De Amerikaanse regering wil bepalen welke bedrijven en organisaties toegang krijgen tot het nieuwste AI-programma van OpenAI, melden meerdere Amerikaanse media. Het gaat om een AI-programma dat gebruikt kan worden om veiligheidsproblemen in computerprogramma's te vinden.

Dit AI-programma heeft de naam GPT-5.6. In verkeerde handen zou een hacker er een veiligheidsprobleem mee kunnen ontdekken en dat vervolgens kunnen misbruiken, bijvoorbeeld om bij een bedrijf binnen te dringen. Ook andere bedrijven bieden vergelijkbare AI-programma's aan.

De overheid zal "klant voor klant" beoordelen of die toegang mag krijgen tot het nieuwste AI-programma, schrijft de Amerikaanse nieuwssite The Information op basis van een intern bericht bij OpenAI. Het zou voor het eerst zijn dat niet OpenAI zelf, maar de overheid bepaalt wie toegang krijgt tot een AI-programma van het bedrijf.

Controle van Amerikaanse overheid

De afgelopen weken laat de Amerikaanse overheid merken meer controle te willen over de beschikbaarheid van dit soort AI-programma's. Zo publiceerde het Witte Huis begin deze maand een plan waarbij Amerikaanse AI-bedrijven hun beste AI-programma's dertig dagen voordat ze worden uitgebracht beschikbaar stellen aan de overheid.

Twee weken geleden bepaalde de Amerikaanse overheid dat het bedrijf Anthropic een vergelijkbaar AI-programma niet beschikbaar mocht maken buiten de VS en voor niet-Amerikanen binnen de VS. Omdat Anthropic de nationaliteit van klanten niet altijd weet, besloot het bedrijf om het AI-programma Fable wereldwijd ontoegankelijk te maken.

Ook schakelde het bedrijf de toegang tot AI-programma Mythos uit. Anthropic maakt dit programma niet openbaar beschikbaar, maar geeft alleen toegang aan bedrijven en organisaties die het zelf goedkeurt.

Andere AI-programma's

Het is onduidelijk waarom de Amerikaanse overheid bij OpenAI alleen inspraak wil over GPT-5.6, en bijvoorbeeld niet voorgaande versies die ook veiligheidsproblemen kunnen ontdekken. Ook OpenAI bepaalt voor sommige versies van zijn AI-programma zelf wie ze mag gebruiken.

Bedrijven die zich bezighouden met cybersecurity gebruiken dit soort AI-programma's om veiligheidsproblemen in allerlei computerprogramma's te vinden. Daarmee kunnen makers van computerprogramma's de gaten dichten voordat een aanvaller dezelfde veiligheidsproblemen vindt en misbruikt.

Netbeheerders en energiebedrijven gaan op grote schaal huishoudens inzetten om de problemen op het elektriciteitsnet te verminderen. Tegen een vergoeding kunnen deze huishoudens op afstand hun thuisbatterijen, laadpalen voor elektrische auto's en warmtepompen laten aansturen. De apparaten verminderen dan het stroomverbruik op piekmomenten en geven waar mogelijk elektriciteit terug aan het net bij een tekort.

De afgelopen tijd gebeurde dit al op kleine schaal op verschillende plaatsen in het land. Nu willen de energiebedrijven 50.000 tot 70.000 huishoudens in Gelderland, Flevoland, Utrecht en Noord-Brabant overtuigen om hieraan mee te werken.

In Utrecht kunnen er binnenkort geen nieuwe klanten meer aangesloten worden zolang het elektriciteitsnet overbelast is. Hetzelfde gaat op voor Brabant.

Het flexibele gebruik van stroom moet dat probleem oplossen, en waar mogelijk nog voorkomen. Het initiatief is een samenwerking tussen netbeheerders Liander, Enexis en Stedin en de energieleveranciers Essent, Eneco, Vattenfall, Zonneplan en Frank Energie. Vanaf 1 juli kunnen alle energieleveranciers zich bij het initiatief aansluiten. Uiteindelijk willen de energiebedrijven een flexibel vermogen van 255 megawatt organiseren, vergelijkbaar met het verbruik van de stad Haarlem.

Piek in middag en avond

Een groot deel van de dag zijn er helemaal geen problemen op het elektriciteitsnet. Alleen tussen 16.00 uur en 21.00 uur is het heel druk. Met name in de winter. Op dat moment moet er zo min mogelijk stroom worden gebruikt. Dat betekent geen elektrische auto opladen en niet alle andere elektrische apparaten tegelijkertijd aanzetten. Rond het middaguur is het juist goed om de auto op te laden, de wasmachine en de vaatwasser te laten draaien en alvast de warmtepomp aan te zetten.

Het is de bedoeling dat deelnemende huishoudens er geld aan verdienen en er niet op achteruitgaan in comfort. Het huis moet een aangename temperatuur hebben en de elektrische auto moet de volgende ochtend voldoende opgeladen zijn. Ook moet als het toch een keer nodig is rond etenstijd geladen kunnen worden.

Energiebedrijven en netbeheerders denken dat uiteindelijk honderdduizenden huishoudens op deze manier kunnen gaan meehelpen om problemen op het elektriciteitsnet op te lossen.

Honderden euro's per jaar

Er zijn inmiddels een miljoen huishoudens in Nederland met een dynamisch energiecontract. Met zo'n contract betaal je een stroomprijs die elk uur kan veranderen. De prijs vliegt gedurende de dag alle kanten op afhankelijk van het aanbod en de vraag. Bij veel zon en wind is het goedkoop, vallen die weg dan gaan de gascentrales harder werken en wordt de stroom duur. Vanwege het prijsverschil helpen mensen met een dynamisch contract vaak al mee aan het oplossen van netcongestie, de krapte op het stroomnet.

Energiebedrijven proberen nu ook de mensen met vaste en variabele contracten mee te laten bewegen met vraag en aanbod van elektriciteit. Huishoudens tekenen dan een contract waarmee ze in principe niet aan het einde van de middag en aan het begin van de avond hun elektrische auto opladen. Of dat hun thuisbatterij laadt bij een overschot en stroom teruggeeft aan het elektriciteitsnet bij een tekort. Zelfs de warmtepomp kan harder of zachter gezet worden door de netbeheerder.

Wat dat precies oplevert, hangt af van verschillende omstandigheden. Grote energiebedrijven als Essent en Vattenfall denken dat het voor klanten vele honderden euro's per jaar kan opleveren. De komende maanden moet blijken of de energiebedrijven genoeg mensen kunnen overtuigen. Voordat de winter begint, willen de deelnemende partijen hun doel van zo'n 60.000 deelnemers bereikt hebben.

Versterking elektriciteitsnet blijft nodig

Netbeheerders benadrukken dat los van het succes van dit project er ook flink geïnvesteerd moet blijven worden in uitbreiding van het elektriciteitsnet. Daarvoor is het vooral van belang dat procedures om het elektriciteitsnet verder te versterken minder lang duren. Het kabinet werkt daarom aan een noodwet om de aanleg van kabels, hoogspanningsmasten en transformatorstations te versnellen.

Code rood, temperaturen boven de 35 graden en de hele dag volop zon. Het klinkt niet als de ideale omstandigheden om aan het werk te gaan. En toch worden veel mensen op zomerse dagen gewoon op hun werk verwacht.

De hoge temperaturen van deze week zijn volgens vakbond FNV vooral een probleem voor werknemers die buiten of met zware machines werken. "Maar ook als je binnen werkt in een pand dat slecht te koelen is, kan de hitte heel onprettig zijn", zegt FNV-beleidsadviseur veilig en gezond werken Khalid Azougagh.

In sommige cao's zijn afspraken gemaakt over werken in de hitte. "Bijvoorbeeld in die van de glastuinbouw en van de dakdekkers", zegt Azougagh. "Maar in het grootste deel van de cao's staat niets over werkonderbrekingen bij warmte."

Werkzaamheden aanpassen

Ook in de Arbowet, waarin regels staan rondom gezondheid en veiligheid, staat niet specifiek vermeld bij welke temperaturen werknemers thuis mogen blijven. In de wet staat dat de temperatuur op de werkplek niet nadelig mag zijn voor de gezondheid van de werknemer. Maar wat nadelig dan precies is, wordt niet gespecificeerd.

Wel zijn werkgevers wettelijk verplicht om in kaart te brengen wat de risico's van werken in de hitte zijn en maatregelen te nemen om die te verkleinen. "Bijvoorbeeld door te zorgen voor geschikte werkkleding, extra drinken aan te bieden of werknemers wat vaker pauze te geven", zegt een woordvoerder van de arbeidsinspectie.

