De Nederlandse economie groeit veel minder hard dan eind vorig jaar werd verwacht. Dat komt vooral door de oorlog in het Midden-Oosten en de daardoor gestegen energieprijzen, blijkt uit berekeningen van De Nederlandsche Bank (DNB). Eerder verwachtte de bank nog een groei van 1,2 procent dit jaar, dat is nu bijgesteld naar 0,8 procent.

"Door hogere energieprijzen houden consumenten de hand op knip. De economie is onzekerder. Bedrijven hebben hogere productiekosten en dan gaan ze minder produceren", zegt Bas ter Weel, directeur monetaire zaken bij DNB.

De groei komt vooral doordat de overheid veel geld blijft uitgeven. In de toekomst staat het kabinet wel voor een opgave, denkt Ter Weel. Als de economie minder hard groeit komt er minder binnen bij de overheid, terwijl er door de oorlog wel extra uitgaven zijn.

Ter Weel: "Je kan niet uitgeven wat je niet hebt. Als er extra investeringen komen, extra uitgaven, dan zal je die moeten dekken binnen de huidige kabinetsperiode." Richting de toekomst moet het kabinet er dan ook voor zorgen dat uitgaven en inkomsten beter in balans zijn, zegt hij.

Extra scenario's

De centrale bank kijkt elk halfjaar naar de stand van de Nederlandse economie, in het voor- en najaar. Naast de normale verwachting zijn in deze voorjaarsraming drie extra scenario's meegenomen - een zwaar, een ongunstig en een milder pad.

Bij de zwaarste uitkomst groeit de Nederlandse economie nog minder dan nu wordt verwacht. In die situatie houdt de oorlog rond de Perzische Golf nog langer aan en blijft de Straat van Hormuz nog langer dicht. Bij de mildere variant groeit de economie in 2028 juist iets meer dan nu wordt verwacht.

In de basis verwacht DNB tot 1,2 procent groei volgend jaar en 1,3 procent in 2028. Dan gaan ook huishoudens weer meer geld uitgeven en stijgt de verkoop naar het buitenland weer.

Inflatie afremmen

DNB verwacht dat de prijzen dit jaar harder gaan stijgen dan aanvankelijk gedacht. Dit jaar komt de inflatie uit op 2,7 procent, in plaats van de 2,4 procent die eerder verwacht werd. De inflatie komt dit jaar nog wel iets lager uit dan vorig jaar.

Om de inflatie af te remmen heeft de Europese Centrale Bank gisteren de rente met een kwart procentpunt verhoogd. Daardoor wordt geld lenen duurder. De ECB hoopt dat de prijzen van producten nu minder hard zullen oplopen.

DNB ziet in zijn berekeningen ook dat de werkloosheid de komende jaren licht toeneemt.

Er wordt al weken over gesproken: de beursgang van SpaceX. Het belooft de grootste beursgang ooit te worden.

Of de hoge verwachtingen uitkomen, moet nu blijken. Mocht het Elon Musk lukken alle aandelen te verkopen voor het bedrag dat hij voor ogen heeft, dan krijgt SpaceX een beurswaarde van zo'n 1700 miljard dollar.

Daarmee zou Musk in één klap de eerste biljonair ter wereld worden. Ook anderen kunnen veel geld verdienen.

Investeerders

De naam 'SpaceX' doet vermoeden dat beleggers alleen investeren in de ruimtevaartambities van Musk, maar ook het internetnetwerk Starlink, het sociale platform X en de Ai-chatbot Grok vallen eronder.

Al die bedrijven zijn opgestart met geld van investeerders, particulieren of bedrijven die hoopten er ooit wat aan te verdienen. Eén van hen is Antonio Gracias, een Amerikaanse zakenman die al jarenlang investeert in de bedrijven van Musk. Inmiddels is hij na Musk de grootste aandeelhouder van SpaceX. Een succesvolle beursgang levert hem waarschijnlijk miljarden op.

