Criminelen krijgen steeds meer invloed in wijken, maar ook op besluitvorming, terwijl de controle en het zicht vanuit de overheid juist langzaam afnemen. Dat blijkt uit een rapport van het Strategisch Kenniscentrum Ondermijnende Criminaliteit dat in handen is van de NOS.

Er ontstaat een parallelle en verweven economie in Nederland, waarbij criminaliteit zich nestelt in het vastgoed, het transport, de zorg, horeca en detailhandel. Door deze ontwikkeling kan een riskante situatie ontstaan, vreest het onderzoeksbureau. "Het grote gevaar is dat er een staat binnen een staat ontstaat."

"Net als betonrot baant de ondermijnende criminaliteit zich een weg naar binnen: vaak onzichtbaar. Maar ondertussen tast het sluipenderwijs de dragende structuren van de samenleving aan." Omdat de overheid de grip dreigt te verliezen op de georganiseerde criminaliteit komt het kenniscentrum met tal van adviezen.

Zo zouden gemeenten het eerste recht moeten krijgen om vastgoed te kopen in aangewezen buurten. Met dit nieuwe voorkeursrecht kunnen ze ingrijpen voordat panden opnieuw in handen vallen van malafide verhuurders of investeerders. Verder wordt geadviseerd om te voorkomen dat niet-integere medewerkers in de publieke sector makkelijk van baan naar baan kunnen gaan.

Afname van het gezag

Verder zou de overheid een aanpak moeten ontwikkelen om cryptovaluta op te sporen en moet het makkelijker worden om waardevolle spullen en vermogen met een criminele herkomst sneller af te pakken, ook zonder veroordeling.

Uit onderzoek blijkt dat 34 procent van de criminele organisaties meer dan tien jaar actief is, en in staat is om hun invloed en macht te behouden. Opvallend is ook dat het kenniscentrum wijst op de gevaren van het dalende vertrouwen in overheid.

"Het kan gepaard gaan met een afname van de bereidheid om regels na te leven of misstanden te melden. Een afname van het gezag van de overheid en een afname van sociale controle." Criminele organisaties kunnen daar goed in gedijen.

Kwetsbare ondernemers

Er zijn aanwijzingen dat criminele organisaties alternatieven aanbieden voor maatschappelijke voorzieningen, zoals doktersrecepten, behoefte aan woonruimte of bescherming. Wanneer burgers op zo'n aanbod ingaan worden ze steeds afhankelijker.

Een voorbeeld dat wordt genoemd is tijdens de overstromingen in Valkenburg in 2021. De hulp vanuit de overheid kwam niet goed op gang. Horecaondernemers die in geldnood kwamen kregen in plaats daarvan financiële hulp aangeboden vanuit het criminele milieu. "Daarna benaderen criminelen kwetsbare ondernemers om hun geld wit te wassen, drugshandel te faciliteren of vergaderruimte beschikbaar te stellen."

Grootschalige werving

De overheid moet ook meer aandacht hebben voor de bescherming van jongeren.
"Jongeren zijn voor criminele organisaties goedkope, vervangbare arbeidskrachten binnen een illegale economie die voortdurend op zoek is naar nieuw 'personeel'. Daarbij lopen jongeren bij aanhouding juridisch minder risico."

Platforms als Snapchat faciliteren grootschalige werving door in groepen met tienduizenden jongeren aanbiedingen te doen om 'klusjes' uit te voeren. Dat vergroot de schaal en snelheid waarmee jongeren kunnen worden bereikt en beïnvloed.

Het onderzoek van het Strategisch Kenniscentrum Ondermijnende Criminaliteit is gedaan in opdracht van de overheid, het ministerie van Justitie en Veiligheid, om zicht te krijgen op de effecten van criminaliteit op de samenleving. Aan het onderzoek is ruim twee jaar gewerkt.

Op platform X ontvangen landelijke politici veel meer bedreigingen en haatberichten dan bekend is bij justitie. Haagse politici maakten vorig jaar 493 keer melding van bedreiging en opruiing, terwijl de Volkskrant alleen al over een week honderden van zulke berichten vond op het platform dat sinds 2022 in handen is van techmiljardair Elon Musk.

Om het politieke debat op X in kaart te brengen onderzocht de Volkskrant ruim 80.000 berichten die in de week voorafgaand aan de Tweede Kamerverkiezingen werden geplaatst als reactie op landelijke politici en partijen. Daarvan waren er ruim 22.000 gericht op het kleineren, vernederen, intimideren of bedreigen van hen of anderen, concludeert de krant.

Van die berichten bevatten er naar schatting 5000 tot 7000 strafbare beledigingen of groepsbeledigingen. Daarbij gaat het om scheldpartijen, nazi-vergelijkingen of beledigende uitspraken over vrouwen, lhbti'ers, moslims of joden. Zevenhonderd van de berichten vallen in zwaardere strafbare categorieën, zoals bedreiging (112 keer), opruiing (150) en haatzaaien (428).

Die berichten zijn gericht aan politici van bijna alle partijen. VVD'ers krijgen op X bijna net zoveel negatieve berichten als politici van D66 of GroenLinks-PvdA, concludeert de krant.

VVD-fractievoorzitter Brekelmans, voorheen minister van Defensie, ontving in de verkiezingsweek van alle politici het hoogste percentage negatieve reacties op X. Alleen vertegenwoordigers van PVV, FVD en BBB kregen op het platform in meerderheid positieve reacties.

Topje van de ijsberg

Van alle strafbare berichten bereikt alleen het topje van de ijsberg door aangifte justitie. "Op jaarbasis gaat het dus misschien wel over vele duizenden bedreigingen", concludeert officier van justitie Fridolijn Kuipers.

Op die aantallen heeft justitie geen zicht, want er is in Nederland geen organisatie die de sociale media van politici controleert op strafbare uitingen. Aangiftes zijn de enige graadmeter.

Landelijke politici zijn allang gestopt met het lezen van de reacties onder hun berichten op X, geven ze aan tegenover de Volkskrant. Soms bereikt een reactie hen via een bezorgd familielid, maar de reacties die de krant aan de Kamerleden voorlegde zijn voor hen veelal nieuw. Ook de omvang verrast hen. Een aantal van hen deed na het gesprek met de krant alsnog aangifte, iets wat het Openbaar Ministerie (OM) aanmoedigt.

X onder Musk

Sinds Musks overname van Twitter, een kleine vier jaar geleden, is het platform ingrijpend veranderd. Als nieuwe eigenaar ontsloeg de techmiljardair duizenden medewerkers en schrapte hij de moderatie van berichten bijna volledig.

Inzicht in de algoritmes die bepalen welke berichten gebruikers te zien krijgen geeft hij niet, van Europese regelgeving trekt hij zich weinig aan. Een AI-bot op X die op verzoek van gebruikers halfnaakte beelden van minderjarigen kon genereren stuitte eerder dit jaar op internationaal protest.

In verreweg de meeste gevallen beoordeelde het OM gemelde bedreigingen als strafbaar: vorig jaar in 356 van de 493 gevallen. Die aantallen gaan over alle sociale media, maar verreweg de meeste meldingen kwamen binnen over X.

Vaak besloot het OM daarna overigens niet tot vervolging, omdat het de verdachten niet kon identificeren. Door X geweigerde verzoeken van Nederlandse opsporingsdiensten lieten zaken ook vaak vastlopen.

Stoppen ligt lastig

Toch blijven landelijke politici het platform gretig gebruiken. Van de 150 Kamerleden zijn er 117 actief op X, en achttien Kamerleden hebben een afgeschermd of slapend account, turfde de Volkskrant.

Alle 28 bewindspersonen van het kabinet-Jetten hebben op X een overheidsaccount. De premier benadrukt in een reactie dat hij regelmatig aangifte doet van bedreigingen op sociale media aan zijn adres. Maar hij zegt ook niet meer alle reacties te lezen.

