaalslag" moet zorgen.

Op verzoek van VWS voegde het RIVM de zin toe aan het OMT-advies, én aan de RIVM-richtlijnen. Vooral dit laatste had een groot effect op de ouderenzorg, want de richtlijnen bepaalden tijdens corona hoeveel mondkapjes zorginstellingen kregen van het centrale verdeelpunt van de overheid.

Tijdens de parlementaire enquête werd vorige maand topambtenaar van VWS Ernst van Koesveld verhoord. Daarin erkende hij degene te zijn die de bewuste zin had opgesteld. Volgens Van Koesveld was het OMT het eens met de strekking, en ging het slechts om een "verduidelijking".

Uit vertrouwelijke notulen van een OMT-bijeenkomst blijkt juist dat er discussie was. Veel OMT'ers waren inderdaad tegen het uit voorzorg dragen van mondkapjes, maar een aantal was vóór. Afgesproken werd een middenweg uit te werken, maar daar zette de zin van VWS een streep door.

Hoogleraar ouderenzorg Bianca Buurman, een van de betrokken OMT-leden, werd ook gehoord door de enquêtecommissie. Zij bestempelt de gang van zaken nu als "politieke inmenging".

3. Waarom staat er zelfs in vertrouwelijke OMT-notulen een zin van een VWS-ambtenaar?

Van Koesveld zei tijdens zijn verhoor ook nog iets anders opmerkelijks. Als OMT-leden het oneens waren met die zin over mondkapjes, hadden ze achteraf aan de bel kunnen trekken. Dat hadden ze niet gedaan.

Maar dat was dan ook niet zo makkelijk. Want de zin werd niet alleen aan het OMT-advies toegevoegd, maar ook aan de vertrouwelijke notulen van de OMT-bijeenkomst zelf, zo toonde Nieuwsuur eerder aan.

Daardoor was het voor OMT-leden achteraf moeilijk om te controleren wat er precies gezegd was en door wie. Het is opvallend dat de zin in de OMT-notulen terechtkwam, want die horen geheim te zijn voor het ministerie.

4. Waarom sprak De Jonge thuiszorgbaas Jos de Blok publiekelijk aan na lobby van ActiZ?

In april 2020 kreeg De Jonge een verzoek van ActiZ-bestuurder Conny Helder. Zij maakte zich zorgen, omdat ouderenzorginstellingen afweken van de RIVM-richtlijnen en zélf mondmaskers voor hun personeel kochten.

Een van hen was Jos de Blok van thuiszorgorganisatie Buurtzorg. De vraag van Helder aan de minister: kon hij tijdens zijn persconferentie De Blok misschien aanspreken op zijn gedrag?

De Jonge geeft hier gehoor aan en zegt publiekelijk dat hij twijfelt aan het handelen van De Blok. "Ieder voor zich, zo werkt het echt niet", zei De Jonge.

De Blok noemt die gang van zaken nu "schokkend en schandalig". Volgens hem hadden de woorden van De Jonge grote invloed op andere zorgbestuurders, die daardoor afzagen van preventief mondmaskergebruik.

De verblijfsvergunningen van asielzoekers die valse verklaringen afleggen bij hun asielaanvraag, mogen worden ingetrokken. Dat oordeelt de Raad van State. Het oordeel komt voort uit een langlopende rechtszaak rond een veroordeelde juridisch adviseur die valse verklaringen verkocht aan asielzoekers. Voor flinke bedragen beweerde hij hen aan verblijfsvergunningen te kunnen helpen.

Toen de handel aan het licht kwam, werden ruim honderd verblijfsvergunningen die al waren afgegeven, opnieuw onderzocht. Daarbij vielen twee dossiers op, van twee Iraanse gezinnen die al in 2017 asiel hadden gekregen. Nadat duidelijk was geworden dat zij geholpen waren door de veroordeelde adviseur werd hun vergunning ingetrokken.

"De minister van Asiel en Migratie mag een asielvergunning intrekken als hij erachter komt dat een asielzoeker zijn asielmotief heeft verzonnen en heeft gebaseerd op valse verklaringen", schrijft de Raad van State. De minister moet wel opnieuw beoordelen of de mensen alsnog in aanmerking komen voor asiel.

Lucratieve handel

De juridisch adviseur verdiende jarenlang tonnen met zijn diensten. Met zijn eigen adviesbureau bood hij zijn diensten aan voor flinke bedragen. De man beweerde in veel gevallen garantie te kunnen geven dat een asielaanvraag zou worden toegekend, maar hing daar wel een prijskaartje aan. Volgens de rechtbank ging het uiteindelijk om 2000 tot 7000 euro.

Hij verzon verhalen voor de aanvragers en hielp hen bij het instuderen ervan. Ook zette hij de verhalen van zijn cliënten op internet, om het verhaal geloofwaardiger te maken. Het OM concludeerde dat zijn verhalen dat de asielzoekers werden vervolgd vanwege hun geloof of geaardheid niet klopten.

De zaak kwam aan het licht toen een tolk bij de politie over de adviseur aan de bel trok. Uiteindelijk werd de man in 2023 veroordeeld tot vier jaar gevangenisstraf voor mensensmokkel.

"Mijn excuus dat we het weer uit Nederland hebben meegenomen", grapt minister Sjoerdsma terwijl hij zijn ambtsgenoot Wang Wentao de hand schudt. Het komt in Peking met bakken naar beneden. De minister van Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking is vandaag zijn bezoek aan China begonnen.

Het bezoek staat in schril contrast met de laatste Nederlandse handelsmissie naar China. Destijds, zo'n acht jaar geleden, reisden er 165 Nederlandse bedrijven mee, dit keer is dat slechts een tiende daarvan. Waar het lijstje geïnteresseerde Nederlandse bedrijven korter lijkt, is het lijstje met problemen en incidenten langer.

Volgens Sjoerdsma is de relatie de afgelopen jaren onnodig "op scherp komen te staan", onder meer door de discussie rond chipmaker Nexperia. Met zijn bezoek wil hij de verhoudingen verbeteren, al ligt een groot deel van de handelsproblemen inmiddels op Europees niveau.

Handelsoverschot

Volgens Sjoerdsma is het grote handelsoverschot een van de grootste knelpunten. De EU verwijt Peking dat de Chinese staatssteun leidt tot oneerlijke concurrentie en Europese bedrijven tegen barrières aanlopen op de Chinese markt. "China exporteerde afgelopen jaar dagelijks voor bijna een miljard euro meer spullen naar Europa dan andersom, en dat kunnen we niet dulden", verwoordde Sjoerdsma het.