Bij de AI-bedrijven van Musk kwam het geld vooral van investeerders uit de Golfstaten. Het was lang onduidelijk of zij ooit nog wat van hun inleg terug zouden krijgen, maar daar zou nu wel eens verandering in kunnen komen.

De beursgang van SpaceX levert ook banken geld op. Bij elkaar ontvangen de 23 begeleidende banken zo'n 500 miljoen euro aan vergoeding. Dat geld komt vooral terecht bij de grote Amerikaanse banken Goldman Sachs en Morgan Stanley. Ook ING verdient aan de beursgang.

En dan zijn er nog de medewerkers van Musks bedrijven. Veel van hen ontvingen hun bonussen of een deel van hun salaris de afgelopen jaren in de vorm van aandelen. Die kunnen ze binnenkort waarschijnlijk met winst verkopen.

"Dat kan wel pas na een bepaalde periode, om te voorkomen dat de markt overspoelt raakt en de waarde van aandelen daalt", zegt emeritus hoogleraar Corporate Governance Leen Paape.

Paape verwacht niet dat investeerders of medewerkers daar wakker van liggen. "Zij hebben al best lang moeten wachten. Die paar maanden maken dan niet zoveel uit. En daarna kan er serieus geld verdiend worden."

Meer macht voor Musk

"Maar als SpaceX het goed doet op de beurs is Musk de winnaar", zegt Paape. "Het grootste deel van de aandelen is van hem, waardoor hij er het meeste aan overhoudt."

Dat geld kan Musk gebruiken om zijn ambities waar te maken. "Musk heeft grote ruimtevaartdromen en wil bijvoorbeeld datacentra in de ruimte te bouwen", zegt Paape. Het is maar de vraag hoe haalbaar die ambities zijn, "maar zeker is dat er veel kapitaal voor nodig is."

Naast geld levert een succesvolle beursgang Musk mogelijk ook meer macht op. "In de techwereld geldt: hoe meer geld, hoe meer je kunt bepalen", zegt Arco Timmermans, hoogleraar Public Affairs aan de Universiteit van Leiden. "Een miljardenbeursgang als deze kan alle concurrentie op achterstand zetten en Musk een soort monopolie geven. Dat is niet heel wenselijk, zeker nu we als Europa juist minder afhankelijk willen worden van Amerikaanse techbedrijven."

Doorgaans beperkt een beursgang de macht van bestuurders bij een bedrijf omdat aandeelhouders meer inspraak krijgen. "Maar ook op dat gebied doet Musk het net even anders", zegt Paape. "Na de beursgang houdt hij 85 procent van het stemrecht. En hij kan niet ontslagen worden. Zijn wil blijft dus wet. In goede én slechte tijden."

Paape vindt het zorgelijk dat dit geen rol van betekenis speelt bij de beursgang van SpaceX: "Je zou verwachten dat de Amerikaanse toezichthouder en de beurs hier wat van zouden vinden. Wat hier gebeurt zou in Nederland niet kunnen."

De Europese Centrale bank verhoogt de rente in de eurozone naar 2,25 procent. Dat is voor het eerst in bijna drie jaar tijd. Het is wel de kleinst mogelijke stijging, van een kwart procentpunt. De ECB probeert met de verhoging de inflatie in de Europese landen te bestrijden.

Die hogere inflatie komt vooral door hogere gas- en olieprijzen. Sinds het begin van het conflict in Iran zit de Straat van Hormuz zo goed als dicht, met als gevolg dat er veel minder olie op de wereldmarkt komt. Inmiddels is de zeestraat ruim honderd dagen gesloten.

Te hoge inflatie

De rente bleef aan het begin van de oorlog in het Midden-Oosten onveranderd. In maart en april zei president Christine Lagarde al rekening te houden met een hogere inflatie, maar toen besloot de ECB de rente nog stabiel te houden.