Als er in de cao specifiek iets vermeld wordt over hitte, kunnen werkgevers bij hoge temperaturen ook een beroep doen op het UWV. Als een werkgever goed kan onderbouwen dat de omstandigheden zo zijn dat er niet gewerkt kan worden, kunnen werknemers tijdelijk een uitkering krijgen. Dat kan wel pas na drie dagen van aanhoudende warmte. Welke temperaturen als drempelwaarde gelden, verschilt per cao.

Staat er in de cao niets over hitte, dan is een eventuele werkonderbreking voor rekening van de werkgever.

Duidelijkere regels nodig

Hoewel de Arbowet dus voorschrijft dat werkgevers maatregelen moeten nemen bij hitte, gebeurt dat in de praktijk lang niet altijd. "Bij ons adviespunt komen de laatste dagen veel vragen binnen van werknemers die zich zorgen maken over hun gezondheid en gewoon aan het werk moeten", zegt Azougagh.

Wie zich zorgen maakt over werkomstandigheden kan een klacht indienen bij de inspectie. "Wij onderzoeken dan of de klacht terecht is." Toch betekent een klacht niet altijd dat de inspectie ook echt langs gaat bij de werkgever, om te controleren of alles op orde is. Tussen 2018 en 2022 werd bij één op de acht klachten een inspecteur op pad gestuurd. Bij die klachten werd verwacht dat er mogelijke kans was op verhoogde schade aan de gezondheid.

Volgens FNV is hitte een onderschat risico, waar werkgevers nog veel te weinig mee doen. "Door de klimaatverandering worden de zomers steeds warmer. Werknemers moeten daar echt beter tegen beschermd worden", zegt Azougagh. De vakbond pleit er daarom voor om wettelijk vast te leggen bij welke weersomstandigheden het risico om te werken te groot is.

Daarbij is het volgens de bond belangrijk dat er niet alleen wordt gekeken naar temperatuur, maar ook naar de luchtvochtigheid, zonnekracht en de wind. "Dat heeft allemaal invloed op hoe warm hitte aanvoelt en welke gevolgen het heeft voor de gezondheid."

Voor het eerst sinds de oorlog in Iran is begonnen, zijn enkele schepen die onder de Nederlandse vlag varen door de Straat van Hormuz gekomen. Dat meldt de Koninklijke Vereniging van Nederlandse Reders (KVNR). Om hoeveel schepen het gaat en van welke reders ze zijn, wil de KVNR uit veiligheidsoverwegingen nog niet zeggen.

De meeste schepen van de Nederlands gevlagde vloot blijven voorlopig nog in de Perzische golf, omdat ze werkzaamheden uitvoeren. Een groot deel van de Nederlandse schepen is betrokken bij bijvoorbeeld zand opspuiten. "Denk aan de kunstmatige eilanden die daar liggen, Nederland is daar koploper in", vertelt een woordvoerder van de KVNR.

De schepen van de baggeraars waren in de Perzische Golf toen de oorlog uitbrak en zaten daar sindsdien vast. "De werkzaamheden moesten ze op sommige momenten stoppen. In de hoop dat het nu rustiger is in de regio, en dat hopelijk zo blijft, kunnen ze de werkzaamheden voortzetten."

De VS en Iran hebben vorige week een intentieverklaring ondertekend. Sindsdien zijn er enkele tientallen vrachtschepen door de Straat van Hormuz gevaren. Er liggen nog altijd honderden schepen te wachten op een veilige doorgang. Vooral voor de oliehandel is de relatief smalle zeestraat cruciaal. Voor de oorlog, die eind februari begon, gingen er elke dag zo'n 20 miljoen vaten ruwe olie door de Straat van Hormuz.

De prijs voor een vat olie zit weer op het niveau van voordat de VS en Israël begonnen met het bombarderen van Iran.

Een vat Brent-olie, de belangrijkste standaard als het om olie gaat, wordt nu op de wereldmarkt verhandeld voor zo'n 73 euro. Dat is om en nabij het niveau van voor 28 februari dit jaar, de dag waarop de aanval op Iran begon.

Ook de prijs aan de pomp zal daardoor verder dalen, verwachten experts. Wel benadrukken ze dat niet goed te voorspellen is hoe snel en in welke mate dat zal gebeuren.

De Autoriteit Consument en Markt (ACM) houdt de komende tijd extra in de gaten of de prijs aan de pomp niet te langzaam daalt.

Niet normaal

Op dit moment adviseert United Consumers Nederlandse pomphouders om een liter benzine (Euro 95) voor 2,45 euro te verkopen. Dat is 20 cent lager dan begin mei, toen een akkoord tussen de VS en Iran ver weg leek. Het ligt nog wel 16 cent boven de adviesprijs van voor de oorlog.

De prijzen aan de pomp volgen normaal gesproken de prijs van ruwe olie. "Mits alle andere omstandigheden ook normaal zijn. En dat is nu zeker niet het geval," zegt Paul van Selms van United Consumers.

Hij doelt op de onzekere situatie in het Midden-Oosten. "Het risico van verstoring van de toevoer blijft bestaan. We hebben alternatieven gevonden voor olie uit het Midden-Oosten. Die alternatieven zijn duurder en zullen dat blijven."

Bovendien, zegt van Selms, duurt het nog lang voordat de olie die door de blokkades niet bij ons kwam, alsnog bij ons zal komen.

Ook Jilles van den Beukel, energiedeskundige van het Den Haag Centrum voor Strategische Studies, wijst op omstandigheden buiten de olieprijs om die mede de benzineprijs bepalen.

"Bijvoorbeeld de capaciteit van raffinaderijen. Het is een markt van vraag en aanbod en die verschilt voor benzine, diesel en kerosine," zegt Van den Beukel. "Voor kerosine was de raffinagecapaciteit laag, mede daarom was de prijs van vliegtuigbrandstof de afgelopen tijd zo hoog."

Volgens Van den Beukel is het "echt onzeker dat de benzineprijs net als die van de olie daalt tot die van voor de oorlog".

Van Selms is het met hem eens. "Een adviesprijs voor benzine onder de 2,00 euro verwacht ik niet snel, maar er zijn misschien wel prijsvechters die eronder duiken. Lage prijzen van 1,60 gaan we echt niet meer meemaken."

Precair evenwicht

Ook Lucia van Geuns, energiedeskundige van het The Hague Centre for Strategic Studies, denkt dat de onzekerheid voorlopig aanhoudt. Zij verwacht dat er tijdelijk een overaanbod van olie zal ontstaan als de tankers uit de Straat van Hormuz gaan varen. "Hoe meer er vaart, hoe lager de prijs", legt Van Geuns uit. Daarnaast zijn er andere stromen uit andere landen op gang gekomen, waardoor de olieprijs verder kan zakken.

Toch is het de vraag wat er over een paar weken gebeurt. "Als de lege tankers weer teruggaan, is de vraag wat dan de situatie zal zijn", zegt Van Geuns. "Zijn de beschadigde installaties gerepareerd? Ook zal meewegen of Iran een vrijbrief voor export krijgt."

Ze verwacht dat China meer gaat inkopen en dat de VS minder zal exporteren. Dat kan de prijs weer doen stijgen. Na een prijsdaling ontstaat er mogelijk een nieuwe evenwicht, zegt Van Geuns. "Maar dat is een precair evenwicht. Er hoeft maar iets te gebeuren of het raakt verstoord, want alle reserves zijn uit het systeem."

Sneller stijgen dan dalen

De Autoriteit Consument en Markt (ACM) houdt in de gaten hoe hard de prijzen voor benzine en diesel stijgen of dalen. De toezichthouder beoordeelt of de pompprijzen zijn zoals je mag verwachten op basis van de wereldwijde olieprijs.

Uit de laatste update van 15 juni blijkt dat de prijs aan de pomp de stijgingen en dalingen van de prijs van olie op de wereldmarkt volgt met één of twee dagen vertraging. Nu de prijs voor een vat olie op de wereldmarkt opeens hard daalt, houdt de ACM extra in de gaten of de pompprijzen snel genoeg meedalen.

Twee jaar geleden deed de ACM een vergelijkbaar onderzoek. Toen bleek dat pomphouders hun prijzen sneller lieten stijgen dan dalen. Wel bleef dat verschil acceptabel, zei de ACM toen. Volgens de toezichthouder waren er toen geen aanwijzingen voor prijsafspraken of marktmachtmisbruik.