Ook hebben verschillende Nederlandse bedrijven te maken met Chinese heffingen, waaronder het Nederlandse vleesverwerkingsbedrijf VION die hoge importheffingen kreeg opgelegd als tegenreactie op Europese heffingen op elektrische auto's uit China. Alle meegereisde Nederlandse bedrijven kregen vandaag de beurt om hun zorgen over te dragen aan de Chinese minister.

Chinese zorgen

Niet alleen Nederlandse bedrijven uitten vandaag hun zorgen; ook Chinese bedrijven grepen de gelegenheid aan om hun problemen onder de aandacht te brengen. Zo was Yangzhou Yangjie Electronic Technology aanwezig, een bedrijf dat chips levert aan de Europese auto-industrie.

Eind april plaatste de Europese Raad het bedrijf op de sanctielijst, omdat producten van Yangzhou zijn aangetroffen in Russische drones en zweefbommen. Vanwege het Europese chiptekort, veroorzaakt door Chinese exportrestricties op Nexperia-chips, kreeg het bedrijf negen maanden uitstel van de sancties. Tijdens de bijeenkomst vroeg Yangzhou om dat uitstel te verlengen.

Ook het Chinese bedrijf Nuctech, een bedrijf dat scan- en beveiligingssystemen levert aan Europese havens, kwam met een dringend verzoek. Eerder dit jaar gaf de Europese Commissie opdracht voor een inval bij het bedrijf dat onder meer kantoor houdt in Rotterdam vanwege vermeende ongeoorloofde Chinese staatssteun.

Ook spelen er al jaren zorgen over mogelijke spionage-activiteiten voor de Chinese overheid. Het bedrijf vroeg minister Sjoerdsma vandaag de beperkingen die het bedrijf opgelegd heeft gekregen op te heffen.

Handelsoorlog voorkomen

Volgens Sjoerdsma staan deze kwesties niet op zichzelf, maar maken die deel uit van de bredere handelsrelatie tussen de EU en China. Hij zei hierover nauw contact te hebben met EU-handelscommissaris Maros Sefcovic, die onlangs nog overleg voerde met zijn Chinese ambtgenoot.

Volgens de minister is iedereen het erover eens dat een handelsoorlog moet worden voorkomen. Hij ziet daar ook mogelijkheden toe. Hij wees op de Verenigde Staten: "Als ik zie hoe snel en op welk niveau de VS met China over alle kwesties praat en daar ook besluiten over neemt, dan vind ik dat de Europese Unie dat ook moet doen."

Ook de Chinese minister Wang benadrukte dat een conflict tussen China en Europa of Nederland voorkomen moet worden. Hij zei bereid te zijn "subsidies en overcapaciteitsproblemen aan te pakken", maar voegde daaraan toe dat China dat wel zal doen "volgens onze eigen regels". Die regels kunnen veranderlijk zijn, zo blijkt ook uit de situatie van minister Sjoerdsma zelf.

Sanctielijst

China zette Sjoerdsma in 2021 op de sanctielijst nadat hij als Kamerlid de behandeling van de Oeigoeren genocide had genoemd. Hoe hij nu toch China kon bezoeken, weet hij naar eigen zeggen niet. Op de vraag of hij nog steeds achter die uitspraak staat, antwoordde Sjoerdsma: "Ja, dat heb ik inderdaad gezegd als Kamerlid, maar nu ben ik hier als minister en kan ik u één ding zeggen: de zorgen die ik heb over de Oeigoeren zijn niet weg."

Volgens Sjoerdsma biedt een nieuwe Europese wet de oplossing. Die wet schrijft voor dat producten die met dwangarbeid zijn gemaakt, niet langer op de Europese markt mogen worden verkocht. Daarmee wordt het volgens hem voor China "ook van economisch belang iets aan dwangarbeid te doen".

Het kabinet komt met een plan om mbo-scholen in krimpregio's te behouden. Daarin staat dat mbo's aan de randen van Nederland straks extra geld krijgen om open te kunnen blijven. Dat geld is afkomstig van mbo-scholen in de rest van het land, die er daardoor iets op achteruitgaan.

Al jaren daalt het aantal studenten in het mbo, vooral doordat er minder jongeren zijn dan vroeger. In sommige regio's daalt het aantal studenten tot 2040 met maar liefst een kwart. Dat leidt op zo'n tien mbo-scholen tot problemen, doordat ze betaald krijgen per student. Zij dreigen al langer locaties te moeten sluiten.

"We gaan zorgen dat de mbo-instellingen in de krimpregio's overeind blijven. Omdat je ook in die regio's een volwaardig mbo-aanbod wil hebben", zegt minister Letschert (D66) van Onderwijs. "Je moet er niet aan denken dat studenten uit die regio's wegtrekken en er door een gebrek aan onderwijs nooit meer terugkeren."

Volgens het plan krijgen scholen straks minder betaald per leerling, maar komt daar een vast bedrag per school voor terug. Dat moet concurrentie tussen scholen tegengaan. Voor mbo's in krimpregio's komt daar een extra bedrag bovenop, de zogeheten toegankelijkheidstoeslag.

Het gaat om mbo's in deze gebieden:

Het plan is goed nieuws voor onder meer het ROC Scalda, een mbo-opleider in Zeeland. De school heeft verschillende locaties in de provincie, ook op plekken waar relatief weinig mensen wonen. "Het plan betekent voor ons dat we opleidingen kunnen openhouden die noodzakelijk zijn voor onze provincie", zegt bestuurder Kees Nieuwenhuijse.

3500 studenten minder

"Zeeland is al lang een krimpregio, in de afgelopen tien jaar hebben we bijvoorbeeld zo'n 3500 studenten minder gekregen", vult hij aan. Volgens Nieuwenhuijse was dat verdeeld over de verschillende locaties en opleidingen van het ROC.

Al jaren lukt het de school maar net om het hoofd financieel boven water te houden. "Met een afname van het aantal studenten zie je meteen verschraling. In het begin los je dat op door de 'kaasschaafmethode', overal een beetje minder geld. Maar op een gegeven moment werkt dat niet meer, in die situatie zaten wij."

"Praktisch gezien zou dat hebben kunnen betekenen dat we opleidingen hadden moeten sluiten. Als wij bijvoorbeeld de tegelzettersopleiding in Zeeland niet meer aanbieden, heb je over een paar jaar in heel Zeeland geen tegelzetters meer", legt Nieuwenhuijse uit. Door dit nieuwe plan - en eerdere bijdragen van het ministerie - hoeft dat dus niet.