In die maanden was de inflatie in de eurozone nog 1,9 procent. Dat is opgelopen naar 3,2 procent in mei, terwijl het doel van de ECB is om de inflatie in de buurt van 2 procent te houden.

Voor heel 2026 verwacht de ECB nu dat de inflatie op 3 procent uitkomt.

Deze rentebeslissing wordt genomen door hoofden van de nationale centrale banken samen met het bestuur van de ECB. Door de rente te verhogen wordt het duurder voor bedrijven om geld te lenen. Daarmee remt de economie wat af. Het idee daarachter is dat de prijzen van producten dan minder hard oplopen.

Andere situatie

In september 2023 verhoogde de ECB voor het laatst de rente. Dat was de laatste keer na een reeks verhogingen die begon in 2022, toen de oorlog in Oekraïne uitbrak. Ook in die tijd stegen de energieprijzen sterk.

De situatie is wel echt anders dan toen, zegt ECB-president Lagarde. Dat onderschrijft ING-econoom Bert Colijn. "Toen hadden we een krachtigere economie. Iedereen had lang binnen gezeten door corona en geld gespaard doordat we bijvoorbeeld niet op vakantie konden. Nu gaat het economisch niet slecht, maar ook niet geweldig. Dat de economie nu zwakker is betekent dat de ECB voorzichtiger is met renteverhogingen."

Onzekerheid

Het is volgens Colijn vooral de vraag wat de ECB hierna gaat doen. In een statement laat de ECB weten dat de vooruitzichten rond inflatie onzeker blijven. "De volle effecten van de oorlog voor de inflatie en groei op middellange termijn zullen afhangen van de intensiteit en de duur van de energieprijsschok." Volgens Lagarde blijft de ECB "per vergadering" kijken of er een extra renteverhoging nodig is.

In Nederland was de inflatie in mei 3,5 procent. Het is nog niet zeker wat deze renteverhoging gaat betekenen voor onze economie, maar mogelijk kan de spaarrente meestijgen. Een eventuele stijging is niet gekoppeld aan de ECB-rente, banken mogen de hoogte van de rente die ze uitbetalen aan spaarders zelf bepalen.

Ook in andere delen van de wereld loopt de inflatie op. Zo hebben de Verenigde Staten al maanden op rij hogere inflatie door de gestegen energieprijzen. In mei was de Amerikaanse inflatie 4,2 procent.

Huurders van corporatiewoningen zullen vanaf juli gemiddeld 3,6 procent meer kwijt zijn aan huur, dat komt neer op 23 euro. Dat blijkt uit een jaarlijks onderzoek van Aedes, de koepelorganisatie van woningcorporaties, naar de huurprijzen van 138 corporaties.

De huurstijging is daarmee minder groot dan die van vorig jaar. In 2025 gingen de huren met 5 procent omhoog. De verhoging mag niet hoger zijn dan de gemiddelde inflatie uit de afgelopen drie jaar om te voorkomen dat de huurverhogingen jaarlijks te sterk schommelen.

Wel wijst Aedes op de lonen, die vorig jaar opnieuw harder stegen dan de prijzen. Volgens de branche-organisatie is het "overgrote deel van de huurders" dit jaar daarom een kleiner deel van het inkomen kwijt aan huur dan in 2025.

Eind 2025 lag de gemiddelde huurprijs van sociale huurwoningen van corporaties op 643 euro per maand, stelt Aedes. Na de huurverhoging die per juli ingaat, wordt dat gemiddeld 666 euro. Lagere inkomens kunnen de huurkosten compenseren met huurtoeslag

Een zo groot mogelijk aanbod zo snel mogelijk bezorgen. Het online winkelen heeft hier de afgelopen jaren een enorme vlucht genomen en daarom is de Nederlandse markt interessant voor veel buitenlandse webshopbedrijven. Met als laatste toevoeging: het Chinese Joybuy. Maar er zijn twijfels of Joybuy wel een eerlijke concurrent is.