"Vrijdag wordt het zo warm, daarover heb ik met mijn baas overlegd dat we helemaal niet werken. Dat is niet haalbaar, het is echt te warm", zegt een hovenier in de brandende zon terwijl hij een nieuw plein bij een basisschool aanlegt. Een deel van werkend Nederland zucht onder de hitte vandaag. Dat geldt vooral mensen die buiten werken, maar ook in de kantoortuin met airco is het oppassen.

Werknemers op bouwplaatsen, in de groenvoorziening en in de bezorging ontkomen niet aan de hitte. Hovenier Van Der Heijden is in Bleiswijk bezig met het aanleggen van het schoolplein. Zij nemen veel voorzorgsmaatregelen, waaronder grote flessen water en meer dan genoeg pauzes.

"Je moet goed voor jezelf zorgen", zegt een werknemer op de graafmachine. Zijn collega vult aan: "Het hoort bij het vak. Soms is het doorbuffelen, tanden op elkaar en doorgaan."

Ook op de bouwplaats van een nieuw gebouw van waterbedrijf Vitens in Driel wordt er rekening gehouden met de hoge temperatuur. Waar het gebouw moet komen is nu nog een open veld, er is geen schaduw. De werkdag is op de brandende hitte aangepast, zegt Gerard Roseboom, hoofd uitvoering van Dura Vermeer.

Vanaf 25 graden zijn er voor de werknemers sowieso extra drinkpauzes, in de keet staat een airco om af te koelen en boven de 30 graden worden de werktijden aangepast. Iets vroeger beginnen en stoppen uiterlijk om één uur in de middag, is de komende dagen hun ritme. Roseboom: "Daarna wordt de temperatuur in de bouwput zodanig warm dat het niet verantwoord is om fatsoenlijk te kunnen werken."

Een bouwer staat bovenaan de werkput. "Hier staat nog een beetje een briesje, maar beneden is het andere kost. Daar is het warm ja." Hij kan nog goed tegen de hitte, maar ziet dat collega's het zwaar hebben.

Geen haast

Als er speciale weersomstandigheden zijn kunnen werkgevers bij uitkeringsinstantie UWV een loonvergoeding aanvragen. Dat is een regeling rond 'onwerkbaar weer' en werd aan het begin van dit jaar door veel werkgevers aangevraagd. Toen waren de kou en sneeuwval oorzaak.

Afgelopen week klopten vooral bedrijven in de bouw aan bij het UWV. Sinds 18 juni heeft de instantie van 59 werkgevers verzoeken ontvangen voor 784 werknemers. Het grootste deel daarvan is toegezegd.

Ook bij Picnic worden maatregelen genomen om bezorgers te beschermen in de hitte. Dan gaat het onder andere om extra pauzes, extra tijd voor een bezorging. Bezorgers krijgen een pet, bidon en zonnebrandcrème mee op hun routes. Ook zijn er minder bezorgingen op het heetste moment van de dag.

Een bezorger van Picnic in Gouda ziet vandaag niet op tegen z'n routes. "Je hoeft je niet te haasten, het kan rustig."

Per cao verschilt het waar werkgevers rekening mee moeten houden in de hitte. Zo zijn dakdekkers verplicht hun werknemers UV-werende kleding te geven, zegt Redmer van Wijngaarden, bedrijfsarts en directeur medische zaken bij ArboNed.

De hitte heeft niet alleen op mensen die buiten werken effect, ook als je in een kantoor werkt kan je het warm hebben. Daar is het vaak beter qua temperatuur, maar pas wel op voor uitdroging. "De airco onttrekt vocht en daardoor wordt de lucht droger. Zorg dat je genoeg drinkt en luchtige kleding draagt."

De koelte van kantoor

Bij deelkantoor Mindspace in Utrecht zoekt een thuiswerker de koelte op. "De woonkamer is heel warm vandaag, hier is het lekker fris." Volgens vakbond De Unie, die onder andere personeel van banken en ASML vertegenwoordigt, is het klimaat bij kantoren over het algemeen goed geregeld. Zij krijgen geen klachten binnen van leden die in een te warm kantoor werken.

De hitte kan ervoor zorgen dat mensen tijdens het werk minder scherp zijn, zegt bedrijfsarts Van Wijngaarden: "Doe het rustig aan, neem iets meer tijd en gun jezelf wat ruimte."

Het Franse moederbedrijf van vakantieparkketen Center Parcs komt mogelijk in handen van een staatsinvesteringsfonds uit de Verenigde Arabische Emiraten. Mubadala Capital heeft een bindend bod gedaan van bijna een miljard euro op Pierre & Vacances-Center Parcs (PVCP).

Een jaar geleden kondigde het Franse bedrijf al aan dat het de "strategische opties" aan het bekijken was. Daarbij wilde PVCP overgaan tot een volledige of gedeeltelijke verkoop van het bedrijf.

De groep heeft meer dan 300 parken in Europa. Center Parcs heeft zo'n dertig vakantieparken in vijf Europese landen, waaronder negen in Nederland.

Onder de groep vallen ook merken als het online reisbureau Maeva en hotelketen Adagio. PVCP had vorig jaar een omzet van zo'n 1,95 miljard euro.

De groep zegt dat de drie grootste aandeelhouders, die bijna 60 procent van de aandelen in handen hebben, het bod steunen. Om de overname te laten doorgaan, wil het staatsfonds uit Abu Dhabi in juli de steun van minstens 80 procent van de aandeelhouders hebben.

De Duitse minister van Defensie stopt met het grootste marineproject in de Duitse geschiedenis. Dat bevestigt het ministerie na berichtgeving van Der Spiegel en het Handelsblatt.

De opdracht voor zes fregatten voor de Duitse marine was oorspronkelijk gegeven aan de Nederlandse scheepsbouwer Damen, maar daar komt nu een definitief einde aan. Damen laat aan de NOS weten het nieuws via de media te hebben vernomen. Het bedrijf zegt zich te "oriënteren".

De regering in Duitsland heeft het besluit naar eigen zeggen genomen vanwege "aanzienlijke vertragingen, enorme kostenstijgingen en onmeetbare risico's". In plaats van de zes F126-fregatten worden er nu tot acht fregatten van de F128, een ander type, besteld bij een andere bouwer. De prijs daarvan zou uitkomen op zo'n 11,6 miljard euro.

"Deze prijs staat in schril contrast met de geschatte kosten van 18 miljard euro die de aanschaf van zes F126-fregatten met zich mee zou hebben gebracht", schrijft het ministerie in een felle reactie. Die nieuwe deal wil het ministerie zo snel mogelijk ter goedkeuring voorleggen aan de Bondsdag.

Aandeel Rheinmetall onderuit

Vorig jaar besloot Duitsland al dat Damen niet langer de hoofdaannemer van het project kon zijn. Die opdracht zou worden gegeven aan de Duitse scheepsbouwer NVL, onderdeel van het grote Rheinmetall. Damen bleef toen nog wel betrokken bij het project.

In mei werd bekend dat Rheinmetall ruim 12,8 miljard euro zou willen hebben om het project van Damen over te nemen. Nu bekend is geworden dat het Duitse ministerie het megaproject stopzet, is het aandeel van Rheinmetall op de beurs onderuit gegaan: het werd meteen 14 procent minder waard.

Ook defensiebedrijf Thales is betrokken bij deze deal. Het bedrijf met een vestiging in Hengelo zou onder andere radarsystemen leveren voor de F126-schepen. In een reactie laat het bedrijf weten kennis te hebben genomen van het Duitse besluit. "Thales blijft zich inzetten voor het Duitse ministerie van Defensie."

Deadlines niet gehaald

Het project kende verschillende tegenslagen. Zo haalde Damen door softwareproblemen tussentijdse deadlines niet. De Duitse regering wilde Damen Naval daarom een tijdlang niet betalen.

Vorig jaar belandde het bedrijf hierdoor in acute geldproblemen. Het Nederlandse kabinet ging akkoord met een lening van 270 miljoen euro, maar Damen zag daar later vanaf, omdat Duitsland de betalingen toch weer hervatte.

Het Nederlandse ministerie van Defensie zegt kennis te hebben genomen van het Duitse besluit. "We gaan nu onderzoeken wat de mogelijke consequenties zijn voor Nederland. Damen is en blijft een belangrijke leverancier voor de Koninklijke Marine en speelt een centrale rol bij de vervanging van de vloot."

Economie-verslaggever Aïda Brands:

"Voor Damen breekt een spannende tijd aan. Dat er problemen waren met het Duitse ministerie van Defensie was duidelijk. De grote vraag die nu boven de markt hangt: gaat de Duitse overheid schade verhalen bij de scheepsbouwer.