Stoppen op het sinds 2022 rigoureus veranderde platform is voor veel politici lastig. Vóór de overname van Musk is het gebruik van de korteberichtendienst enorm ingesleten in Den Haag. Politici plaatsen er hun hapklare reacties op nieuwsontwikkelingen, en journalisten weten die berichten te vinden. Politici zien geen geschikt alternatief en willen dat hun geluid ook, of juist, op X is terug te vinden, bij wijze van tegengas.

Volt koos er begin vorig jaar als eerste Nederlandse politieke partij voor X te verlaten, maar kreeg weinig bijval. GroenLinks-PvdA liet de Volkskrant kort voor publicatie weten nu ook te zijn gestopt. VVD-fractievoorzitter Brekelmans staat er anders in. "Zo lang ergens een kritische massa is om je boodschap te verspreiden en om informatie op te halen, is dat waar we het mee te doen hebben", zegt hij.

Marjan Minnesma, die met haar stichting Urgenda de eerste succesvolle klimaatrechtszaak tegen een nationale overheid voerde, is overleden. Dat heeft de duurzaamheidsorganisatie waarvan zij medeoprichter en directeur was bekendgemaakt. De 59-jarige Minnesma overleed aan de gevolgen van borstkanker.

"Ze was een inspiratiebron voor de gehele duurzaamheidswereld", staat in een verklaring van haar organisatie. "Met Marjan verliezen we een ondernemende visionair die met tomeloze energie, visie en passie haar leven succesvol heeft gewijd aan de energietransitie, beter klimaatbeleid en verduurzaming van de landbouw."

In 2013 stapte Minnesma namens het destijds onbekende Urgenda naar de rechtbank in Den Haag. Ze eiste van de Nederlandse Staat een ambitieuzer klimaatbeleid. Tot veler verrassing won Urgenda de zaak in 2015. Ze schreef daarmee geschiedenis en werd wereldnieuws: de Urgenda-zaak was het startschot voor tientallen rechtszaken wereldwijd waarbij burgers en organisaties meer klimaatactie eisten van landen en bedrijven.

Vorig jaar hoorde Minnesma dat ze niet lang meer te leven had. Ze besloot een interview aan Nieuwsuur te geven, onder de voorwaarde dat het gesprek nog niet zou worden uitgezonden. Over de klimaatzaak zegt ze in het interview: "Toen wij die zaak wonnen, kregen we telefoontjes van over de hele wereld, huilende mensen: 'Nu heb ik weer hoop en durf ik weer verder te gaan".

Beloofd

De zaak draaide om de vraag of de overheid mensenrechten schendt als zij burgers niet genoeg beschermt tegen de gevaren van klimaatverandering. De rechter oordeelde dat de Nederlandse overheid zijn zorgplicht schond en de uitstoot van broeikasgassen met minimaal 25 procent moest reduceren (in 2020).

Er was ook kritiek op het vonnis: ging de rechter hier niet op de stoel van de politiek zitten? Nederland moest vanwege het Urgenda-vonnis voor 2 tot 5 miljard euro extra klimaatmaatregelen nemen. Toch bekrachtigde in 2019 de Hoge Raad het vonnis.

Zelf zei Minnesma over de kritiek in het gesprek met Nieuwsuur: "Het dwingt staten om te gaan doen wat ze hadden beloofd. En nu zijn heel veel politici boos, want 'we worden gehouden aan wat we hebben beloofd'. Maar mij lijkt dat vrij normaal in een rechtstaat."

Nieuwsuur interviewde Minnesma in januari 2025, toen ze wist dat ze terminaal ziek was:

In eigen land groeide Minnesma door de rechtszaak uit tot een van de invloedrijkste stemmen op het gebied van klimaatbeleid en energietransitie. Urgenda publiceerde tal van rapporten en adviezen over minder afhankelijkheid van fossiele energie. Minnesma stond drie jaar op rij (2011, 2012 en 2013) op de eerste plaats in de Duurzame 100, een ranglijst van dagblad Trouw.

De grote bekendheid van Urgenda was eigenlijk atypisch. De duurzaamheidsorganisatie was voor de baanbrekende rechtszaak vooral bezig met praktische oplossingen om de overgang van fossiele naar duurzame energie te versnellen. Zo haalde Minnesma in 2010 eigenhandig een eerste partij van 50.000 zonnepanelen uit China naar Nederland. Via een collectieve inkoopactie kochten duizenden huishoudens zonnepanelen.

De actie drukte de prijs voor zonnepanelen en versnelde zo mede de doorbraak van zonnestroom op daken. Minnesma zette los van Urgenda ook een apart bedrijf op dat huizenbezitters hielp met isoleren en de aanschaf van een warmtepomp.

Internationaal voorbeeld

In 2022 ontving Minnesma de internationale Goldman Environmental Prize, ook wel de groene Nobelprijs genoemd. In het rapport schreef de jury: "Met volhardend leiderschap en een strategische, jarenlange inzet bracht Marjan Minnesma burgers, wetenschappers en juristen samen om de Nederlandse staat met succes tot actie te dwingen; haar vasthoudendheid en duidelijke koers maakten van een ogenschijnlijk onhaalbare klimaatdoelstelling een afdwingbare verplichting en een internationaal voorbeeld."

Anderhalf jaar geleden hoorde Minnesma dat ze ongeneeslijk ziek was. Ze koos ervoor de diagnose niet met de buitenwereld te delen en zoveel mogelijk door te werken, tot begin deze maand.

Minnesma overleed vrijdag in haar woonplaats Noord-Beemster. Urgenda heeft een condoleanceregister geopend.

Premier Jetten spreekt over een "asielcrisis" en is hiermee de eerste van zijn kabinet die het woord in de mond neemt. Hij deed dat op zijn wekelijkse persconferentie naar aanleiding van een vraag uit de zaal.

"Ik denk ook dat het een asielcrisis ís als je om half elf 's avonds nog aan de telefoon hangt om te kijken of je mensen ergens in een sporthal kunt laten slapen." Hij noemt dat geen normale situatie.

Dat Jetten nu over een asielcrisis spreekt, heeft juridisch overigens geen betekenis. Als een kabinet officieel een crisis uitroept, zou het ingrijpende maatregelen kunnen nemen. Dat is nu niet het geval.

'Het is gewoon een bende'

Jetten verzuchtte vervolgens dat hij "een beetje moe" wordt van "woordspelletjes". Het maakt volgens hem niet uit hoe de huidige situatie rond de asielproblematiek wordt genoemd. "Het is gewoon een bende."

Hij vindt het erg dat mensen voor aanmeldcentrum Ter Apel in het gras moeten slapen vanwege te weinig plekken, dat asielzoekers in noodopvanglocaties moeten slapen en dat statushouders veel te lang moeten wachten op woonruimte. "We moeten het oplossen", zegt Jetten op de vele vragen van de pers.

Er zijn nu acute problemen met de opvang, omdat er om tal van redenen minder plekken worden aangeboden in gemeenten. Sommige gemeenten doen al meer dan andere dorpen of steden en vinden het de hoogste tijd dat weigerachtige gemeenten ook hun deel leveren, zoals in de spreidingswet staat. "Ik heb er zeker begrip voor dat sommige gemeenten nu zeggen: kom niet bij mij aankloppen", aldus Jetten.

Geen noodopvang, wel klein azc

Andere gemeenten willen geen noodopvang, maar wel een kleinschalig asielzoekerscentrum waar meteen taal- en inburgeringscursussen worden gegeven. Daar zegt Jetten ook begrip voor te hebben. En bij sommige gemeenten is het protest zo groot en gewelddadig dat de komst van asielzoekers extra ingewikkeld is.

Jetten veroordeelt opnieuw het optreden van deze geweldplegers en heeft deze week met de leiding van het Openbaar Ministerie gesproken over het "stevig bestraffen van deze relschoppers".

Hij weerspreekt dat hij als premier te weinig actief betrokken is bij het oplossen van de huidige problemen met de asielopvang, onder meer omdat hij in de week van de stevige rellen het Caribisch deel van Nederland bezocht. Minister Van den Brink van Migratie en Asiel was druk aan het werk, ook in de Tweede en Eerste Kamer, om snel strengere asielwetten in te voeren. Jetten wilde niet in de weg lopen en heeft wel veel gebeld.