Om een serieuze Europese speler te worden wil JD.com ook het moederbedrijf van MediaMarkt overnemen. Vorig jaar deden ze al een bod, maar de Europese Commissie onderzoekt of dat mogelijk deels gefinancierd werd door de Chinese overheid.

Dit voorjaar lanceerde JD.com het dochtermerk Joybuy officieel in zes Europese landen, waaronder Nederland. De webshop belooft veel producten, van elektronica tot dagelijkse boodschappen, te bezorgen op dezelfde dag dat de klant bestelt.

'In de top 5'

JD.com is één van de grootste winkels van China. Die positie willen ze ook in Nederland bereiken. "We streven ernaar om de komende jaren een van de topspelers te zijn, laten we zeggen in de top 5", zegt Nirav Haria, countrymananger van Joybuy in Nederland.

"Als we het straks hebben over online winkels, zoals Bol, Coolblue of Amazon, zullen Nederlanders hopelijk ook zeggen: "JoyBuy." Dat is ons doel."

In China heeft JD.com te maken met flinke concurrentie. Doordat het moet concurreren met bijvoorbeeld Alibaba en het moederbedrijf van Temu staan de prijzen, en daarmee de winst, onder druk. Zo leed JD.com in het laatste kwartaal van 2025 verlies en was de winst van de laatste maanden 53% lager ten opzichte van een jaar eerder.

Overstap naar Europa

Een belangrijke reden dat JD.com de overstap naar Europa waagt is vanwege de extreem competitieve markt in China, zegt e-commerce expert voor China John Lin.

Al eerder probeerde het bedrijf het in Europa, maar dat slaagde volgens Lin maar matig. Deze keer is volgens hem anders. "In China zijn ze heel groot, de slagkracht is er nu en er is meer aandacht voor de Europese markt. JD.com zegt sterk genoeg te zijn en wil de spierballen laten zien. Dus als ze één van de grootste kunnen worden in China, dan ook wereldwijd."

Europarlementariër Dirk Gotink (NSC) had om het onderzoek naar staatssteun door China gevraagd. "We moeten niet naïef zijn. China is te groot om hun bedrijven zomaar onze markt op te laten, zonder dat we ze spelregels meegeven. Ze krijgen daar zoveel staatssteun, hun markt is zeer beschermd. Europese bedrijven worden daar niet op deze manier toegelaten. Dus we mogen daar een stuk strenger in zijn."

Het onderzoek naar de overname wordt in november afgerond. "Als die overname doorgaat kunnen we ook in Nederland serieuze concurrentie verwachten", zegt retaildeskundige van ING Dirk Mulder.

Doordat Mediamarkt veel klanten heeft in Nederland, kunnen ze met de overname volgens Lin hier wel eens een top 10-positie krijgen "Ik denk dat ze met een onbeperkt budget best ver komen, het is namelijk een gigantische, serieuze speler. Het is niet de vraag of ze ertussen komen, maar of ze de grootste worden."

Lage prijzen

Maar ook door hun eigen Chinese producten voor een zo laag mogelijke prijs af te zetten probeert JD zijn concurrenten uit te dagen. "JD.com is zelf de hele spin in het web tussen producent en consument. Wat ze goed doen is dat ze een directe verbinding zijn tussen de fabriek in China en de consument in het Westen. Daardoor kunnen ze die producten ook voor lagere prijzen aanbieden", zegt Mulder.

Bovendien heeft JD.com volgens Lin een ander groot voordeel doordat ze veel spullen die al in China worden gemaakt ook in China verkopen. "Ze staan in direct contact met Chinese merken. Ze krijgen daardoor een betere deal dan Bol of Amazon."

"Zeker wanneer we de hele klantreis verzorgen is de economische haalbaarheid altijd een vraag. Maar we zijn hier voor de lange termijn. Dus we maken ons geen zorgen over de noodzaak om morgen winst te maken", zegt Haria van Joybuy.