"Jarenlang keken we of we ons onderwijs compacter konden maken, met minder locaties", zegt Nieuwenhuijse. "Maar dan merk je dat de reistijd heel lang wordt. Terwijl mbo-studenten het fijn vinden om meer nabij en in de praktijk te worden opgeleid", vertelt de onderwijsbestuurder.

Dat beaamt de 21-jarige student Aron. "Ik hoor verhalen van vrienden van de middelbare die helemaal naar Breda moesten voor een opleiding. Sommigen zijn zelfs richting Delft of Rotterdam gegaan. Het voordeel voor mij is dat ik maar 5 minuten hoef te fietsen om hier aanwezig te zijn."

Dat mbo-onderwijs nu ook voor de lange termijn veiliggesteld lijkt in Zeeland vinden studenten goed. "Ik denk dat je daardoor ook veel meer van je werknemers behoudt. Want je leidt je studenten toch in de buurt op waardoor ze ook sneller een baan in de buurt gaan krijgen", vertelt de 18-jarige student Roel.

Minder geld voor de Randstad

De MBO Raad, die opkomt voor het middelbaar beroepsonderwijs, heeft meegepraat over de totstandkoming van de nieuwe plannen van het kabinet. Een woordvoerder laat weten dat de raad "niet ontevreden" is. "Omdat het om een herverdeling van geld gaat, betekent het wel dat scholen in bijvoorbeeld de Randstad minder geld krijgen. Daar zit wel een zorg voor ons."

Volgens voorspellingen van het ministerie verschuift er ongeveer 66 miljoen euro van scholen in de rest van het land naar de krimpregio's. De scholen die bijdragen, leveren gemiddeld 1,5 procent van hun budget in, met enkele uitschieters van 4 procent.

Toch is de MBO Raad overwegend positief. "Het is heel goed dat mbo's in krimpregio's nu opleidingen in stand kunnen houden. Ook scholen in niet-krimpregio's hebben met het plan ingestemd, het is dus wel breedgedragen. We zien de noodzaak om solidair te zijn."

De Tweede Kamer en Eerste Kamer moeten het plan nog goedkeuren. Als dat lukt, hoopt het ministerie het in 2029 in te voeren.

Regeringspartij VVD dient vandaag een initiatiefwetsvoorstel in om religieuze uitingen bij buitengewoon opsporingsambtenaren (boa's), zoals hoofddoekjes, landelijk te verbieden. In de Kamer is al jaren een ruime meerderheid voor zo'n verbod, maar het kwam er tot nu niet van.

"Bij een uniform in een seculier land horen geen religieuze uitingen", zegt Kamerlid Martens-America in De Telegraaf. In sommige gemeenten, zoals Amsterdam, Arnhem en Tilburg, mogen boa's een hoofddoek, keppeltje of kruisje dragen. De VVD vindt dat onwenselijk en wil nu landelijke regels vastleggen in een wet.

Dat was vorig jaar ook het advies van de Raad van State, die negatief oordeelde over een voorstel van het kabinet-Schoof om het verbod te regelen via een kabinetsbesluit, een zogeheten Algemene Maatregel van Bestuur (AMvB).

Een verbod op religieuze uitingen beperkt de grondwettelijke vrijheid van godsdienst, stelde de Raad van State. Zoiets ingrijpends kan alleen via een wetswijziging, zodat ook de Eerste en Tweede Kamer erover kunnen oordelen. Martens-America volgt met haar initiatief dat advies.

Niets over in regeerakkoord

De huidige coalitie van D66, VVD en D66 heeft in het regeerakkoord niets opgenomen over het uniform van boa's en een mogelijk verbod op religieuze uitingen. De partijen reageren dan ook verdeeld op het voorstel.

D66 ziet er niets in. "Een uniform maakt iemand niet neutraal. Iemands handelen wel. Daarom zien wij geen aanleiding voor een landelijk verbod op religieuze uitingen voor boa's", laat een woordvoerder weten.

CDA-Kamerlid Straatman zegt dat haar partij nog geen definitief standpunt heeft ingenomen over de initiatiefwet van de VVD, maar ze steunt het uitgangspunt van overal dezelfde regels. "Ik heb de minister eerder ook opgeroepen om snel met een wettelijke regeling te komen voor één landelijke, neutrale lijn."

Partijen als de PVV, JA21, BBB, SGP, ChristenUnie en SP hebben in verleden ook al voorstellen gesteund om tot landelijke, neutrale regels te komen voor uniformen van boa's. Daarmee is er een meerderheid in de Tweede Kamer.

Dat er in de Tweede Kamer een ruime meerderheid is voor een landelijk uniform zonder religieuze uitingen, wil niet zeggen dat er geen discussie over is. Op lokaal niveau vinden sommige gemeenteraden dat boa's met hoofddoekjes, keppeltjes of kruisjes juist bijdragen aan een inclusieve samenleving.

Zij zijn ervan overtuigd dat handhavers wel degelijk hun functie onpartijdig kunnen uitoefenen, ook als ze zichtbaar religieuze symbolen dragen. Bovendien treft een verbod vooral islamitische vrouwen die een baan zoeken en het dragen van een hoofddoek als religieuze plicht zien.

Dat was in 2022 ook het oordeel van het Nederlandse College voor de Rechten van de Mens. Dat instituut noemde een verbod "stigmatiserend en ineffectief". Het Europees Hof van Justitie vindt dat werkgevers religieuze uitingen wel mogen verbieden, maar dat ze moeten bewijzen dat een verbod echt noodzakelijk is voor een neutrale uitstraling.

'Lifestyle-neutraliteit'

Gemeenten zijn vaak de werkgever van een boa en bepalen tot nu toe de regels over kleding. Er is wel een landelijke richtlijn 'lifestyle-neutraliteit' voor boa's, maar die is niet afdwingbaar en dus kunnen gemeenten ervan afwijken.

De laatste jaren staan steeds meer gemeenten expliciet toe dat boa's onder voorwaarden religieuze uitingen dragen. Of daar ook vaak gebruik wordt gemaakt is niet duidelijk, cijfers ontbreken. Uit een rondgang van de NOS in 2024 bleek dat er in Arnhem, Utrecht en Tilburg niet of nauwelijks aanvragen voor waren ingediend.