Vliegende teams

Afgelopen maandag was er ook een speciaal overleg in het Catshuis over extra steun waar gemeenten behoefte aan hadden vanwege de toenemende onrust en intimidatie. Er komen nu vliegende teams van specialisten die gemeenten gaan helpen om opvanglocaties te regelen. Bewoners willen zich niet overvallen voelen en niet alle gemeenten hebben de kennis in huis om via goede communicatie en overleg vooraf draagvlak te creëren.

Ook heeft Jetten deze week, net als asielminister Van den Brink, verschillende burgemeesters gebeld om te kijken of er op korte termijn meer noodopvang geregeld kan worden. Ook hoopt hij dat de nieuwe strengere asielwetten snel door het parlement worden aangenomen, waardoor er meer gedaan kan worden aan de instroom en het uitzetten van ongewenste vreemdelingen.

Volgende week dinsdag debatteert de Tweede Kamer opnieuw over de problemen rondom de asielopvang, de weerstand in gemeenten en de situatie in Ter Apel.

Opnieuw was het een week waarin het kabinet worstelde met de asielopvang. Opvangcentrum Ter Apel is vol, waardoor er mensen buiten op het gras sliepen. Toch wilde Minister Van den Brink van Asiel niet van een crisis spreken.

Intussen zette Gidi Markuszower de boel verder op scherp met uitspraken over Palestijnse asielzoekers en had hij het ook over omvolking. Wat voor impact hebben deze uitspraken op de politiek en de asielopvang?

En dan benoemde voorzitter Duisenberg van de Algemene Rekenkamer ook nog dat er een opvallend gebrek aan vooruitgang heerst en Nederland stilstaat. Hoe gaat kabinet-Jetten Nederland weer in beweging krijgen?

De Stemming

Deze aflevering van De Stemming van Vullings en De Rooy is hier te beluisteren bij NPO Luister

Daar vind je ook alle vorige afleveringen. Net als bij alle andere bekende podcastkanalen.

Over deze podcast

Politiek journalisten Joost Vullings (EenVandaag, AVROTROS) en Marleen de Rooy (NOS) nemen elke vrijdag de Haagse week door, met scherpe analyses, geruchten en voorspellingen. Wil je reageren? Mail dan naar destemming@nos.nl.

Minister Van Weel wil dat er ook in Nederland een wet komt die partners het recht geeft te checken of hun partner een gewelddadig verleden heeft. Hij hoopt volgend jaar met een concreet voorstel te komen, zegt hij naar aanleiding van onderzoek naar de Britse wet Clare's Law.

Clare's Law is genoemd naar Clare Wood, een 36-jarige vrouw uit Yorkshire die in 2009 door haar ex-partner werd vermoord. De politie wist dat de man een gewelddadig verleden had, maar zij was daar niet van op de hoogte.

De wet geeft burgers in Groot-Brittannië het recht om informatie over hun partner op te vragen. Daarnaast kan de Britse politie vrouwen ook proactief waarschuwen als zij weet dat hun partner eerder gewelddadig was.

Haken en ogen

Nederlandse juristen hebben voor Van Weel onderzocht of het mogelijk is een Nederlandse variant van Clare's Law in te voeren. Daar zitten nog wel wat haken en ogen aan, stellen zij in hun onderzoek dat vandaag naar de Tweede Kamer is verstuurd.

Zo kan dit soort wetgeving botsen met de privacyregels en moeten politiemedewerkers goed weten hoe ze met aanvragen om moeten gaan. Er moet ook voldoende hulp zijn voor vrouwen die de informatie hebben opgevraagd.

1,3 miljoen meldingen per jaar'

Toch is de minister van Justitie en Veiligheid naar eigen zeggen enorm gemotiveerd om ermee aan de slag te gaan. Hij zegt dat er 1,3 miljoen meldingen per jaar zijn van vrouwen die slachtoffer zijn van geweld,

"Ik denk dat die wet meerwaarde heeft. Elke kans om een vrouw te beschermen tegen een gewelddadige partner, moeten we grijpen. En we zien vaak dat als mensen in één relatie geweld gebruiken, ze dat vaker doen."

Het kabinet is bereid de plannen uit het regeerakkoord over de sociale zekerheid aan te passen. Maar vakbonden en werkgevers moeten dan wel meedenken over hoe de AOW, WW en WIA in de toekomst betaalbaar kunnen blijven, zei premier Jetten op zijn wekelijkse persconferentie.

"Het overleg met vakbonden en werkgeversorganisaties over een sociaal akkoord is van belang voor iedereen in Nederland", zegt Jetten. Hij hoopt de partijen volgende week met een 'openingsvoorstel' aan de onderhandelingstafel te krijgen. Maar de bezuiniging van 6,5 miljard euro op de sociale zekerheid is nog steeds "waar het kabinet naar streeft".

Werkgeversorganisatie VNO-NCW heeft zich, na de vakbonden, vandaag ook uitgesproken tegen die bezuiniging. De werkgevers vinden dat andere zaken prioriteit hebben zoals de economische groei, het volle stroomnet en de oplopende inflatie.

De hervorming van de sociale zekerheid is gezien het belang voor het bedrijfsleven wel bespreekbaar, zegt voorzitter Van Oostrom van VNO-NCW. Maar dan niet met een vooraf ingeboekte bezuiniging. De werkgeversorganisatie wil hiermee het grootste bezwaar van de vakbonden wegnemen om aan tafel te komen.

Steun in de rug

Minister Vijlbrief van Sociale Zaken ziet het signaal van de werkgevers als steun in de rug. Zij zijn in ieder geval bereid inhoudelijk te praten. En door de kant te kiezen van de vakbonden bieden de werkgevers hun in feite een opening om toch aan tafel te komen.

De vakbonden willen vooralsnog pas met het kabinet praten als de bezuiniging van 6,5 miljard op de sociale zekerheid definitief wordt geschrapt. Zij geven het kabinet tot het eind van de maand. De eerste actie staat al met potlood in de agenda: een staking bij het openbaar vervoer op 24 juni.

Vijlbrief puzzelt dit weekend nog door op de brief met het voorstel van het kabinet aan de vakbonden en de werkgevers. Hij noemt de WIA een van de grote problemen van Nederland.

Wereldeconomie

"Die problemen wachten niet", zegt hij. "Mijn vak is om mensen met elkaar te laten praten: waar zitten de compromissen. Ik zie mogelijkheden de partijen aan tafel te krijgen en constructief te gaan praten."

Jetten wijst op de onzekere situatie in de wereld en de wereldeconomie door de oorlog in Iran, die vraagt om een andere aanpak dan toen het regeerakkoord werd gesloten. Het kabinet wil daarom "een beetje tempo". Nog voor de zomer wil hij principeafspraken over een sociaal akkoord maken.

Afspraken over de arbeidsmarkt en een competitieve economie zijn in ieders belang, zegt hij. "Als je niet durft te hervormen dan gaan we vanaf 2030 met zijn allen de rekening betalen."

Het kabinet werkt aan een handelsverbod voor Israëlische producten uit illegale nederzettingen in de bezette Palestijnse gebieden en de Syrische Golanhoogte. Het vraagt een spoedadvies aan de Raad van State, om het daarna zo snel mogelijk in te voeren.

De Tweede Kamer vroeg vorig jaar om een Nederlands importverbod uit de nederzettingen. Het kabinet heeft herhaaldelijk gepleit voor een Europees verbod, maar daarvoor is onder de lidstaten onvoldoende steun.

De ministerraad is het er vandaag over eens geworden dat er inderdaad een handelsverbod moet komen. Het moet drie jaar gaan duren. "Zo willen we voorkomen dat we als Nederlandse samenleving met onze economische activiteiten bijdragen aan een onrechtmatige bezetting en het in stand houden van illegale nederzettingen", zei premier Jetten op zijn persconferentie na afloop.