Dat Duitsland nu de stekker uit het project trekt, straalt niet alleen slecht af op het land en Damen. Het is namelijk niet het eerste Europese project dat in de soep loopt. Onlangs maakten Frankrijk en Duitsland bekend dat een gezamenlijk straaljagerproject zou worden gestopt.

Heel vervelend omdat zowel op Europees als NAVO-niveau was afgesproken dat landen veel nauwer zouden gaan samenwerken. Ook is het de bedoeling dat de Europese defensie-industrie weer uit de grond wordt gestampt. Dit soort mislukkingen helpen de zaak niet."

Tot 08.00 uur vanochtend reed het openbaar vervoer in het hele land niet. Het is de belangrijkste werkonderbreking in deze actieweek, georganiseerd door de vakbonden.

De bonden eisen dat het kabinet een bezuiniging op de sociale zekerheid van 6,5 miljard euro van tafel haalt. Als het kabinet de actie van deze week niet serieus neemt, volgen er na de zomer meer ov-acties, zegt de FNV.

Een handjevol mensen strandde vanochtend op Utrecht Centraal:

De vakbonden voelen zich sterk op dit moment. De acties zorgen voor nieuwe zichtbaarheid. Door de nauwe contacten met oppositiepartij Pro lijkt het minderheidskabinet niet om de bonden heen te kunnen.

AOW, WW, WIA

In het coalitieakkoord van D66, VVD en CDA staat dat er wordt ingegrepen in de AOW, de WW en de WIA. Het kabinet wil de AOW-leeftijd sneller laten oplopen, de werkloosheidsuitkering moet worden ingekort en de uitkering voor langdurig en volledig afgekeurde Nederlanders moet naar beneden.

Vanwege die plannen liepen de vakbonden in maart meteen weg bij het kennismakingsgesprek met het minderheidskabinet van premier Jetten. Minister Vijlbrief van Sociale Zaken zat later nog wel een keer met werkgevers en werknemers om tafel, maar voor de bonden was dat onvoldoende om hun acties op te schorten.

Dus worden deze week nog meer werkonderbrekingen en manifestaties gehouden. Pas als ingrepen in de AOW, WW en WIA uit de begroting voor Prinsjesdag verdwijnen, willen de bonden weer in gesprek.

AOW al van tafel

Al snel na zijn aantreden zei minister Vijlbrief dat de snellere stijging van de AOW-leeftijd niet zo'n haast heeft. Later zei hij van het plan af te zien, maar de vakbonden willen dat de bezuiniging ook echt uit de begroting voor Prinsjesdag wordt gehaald.

Daarnaast vinden ze dit een sigaar uit eigen doos: in 2019 spraken werkgevers en werknemer in het Pensioenakkoord af dat de AOW juist wat langzamer zou stijgen. De snellere stijging van de AOW-leeftijd had in hun ogen dus nooit op de agenda mogen staan.

Toch is duidelijk dat met het schrappen van dit plan het eerste resultaat voor de bonden al is bereikt, nog voor er een actie was gehouden. Daarmee staan de vakbonden, met Hans Spekman (FNV) en Hans van den Heuvel (CNV) als kersverse leiders, opeens weer volop in de aandacht.

Alternatieven

Toch probeert Vijlbrief de druk op de werkgevers en werknemers op te voeren. Hij vindt dat de sociale partners met alternatieve bezuinigingen moeten komen. In een interview in Trouw prees de minister het poldermodel en het belang van samenwerken. "Het is de enige manier om te voorkomen dat de maatschappij versplintert", zei hij. Daarmee speelt hij in op het verantwoordelijkheidsgevoel van de bonden.

Tot nu toe lijken de vakbonden niet gevoelig voor die druk. Zij praten weliswaar door met de werkgevers, maar volgens FNV en CNV stellen die gesprekken weinig voor. Ze proberen zo de suggestie weg te nemen dat er gepraat kan worden over alternatieve bezuinigingen op de sociale zekerheid. Dat is het probleem van de minister, vinden ze.

Daarbij voelen ze zich gesterkt door de politieke situatie. Zonder steun van de grootste oppositiepartij, Pro, kan het kabinet de bezuinigingen niet door de Tweede en Eerste Kamer krijgen. Pro en de vakbonden hebben elkaar dan ook omarmd. FNV-voorzitter Hans Spekman, als oud-PvdA-voorzitter eerder kritisch op de linkse fusiepartij, was vorige week één van de prominente sprekers op het Pro-congres.

Voor de tweede keer in korte tijd voert het Nederlandse kabinet op topniveau overleg in Washington over een Amerikaans wetsvoorstel dat draconische gevolgen kan hebben voor onder meer ASML. Minister Sjoerdsma (Buitenlandse Handel) praat erover met zijn Amerikaanse ambtgenoot. Als de wet van kracht wordt, kan dat betekenen dat het belangrijkste bedrijf van Nederland geen zaken meer kan doen in China.

De wet zou de VS de macht geven om in de chipsector voor andere landen te bepalen wat zij naar China mogen versturen. Nederland is een belangrijke speler in de wereldwijde chipindustrie, met ASML als de grootste leverancier van chipmachines.

Het kabinet maakt zich zorgen dat de VS mag bepalen of die Nederlandse machines naar China mogen. Ook zou ASML de chipmachines die eerder al aan Chinese klanten zijn verkocht, niet meer mogen onderhouden.

Er staat veel op het spel. ASML verdient veel geld in China met de verkoop van chipmachines en onderhoudscontracten. De afgelopen drie jaar was dat 27 miljard euro, oftewel tussen de 26 en 36 procent van de totale omzet. Maar ook voor de onderhandelingspositie van Nederland en een mogelijke tegenreactie van China kan de wet grote gevolgen hebben, zeggen experts.

'Zeer ongelukkig'

Het wetsvoorstel heet de MATCH Act en is begin april ingediend in het Amerikaanse parlement. De wet is nog niet van kracht, maar het kabinet reisde al binnen twee weken naar Washington om met president Trump en Amerikaanse politici te praten.

"Wij hebben grote zorgen, omdat we al goed samenwerken met de VS om te voorkomen dat technologie terechtkomt op plekken waar die niet zou moeten komen. Alleen dat gaat nu niet uit van dwang en daar lijkt het met deze wet wel op", zegt Sjoerdsma tegen de NOS. "Het is zeer ongelukkig dat hiermee mogelijk onze nationale veiligheid in Amerikaanse handen komt te vallen."

Unieke positie

"Voor Nederland zit de pijn erin dat de VS met deze wet eenzijdig kan bepalen dat ASML-machines niet naar China mogen", zegt Rem Korteweg van Instituut Clingendael. "Nederland wil best overleggen over exportcontroles, maar wil wel zélf die besluiten nemen."

Als de MATCH Act wordt aangenomen, staat Nederland buitenspel, zegt Korteweg. "Dan is niet Nederland, maar Amerika de belangrijkste gesprekspartner voor China om toegang te krijgen tot de machines van ASML."

Dat is heel schadelijk voor de positie van Nederland, zegt hij, want ASML geeft Nederland een unieke positie: wie chips wil maken, kan bijna niet om ASML-machines heen.

Dat de Amerikanen de macht willen om te bepalen of de ASML-machines naar China mogen, laat zien hoe de VS in de wedstrijd staat, zegt Jikke Biermasz. Zij is advocaat bij Ploum en expert op het gebied van exportbeperkingen en de technologiesector. "De Amerikanen voeren de druk heel hoog op", zegt ze. "Er is een economische strijd gaande tussen de VS en China. De Verenigde Staten willen de macht in handen hebben."

ASML mag zijn meest geavanceerde machines al jarenlang niet naar China versturen na druk van de Verenigde Staten, machines met oudere technologie mogen wel. Met de MATCH Act zou de VS akkoord moeten geven op die verkopen, met het uitgangspunt dat de VS géén toestemming geeft.

Machines vallen stil

"Met deze wet kan de Verenigde Staten de hele chipindustrie van China stilleggen", zegt oud-hoofd strategie van ASML, Frits van Hout. "Je hebt ASML-medewerkers en reserveonderdelen nodig om de machines te onderhouden. Als dat niet meer mag, vallen de machines binnen weken tot maanden stil, afhankelijk van hoe oud ze zijn."

Dat betekent dat een groot deel van de wereldwijde chipproductie stilvalt, zegt hij. "Reken maar dat dat impact gaat hebben op elke koelkast, afstandsbediening of auto die besteld wordt. Want als je één chip mist, is het product niet af." Hij vergelijkt het met Nexperia: toen China de export van Nexperia-chips blokkeerde, kwamen automakers wereldwijd in de problemen.