Nederland had in de jaren 80 al gedetailleerde informatie over de Iraakse plannen met gifgas, maar liet chemische bedrijven toch grondstoffen daarvoor leveren. Toen er in de jaren 2005-2008 Kamervragen over kwamen, heeft de regering de Kamer daarover onjuist en onvolledig geïnformeerd, schrijven journalisten Teun Dominicus en Harm Ede Botje van onderzoeksplatform Follow the Money.

In 1984 stelde de VN-Veiligheidsraad vast dat Irak chemische wapens inzette in de oorlog tegen Iran. Daarop maakten Europese landen op initiatief van de VS lijsten van grondstoffen voor chemische wapens die niet aan Irak geleverd mochten worden.

Staatssecretaris Bolkestein

Bekend was al dat de ministeries van Economische Zaken en Buitenlandse Zaken steggelden over de vraag welke stoffen daarop moesten komen. Buitenlandse Zaken stelde een lijst van twintig chemicaliën op, maar staatssecretaris van Economische Zaken Bolkestein wist dat terug te brengen tot elf stoffen. Hij vond dat anders het Nederlandse bedrijfsleven te veel schade zou lijden.

De journalisten Dominicus en Botje hebben door onderzoek in archieven van diversie ministeries en inlichtingendiensten ontdekt dat de overheid veel meer wist van de Iraakse plannen en de betrokkenheid van Nederlandse bedrijven dan tot nu toe bekend was.

Zo meldde de Inlichtingendienst van de Landmacht kort na de totstandkoming van de lijst van elf stoffen dat de Nederlandse bedrijven KBS Holland en Melchemie aan Irak chemicaliën leverden voor chemische wapens.

Een van die stoffen was dimethylamine, dat nodig is voor de productie van zenuwgassen. TNO had voor deze stof gewaarschuwd, maar Bolkestein had hem van de lijst af weten te krijgen.

De VS riep kort daarna alle NAVO-landen op de levering van deze stof te staken, maar Nederland deed dat niet. Nog tot mei 1985 ging maandelijks 10 tot 20 ton dimethylamine van KBS Holland in Terneuzen naar Irak. Pas toen KBS Holland zelf was gewaarschuwd besloot het bedrijf vrijwillig af te zien van de levering van de stof.

Veel doden in Halabje

In 1988 zette Irak mosterdgas en zenuwgassen in tegen de eigen bevolking. Bij een aanval op de Koerdisch-Iraakse stad Halabje vielen 5000 doden.

TNO achtte de kans groot dat voor de productie van de gifgassen de stof calciumhypochloriet was gebruikt, waarvan Nederlandse bedrijven in de maanden daarvoor "enkele tientallen tonnen" naar Irak hadden gestuurd. Deze stof stond niet op de lijst van verboden stoffen, omdat hij óók gebruikt kan worden voor vreedzame doelen, zoals het schoonmaken van zwembaden. Maar voor het maken van gifgassen was dit ontsmettingsmiddel wel essentieel.

De zaak van de levering van stoffen aan Irak kwam in 2004 weer in de belangstelling door de zaak tegen de gifgashandelaar Frans van Anraat, die in de jaren 1980 verboden chemicaliën voor de productie van gifgas leverde aan Irak.

'Verhullend en misleidend'

Naar aanleiding van deze zaak stelde SP-Kamerlid Van Velzen in de jaren 2005-2008 tientallen Kamervragen. De antwoorden die de ministers Donner (Justitie) en Bot (Buitenlandse Zaken) gaven waren volgens Follow the Money verhullend en misleidend. Zo schreef Donner dat KBS Holland "nimmer voorwerp van strafrechtelijk onderzoek was geweest", maar liet hij achterwege dat de Binnenlandse Veiligheidsdienst het bedrijf wel in de gaten hield en dat er verschillende onderzoeken naar het bedrijf waren gedaan.

Op verschillende vragen over de levering van de stof thionylchloride - een stof die essentieel is voor het maken van mosterdgas - door het bedrijf Melchemie gaven Donner en Bot nietszeggende antwoorden. Maar volgens Follow the Money wisten ze uit interne stukken dat Melchemie willens en wetens doorging met de levering van deze stof, die pas in 1987 op de lijst van verboden stoffen was gekomen.

De betrokken ministeries gaan niet of nauwelijks in op vragen over de kwestie van Follow the Money. Hoogleraar staatsrecht Wim Voermans zegt dat het van belang is dat "hier ook na al die jaren alsnog een parlementaire enquête over komt".

Minister Van den Brink van Asiel en Migratie draait de duimschroeven aan van een eerste groep gemeenten die tot nu toe te weinig asielopvang regelen. Omdat ze zich daarmee niet aan de spreidingswet houden, worden deze gemeenten onder "actief toezicht" gesteld, schrijft hij aan de Tweede Kamer.

De komende tijd gaat dat waarschijnlijk voor nog meer gemeenten gelden.

Het gaat nu om tien gemeenten: Aalten, Achtkarspelen, Bergen (L), Beverwijk, Gemert-Bakel, Overbetuwe, Sluis, Valkenswaard, Voerendaal en Westland.

Actief toezicht betekent dat de regering met deze gemeenten afspraken gaat maken over het beschikbaar stellen van een locatie voor een azc en wanneer dit klaar moet zijn. De verantwoordelijke wethouders worden uitgenodigd voor een gesprek daarover op het ministerie.

Uiteindelijk dwang

De gemeenten krijgen daarmee de gelegenheid om zich alsnog aan hun wettelijke taak te houden. Doen ze dat niet, dan kunnen ze uiteindelijk gedwongen worden. Het kabinet regelt dan zelf dat er een COA-locatie komt.

Zo ver is het nu nog niet. De spreidingswet kent zes fases, van het vaststellen welke gemeenten niet voldoende locaties beschikbaar stellen (fase 1) tot gedwongen realisatie van opvang (fase 6). De betrokken gemeenten gaan nu van fase 2 naar fase 3.

"De spreidingswet is van kracht en voeren we uit. Daar hoort ook bij dat gemeenten die niet voldoen aan de wettelijke taak hierop worden aangesproken", zegt minister Van den Brink. "Ik hoop er vanzelfsprekend met gemeenten uit te komen, want iedereen moet zijn bijdrage leveren."

Weinig enthousiasme

De meeste gemeenten in Nederland zeggen dat ze gehoor zullen geven aan de spreidingswet, al is er over het algemeen weinig enthousiasme. Bij de recente vorming van nieuwe colleges hebben sommige coalities zelfs afgesproken dat ze geen enkele nieuwe opvang zullen realiseren, al geven ze toe dat ze uiteindelijk aan de wet zullen moeten voldoen.