'Grote zorgen'

De ministers Berendsen (Buitenlandse Zaken) en Sjoerdma (Buitenlandse Handel) uiten in een brief aan de Tweede Kamer hun "grote zorgen" over de situatie in de bezette gebieden. Ze stellen dat die in strijd is met het internationaal recht.

"De uitbreiding van illegale nederzettingen en excessief geweld door kolonisten zorgen voor een steeds verder verslechterende situatie, waarbij een tweestatenoplossing steeds verder weg komt te liggen", stellen ze.

De twee bewindspersonen hebben de "doelmatigheid, doeltreffendheid, proportionaliteit, uitvoerbaarheid en regeldruk van de maatregel zorgvuldig gewogen". Ze vrezen wel "dat de handhaving van de maatregelen tegen grenzen aan zal lopen".

Tweestatenoplossing

Met de maatregel wordt niet alleen de import, maar ook de tussenhandel in goederen uit de nederzettingen verboden. Ook Nederlandse bedrijven in het buitenland moeten zich eraan houden.

Premier Jetten benadrukt dat het kabinet naast het handelsverbod blijft werken "aan aanvullende sancties tegen gewelddadige kolonisten enerzijds en terreurorganisatie Hamas anderzijds". Het Nederlandse kabinet blijft een tweestatenoplossing zien "als enige weg naar duurzame vrede".

De nieuwe motorrijtuigenbelasting voor vrachtwagens, de zogenoemde vrachtwagenheffing, wordt tot 1 januari 2027 verlaagd. Het scheelt de sector een uitgavepost van 80 miljoen euro.

Het kabinet neemt deze maatregel omdat een meerderheid in de Tweede Kamer de transportsector wil steunen vanwege de hoge brandstofprijzen door de oorlogssituatie in het Midden-Oosten.

De heffing gaat in op 1 juli. Dan moet op bijna alle snelwegen en een aantal andere wegen voortaan een heffing per gereden kilometer worden betaald. Het tarief hangt af van hoeveel CO2 de vrachtwagen uitstoot.

Tolkastjes

De tijdelijke verlaging van het tarief is om praktische redenen niet al per 1 juli van kracht, maar gaat op 1 september in. De ICT en de tolkastjes die het aantal gereden kilometers registreren kunnen niet eerder worden aangepast.

De transportsector wilde het liefst een accijnsverlaging op brandstoffen, maar daar was geen meerderheid voor in de Kamer.

Het treinabonnement waarmee mensen deze zomer goedkoper kunnen reizen, moet vanaf 21 juni tot 1 september gaan gelden. Dat is korter dan de drie maanden die in het oorspronkelijke plan stonden.

Met het abonnement kunnen mensen voor 49 euro per maand onbeperkt reizen met de trein in de daluren en weekenden. Het gaat om het abonnement 'flex dal vrij', dat normaal bij de NS bijna 128 euro per maand kost.

Het 'klimaatticket' was een grote wens van GroenLinks-PvdA. De partij hoopt dat meer mensen de trein nemen in plaats van de auto. Ook moet het, gezien de hoge brandstofprijzen, betaalbaarder worden voor mensen om deze zomer een dagje weg te gaan.

Radioactief afval

Het kabinet wil maximaal 118 miljoen euro aan het abonnement uitgeven. Dat betekent ook dat er een maximaal aantal mensen is dat er gebruik van kan maken. Of dat ook gaat gebeuren, is volgens het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat moeilijk in te schatten.

Het geld wordt gehaald uit het Mobiliteitsfonds, zo wordt er bezuinigd op onderzoek naar de berging van radioactief afval. Ook komt een deel uit het Klimaat- en energiefonds.

"Reizen met het openbaar vervoer is goed voor het tegengaan van de uitstoot", zegt minister Van Veldhoven (Klimaat). "Er zat al geld in het Klimaatfonds voor maatregelen op het gebied van treinen en schone auto's. Dus daarom past het ook bij deze toepassing."

De Eerste en Tweede Kamer moeten nog instemmen met het plan. Staatssecretaris Bertram (Infrastructuur) vraagt ze dat met spoed te doen, omdat anders 21 juni niet gehaald kan worden.

Het kabinet is ook nog bezig om een goedkoper OV-abonnement voor de lange termijn te ontwikkelen. Daarmee worden ook de resultaten van dit 'klimaatticket' meegenomen.

Minister Bart van den Brink van Asiel en Migratie gaat gemeenten die onvoldoende asielzoekers opvangen vanaf volgende week op de vingers tikken. Die gemeenten moeten aan de minister op het ministerie komen uitleggen waarom ze hun zaken niet op orde hebben.

Op dit moment halen 250 van de 342 gemeenten in Nederland de doelstelling van de spreidingswet nog niet. Dat is de wet die de verdeling van asielzoekers over het land regelt. De extra opvang van asielzoekers leidde de afgelopen weken op verschillende plaatsen tot demonstraties en rellen.

Politiek duider Arjan Noorlander:

"De uitvoering van de spreidingswet heeft geleid tot hoogoplopende discussies, ook tussen het ministerie van Asiel en Immigratie en de gemeenten. De gemeenten moeten in principe voor 1 januari voldoen aan een bij de spreidingswet vastgelegd aantal opvangplekken.

De discussie tussen ministerie en gemeenten gaat vaak over welke plekken meetellen voor het halen van de doelstellingen. Kortdurende (nood)opvang of bijvoorbeeld de opvang van Oekraïners wordt door het ministerie niet gezien als de permanente opvanglocaties die er, volgens de spreidingswet, wel moeten komen. Alleen de tijdelijke opvangplekken die na 1 januari 2027 nog open zijn worden meegeteld. In een aantal gemeenten stopt de opvang eerder.

In gesprek met het ministerie kan er, in incidentele gevallen, uiteindelijk worden afgeweken van die taakstelling, maar op dit moment zijn veruit de meeste gemeenten nog niet "klaar voor de spreidingswet". In heel Nederland zijn er voor het einde van het jaar ongeveer 40.000 extra bedden voor asielzoekers nodig.

Het ministerie beoordeelt of de gemeenten de doelstelling wel gaan halen aan de hand van de cijfers die het COA heeft over het aantal opvangplekken. Dat zijn de cijfers (van 20 mei jl.) die wij hieronder hebben gepubliceerd. Daarmee is dit ook een momentopname, gemeenten hebben nog ruim een half jaar de tijd om uiteindelijk wel aan de spreidingswet te voldoen."

In onderstaande interactieve kaart is te zien hoeveel asielzoekers gemeenten op dit moment kunnen opvangen en hoeveel ze er eventueel nog tekortkomen. Klik op je gemeente om te zien hoe het er voor staat:

In totaal voldoen 92 gemeenten nu aan de taakstelling uit de spreidingswet, die aan het eind van het jaar gehaald moet zijn. Zo moet de gemeente Westerwolde, waar aanmeldlocatie Ter Apel ligt, volgens de wet 124 asielzoekers opvangen. Maar er is daar nu al plek voor veel meer asielzoekers: 2279 bedden.

De gemeente Stadskanaal ving voor de nacht van woensdag op donderdag op het laatste moment nog mensen op voor wie geen plek was in Ter Apel. Ook Stadskanaal heeft al een veel grotere opvangcapaciteit dan strikt noodzakelijk. De gemeente moet volgens de spreidingswet vanaf volgend jaar 127 plekken beschikbaar hebben, het zijn er nu al 472.

Tekort van veertigduizend opvangplekken

Maar de meeste andere gemeenten doen nog te weinig of zelfs helemaal niks: op dit moment halen 250 gemeenten de doelstelling niet. Veel daarvan hebben nog geen enkel permanent asielcentrum. Zo moet Groningen 898 asielzoekers opvangen, maar komt nu maar net tot de helft. Er moeten nog honderden plekken bij. Tilburg moet zelfs nog 728 opvangplekken vinden.