Om dit alles te voorkomen, is Sjoerdsma nu dus in Washington. "We gaan uitleggen hoe goed de samenwerking nu al is en hopen dat daar goed naar geluisterd zal worden door de VS. Maar dat is een proces van de lange adem", zegt hij.

Wie een dynamisch energiecontract heeft, kan morgenavond beter de apparaten die veel elektriciteit gebruiken uitlaten. De prijs op de handelsmarkt voor stroom loopt namelijk op tot meer dan 90 cent per kilowattuur.

"Een record sinds het aanbieden van dynamische energiecontracten in 2017", zegt energiedeskundige Jan Willem Zwang. "Met de belasting op stroom komt er bij die prijs nog wel wat op en betaal je al gauw meer dan 1 euro per kilowattuur".

Voor de miljoen Nederlanders die zo'n contract hebben, betekent dat dus goed opletten. Om een idee te geven: een elektrische oven verbruikt gemiddeld ongeveer 2 kilowattuur, een wasbeurt op 60 graden rond de 1 kilowattuur. Wel kan dit flink uiteenlopen afhankelijk van hoe energiezuinig en oud de apparaten zijn.

Airco's

Als je deze twee apparaten morgenavond laat draaien, ben je tot wel negen keer zoveel kwijt als wanneer ze om 15.00 uur aan zouden staan. Maar voor een airco is de avond met deze hitte nou juist de tijd wanneer er overuren worden gemaakt, zegt energiedeskundige Martien Visser. Een airco kan ook rond de 1,5 tot 2 kilowattuur verbruiken.

"En daar zit ook een deel van de verklaring", stelt Visser. "Alle airco's die rond die tijd aanstaan, verbruiken veel stroom, en met die hoge vraag gaat ook de prijs verder omhoog."

Elk kwartier worden de prijzen vastgesteld op basis van de vraag naar stroom en het aanbod hiervan. Hoe het nu kan dat de prijs zo hoog is, heeft te maken met een combinatie van die twee, legt Visser uit. "Deels hoge vraag naar elektriciteit door de hitte, maar ook een laag aanbod doordat er minder zonne-energie wordt opgewekt en er weinig wind staat."

Hitte buurlanden

Jan Willem Zwang bevestigt dit en zegt dat de hoge prijs ook komt door een groter tekort in België. De prijs zal daar morgenavond ook nog hoger pieken, meldt omroep VRT.

In België zijn ze namelijk meer afhankelijk van kernenergie en die centrales zijn op dit moment veel in onderhoud. "Omdat de elektriciteitsmarkt een Europese markt is, leveren we op dit soort dagen met extreme hitte ook veel aan buurlanden, maar daardoor gaat onze prijs ook omhoog", zegt Zwang. In heel Europa hebben landen nu te maken met extreme hitte.

Door klimaatverandering vaker (extreme) hitte

De afgelopen twee eeuwen is de mens steeds meer broeikasgassen gaan uitstoten. Bij met name de productie van energie komen door het gebruik van fossiele brandstoffen veel broeikasgassen vrij. Daardoor is de gemiddelde temperatuur wereldwijd toegenomen: in een eeuw gemiddeld met ruim 1,3 graden Celsius. Door die hogere temperaturen komt hitte dus vaker voor. Onderzoek laat zien dat warme periodes warmer, en droge periodes droger worden.

"Dan speelt nog mee dat gascentrales, door de enorme hoeveelheid zonne-energie, in de zomer minder draaiuren maken en hogere opstartkosten hebben. In de zomer springen ze vooral bij wanneer de zon begint te dalen", aldus Zwang. "Die hoge opstartkosten rekenen ze weer door in de prijs."

Voor de mensen met een dynamisch contract kan het ook voordelig zijn, zo'n hoge energieprijs. Zwang heeft zelf een batterij, zonnepanelen én een dynamisch contract. "Ik laad mijn batterij in de middag op tegen lage kosten, en dan kan ik in de avond weer terugleveren aan het net. Daar kan je zeker aan verdienen.

Het is overigens geen absoluut record. In 2003 is er een keer een prijs van 2 euro per kilowattuur geweest.

Na ruim een halve eeuw is er een einde gekomen aan de productie van Playmobil in Duitsland. Het verlieslijdende speelgoedbedrijf sloot vandaag zijn productielijn in het Beierse Dietenhofen. Het resterende personeel krijgt betaald verlof tot eind van de maand; er wordt nog besproken hoe hun toekomst eruit zal zien.

De fabrikant nam het besluit vanwege de hoge loon- en energiekosten. Het speelgoedbedrijf kampt al jaren met teruglopende verkoopcijfers en moet er daarom alles aan doen om kosten te besparen. De beatleskapseltjes en klemhandjes worden voortaan allemaal in Tsjechië of Malta gemaakt.

Playmobil werd in 1974 geïntroduceerd op een speelgoedbeurs in Nürnberg. Ontwerper Hans Beck van speelgoedbedrijf Geobra Brandstätter had destijds drie thema's bedacht: ridders, indianen en wegwerkers. Cruciaal voor het succes ervan was dat kinderen dat bescheiden begin konden uitbouwen tot complete werelden.

"Ik vond dat het een system moest zijn", zei eigenaar Horst Brandstätter daar ooit over. "Dat je het ene jaar met kerst een auto kon krijgen en het jaar erop de garage. Dat mensen dingen konden toevoegen, zonder ineens veel geld te moeten uitgeven."

Met de poppetjes konden kinderen hun eigen verhalen uitbeelden, redeneerde hij. "Playmobil draait niet om wat je kunt zien, maar om de film die kinderen erbij maken in hun hoofd. Daar gebruiken ze ons materiaal voor." Ontwerper Beck had zelfs principiële bezwaren tegen een zelfrijdende trein. "De beweging moet van kinderen komen."

Kidults

De afgelopen jaren waren er echter steeds meer kinderen die de piraten, politieagenten en prinsessen links lieten liggen, door concurrentie van bijvoorbeeld videogames. In tegenstelling tot Lego slaagde Playmobil er niet genoeg in om 'kidults' aan zich te binden, de volwassenen die bereid zijn grote bedragen uit te geven aan dure sets van Harry Potter, Star Wars of Marvel-superhelden, of volledig op volwassenen gerichte sets als Van Goghs Zonnebloemen.

Niet dat Playmobil dat niet probeerde. Het bedrijf bracht nostalgische edities uit van Asterix en Obelix, Back to the Future en The A-Team. Ook ontwikkelde het steeds vaker poppetjes speciaal voor toeristen: het Melkmeisje voor het Rijksmuseum bijvoorbeeld, of kerkhervormer Maarten Luther, van wie bij zijn 500ste sterfdag ruim een miljoen poppetjes werden gemaakt.

Het was allemaal niet genoeg om de vestiging in Duitsland open te houden. Enkele jaren terug schrapte het bedrijf wereldwijd al 700 banen, nu sluit deze fabriek helemaal de deuren. Een woordvoerder benadrukt dat het bedrijf nog wel "in Duitsland geworteld blijft", met het hoofdkantoor in Zirndorf, waar de directie en de marketingafdeling gevestigd blijven.

De vakbond vindt het een schrale troost. Voor 350 personeelsleden, die vaak al jarenlang voor het bedrijf werken, moet nog een afvloeiingsregeling komen. Een woordvoerder noemde de sluiting een catastrofaal besluit. "Voor velen van ons stort onze wereld in."

Ondanks diverse maatregelen slaagt het UWV er steeds vaker niet in om binnen zes maanden te beoordelen of iemand recht heeft op een arbeidsongeschiktheidsuitkering.

Op dit moment moeten meer dan 11.000 mensen langer dan een half jaar wachten op een WIA-keuring. Dat zijn er ruim 3000 meer dan vorig jaar en dat is zorgelijk, schrijft minister Vijlbrief van Sociale Zaken aan de Tweede Kamer.

Hij roept vakbonden en werkgevers dan ook opnieuw op te komen praten over een herziening van het stelsel. Dat piept en kraakt, volgens de minister. Mensen die erin zitten komen er maar moeilijk uit en de regelingen kosten veel geld.

Wie wacht op een keuring krijgt ondertussen een voorschot. Dat geld hoeft niet terugbetaald te worden als blijkt dat je te veel hebt gekregen of geen recht hebt op een uitkering.

Volgens Vijlbrief ligt de oorzaak voor de lange wachttijden bij het UWV, dat meer tijd nodig heeft "om de eigen organisatie bij te sturen". De uitkeringsinstantie kampt al jaren met een tekort aan artsen die de keuringen moeten uitvoeren.