De gemeente Beverwijk laat in een reactie aan de NOS weten dat ze al "geruime tijd samen met het COA aan de ontwikkeling van een duurzame opvanglocatie" werkt, maar dat dit proces "tijd kost". Beverwijk zegt contact op te gaan nemen met de minister voor een "goed gesprek". "De minister is ook van harte welkom in Beverwijk. We laten hem graag de potentiële locatie zien."

Ook volgens Valkenswaard kost het vinden van een geschikte locatie "veel tijd" en vraagt het om "een zorgvuldige voorbereiding en afstemming met diverse betrokken partijen". Er is nog geen besluit genomen over een specifieke locatie in Valkenswaard.

Met de spreidingswet wil het kabinet de opvang van asielzoekers beter en eerlijker over Nederland verdelen en het aanmeldcentrum in Ter Apel ontlasten. Dat zit nu vaak overvol doordat asielzoekers niet kunnen doorstromen naar een regulier azc. Tegenstanders vrezen overlast in het hele land en vinden bovenal dat het kabinet ervoor moet zorgen dat er minder asielzoekers ons land binnenkomen.

Minister Van den Brink stuurde eind mei een brief aan 223 gemeenten die nog geen of te weinig actie hebben ondernomen. Ze kregen van hem de vraag hoe ze toch aan de wet denken te gaan voldoen. Van 47 gemeenten kreeg hij geen enkele reactie.

Tekort aan plekken

Sinds enige tijd worden op ambtelijk niveau gesprekken gevoerd met gemeenten. Naar aanleiding van die gesprekken wordt nu de eerste groep van gemeenten onder toezicht gesteld. Er kunnen er dus nog meer volgen. Ze zullen ook worden vermeld op de website van de Rijksoverheid.

Het kabinet gaat ervan uit dat er de komende twee jaar 88.000 opvangplaatsen nodig zijn voor asielzoekers. Dat aantal wordt nu nog bij lange na niet gehaald; op dit moment zijn er ongeveer 50.000 plekken beschikbaar.

Hoe werkt de spreidingswet? Bekijk het hier:

Het moet makkelijker worden om zelf met een groep mensen een wooncoöperatie te starten. Deze week stemde de Tweede Kamer in met de Wet bevordering wooncoöperaties, die regelt dat deze woonvorm duidelijker in de woningwet komt te staan.

Met de wet worden struikelblokken weggenomen voor mensen die zo'n samenwerking willen beginnen, zoals het aanvragen van financiering voor de bouw van woningen of het ombouwen van een bestaand pand. Ook worden gemeenten aangemoedigd het beleid rond wooncoöperaties op te nemen in beleidsplannen.

Particulieren konden zelf al een wooncoöperatie starten, "maar daar slaagden ze vaak ondanks de politiek in, in plaats van dankzij", zegt SP-Kamerlid Sandra Beckerman, die het wetsvoorstel heeft ingediend.

Volgens Beckerman willen mensen niet meer wachten tot de wooncrisis is opgelost. Ze ziet dat die van jong tot oud, van stad tot platteland, geïnteresseerd zijn in wooncoöperaties.

Wat is een zelfstandige wooncoöperatie?

In een wooncoöperatie zetten bewoners, zoals groepen vrienden of andere collectieven, zich samen in om woningen te bouwen of in beheer te hebben, zonder winstoogmerk. Ze maken afspraken over hoe de woningen eruit komen te zien, over de (doorgaans lage) huur en de bewoners. Ook dragen ze zelf zorg voor het onderhoud.

Er zijn verschillende varianten van wooncoöperaties, zoals de vorm waarin de coöperatie het pand beheert. Het pand is eigendom van een vereniging van huurders, die bestuurd wordt door bewoners.

Wooncoöperaties bouwen in eigen beheer en ze kenmerken zich door gemeenschappelijkheid onder bewoners. Zo zijn er vaak gedeelde voorzieningen, zoals een woonkamer, tuin of werkruimte.

Wooncoöperaties zijn de gouden standaard voor betaalbare huurwoningen, zegt Mustapha Eaisaouiyen van Cooplink, de vereniging voor wooncoöperaties. Hij stelt dat woningen van wooncoöperaties vaak goedkoper zijn dan die van woningbouwcorporaties.

Banken terughoudend

Volgens hem waren banken voorheen terughoudend in het financieren van wooncoöperaties, omdat niet duidelijk was of het ging om een losse groep mensen of een zakelijke entiteit. Dat moet deze wet veranderen.

Linda Vermaat (41) liep ook tegen dit probleem aan. Zij zit in het verenigingsbestuur van wooncomplex De Warren in Amsterdam en woont daar met haar man en kind in een woning van 73 vierkante meter. In totaal wonen er zestig mensen in het pand, verspreid over woningen van verschillende grootte.

De financiering van het project kwam moeilijk rond, omdat Nederlandse banken het risicovol vonden. Uiteindelijk kwamen ze uit bij een bank in Duitsland, waar het wooncoöperatie-model al langer bekend is. Die financierde 75 procent van het bouwbedrag, de rest zamelde de wooncoöperatie in met crowdfunding, giften, subsidies en leningen.

Fonds met miljoenen

Omdat wooncoöperaties tot twee keer toe in het regeerakkoord stonden, maar er niets gebeurde, heeft Beckerman in 2023 ook een amendement ingediend voor het Fonds Coöperatief Wonen, waarin ruim 60 miljoen euro zit.

Vanaf eind dit jaar kunnen wooncoöperaties daar een aanvraag doen om een deel van hun plannen te bekostigen. Een ander deel wordt betaald door een lening bij de bank en een klein aandeel moet de wooncoöperatie zelf inleggen.

"In een wooncoöperatie staat gemeenschap centraal, in een geïndividualiseerde samenleving. Dat is ook direct de meerwaarde", zegt Eaisaouiyen. Ook Beckerman ziet dat. "Woningen zijn anoniem, maar bij wooncoöperaties gebeurt veel gezamenlijk, zoals samen eten, in de tuin werken of zwemmen."

Zowel Beckerman als Eaisaouiyen stelt dat eenzaamheid bijna niet voorkomt in een wooncoöperatie. "Mensen zijn er gelukkiger dan in een peperdure flat", aldus Beckerman.