Veel burgemeesters zeggen dat ze hun uiterste best doen en al wel noodopvangplekken beschikbaar stellen. Toch is dat volgens het ministerie in veel gevallen onvoldoende. Omdat voldoende permanente plekken in het hele land er juist voor moeten zorgen dat de vaak dure en ondermaatse noodopvang niet langer nodig is. In totaal moeten gemeenten vóór 2027 nog ruim veertigduizend opvangplekken regelen.

Aanvulling

In de eerdere versie van de interactieve kaart stond de titel: 'Opvang vluchtelingen per gemeente.' Dat moet uiteraard zijn: 'Opvang asielzoekers per gemeente.'

Twee van de asielmaatregelen die onlangs in de Eerste Kamer werden weggestemd zijn door de Tweede Kamer snel terug op de agenda gezet: het sneller terugsturen van criminele asielzoekers en het afschaffen van dwangsommen voor de IND bij te lange asielaanvraagprocedures.

Bij een debat over wetgeving over het opsluiten van asielzoekers die overlast geven werden ze toegevoegd als amendementen bij de wet.

De maatregelen waren onderdeel van eerdere wetten, maar een paar weken geleden werd één van de twee strenge asielwetten van voormalig asielminister Faber (PVV) weggestemd in de Eerste Kamer.

Daarop zei het kabinet al snel met nieuwe voorstellen te komen. Minister Van den Brink kwam daarna met een voorstel om vreemdelingen sneller ongewenst te verklaren. Vandaag voegt de Tweede Kamer daar voorstellen aan toen om overlastgevende asielzoekers sneller op te sluiten en de dwangsommen voor de IND af te schaffen.

Dwangsommen IND weg

SGP, JA21, VVD en de ChristenUnie hebben daartoe een kleine wetswijziging voorgesteld die regelt dat geen dwangsommen meer worden opgelegd als een asielprocedure te lang duurt.

GroenLinks-PvdA is tegen het verdwijnen van de dwangsommen. Kamerlid Westerveld vindt dat er op die manier geen stok achter de deur meer is om mensen te beschermen tegen een "machtige overheid".

Het strafbaar stellen van het in Nederland blijven zonder geldige papieren of van het "helpen onderduiken" van deze mensen wordt niet in de nieuwe wetten opgenomen.

De Tweede en Eerste Kamer stemden eerder wel in met het tweestatusstelsel, dat een onderscheid maakt tussen mensen die gevaar lopen vanwege hun etniciteit, geaardheid of religie, en mensen die vluchten voor oorlog en (natuur)geweld.

Binnenkort gaat ook het Europese migratiepact in werking, waarin onder meer staat dat migranten sneller naar hun land van herkomst of een ander veilig land moeten als ze geen recht hebben op verblijf in de EU.

Debat asielonrust verschoven

De Kamer zou ook debatteren over de onrust in gemeenten bij de komst van azc's. De afgelopen weken vonden er op meerdere plekken rellen en ongeregeldheden plaats tijdens demonstraties tegen de opvang van asielzoekers. De VNG sprak van "vormen van terreur en intimidatie". Burgemeesters riepen de landelijke politiek op achter hen te staan en geen tegenstrijdige signalen over de spreidingswet te geven, die de verdeling van opvang over het land moet regelen.

Dit debat is door de Kamer naar dinsdag verplaatst omdat de vergaderagenda vandaag vol was en het heel laat dreigde te worden.

Hoogleraar virologie Marion Koopmans en oud-minister voor Medische Zorg Bruno Bruins zijn de eerste getuigen van parlementaire enquêtecommissie Corona. De enquêtecommissie met Kamerleden ondervraagt de twee volgende week vrijdag over het begin van de pandemie.

In totaal zijn er 51 ondervragingen gepland waarvoor 47 mensen worden opgeroepen. Sommigen worden dus twee keer gehoord, maakte voorzitter Daan de Kort bekend op een persconferentie.

Doel van de parlementaire enquête is om de besluitvorming rond het coronabeleid en -maatregelen te onderzoeken. Daarbij wil de Tweede Kamer kijken naar de rol van het kabinet, het parlement en andere betrokken instanties, adviseurs en experts.

'18 miljoen verhalen'

Tijdens de coronacrisis tussen 2020 en 2022 zijn in Nederland tienduizenden mensen overleden. Miljoenen mensen raakten besmet met het virus en maatregelen raakten iedereen. "Corona kent 18 miljoen verhalen", aldus voorzitter De Kort.

Hij benadrukt dat de commissie vooral lessen wil trekken. "De vraag is niet óf, maar wanneer er weer een pandemie plaatsvindt", zegt het Kamerlid. "Het is ons doel om beter voorbereid te zijn bij een volgende pandemie." Ook hoopt hij dat er lessen te leren zijn voor andersoortige crises als sabotage of een watersnood. "Je weet niet wat er op ons af komt."

Rutte, De Jonge, Grapperhaus

De commissie heeft nog niet de hele lijst met getuigen openbaargemaakt, maar laat wel weten dat in ieder geval de toenmalig premier Mark Rutte en oud-ministers Hugo de Jonge (Volksgezondheid) en Ferd Grapperhaus (Justitie) zijn opgeroepen. Ook Mona Keijzer is gevraagd. Zij werd ontslagen als staatssecretaris in 2021 omdat zij kritiek uitte op het coronatoegangsbewijs.

Verder heeft oud-directeur van het RIVM en voorzitter van het Outbreak Management Team, Jaap van Dissel een uitnodiging gekregen. Daarnaast zijn oud-Kamerleden Klaas Dijkhoff (VVD) en Fleur Agema (PVV) uitgenodigd, net als criticus van het coronabeleid Maurice de Hond. De complete namenlijst wordt per week bekendgemaakt.

In negen verhoorweken wil de commissies de volgende thema's aan bod laten komen:

De thema's

De laatste twee thema's komen na het zomerreces, vanaf eind augustus, aan bod.

In november 2021 besloot de Tweede Kamer tot dit zware parlementaire middel om te kijken naar ingrijpende besluiten, zoals de lockdowns, de sluiting van scholen, de avondklok, de mondkapjesplicht en het coronatoegangsbewijs.

Coronasteun aan bedrijven, waar vele miljarden euro's aan zijn uitgegeven door het kabinet, is dus geen onderdeel van het onderzoek. "Je bent beperkt in wat je kan onderzoeken", zegt De Kort daarover. "Je moet focus aanbrengen."

Minister Bruins, die volgende week wordt verhoord, maakte in februari 2020 live op tv bekend dat er iemand met corona in Nederland was:

De Onderzoeksraad voor Veiligheid trok eerder harde conclusies over het coronabeleid. Zo oordeelde de raad dat het kabinet niet voorbereid was op een pandemie en dat er volop werd geïmproviseerd.

De commissie, die de afgelopen jaren een aantal keer van samenstelling is gewisseld, bestaat uit voorzitter De Kort (VVD), ondervoorzitter Songül Mutluer (GroenLinks-PvdA), Dion Huidekooper (D66), André Poortman (CDA) en Annelotte Lammers (Groep Markuszower).

Ruim 1 miljoen documenten

De openbare verhoren zijn het sluitstuk van de onderzoeksfase. Commissieleden hebben al tientallen besloten gesprekken gevoerd met betrokkenen, ze hebben werkbezoeken afgelegd en volgens De Kort "meer dan 1 miljoen" documenten bestudeerd.

Voor sommige documenten heeft de commissie "strijd moeten leveren", zei De Kort vandaag. Er was volgens hem "een verschil van inzicht" met het kabinet over welke stukken "al dan niet gelakt" geleverd konden worden. De Raad van State moest eraan te pas komen en stelde de commissie "grotendeels" in het gelijk.

De Kort zegt tevreden te zijn met wat de commissie heeft ontvangen. Maar: "Je weet nooit wat je niet weet."

De verwachting van de commissie is het eindverslag begin 2027 af zal zijn.

Vijftiende enquête sinds WO II

Een parlementaire enquête geldt als het zwaarste middel dat het parlement kan gebruiken om een onderwerp te onderzoeken. Getuigen worden onder ede gehoord, wat betekent dat ze strafbaar zijn als ze niet de waarheid vertellen.