Daarbovenop heeft Joybuy een zogenoemde 'summer black friday' aangekondigd, waarin ze twee weken lang hun producten voor lagere prijzen aanbieden.

Concurrentie in Nederland

Toch moet Joybuy specifiek in Nederland concurreren met veel andere bedrijven. Zo staat Bol al jarenlang bovenaan de lijst van grote webwinkels. Daar kruipt Amazon de laatste jaren wat dichterbij, maar haalt Bol nog niet in. Het is dus een uitdaging voor Joybuy om ertussen te komen.

"Bol was als eerste hier, dus heeft daarmee een groot voordeel. Maar Amazon zal bang en voorbereid moeten zijn, want JD.com vormt voor hen een serieuze concurrent", zegt John Lin.

Dat China geldt als het land van goedkope producten is volgens Mulder inmiddels niet meer terecht. Volgens hem moeten Europese bedrijven daarom vooral oppassen op het gebied van elektronica. "Kijk bijvoorbeeld naar de elektrische auto's, die zien we hier steeds vaker."

Sinds de oorlog en de sluiting van de Straat van Hormuz is ongeveer 20 procent van de wereldwijde olievoorziening weggevallen. Toch zijn de olieprijzen minder hard gestegen dan veel analisten aan het begin van het conflict verwachtten. Een belangrijke reden daarvoor ligt in China.

China, jarenlang de grootste olie-importeur ter wereld, heeft zijn invoer sterk teruggeschroefd. Daardoor kunnen andere landen gemakkelijker olie inkopen en stijgen de prijzen minder hard.

Volgens het Oxford Institute for Energy Studies daalde de Chinese olie-import van 11 miljoen vaten per dag vóór de oorlog naar 9 miljoen in april. Deze maand zakt dat vermoedelijk onder de 7 miljoen.

Volgens Sun Jianan, olieanalist bij Energy Aspects, heeft die daling er deels mee te maken dat China vlak voor het uitbreken van de oorlog de inkopen juist flink opgevoerd had. "Vorig jaar importeerde het land ruim 4 procent meer dan het jaar daarvoor. Vooral in de laatste maanden importeerde China recordaantallen. Een groot deel daarvan ging de opslag in."

Strategisch risico

Dit is dan ook de reden dat China minder hoeft te importeren: het land heeft jarenlang enorme olievoorraden opgebouwd. Geen enkel land beschikt over grotere reserves. Hoewel China zelf olie produceert, werd het in de jaren 90 door de snelle economische groei, steeds afhankelijker van import van olie.

De overheid zag daarin een strategisch risico. Een verstoring van de aanvoer of een geopolitiek conflict kon immers leiden tot stijgende energieprijzen en economische onrust in eigen land.

Om die kwetsbaarheid te verkleinen, begon China in de jaren 2000 met het aanleggen van strategische olievoorraden. De overheid bouwde samen met staats- en later ook commerciële bedrijven grote olieopslagen.

Vandaag de dag bestaan de reserves uit staats- en commerciële voorraden, raffinaderijen en ondergrondse opslag. Toen de olieprijs vorig jaar relatief laag lag, heeft China deze opslag zo veel mogelijk gevuld.

Geheime voorraad

Om hoeveel olie het precies gaat, is moeilijk vast te stellen. Eind 2025 werd de Chinese olievoorraad geschat op 1,3 miljard vaten. Volgens Sun is de werkelijke voorraad momenteel dicht bij de twee miljard vaten.

"De 1,3 miljard vaten zijn de vaten die zichtbaar zijn op satellietbeelden, maar een groot deel bevindt zich in moeilijk waar te nemen ondergrondse opslagplaatsen of in voorraden van commerciële partijen".

Daarnaast zou een deel van de olie afkomstig zijn uit gesanctioneerde handel, wat het nog lastiger maakt om de precieze omvang te achterhalen. Volgens analisten houdt China de omvang van de reserves bewust geheim. De voorraden gelden als strategisch middel om crises, oorlogen of blokkades op te vangen.