Dat herkent ook bewoonster Vermaat. In complex De Warren zijn gemeenschappelijke ruimtes waar activiteiten van yoga tot muziekevenementen worden georganiseerd. Ze eet geregeld met haar huisgenoten, zoals ze de medebewoners van het pand noemt.

Op hen kan ze bovendien terugvallen voor het geval ze een oppas nodig heeft of ziek is, vertelt ze. Vermaat vindt het bovendien fijn dat haar kind opgroeit met andere kinderen om zich heen, die als het ware broertjes en zusjes zijn.

Systeemverandering

"Voordat we hier gingen wonen, hadden we meermaals geboden op woningen in Amsterdam, maar werden we enorm overboden", zegt ze. Voor Vermaat was de wooncoöperatie "100 procent een uitweg uit de wooncrisis".

Kamerlid Beckerman ziet wooncoöperaties ook als oplossing voor de wooncrisis. "We proberen hiermee echt een beweging in gang te zetten en systeemverandering een duwtje in de rug te geven."

Eaisaouiyen is eveneens optimistisch. Hij denkt dat op termijn 10 procent van de voorgenomen 100.000 woningen per jaar ontwikkeld kunnen worden door wooncoöperaties.

Het kabinet-Jetten presenteerde deze week, net voor het reces van de Kamer, het grote stikstofplan aan die Tweede Kamer. Er is nu een meerderheid voor. En daarmee lijkt één van de grote verkiezingsbeloftes van 4,5 maand geleden ingelost.

Luister hier:

Deze aflevering kun je beluisteren via NPO Luister en alle andere podcastkanalen. Bevalt het? Vergeet je dan niet te abonneren!

Politiek duider van Nieuwsuur Arjan Noorlander ziet hoe hard dat ook nodig was. Het kabinet ging moeizaam van start: er was weinig vertrouwen en op grote onderwerpen lukte het niet te leveren. Wat is er veranderd? En wat betekent dat als politiek Den Haag eind deze zomer weer opstart? Want de oppositie laat het luid en duidelijk weten: Jetten moet kiezen tussen links of rechts.

Reageren? Mail naar dedag@nos.nl

Presentatie & montage: Marco Geijtenbeek

Redactie: Max Smedes

Minister Boekholt-O'Sullivan (Volkshuisvesting) schrapt het plan van het vorige kabinet om het wonen in een vakantiehuisje voor tien jaar legaal te maken. In plaats daarvan wil ze permanente bewoners met rust laten, tenzij er "zwaarwegende redenen" zijn om in te grijpen.

Boekholt zei na afloop van de ministerraad dat de inzet van het nieuwe kabinet blijft dat mensen die al in een vakantiehuisje wonen, daar mogen blijven. Ze wijst erop dat de woningnood hoog is en dat sommige mensen daarom zijn aangewezen op dit soort huisvesting.

Het plan van haar voorganger om permanente bewoning voor een periode te legaliseren, is volgens haar onuitvoerbaar. Het zou te weinig rekening houden met de verschillende omstandigheden van de bewoners, of ze bijvoorbeeld eigenaar zijn of het huisje huren.

'Schrijnende gevallen'

De minister heeft nu met gemeenten afgesproken dat mensen die al in een vakantiehuisje wonen daar mogen blijven. Tenzij er bijvoorbeeld sprake is van een onveilige situatie, ondermijning of een andere zwaarwegende reden.

In dat geval wordt gekeken of het om "schrijnende gevallen" gaat, voor wie een passende oplossing moet worden gezocht, of om zelfredzame mensen met wie een termijn wordt afgesproken waarbinnen ze een nieuwe woning moeten vinden.

"Bewoners kunnen nooit zomaar op straat komen te staan", schrijft Boekholt vandaag in een brief aan de Tweede Kamer.

Recreatiewoningen zijn niet gebouwd voor permanente bewoning. Ze hoeven niet aan de strenge eisen te voldoen die gelden voor volwaardige woningen.

Vorig jaar stonden bijna 60.000 mensen ingeschreven in een vakantiepark. Het werkelijke aantal vaste bewoners ligt waarschijnlijk hoger.

In de laatste podcast De Stemming van dit seizoen blikken Joost en Marleen terug op het stikstofdebat en kijken ze vast vooruit naar de begrotingsbesprekingen in augustus. Voor die begroting heeft het kabinet nog wel steun nodig van de oppositie en dat kan nog wel eens een probleem worden. Dus wrongen minister Heinen en premier Jetten zich in allerlei bochten om zoveel mogelijk partijen aan boord te krijgen voor een zo breed mogelijk draagvlak.

Podcast De Stemming

Deze aflevering van De Stemming van Vullings en De Rooy is hier te beluisteren bij NPO Luister

Daar vind je ook alle vorige afleveringen. Net als bij alle andere bekende podcastkanalen.

Over deze podcast

Politiek journalisten Joost Vullings (EenVandaag, AVROTROS) en Marleen de Rooy (NOS) nemen elke vrijdag de Haagse week door, met scherpe analyses, geruchten en voorspellingen. Wil je reageren? Mail dan naar destemming@nos.nl.

Het was een van de meest ingrijpende maatregelen in coronatijd: de avondklok, waarbij iedereen vanaf 21.00 uur verplicht binnen moest blijven tot de volgende ochtend. Deze week sprak de parlementaire enquêtecommissie erover met betrokkenen. Niemand wilde het echt graag, maar uiteindelijk ging Nederland drie maanden 's nachts op slot.

In januari 2021 dreigde een grote besmettingsgolf. Er was al een lockdown, maar er kwamen nieuwe coronavarianten aan en die leken gevaarlijk. Voor die tijd had het adviesorgaan OMT de avondklok al genoemd als optie, maar toen wilde het kabinet er niet aan. "Ik had grondrechtelijke problemen met de avondklok", zei oud-minister Ferd Grapperhaus van Justitie en Veiligheid in zijn verhoor.

Zware inbreuken

Topambtenaar Hanneke Schipper-Spanninga schetste dat er tijdens corona voortdurend sprake was van "botsende grondrechten". Zo waren er maatregelen die inbreuk maakten op het familieleven, omdat mensen niet dicht bij elkaar mochten zijn. Maar ook het eigendomsrecht werd ingeperkt toen ondernemers niet meer over hun eigen openingstijden gingen.

Schipper, die maatregelen toetste aan grondrechten, sprak van "zware inbreuken". Maar ze benadrukte dat daar tegenover het recht op leven als "heel fundamenteel grondrecht" stond. Volgens haar bestaat er geen rangorde tussen grondrechten, maar is de volksgezondheid wel zwaarwegend.