De corona-enquête is de vijftiende parlementaire enquête sinds de Tweede Wereldoorlog. Recente andere voorbeelden zijn onderzoeken naar de toeslagenaffaire, gaswinning in Groningen en de Fyra.

Met een lichte vertraging gaat ook Nederland over tot het invoeren van de wet die bedrijven verplicht lonen transparant te maken. Werknemers kunnen dan opvragen wat collega's in vergelijkbare functies verdienen. Het is de invoering van een EU-richtlijn die de loonkloof tussen mannen en vrouwen moet dichten.

Minister Vijlbrief van Sociale Zaken pakt de draad op van het vorige kabinet. "Ik denk dat dit de eerste belangrijke stap is", zegt hij. "Dan kun je zien: hoe verhoudt mijn salaris zich tot dat van anderen? Dat geeft werknemers, vrouwen in dit geval, meer macht."

Ook mogen werkgevers in sollicitatiegesprekken niet meer vragen wat iemand in een vorige functie verdiende. "Dan gaat een werkgever daar het salarisaanbod op baseren. Zo blijven mannen dan altijd meer verdienen. Dus dat is logisch."

Uit cijfers blijkt dat vrouwen onderbetaald krijgen per uur, zelfs als ze in dezelfde functies zitten als mannen. Bij onverklaarbare verschillen kunnen vrouwen om een eerlijker salaris vragen bij hun werkgever of de vakbond inschakelen.

Het dossier heeft een jaar stilgelegen door de val van het vorige kabinet. Het wetsvoorstel is toen wel al voorgelegd aan deskundigen en belanghebbenden. Een jaar geleden reageerden werkgeversorganisaties VNO NCW, MKB Nederland en AWVN al kritisch, maar zij onderschrijven de doelstelling wel.

De organisaties zien voor bedrijven een grote administratieve last aankomen. Zo moeten bijvoorbeeld ook secundaire arbeidsvoorwaarden in de loonberekeningen meegenomen worden, en de uren van uitzendkrachten. Veel uitzoekwerk, dat volgens de werkgevers maar deels bijdraagt aan het doel van de wet.

Daarnaast vrezen de bedrijven "onterechte shaming" en reputatieschade door verkeerde beeldvorming. Een bedrijf kan slecht uit de loonvergelijkingen komen, terwijl er misschien een uitleg of verklaring voor is. Die staat niet bij de salarisoverzichten.

Vijlbrief ziet het probleem niet zo. "Ze zijn er zelf bij. Laten we niet allemaal bang zijn voor dingen, laten we proberen de loonkloof te dichten." Hij draait er niet omheen dat het extra administratieve lasten betekent. "Ja dat is waar, dat ga ik ook niet ontkennen. Maar er moet eerlijk betaald worden."

Bedrijven met meer dan honderd werknemers hebben een rapportageverplichting. Het eerste salarisjaar waarover zij loongegevens moeten opgeven is 2027.

De werkgeversorganisaties denken dat dat voor wat kleinere bedrijven te snel is, bijvoorbeeld als een bedrijf eerst nog een nieuw functiewaarderingssysteem moet invoeren. Grote bedrijven met een HR-afdeling kunnen zich beter voorbereiden en zijn daar ook al mee bezig.

Juridische procedures

Verenigingen van arbeidsrechtadvocaten waarschuwen ook voor de grote gevolgen voor bedrijven. Die moeten mogelijk sollicitatieprocedures, functiebeschrijvingen en hun hele salarisgebouw gaan herzien.

Ook kunnen zij veel informatieverzoeken van werknemers en sollicitanten te verwerken krijgen. Doen ze iets niet goed, dan kan dat leiden tot juridische procedures.

Juristen vragen zich af of de gevolgen van de wet voor bedrijven wel opwegen tegen het doel: inzicht krijgen in loonverschillen. Want als die verschillen worden geconstateerd dan zijn ze nog niet vanzelf opgelost.

"Nee, ik kan inderdaad niets afdwingen", zegt Vijlbrief. "Maar in bedrijven komt een discussie op gang. Als je bij het koffieapparaat staat en een collega zegt: 'ik krijg 10 procent meer', dan geeft dit je meer macht om er iets aan te doen."

Minister Boekholt-O'Sullivan van Wonen wil voorkomen dat de renovatie van het Binnenhof nog duurder wordt en nog langer gaat duren. Maar zekerheid kan ze niet geven, zo bleek in een debat over de renovatie van het historische complex in de binnenstad van Den Haag. "Ik ga mijn uiterste best doen", zei ze.

Het is het zoveelste debat over de uit de hand gelopen renovatie van het politieke centrum van Nederland. Vijf van de acht aanwezige politieke partijen vroegen de minister om "meer grip" op de opknapbeurt.

"De grip is volledig kwijt", constateert PVV-Kamerlid Mooiman. VVD'er Nobel benadrukte dat het om een "terugkerend onderwerp" gaat. Het CDA vroeg om een "actieve kostenbeheersing" en BBB wilde een toezegging dat "er geen enkele wijziging" meer komt.

Nauwelijks verbazing of woede

De aanleiding voor het debat is de 15de voortgangsrapportage uit april, waarin staat dat de kostenteller inmiddels op 2,79 miljard euro staat en dat de gebruikers in de zomer van 2031 weer terug moeten kunnen. Verbazing of woede over die gestegen kosten en de vertraging is er eigenlijk nauwelijks. De vraag is wat er verder gebeurt. "Is het maximum nu bereikt?", vroeg SGP-Kamerlid Flach zich af.

In 2015 besloot de politiek om het historische complex te renoveren volgens de goedkoopste en snelste variant: alle Binnenhofgebruikers moesten voor 5,5 jaar naar tijdelijke huisvesting elders in de stad. Het idee was om rond 2026 terug te zijn, en dat het kon voor 475 miljoen euro. Maar 2026 werd 2028, dat werd "later" en nu staat dus het voorjaar van 2031 in de boeken.

De renovatie is veel duurder geworden om allerlei redenen. Het complex bestaat uit veel verschillende bouwstijlen vanaf de zestiende eeuw en achter de façade bleken asbest, houtrot, schimmel, vervuilde grond, lekkages en nog meer ellende te schuilen. Boekholt-O'Sullivan zegt dat de omvang van het project eigenlijk pas duidelijk werd nadat alle gebruikers vertrokken waren. "Op het moment dat we het opentrokken, zagen we pas hoe groot de opgave was."

Gespecialiseerde bouwvakkers bleken duurder en de Tweede Kamer stelde nog allerlei aanvullende duurzaamheidseisen. Ook waren extra veiligheidseisen aanvankelijk over het hoofd gezien, waardoor de aanleg van ICT-opslag buiten het beveiligde Binnenhof een slecht idee bleek. Die opslag komt nu voor de Ridderzaal in een extra betonnen bak.

Uitstellen van onderhoud

De toon van de negen bij het debat aanwezige partijen was mild. "We moeten ook zelf in de spiegel kijken, we hebben te weinig gedaan aan onderhoud", verwoordde Kamerlid Clemminck van JA21 de medeverantwoordelijkheid van de Kamer voor het uit de hand gelopen renovatieproject. "Het is nogal een prijzige opgave", constateerde D66-Kamerlid Van Asten. "Maar we zijn in Nederland heel goed in het uitstellen van onderhoud: kijk naar onze wegen, dijken en bruggen."

Veel Kamerleden hebben ook een rondleiding gehad van het Rijksvastgoedbedrijf en zijn overtuigd geraakt van de noodzaak van het dure werk, zoals de restauratie van allerlei historische plafondschilderingen. "Acht eeuwen historie wordt klaargemaakt voor acht eeuwen toekomst", aldus CDA-Kamerlid Steen.

Ongelofelijk veel geld

Minister Boekholt-O'Sullivan is het vooral eens met de zorgen en opmerkingen uit de Kamer. Ook zij vindt het bedrag van bijna 2,7 miljard euro "ongelofelijk veel geld". Ze belooft de kosten en vertraging in de hand te houden door bijvoorbeeld meer realistische prijsafspraken te maken en geen aanvullende eisen meer te stellen. "Extra aanpassingen kunnen alleen maar als het niet anders kan", en die discipline vraagt ze ook van Kamerleden.