865.000 mensen arbeidsongeschikt

Om de achterstanden te verkleinen wil de minister nog meer taken van keuringsartsen neerleggen bij andere medewerkers van het UWV. Dan kan hetzelfde aantal artsen tot meer beoordelingen komen. Ook wil het kabinet strengere regels voor het aanvragen van een herkeuring, om zo de werklast te verminderen.

Het aantal werknemers dat langer dan twee jaar ziek is en dan recht heeft op een WIA-uitkering loopt al een tijd snel op. Vooral 60-plussers veroorzaken die stijging. Op dit moment hebben zo'n 865.000 mensen in Nederland een uitkering omdat ze arbeidsongeschikt zijn. Jaarlijks stromen er ongeveer 60.000 nieuwe gevallen in. Bij de invoering van de WIA, in 2005, waren dat er 35.000 per jaar.

Ook bezuiniging

Het kabinet wil het hele arbeidsongeschiktheidsstelsel hervormen. "Het plakken van pleisters en het doen van kleine aanpassingen gaat de problemen niet structureel oplossen", schrijft Vijlbrief. Daarom wil hij graag om de tafel met de vakbonden en de werkgevers.

Maar die zijn juist boos omdat het minderheidskabinet ook miljarden wil bezuinigen op de sociale zekerheid. Deze week zijn er daarom diverse stakingsacties. Aanstaande vrijdag is door de bonden uitgeroepen tot landelijke actiedag.

Naast het tekort aan keuringsartsen is het UWV ook veel tijd kwijt aan het herstellen van allerlei fouten die eerder gemaakt zijn bij het beoordelen van aanvragen voor een WIA-uitkering of een Wajong-uitkering voor jonge arbeidsongeschikten.

Vijlbrief schrijft aan de Tweede Kamer dat de instantie inmiddels wel veel minder fouten maakt. De achterstanden bij de Wajong-uitkeringen lopen terug en de verwachting is dat er eind dit jaar geen wachtlijst meer is.

Bij de WIA ligt dat heel anders. Nu staan daar ongeveer 30.000 mensen op de wachtlijst. Net als zijn voorganger Van Hijum verwacht Vijlbrief dat de wachtlijst voor die uitkering de komende vier jaar zal oplopen naar 100.000 tot mogelijk 150.000 mensen.

Voor het eerst krijgt biergigant Heineken een topman die van buiten het bedrijf komt. Het gaat om de Braziliaan Rafael Oliveira, roepnaam Rafa, die anderhalf jaar de baas was bij koffieconcern JDE Peet's, waar Douwe Egberts onder valt.

Daarmee breekt Heineken met de traditie dat de hoogste baas van het bedrijf intern is opgeleid. Dat was bij alle mannen die na Freddy Heineken de leiding kregen het geval. Bovendien waren het allemaal Nederlanders, op de Belg Jean-François van Boxmeer na.

Belangrijke aandeelhouders van Heineken hadden het concern gevraagd om iemand van buiten te nemen, die met een frisse blik naar het bedrijf kan kijken. In zakenkrant FT sprak een belegger de zorg uit dat het 'wel weer een Nederlander' zou worden. "We zijn gedoemd om iemand van gemiddelde kwaliteit te krijgen, dat is nu eenmaal de geschiedenis van het bedrijf."

Heineken ziet de bierverkoop wereldwijd dalen. Onder vertrekkend topman Dolf van den Brink werd al een reorganisatie aangekondigd waardoor 5000 tot 6000 arbeidsplaatsen wereldwijd verdwijnen.

Oliveira werkte voorheen bij voedingsgigant Kraft Heinz en krijgt de opdracht om de ingezette strategie te versnellen en ervoor te zorgen dat Heineken weer gaat groeien.

Hij krijgt de zegen van de Heineken-familie. "Mijn familie en ik zijn zeer tevreden met de zorgvuldige, wereldwijde selectieprocedure die leidde tot de benoeming van Rafa", zegt grootaandeelhouder Charlene de Carvalho-Heineken in het persbericht van het bedrijf.

Beloning

Beleggersvereniging VEB is positief en omschrijft Oliveira als iemand die "rücksichtslos focust op rendement en die iets minder met het oud-Hollandse merk Heineken heeft". VEB-directeur Gerben Everts verwacht dat Heineken onder de nieuwe topman merken gaat afstoten en lokale brouwerijen gaat sluiten. "Je moet als brouwerij met de veranderende biermarkt mee."

In de anderhalf jaar tijd die Oliveira bij JDE Peet's werkte, heeft hij een bezuinigingsoperatie opgezet die jaarlijks 500 miljoen euro moest besparen. Bij de koffiefabriek in Utrecht verdwenen daardoor banen.

Onder zijn leiding werd JDE Peet's overgenomen door het Amerikaanse drankenconcern Keurig Dr Pepper. Volgens beleggersvereniging VEB leverde die deal Oliveira een beloning op van tientallen miljoenen euro's.

Nu Oliveira overstapt naar Heineken loopt hij die beloning mis. Daarom krijgt hij van Heineken de komende jaren voor bijna 25 miljoen euro aan aandelen van de bierbrouwer. Als aandeelhouders met de benoeming instemmen dan begint Oliveira op 1 oktober. Het is nog niet bekend hoeveel hij verder bij Heineken gaat verdienen.

De financiële situatie van Nederlandse huishoudens gaat achteruit. 38 procent zegt moeilijk rond te komen. Binnen die groep zijn de problemen bij jongvolwassenen in de twintig het grootst, staat in het Nibud-rapport Geldzaken in de praktijk 2026.

Bij de vorige editie, twee jaar geleden, was het aandeel dat aangaf moeilijk rond te komen 32 procent. Ook toen waren er bepaalde groepen die kwetsbaar waren. "Door de jaren heen zien we dat een steeds grotere groep jongvolwassenen moeilijk kan rondkomen", zegt Nibud-directeur Mattias Gijsbertsen.

Bij jongvolwassenen (18 tot en met 30 jaar) groeide het aandeel van 40 procent naar 54 procent. Daarmee ziet het Nibud dat dit een van de groepen is waar de verslechtering het sterkst zichtbaar is.

"We zien ook grote verschillen tussen huurders en kopers en mensen met een vast en met een wisselend inkomen,' zegt Gijsbertsen. In het onderzoek naar financiële gezondheid van consultant Deloitte komen dezelfde kwetsbare groepen naar voren.

Waar mensen het vaakst tegen aanlopen zijn de kosten van kinderen, vervoer, inboedel en de boodschappen. Dat komt omdat deze uitgaven sterk kunnen wisselen en minder vastliggen dan bijvoorbeeld de huur en de hypotheek. Die uitgaven zijn voorspelbaar en worden vaak via vaste incasso's betaald.

"Mensen proberen altijd de vaste lasten te betalen en lopen dan tegen prijsstijgingen aan op andere vlakken", zegt Gijsbertsen. Door de geopolitieke spanningen stijgen de prijzen in de winkels en kosten voor energie.

Huishoudens die aangeven het moeilijk te hebben, komen aanzienlijk vaker geld tekort voor het betalen van uitgaven. Zo heeft 81 procent moeite met het betalen van boodschappen en 78 procent met vervoerskosten en inboedel. Ook de kosten voor zorg zijn een probleem: 77 procent van de huishoudens die moeilijk rondkomen zegt daar moeite meer te hebben.

Koopkracht en betalingsproblemen

Vorig jaar was er nog een lichte koopkrachtstijging te zien bij vrijwel alle huishoudens, toch heeft een groter deel moeite met de kosten van het dagelijks leven. Dat is deels te verklaren doordat koopkrachtcijfers iets zeggen over een gemiddeld huishouden, maar geen rekening houden met persoonlijke omstandigheden en veranderingen daarin. Begin dit jaar werd de verwachte koopkrachtstijging voor 2026 bijgesteld.

Ook meldde het Centraal Planbureau dit voorjaar dat de koopkracht zou dalen als gevolg van de stijgende energieprijzen. Dit kan meewerken in het gevoel van financiële onzekerheid. "Ook de onzekerheid of prijzen die verder stijgen door onzekerheid in het Midden-Oosten dragen hieraan bij", zegt Gijsbertsen.

Maar het blijft niet bij die zorgen, want uit het rapport blijkt dat mensen ook vaker betalingsproblemen hebben. 25 procent van de huishoudens geeft aan dat zij dit jaar rekeningen niet hebben kunnen betalen. Twee jaar geleden ging dat nog om 17 procent. Andere betalingsproblemen zoals rood staan en het treffen van een betalingsregeling komen relatief ook vaak voor.