Orkaan

Begin 2021 begon dat dan ook zwaar te tellen vanwege de nieuwe virusvarianten, vertelde Grapperhaus. "We stonden epidemiologisch tegen de muur." In een spoedadvies stelde het OMT dat een avondklok effect kon hebben, en dus liet hij zijn "gespierde tegenzin" varen.

Binnen het kabinet was wel discussie, onder meer over de proportionaliteit en doelmatigheid, maar de oud-justitieminister wilde niet al te veel kwijt over hoe die verliep.

Comissielid Mutluer wilde meer weten dan Grapperhaus wilde zeggen en dat leidde tot een stekelig gesprek:

Hoewel het OMT de avondklok al een aantal keer had opgenomen in een advies, was er daar ook twijfel, schetste oud-voorzitter Jaap van Dissel in zijn tweede verhoor. "Je vraagt mensen een offer in hun grondrechten, terwijl we niet 100 procent kunnen zeggen wat het betekent voor de uitbraak."

Nu kon hij daar wel wat meer over zeggen. Volgens hem heeft de avondklok "naar alle waarschijnlijkheid" geholpen. "Het zorgde voor een klein maar significant effect."

Grens bereikt

Vooraf werd ook onder burgemeesters flink gediscussieerd, herinnerde Femke Halsema zich. "Niet elk doel heiligt alle middelen. Mensen dwingen om thuis te blijven was voor mij onaanvaardbaar." De Amsterdamse burgemeester maakte zich zorgen over eenzaamheid en mentale gezondheid. "Ik vond dat we de grens hadden bereikt qua maatregelen die we konden en mochten nemen."

Toch voerden zij en de andere burgemeesters de maatregel uit, "want als bestuurder heb je je te voegen naar democratische besluitvorming".

De avondklok zou in eerste instantie gelden voor een paar weken, maar werd vijf keer verlengd en duurde drie maanden. Terwijl door Schipper-Spanninga al bij de start werd geadviseerd om de avondklok als eerste 'af te schalen', vanwege de zwaarte.

Dat gebeurde niet, eerst werd namelijk versoepeld in onder meer het onderwijs. Ze vond dat wat betreft scholen "voorstelbaar", maar begreep niet dat andere versoepelingen ook voorrang kregen. Wel benadrukte ze dat het om politieke afwegingen ging, waar veel belangen speelden.

Repressie

De nadruk in het coronabeleid kwam gaandeweg erg veel op repressie en handhaving te liggen, haalde burgemeester Halsema aan in haar verhoor. "Het plaatste de overheid op een veel te harde manier tegenover een bevolking die de moed aan het verliezen was."

Aan het begin van de coronapandemie werd vooral benadrukt "dat we het samen moesten doen", zei ze. "Er was een ongelooflijke solidariteit." De kentering kwam volgens Halsema begin 2021. "Ergens in die winter raakte de overheid zijn bevolking kwijt."

Wat misschien had geholpen om de boel bij elkaar te houden, was betere uitleg, zei oud-korpschef Henk van Essen. Hij zei dat de politie het kabinet bijvoorbeeld opriep om in de communicatie meer rekening te houden met de grieven van tegenstanders. "Begrip tonen is iets anders dan gelijk geven."

Een van de tegenstanders was Romy Quint. Ze richtte tijdens de pandemie Vrouwen voor Vrijheid op, een organisatie die kritisch was op coronamaatregelen. "Alle respect voor wat er bedacht werd, maar sommige dingen gingen gewoon te ver."

Quint zei in haar verhoor dat alle critici op één hoop werden gegooid. "We werden lelijk weggezet als lastige gekkies en als één homogene groep." Ze denkt dat er minder polarisatie was geweest als kritische burgers beter gehoord waren door journalisten en politici. "Als mensen hun mening hadden gehoord, hadden ze niet de straat op hoeven te gaan."

Ex-korpschef Van Essen voegde er nog aan toe dat het voor het draagvlak had geholpen als maatregelen begrijpelijk, uitlegbaar en eenduidig waren. Het veelvuldig op- en afschalen hielp volgens hem niet. En daar vond hij Van Dissel aan zijn zijde, die sprak van "een spaghettibrij aan maatregelen", tegen het einde van pandemie. "Het was nauwelijks meer te begrijpen", aldus de oud-OMT-voorzitter.

Ruim vier maanden na de start van het kabinet-Jetten staat diens partij in de Peilingwijzer op verlies. Van de 26 zetels die D66 bij de verkiezingen van afgelopen oktober won, blijven er 15 tot 20 over in dit gewogen gemiddelde van de peilingen van Ipsos I&O en Verian/EenVandaag.

Pro, het vroegere GroenLinks-PvdA, profiteert van de tegenwind die D66 ondervindt. Met 24 tot 29 zetels, een winst van ongeveer 6, is deze oppositiepartij nu de grootste in de Peilingwijzer. Volgens het laatste onderzoek van Ipsos I&O stapt zo'n 15 procent van de D66-stemmers momenteel over naar Pro, met name degenen die het huidige regeringsbeleid niet links genoeg vinden.

De huidige minderheidscoalitie is sowieso weinig populair, want ook het CDA levert zetels in op 13 tot 18. Alleen de VVD weet zich redelijk te handhaven op 19 tot 23.

PVV verliest aan JA21 en FvD

Op rechts is een soortgelijke beweging te zien, maar dan ten koste van de PVV. De partij van Geert Wilders valt terug naar 17 tot 22 Kamerzetels, terwijl JA21 (11-15) en Forum voor Democratie (10-14) juist stijgen.

Politicoloog Tom Louwerse, de maker van de Peilingwijzer, wijst erop dat in dit geval een lijn wordt doorgetrokken die al bij de Kamerverkiezingen te zien was: toen verloor de PVV 11 zetels, terwijl JA21 en FVD terrein wonnen.

Waar Wilders met name kampt met het idee bij rechtse kiezers dat het kabinet-Schoof niet heeft 'geleverd' op vooral asiel, worstelt Jetten in de waarneming van Louwerse met het beeld dat zijn minderheidskabinet het moeilijk heeft om voldoende steun voor plannen te organiseren in de Kamer.