Verder beloofde de minister die over het Rijksvastgoed gaat Kamerleden om over nieuwe tegenslagen een aparte brief te sturen en die niet pas in een voortgangsrapportage te melden. "U wordt dan niet meer onaangenaam verrast."

Het duurt te lang voordat asielzoekers worden gescreend op terrorisme. De Immigratie- en Naturalisatiedienst zou dat eigenlijk binnen twee weken moeten doen, maar volgens de Algemene Rekenkamer duurt het gemiddeld twee jaar.

Sinds 2016 moeten alle asielzoekers en nareizigers worden gescreend. Eventuele signalen moeten binnen twee weken worden doorgegeven aan de opsporings- en inlichtingendiensten. Volgens de Rekenkamer zijn er te weinig mensen aangenomen om de screening te doen.

Daar komt bij dat asielzoekers lang moeten wachten op de beoordeling van hun asielaanvragen. Gemiddeld duurt dat 67 weken (ongeveer 17 maanden), terwijl in de oorspronkelijke wet staat dat dit 6 maanden zou moeten duren.

'Zorgelijke constatering'

"Wij vinden dat een zorgelijke constatering", zegt Pieter Duisenberg, president bij de Algemene Rekenkamer. "Toch wil ik niet meteen paniek zaaien, want er zijn veel meer signalen die binnenkomen."

Hij doelt daarbij op andere manieren waarop asielzoekers worden gecheckt op mogelijke terrorismedreiging, bijvoorbeeld als zij zich voor het eerst identificeren. Ook het Centraal Orgaan opvang Asielzoekers (COA) geeft signalen door als medewerkers denken dat een asielzoeker of nareiziger gevaarlijk kan zijn.

'Aansturing moet beter'

Toch is volgens de Rekenkamer de screening van de IND er niet voor niets. "De aansturing van de minister moet beter", vindt Duisenberg. "Dat zien we op heel veel fronten als het gaat om de uitvoering van de veiligheidsstrategie van Nederland."

Minister Van den Brink noemt in een reactie de screening "van groot belang" en laat weten met verbeteringen bezig te zijn. Met de invoering van het Europese Asiel- en Migratiepact op 12 juni is het de bedoeling dat asielzoekers sowieso eerder worden gescreend.

Gehaktdag: verantwoording afleggen

Elk jaar maakt de Rekenkamer op de derde woensdag in mei bekend waar ministeries grote steken laten vallen. Deze dag wordt officieel Verantwoordingsdag genoemd, maar in de landelijke politiek wordt ook wel gesproken van 'Gehaktdag'.

Minister Van Weel krijgt van de Algemene Rekenkamer bijvoorbeeld ook een tik op de vingers, omdat de afhandeling van rechtszaken maar niet sneller gaat.

Op Verantwoordingsdag publiceren alle ministeries ook hun jaarverslagen, waarin ze uitleggen wat ze afgelopen jaar hebben gedaan en waar ze het geld aan hebben uitgegeven. Daaruit blijkt bijvoorbeeld dat het aantal ambtenaren verder is gegroeid, terwijl het kabinet eigenlijk daarop fors wil bezuinigen.

Minister Van den Brink (Asiel en Migratie) vindt het "echt teleurstellend" dat gemeenten te weinig doen aan de noodopvang van asielzoekers. Hij heeft twee maanden geleden al een oproep gedaan om mee te werken, maar dat heeft "helaas onvoldoende resultaat" gehad, zegt hij.

Van den Brink reageert op het nieuws dat het te druk is in het aanmeldcentrum in Ter Apel, waardoor nu alleen de meest kwetsbare mensen nog worden toegelaten. Het gaat dan bijvoorbeeld om vrouwen met kinderen. Alleenstaande mannen moeten buiten het terrein van Ter Apel blijven.

"Zij zullen dan ergens anders moeten blijven en misschien later terugkomen", zei de minister. Waar die mensen dan moeten overnachten, weet de minister nog niet. In 2022 sliepen honderden mensen op het gras buiten bij het aanmeldcentrum.

'Dilemma voor het COA'

Van den Brink spreekt over een dilemma voor het Centraal Orgaan opvang asielzoekers (COA), dat een wettelijke taak heeft om mensen op te vangen. Maar afgesproken is dat er maximaal 2000 mensen in Ter Apel mogen verblijven. Dat aantal was nu meer dan 2300, waardoor de veiligheid binnen niet meer gegarandeerd kan worden.

Dat betekent volgens Van den Brink "dat er een paar honderd plekken tekort zijn op de korte termijn en een paar duizend op de lange termijn". Hij zal "volop in gesprek blijven gaan met gemeenten" om die plekken alsnog te regelen. "We zullen natuurlijk de komende dagen blijven zoeken naar oplossingen."

Hij zal ook vragen of gemeenten willen helpen om de duizenden statushouders die nog in azc's verblijven te huisvesten. Het gaat dan om mensen die een vergunning hebben om in Nederland te blijven, maar die niet weg kunnen uit de opvang omdat ze geen onderdak hebben.

'Onvoldoende medewerking'

Op de vraag wat de oplossing is, verwijst de minister naar zijn oproep van twee maanden geleden om solidair te zijn en mee te werken aan de spreidingswet. Hij is teleurgesteld dat daar te weinig gehoor aan is gegeven. "Je ziet natuurlijk dat er wel degelijk ook gemeenten zijn die naar voren zijn gestapt", zegt de minister die over een eerlijke verdeling van asielzoekers over het land gaat. "Maar het is onvoldoende."

Volgens Van den Brink zijn op dit moment alle opties in beeld om mensen snel noodopvang te kunnen bieden. "Het gaat dan ook om onder meer leegstaande panden, militaire kazernes en sporthallen. We zijn in gesprek, maar ik ga niets melden als het nog niet rond is."

Het was de afgelopen weken onrustig in een aantal gemeenten die opvanglocaties wilden regelen. Onder meer in IJsselstein en Loosdrecht liepen protesten uit de hand. Naar aanleiding daarvan was er eerder deze week spoedoverleg tussen het kabinet en de gemeenten.

Hoewel opeenvolgende kabinetten willen bezuinigen op de overheid, is vorig jaar het aantal rijksambtenaren opnieuw gestegen. Een plan voor de lange termijn ontbreekt, waarschuwt de Algemene Rekenkamer.

Het aantal ambtenaren bij het rijk groeit al jaren op rij, sinds 2021 zijn er bijna 30.000 bij gekomen en ook het aantal fte (voltijdsbanen) neem toe. In totaal werken er nu ruim 168.000 mensen. Het overgrote deel doet dat voor uitvoeringsorganisaties, zoals het UWV.

Het kabinet-Schoof wilde het aantal rijksambtenaren "substantieel terugbrengen" en de uitgaven met ruim 20 procent verlagen. De eerste, voorzichtige bezuiniging van vorig jaar is door ministeries nu nog incidenteel gedekt. Maar vanaf 2029 moeten zij structureel bijna 1 miljard per jaar gaan besparen.

Het kabinet-Jetten heeft daar voor komende jaren nog een extra bezuiniging bovenop aangekondigd. Volgens het coalitieakkoord moet er vanaf 2029 nog eens 1,4 miljard euro bespaard worden op een "minder omvangrijk ambtenarenapparaat".

Dweilen met de kraan open

Het ministerie van Binnenlandse Zaken geeft in het jaarverslag toe dat het onduidelijk is of dit gaat lukken. Want de overheid krijgt er juist veel taken bij komende jaren, bijvoorbeeld op het gebied van defensie.

Ook de Algemene Rekenkamer zet vraagtekens bij het streven, ook omdat ministeries niet scherp hebben hoeveel personeel nodig is om nieuwe plannen uit te voeren. "Een kleinere rijksdienst krijgen is dan dweilen met de kraan open", zegt Pieter Duisenberg, president van de Algemene Rekenkamer.