Spaargeld

Huishoudens die wel uitkomen met hun geld, kunnen in tijden van krapte op hun spaargeld rekenen. Tegelijkertijd hebben veel huishoudens het gevoel dat ze niet genoeg geld hebben voor als er iets gebeurt. Denk daarbij aan ingrijpende gebeurtenissen zoals een scheiding, het verlies van werk en ziekte.

"Dat gevoel klopt wel, want bijna een derde van de huishoudens heeft 2500 euro of minder op de spaarrekening en bijna een kwart heeft zelfs minder dan 1000 euro" zegt Gijsbertsen. "En daar kan je niet veel klappen mee opvangen."

Volgens de Nibud-directeur zijn er veel uitdagingen die niet alleen gaan over inkomen maar ook over de uitgaven, zoals hoge vaste lasten en het gebrek aan betaalbare huisvesting voor jongvolwassenen. "De dringende vraag is met welke structurele oplossingen huishoudens hieruit kunnen gaan komen."

Als een vader met ouderschapsverlof gaat, verdient de moeder later meer geld dan in gezinnen waar de vader geen ouderschapsverlof opneemt. Dat blijkt uit het eerste grootschalige onderzoek naar het betaalde ouderschapsverlof in Nederland.

Tegelijkertijd gaan de meeste vaders überhaupt niet met ouderschapsverlof: slechts 53 procent van de vaders die er recht op hebben, tegen om 71 procent van de moeders. Geld speelt een belangrijke rol in die beslissing.

Betaald ouderschapsverlof werd ingevoerd in 2022. Het gaat om negen weken verlof voor ouders in loondienst. Zij krijgen 70 procent van hun salaris doorbetaald, met een maximum op zo'n 4600 euro bruto per maand.

Hoogte uitkering maakt uit

In opdracht van de regering heeft onderzoeksinstituut SEO Economisch Onderzoek grondig in kaart gebracht hoe geslaagd de regeling is. Daarvoor is registerdata van bijvoorbeeld het UWV gecombineerd met interviews met ouders en werkgevers.

"Je merkt dat vooral mannen gevoelig zijn voor de hoogte van de uitkering", zegt Justus van Kesteren, een van de onderzoekers.

Mannen nemen minder verlof op als ze tijdens die periode veel inkomen moeten inleveren. Dat is het geval bij mannen met de hoogste inkomens; de uitkering ligt immers op maximaal 4600 euro per maand. "We zien dat vaders vaker verlof opnemen als hun werkgever de uitkering aanvult", vertelt Van Kesteren.

Bij moeders speelt de hoogte van de uitkering veel minder mee in de beslissing om verlof op te nemen.

Gelijkere verdeling thuis

Een andere conclusie van het onderzoek is dat moeders van wie de partner met verlof is geweest meer verdienen dan andere moeders. Dat komt doordat mannen die met ouderschapsverlof gaan, vaker deeltijd gaan werken dan andere vaders. En dat maakt het mogelijk voor de partner (veelal vrouwen) om meer uren te draaien.

Daarmee pakt het beleid grotendeels uit als bedoeld: in gezinnen waarin de man met verlof gaat, wordt de takenverdeling thuis gelijkwaardiger tussen de twee ouders. Dat effect blijft ook op de lange termijn. Dit ontlast moeders die nog steeds het leeuwendeel van de onbetaalde zorgtaken thuis doen.

Het is al langer een probleem dat veel vrouwen onder de 40 arbeidsongeschikt raken door overbelasting. De vraag is of verlof voor vaders dat kan veranderen.

"Dat is een interessante gedachte, maar daar hebben we in dit onderzoek niet specifiek naar gekeken", zegt Van Kesteren. "Wat we wel zien, is dat moeders aangeven dat het verlof bijdraagt aan een betere balans tussen werk en privé. Dat zou stress kunnen verminderen."

Kunstmatige intelligentie (AI) vindt steeds meer zijn weg naar de werkvloer. Kansen op een baan in bepaalde beroepen nemen daarom af, liet uitkeringsinstantie UWV vanochtend weten.

Volgens de uitkeringsorganisatie heeft AI vooral impact op beroepen die veel met talen bezig zijn. "De AI-tools vliegen je inmiddels om de oren. Tekstschrijvers en dat soort creatieve beroepen merken dat meteen", zegt Stef Molleman van het UWV.

Het UWV zag de afgelopen jaren een afname van het aantal vacatures in creatieve beroepen zoals vertalers, grafisch vormgevers en accountmanagers in de reclamewereld. Daarbovenop steeg het aantal aanvragen voor uitkeringen bij deze beroepen.

'Het roer om'

Online drukkerij HelloPrint merkte deze verschuiving al. De Rotterdamse vestiging van het bedrijf, dat promotiemateriaal maakt als folders en stickers, besloot kort geleden het roer om te gooien. Bijna iedere afdeling werkt nu met kunstmatige intelligentie.

Het persoonsbestand slonk hierdoor van zestig naar dertig werknemers. "We kunnen nu met minder mensen hetzelfde werk verzetten", zegt directeur Hans Scheffer. Volgens hem is bij alle rollen achter de schermen de impact van AI groot. "We werken in kleinere teams, intensiever met elkaar samen."

Er is met name gekort op software ontwikkelaars, administratieve functies en tekstschrijvers. "We zijn actief in dertien landen in Europa. Voorheen had ieder land een eigen copywriter die de website onderhield. Maar op dit moment wordt dat door slechts twee mensen gedaan die AI-agents aansturen."

Volgens Scheffer zijn de competenties veranderd om succesvol te zijn op je werk: "Voorheen stuurde je mensen aan en nu techniek".

Ook bij marketingadviesbureau Artefact worden werkprocessen naar eigen zeggen productiever. Het Utrechtse bedrijf bouwt AI-oplossingen voor klanten.

"Ons personeelsbestand is de afgelopen jaren steeds technischer geworden. Het creatieve en procesmatige deel wordt door AI uit handen genomen", zegt directeur AI Dirk Melief.

Zo hielp het bureau een klant bij het herschrijven van 33.000 webpagina's. Deze moesten worden voorzien van een nieuwe stijl die de herpositionering van het merk moesten passen. "Zonder AI-toepassingen zou zo'n traject al snel een jaar duren, maar nu kun je met een goede copywriter en vijf AI-ontwikkelaars in twee maanden klaar zijn."

Ook Cynthia Kromhout merkt veel van de invloed van kunstmatige intelligentie. Zij vertaalt naast haar baan al ruim 10 jaar juridische teksten vanuit het Engels. Ze besloot in 2021 om volledig als freelance vertaler aan de slag te gaan.

Door de opkomst van automatische vertaalprogramma's ziet ze opdrachten steeds meer opdrogen. "Eerst kon je niet op die programma's vertrouwen, maar inmiddels zijn ze zo ver gevorderd dat de teksten bijna foutloos zijn."

Hoewel het Kromhout in het verleden juist veel voordeel bracht dat juridische vertalingen heel nauw luisteren, overweegt ze toch een carrièreswitch naar het onderwijs. "Het tekort aan leerkrachten blijft groot. Aangezien ik toch een opleiding heb in taal is het misschien beter."

De invloedrijke econoom Alan Greenspan is vandaag op 100-jarige leeftijd overleden. Dat bevestigt zijn vrouw Andrea Mitchell aan NBC News, de Amerikaanse nieuwszender waar zij zelf voor werkt.

Greenspan was van 1987 tot 2006 voorzitter van de Federal Reserve (Fed), de Amerikaanse centrale bank. Met zijn heilig geloof in de vrijemarkteconomie hielp Greenspan de Amerikaanse economie verschillende zware crises door.

Maar de grootste crisis, die uit 2008, zag hij niet aankomen. Zijn beleid met als uitgangspunt dat de markt zichzelf met hulp van lage rentes kon corrigeren, was juist een grote mede-veroorzaker van de kredietcrisis.

De Fed lette lange tijd niet op hoe Amerikaanse banken bijna hypotheken uitdeelden aan mensen met een veel te kleine portemonnee. Ook greep de Fed niet in toen banken vervolgens talloze hypotheken van wanbetalers verpakten als pakketten goede leningen, om die door te verkopen aan andere banken, verzekeraars en pensioenfondsen.

Nadat de zeepbel uiteen was gespat, kwam een ontnuchterde Greenspan terug van zijn ideologie van een vrije markt die zichzelf kon reguleren. Er was toch strenger toezicht nodig.