Minder verbruiken

China heeft niet alleen reserves opgebouwd, maar ook maatregelen genomen om het binnenlandse verbruik te beheersen. Kort na het uitbreken van de oorlog riep de overheid staats- en particuliere raffinaderijen op om de export van benzine en diesel sterk te beperken of volledig op te schorten. Alleen bepaalde leveringen, bijvoorbeeld aan Hongkong en Macau of voor internationale lucht- en scheepvaart, werden uitgezonderd.

Volgens Sun kan China met de huidige reserves raffinaderijen nog ongeveer 150 dagen op volle capaciteit laten draaien zonder nieuwe import. Tegelijkertijd verwacht hij niet dat het land de volledige voorraad zal opgebruiken voordat het opnieuw grote hoeveelheden olie gaat inkopen.

"Hoeveel olie China uit zijn reserves zal halen hangt af van politieke ontwikkelingen, zoals een mogelijke heropening van de Straat van Hormuz of diplomatieke onderhandelingen tussen de Verenigde Staten en Iran", aldus Sun. "Zodra de prijzen dalen, zal China de reserves waarschijnlijk weer zo snel mogelijk aanvullen en uitbreiden."

Een meerderheid van de vakbondsleden werkzaam bij ASML heeft ingestemd met het sociale plan voor de reorganisatie bij de chipmaker. Dat melden vakbonden FNV en De Unie.

Vorige maand werd er al een principeakkoord bereikt tussen ASML en alle betrokken vakbonden.

In het sociaal plan is onder meer afgesproken dat er tot 1 mei 2027 geen gedwongen ontslagen mogen vallen. ASML gaat eerst kijken of boventallige medewerkers ergens anders in het bedrijf kunnen werken.

Het uitstellen van een gedwongen ontslagronde kan volgens FNV honderden ontslagen schelen. "We verwachten dat het merendeel van de medewerkers van wie de baan zou verdwijnen op deze manier een nieuwe werkplek kan vinden binnen ASML", zegt FNV onderhandelaar Peter Reniers.

Succesvol jaar

Vorig jaar kondigde ASML aan 1700 banen te schrappen. Ongeveer 1400 daarvan zijn banen in Nederland.

De aankondiging was opvallend, want de chipfabrikant draaide vorig jaar het beste jaar tot nu toe. Toch is volgens het bedrijf een reorganisatie nodig, om verder te kunnen groeien.

Na de aankondiging gaven de vakbonden aan snel met het bedrijf te willen praten over een sociaal plan. Daarin staat wat een reorganisatie voor het personeel betekent en worden afspraken gemaakt over bijvoorbeeld ontslagvergoedingen en begeleiding naar nieuw werk.

Naast het uitstellen van gedwongen ontslagen zijn er ook afspraken gemaakt over transitievergoedingen en begeleiding naar ander werk.

Eerder dan verwacht dreigt er een tekort aan de hoeveelheid beschikbare elektriciteit in Nederland. Dat meldt de landelijk netbeheerder Tennet in een jaarlijks advies aan het ministerie van Economische Zaken en Klimaat. Vorig jaar was de verwachting nog dat zo'n tekort pas in 2030 zou optreden.

Nu denkt de Tennet dat dit al in 2028 kan gebeuren. "Het risico op een elektriciteitstekort neemt aanzienlijk toe," zegt Maarten Abbenhuis, operationeel directeur van Tennet. De overheid moet daarom haast maken met een subsidieregeling voor gascentrales, adviseert de netbeheerder.

Het advies heeft niets te maken met netcongestie en de druk op het elektriciteitsnet; alle kabels, transformatoren en hoogspanningsmasten in Nederland. Dit rapport gaat over de productie van elektriciteit door gas-, kolen- en kerncentrales, windmolens en zonnepanelen.