Minder externe mensen ingehuurd

Opsteker voor het kabinet is dat het voor het eerst in jaren is gelukt om de externe inhuur omlaag te brengen. De overheid heeft daar zo'n 13 procent aan uitgegeven, wel nog altijd meer dan de norm van 10 procent.

Die externe mensen hebben volgens de ministeries specialistische ICT-kennis die moeilijk te vinden is. Zij zijn bijvoorbeeld nodig voor de schadeafhandeling in Groningen en de hersteloperatie van de Toeslagenaffaire.

Het ministerie van Justitie doet nog altijd te weinig om rechtszaken sneller af te handelen, concludeert de Algemene Rekenkamer. Slachtoffers en verdachten moeten daardoor te lang wachten, wat leidt tot onzekerheid en stress.

Het ministerie heeft een verbeterplan opgesteld, maar dat is volgens de Rekenkamer niet genoeg. "De coördinatie van de minister schiet tekort", is te lezen in het jaarlijkse rapport over de prestaties van de overheid. Volgens de Rekenkamer is het een "ernstige onvolkomenheid".

Lang wachten voor jonge verdachten

Bij jeugd- en zedenzaken wordt sinds 2019 in geen enkel jaar de norm gehaald. Een jonge verdachte moet daardoor soms 1,5 jaar wachten op een vonnis van de rechter. Dan moet het uitzitten van de straf daarna nog beginnen.

Ook mensen die verdacht worden van een ernstig verkeersmisdrijf moeten vaak lang wachten. Zij zouden eigenlijk binnen een jaar voor het eerst voor een rechter moeten staan, maar dit lukt maar in 1 op de 5 gevallen.

Het Openbaar Ministerie concludeerde vorig jaar ook dat de behandeling van veel strafzaken te lang duurt.

Meer onvoldoendes

De Algemene Rekenkamer deelt niet alleen aan het ministerie van Justitie en Veiligheid een onvoldoende uit, maar ook opnieuw aan het ministerie van Defensie. Daar is de beveiliging van militaire objecten, net als vorige jaren, niet op orde.

Elk jaar maakt de Rekenkamer op de derde woensdag in mei bekend waar ministeries grote steken laten vallen. Deze dag wordt officieel Verantwoordingsdag genoemd, maar in politiek Den Haag wordt ook wel gesproken van 'Gehaktdag'.

Bij het Openbaar Ministerie gaan volgens de Rekenkamer ook nog zaken mis. Slachtoffers van misdrijven moeten op de hoogte worden gehouden van hun zaak, maar dat gebeurt te weinig. Daardoor weten ze bijvoorbeeld niet wanneer de rechtszaak plaatsvindt, of wanneer de verdachte in hun zaak is vrijgelaten.

'Grote risico's'

Bij het ministerie van Defensie ziet de Rekenkamer ook nog andere grote risico's. Vorig jaar is er 6 miljard euro meer aan defensie uitgegeven. Het ministerie omzeilt daarbij vaak de aanbestedingsprocedures, door direct met één bedrijf een contract af te sluiten.

"Zonder goede onderbouwing en zonder gelijk speelveld, in een defensiemarkt zonder fraude- en corruptiebeleid, is dat geen goed idee", waarschuwt Pieter Duisenberg, president van de Algemene Rekenkamer.

Hij is ook kritisch op defensieminister Dilan Yesilgöz. Die neemt volgens Duisenberg de kritiek van de Rekenkamer niet serieus. "Dat de verantwoordelijke minister defensief reageert en deze bevindingen niet erkent, is niet goed voor een lerende overheid", zegt hij in de Tweede Kamer.

Gebeurt weinig met kritiek

De Rekenkamer wijst er in het algemeen op dat ministeries de afgelopen jaren te weinig deden met kritiek op Verantwoordingsdag. Bij een kwart van de zaken waar de Rekenkamer onvolkomenheden ziet, is er na vijf jaar nog niet genoeg verbetering te zien. "We zien een opvallend gebrek aan vooruitgang", vindt Duisenberg.

Er zijn ook dingen die juist beter gaan dan vorige jaren. De arbeidsparticipatie is bijvoorbeeld gestegen en het kabinet is volgens de Rekenkamer goed voorbereid op incidenten op het hoogspanningsnet. Ook zijn er voor de Nationale Zorgreserve 5000 mensen gevonden die in het geval van een crisis zorg kunnen leveren.

Het kabinet gaat het milieuonderzoek voor nieuwe regels voor Schiphol (opgenomen in het Luchtvaartbesluit) op onderdelen opnieuw bekijken. Dat zei Minister Karremans (VVD) in een debat met de Tweede Kamer. Om welke onderdelen het gaat is nog niet duidelijk.

Karremans werkt aan nieuwe regels voor de luchthaven die in november moeten ingaan. Ze moeten de geluidshinder voor omwonenden verminderen. Ook gaat het om regels over de veiligheid, het gebruik van start- en landingsbanen en de uitstoot van stoffen.

De vraag is of de nieuwe regels doen wat ze beogen. Een onafhankelijke commissie voor de milieueffectrapportage (MER) kwam vier dagen geleden tot de conclusie dat de nieuwe regels niet tot voldoende bescherming van omwonenden leiden.

Voor dit jaar wil het kabinet het aantal vluchten van en naar Schiphol laten groeien naar 478.000. Maar de MER-commissie zegt dat de tussendoelen voor stiller vlieger niet zijn gehaald. Andere mogelijke oplossingen om die doelen wel te behalen, zijn niet onderzocht. Dat kan bijvoorbeeld gaan om 's nachts niet vliegen, anders vliegen of minder. De commissie noemt het milieuonderzoek van het kabinet "onduidelijk en niet compleet".

Onder meer oppositiepartij GroenLinks-PvdA en coalitiepartijen CDA en D66 dringen erop aan dat het kabinet opnieuw naar de tekentafel gaat.

175.0000 omwonenden rond Schiphol ondervinden al heel lang ernstige geluidshinder van de vliegtuigen. Iedere 8 minuten hebben de dorpen rond de luchthaven heftige herrie. Bijna de gehele Kamer wil dat veranderen, maar de manier waarop leidt tot felle discussies. Te veel krimp is volgens sommige partijen schadelijk voor de economie.

Tussen de Partij voor de Dieren en Groep Markuszower kwam het meteen bij het begin van het debat al tot een flinke botsing. PvdD-Kamerlid Kostic wees erop dat sommige omwonenden doodziek zijn van alle overlast van de afgelopen zestien jaar en noemde de situatie "onhoudbaar". Voor mensen en de natuur is het beter als het aantal vluchten flink verminderd wordt, aldus Kostic.

Groep Markuszower-Kamerlid Heutink benadrukte het economische belang van de luchthaven en de duizenden banen in en om Schiphol. Voor flinke krimp pleiten is volgens hem "knettergek". Hij voegde eraan toe dat wat hem betreft de hele bijdrage van Kostic per vliegtuig naar Thailand kon worden gestuurd.

Dat Kostic over "luchtvaarbobo's sprak" was weer tegen het zere been van de VVD. Kostic op haar beurt benadrukte dat rond Schiphol al heel lang de geluidshinderregels worden overtreden en dat dat nu echt moet stoppen. "Dit kan zo echt niet, lieve mensen".

Onder meer GroenLinks-PvdA, D66 en CDA riepen de minister op "zo snel mogelijk met verbeteringen te komen" van het nieuwe luchtvaartbesluit. Ook een nachtelijke sluiting moet wat hen betreft worden overwogen.

Karremans zegde toe ernaar te kijken, maar schetste ook het dilemma. De overlast voor omwonenden moet structureel veranderen en dat beogen de nieuwe regels ook, aldus de minister. Maar in een open economie kun je niet zonder luchtvaart, zei hij ook. Het antwoord is volgens hem dan ook niet stoppen met de luchtvaart, maar verduurzamen. Karremans zei verder dat hij ook de Gezondheidsraad om advies gaat vragen.