Hoofdrekenende saxofonist

De carrière van Greenspan begon ver weg van de financiële wereld. Als tiener schreef hij zich in 1943 in bij het Juilliard-conservatorium in New York. Na een jaar ging hij klarinet en saxofoon spelen in de band van jazztrompetist Henry Jerome.

Greenspan verruilde in 1948 zijn muziekcarrière voor een studie economie aan de universiteit van New York, waar hij summa cum laude afstudeerde. "Het beste economische besluit dat ik ooit heb genomen", zei hij daar later over.

Vers uit de studiebanken begon hij in 1953 in New York het financieel-economisch adviesbureau Townsend-Greenspan. In 1967 klopte Nixon bij hem aan voor economisch advies bij zijn verkiezingscampagne. Toen de Republikein in 1969 president werd, sloeg Greenspan het aanbod af om toe te treden tot zijn regering.

Wel bleef hij Nixon op persoonlijke titel van economisch advies voorzien. Pas nadat de president in 1974 het veld had moeten ruimen door het Watergate-schandaal, werd Greenspan officieel adviseur van Nixons opvolger Gerald Ford. Greenspan vreesde op dat moment dat de VS stuurloos zou raken.

Boeken van Ayn Rand

Greenspan hielp Ford met maatregelen om de hoge inflatie van 11 procent in drie jaar te halveren. De remedie: bezuinigen en de rente verlagen. Hiervoor liet Greenspan zich inspireren door de ideeën van de in Rusland geboren Amerikaanse schrijfster Ayn Rand.

In Rands boeken vecht het eenzame individu heldhaftig tegen de volgzame massa en een controlerende overheid. "Haar filosofie heeft me geleerd dat het kapitalisme niet alleen praktisch en efficiënt is, maar ook moreel verdedigbaar", zei Greenspan daar later over.

Greenspan ging vervolgens doceren aan de universiteit van New York. In 1987 zag president Ronald Reagan in hem de juiste persoon om Paul Volcker op te volgen als voorzitter van de Fed. Greenspan had Reagan eerder al geadviseerd over het hervormen van de sociale zekerheid.

"Kleurloos en degelijk", zo omschreef NRC de buiten de VS nog onbekende Greenspan. Hoewel hij op economisch gebied veel gemeen heeft met Volcker, kwam hij een stuk saaier over dan zijn sigaarrokende voorganger.

Toch bleek Greenspan uitstekend te passen in het Reaganisme van de jaren tachtig, met minder overheid en meer vrije markt.

Zwarte maandag

Maar de nieuwe Fed-baas zat er nog maar net of de beurzen stortten op Zwarte Maandag in. De economie bleef overeind doordat Greenspan zorgde dat banken via de Fed met lage rentes aan geld konden blijven komen en uitlenen. Daarmee bleef ook de dollar overeind.

Met diezelfde instelling leidde Greenspan de Amerikaanse economie ook door de financiële crisis die in 1997 Azië trof en na de terreuraanslagen op 11 september 2001 de VS.

Al in 1996 merkte Greenspan op dat de aandelenkoersen harder stegen dan de werkelijke waarde van met name technologiebedrijven. Hij sprak van "irrationele euforie" onder beleggers en voorspelde daarmee het knappen van de dot-com bubble (de internetzeepbel) in 2000.

Fout gemaakt

Maar waar Greenspan die crisis allang zag aankomen, miste hij de totale ontsporing van het wereldwijde financiële systeem in 2008. Mede door het soepele toezicht van de Fed waren banken too big to fail geworden: zij waren zó groot dat zij bij een faillissement de hele economie mee onderuit zouden trekken.

Greenspan was de eerste die zelf toegaf dat de vrije markt niet grenzeloos kan zijn: "Ik heb een fout gemaakt door aan te nemen dat het eigenbelang van bedrijven, met name banken, zo groot was dat zij het beste zelf in staat waren hun eigen aandeelhouders te beschermen", zei hij naderhand in het Amerikaanse Congres.

Legale gokbedrijven in Nederland stappen naar de rechter in een poging om Meta te dwingen illegale goksites harder aan te pakken. Ook dienen ze een klacht in bij de Europese Commissie. Die zou te weinig doen om de regels te handhaven die gelden voor online gokken.

De Telegraaf meldt dat vanochtend. Illegale goksites vormen een geduchte concurrent van gokbedrijven met een vergunning. Volgens de branchevereniging van die vergunde gokbedrijven VNLOK waren in het laatste kwartaal van 2025 ruim 70.000 gokadvertenties te zien op Meta-platforms, zoals Facebook en Instagram. Meer dan 95 procent van die advertenties zou afkomstig zijn van illegale aanbieders.

Meta haalt alleen advertenties van illegale goksites offline als die advertenties zijn gemeld. Dat is dus achteraf. De VNLOK noemt dat "dweilen met de kraan open".

Meta erkent in een reactie aan de NOS dat het niet lukt om alle illegale gokadvertenties tegen te houden. Het bedrijf zegt dat het kijkt naar verbeteringen om te voorkomen dat illegale gokadvertenties op Facebook en Instagram verschijnen.

Vluchtige tegenstander

De Kansspelautoriteit (KSA) houdt in Nederland toezicht op de gokmarkt. "We zien maandelijks duizenden advertenties van illegale goksites bij Meta, en maken daar ook melding van", zegt een woordvoerder. "Die advertenties zijn gemiddeld zo'n anderhalve dag zichtbaar. Nadat ze zijn verwijderd, komen ze terug, met een iets andere naam of een iets ander internetadres. We hebben te maken met een vluchtige tegenstander."

Legale gokbedrijven willen dat Meta meer doet om advertenties van de illegale concurrentie te weren. Meta zou daartoe verplicht zijn volgens de Digital Service Act (DSA), de EU-wetgeving die geldt voor alle onlinebedrijven die actief zijn in de Europese Unie.

Voetballers

Illegale goksites gebruiken nu tijdens het WK in hun advertenties afbeeldingen van populaire voetballers, zoals Cristiano Ronaldo en Virgil van Dijk.

Legale gokbedrijven wijzen erop dat de illegale concurrenten zich niet houden aan beperkingen om gokverslaving tegen te gaan. "Kwetsbare spelers, onder wie jongeren, worden blootgesteld aan grote risico's", zegt VNLOK-voorzitter Björn Fuchs in een persbericht.

De olieprijzen gaan vanochtend wat omlaag. Dat lijkt een reactie op tekenen van vooruitgang in de gesprekken tussen Iran en de Verenigde Staten om een eind te maken aan de oorlog tussen beide landen.

Een vat Brentolie daalde 2 procent in prijs en kostte in de vroege ochtend 79,01 dollar. Vorige week was er ook een flinke daling, na het ondertekenen van een voorlopig akkoord tussen de twee landen.

Vannacht meldden bemiddelaars Pakistan en Qatar dat de eerste ronde gesprekken was afgerond. De partijen zijn een stappenplan overeengekomen om binnen zestig dagen tot een definitieve vredesdeal te komen.

De onderhandelingen verliepen aanvankelijk stroef, na berichten dat de Iraanse delegatie de gesprekslocatie had verlaten vanwege het dreigement van Trump dat hij het land opnieuw wilde aanvallen.

Miljoenen vaten

Dit weekend werden er miljoenen vaten olie door de Straat van Hormuz vervoerd, meldt persbureau Bloomberg op basis van scheepvaartgegevens. Dat gebeurde ook nadat Iran had geclaimd de waterweg opnieuw te hebben afgesloten.

Drie zwaarbeladen olietankers, met een gezamenlijke transportcapaciteit van 6 miljoen vaten, stuurden zaterdag signalen uit terwijl ze door de Straat van Hormuz voeren via een route langs de kust van Oman, volgens Bloomberg. Een van die schepen hervatte gisterochtend het uitzenden van automatische signalen nadat de Golf van Oman was bereikt.

Verschillende versies

De Verenigde Staten en Iran presenteren verschillende versies over de status van de belangrijke zeestraat. De Iraanse strijdkrachten hadden zaterdag aangekondigd dat de zeestraat weer dichtgaat vanwege aanvallen op Libanon. De Amerikaanse vicepresident JD Vance zei juist dat er geen aanwijzingen zijn dat Iran de zeestraat weer afsluit.

Maritieme organisaties waarschuwden deze week voor de veiligheid van een passage door de vaarweg. Zo zijn er zorgen over de aanwezigheid van zeemijnen en drukte in de smalle zeestraat, waar voor de oorlog uitbrak zo'n 120 schepen per dag doorheen gingen. Veel rederijen wachten nog op meer details en veiligheidsgaranties voor ze weer gebruik gaan maken van de Straat van Hormuz.