"Omdat die steun uiteindelijk uit verschillende hoeken moet komen, kan het idee ontstaan dat de coalitie van twee walletjes probeert te eten", zegt Louwerse. "Je ziet verdeeldheid over de koers: sommige kiezers van regeringspartijen vinden het beleid nu te links, anderen juist weer te rechts. Maar er zijn in het Ipsos I&O-onderzoek ook tevredener kiezers die het kabinet het voordeel van de twijfel geven en vinden dat er in elk geval een zekere mate van rust is teruggekeerd."

BBB verder omlaag

Achter de grotere partijen gaat het nog altijd niet goed met BBB. De BoerBurgerBeweging heeft sinds het najaar nog maar 4 zetels over en staat nu volgens de Peilingwijzer op 1 tot 3.

Anders is dat bij de Partij voor de Dieren, die juist winst boekt op 4 tot 7. Net als 50Plus, dat na zijn comeback in de Tweede Kamer nu op 2 tot 6 staat. Ook de SP (3-5) en Volt (1-3) lijken het iets beter te doen.

Stabiliteit is er bij de ChristenUnie, de SGP en Denk, alle op 2 tot 4.

Verantwoording

De NOS publiceert met enige regelmaat de Peilingwijzer, die zetelpeilingen van Ipsos I&O en Verian/EenVandaag samenvoegt. Meer over de methode erachter is te vinden op de website van de maker, politicoloog Tom Louwerse van de Universiteit Leiden.

Meerdere getuigen die zijn opgeroepen door de parlementaire enquêtecommissie corona worden opnieuw bedreigd. Dat heeft de commissie laten weten na het laatste verhoor van deze week. "Onze tolerantie voor dit verwerpelijke gedrag is nul en we zijn in contact met politie en beveiliging hierover", zegt commissievoorzitter en Kamerlid Daan de Kort, die de bedreigingen onacceptabel noemt.

Tijdens de verhoren de afgelopen vijf weken ging het al vaker over de grote impact die bedreigingen hadden in de coronatijd. Bij het verhoor van de oud-scholierenvertegenwoordiger van het Laks, Nienke Luijckx bleek vorige week dat zij opnieuw te maken had gekregen met bedreigingen. Ze zei dat het in aanloop naar haar verhoor "onrustig" was. "Maar het is heel moeilijk te herleiden wie het doet."

Zware inbreuken

De commissie zegt inmiddels te hebben gehoord dat meerdere getuigen worden bedreigd voor of na hun verhoor. "Eén ding staat daarbij buiten kijf: het is afschuwelijk als mensen die wij oproepen als gevolg daarvan met bedreigingen te maken krijgen of weer te maken krijgen." Om wie het precies gaat of wat voor bedreigingen het zijn, is niet bekendgemaakt.

Getuigen die opgeroepen worden door de commissie zijn verplicht om te komen en worden onder ede verhoord. De bedreigingen raken dus ook aan het werk van de commissie, zegt De Kort: "Getuigen moeten in alle vrijheid en veiligheid kunnen verklaren tijdens hun verhoor". "Het is een schande als je mensen zo onder druk wil zetten, laat de daders zich schamen", voegt hij toe.

Lees hier meer over de verhoren van deze week:

In de afgelopen weken hebben verschillende getuigen laten weten dat ze tijdens de pandemie bedreigd werden. OMT-lid Marion Koopmans kon destijds "niet meer vrijuit bewegen", zei ze in haar verhoor. Een ander bedreigd OMT-lid, Károly Illy, verklaarde dat er destijds te weinig gebeurde met zijn aangiftes. Iets wat andere OMT-leden overigens niet per se herkenden.

Tegen het AD zegt Illy dat een onbekende man deze week luid roepend voor zijn voormalige woning heeft gestaan. De nieuwe bewoners zouden geschrokken zijn van het geschreeuw en de leuzen. Volgens de Illy is er aangifte gedaan bij de politie en is de officier van justitie ingelicht.

Ferd Grapperhaus, oud-minister van Justitie, vertelde aan de commissie dat hij ook veelvuldig is bedreigd tijdens de coronacrisis. Hij werd om die reden streng beveiligd. Oud-OMT-voorzitter Jaap van Dissel zei in zijn verhoor dat hij zich zorgen maakt of wetenschappers zich nog wel durven uit te spreken. "Anekdotes ga ik niet vertellen, want dan houd je het niet droog", zei Van Dissel.

Kijk hier terug wat getuigen verklaarden over bedreigingen:

Het kabinet wil nieuwe eisen invoeren voor investeerders in zorgbedrijven en jeugdhulpaanbieders, de zogenoemde 'private equity' in de zorg. Dat heeft minister Sterk van Zorg aangekondigd.

Het gaat daarbij bijvoorbeeld om huisartspraktijken, kraamzorg, mondzorg, praktijken voor psychische hulp en fysiotherapie. Vaak gaat het om grotere ketens van praktijken.

Voor winstuitkeringen gaat een maximum gelden. Dit moet malafide aanbieders en investeerders uit de sector verdrijven die uit zijn op exorbitante winsten in plaats van kwaliteit van de zorg.

Georganiseerde misdaad

"Je ziet dat er een soort georganiseerde misdaad opkomt in het zorgstelsel", zei Sterk na afloop van de ministerraad. "Dat moeten we een halt toeroepen."

De Kamer vroeg eerder om een einde aan alle particuliere investeringen in zorgbedrijven. Regelmatig zijn patiënten de dupe van financieel mismanagement en van zorgbedrijven met meer oog voor winst dan voor zorg, vond een Kamermeerderheid.

Maar daar staan veel goede commerciële zorgbedrijven tegenover, zegt het kabinet. Die zijn met hun investeringen en innovaties in de toekomst juist hard nodig. Het kabinet wil daarom liever strengere regels invoeren.

Marktwerking niet verkeerd

"Marktwerking is op zichzelf niet verkeerd. We hebben dat ook nodig voor slimme oplossingen als je de zorg voor de toekomst houdbaar wilt houden. Maar binnen grenzen", zegt Sterk.

Als zorgbedrijven niet voldoen aan het openbaar maken van hun financiën dan worden hun winstuitkeringen verboden. In het uiterste geval raken ze hun vergunning kwijt. Failliet gaan of het bedrijf opheffen is geen manier meer om onder verplichtingen uit te komen. De bestuurders blijven verantwoordelijk.

De regels worden voor alle zorgaanbieders hetzelfde zodat ontwijkconstructies niet meer aantrekkelijk zijn. Of in de Tweede Kamer voldoende steun is, is nog niet duidelijk. Sterk hoopt op snelle goedkeuring zodat de regels in de loop van 2027 gaan gelden.