Het dreigend tekort aan elektriciteit wordt veroorzaakt door de toenemende vraag. Steeds meer bedrijven schakelen over van gas op elektriciteit. Ook particulieren rijden steeds vaker op elektriciteit in plaats van benzine en stoken hun huis warm met elektrische warmtepompen in plaats van gas.

De norm is streng in Nederland; er mag niet vaker dan vier uur per jaar een tekort aan elektriciteit ontstaan. Dat dit toch dreigt te gebeuren is het gevolg van de toenemende afhankelijkheid van elektriciteit afkomstig van zon en wind. Hierdoor worden gascentrales steeds vaker verliesgevend.

Toch is er ook in de toekomst zogenoemd 'regelbaar vermogen' nodig. Dat betekent dat er gas- of kolencentrales nodig zijn die bij een gebrek aan zon en wind voor voldoende elektriciteit zorgen. De eigenaren van die centrales worden dan betaald om klaar te staan en bij te springen als er een tekort is.

Het kabinet heeft al besloten om zo'n 'capaciteitsmechanisme' te ontwikkelen. Minister Stientje van Veldhoven van Economische Zaken en Klimaat komt naar verwachting binnenkort met de uitwerking van de plannen. Het klinkt simpel: gascentrales aanzetten bij een tekort aan elektriciteit uit zon en wind. In de praktijk ligt het iets ingewikkelder. Zo moet het systeem de vrije elektriciteitsmarkt zo min mogelijk verstoren en niet meer kosten dan strikt noodzakelijk.

Toch is haast geboden volgens de netbeheerder. "We moeten nu echt starten met capaciteitsmarkt", zegt Abbenhuis. Volgens Tennet moet dit in de winter van 2029/2030 operationeel zijn. "Dat kan als we aansluiten bij ontwikkelingen in onze buurlanden."

België heeft al een aantal jaren een capaciteitsmarkt net als het Verenigd Koninkrijk. Ook Duitsland en Denemarken ontwikkelen zo'n systeem. Leveringszekerheid van elektriciteit is voor een flink deel afhankelijk van de samenwerking met andere landen in Europa. Ook daar groeit de komende jaren het dreigende elektriciteitstekort, schrijft Tennet in het advies.

Naast het subsidiëren van gascentrales, zijn er grote batterijen nodig. Die moeten tijdelijk overtollige elektriciteit uit zon en wind opslaan en teruggeven bij een tekort. Verder pleit Tennet ervoor om niet alleen energiecentrales te betalen om 'stand by' te staan. Grote afnemers van elektriciteit zouden betaald moeten worden om minder elektriciteit af te nemen bij een tekort. Hoe meer bedrijven en particulieren financieel profiteren van het meebewegen met vraag en aanbod van elektriciteit, hoe minder groot het probleem wordt.

Tekort kan opgelost worden

Weliswaar dreigt er volgens de huidige berekeningen over een aantal jaren een tekort, de grootte van het tekort is volgens Tennet overzichtelijk. Het gaat om een beperkt aantal uren, vooral in de winter. De netbeheerder gaat ervan uit dat er genoeg mogelijkheden zijn om een tekort te voorkomen.

Mocht de capaciteitsmarkt niet op tijd operationeel zijn, kan Tennet ook individuele afspraken maken met eigenaren van gascentrales. Niet alleen moet voorkomen worden dat ergens het licht uit gaat. Een dreigend tekort kan ook voor een extreem hoge elektriciteitsprijs zorgen.

De Gasunie vindt dat de Nederlandse gasopslagen niet snel genoeg worden bijgevuld voor komende winter. Dat bevestigt het bedrijf na berichtgeving in De Telegraaf. De gasopslagen zijn op dit moment voor 19 procent gevuld. Een jaar geleden was dat rond deze tijd al meer dan 50 procent.

Ieder jaar worden die opslagen vanaf het eind van het stookseizoen, zo rond april, langzaamaan gevuld. En dan vanaf oktober, het begin van het stookseizoen, daalt die voorraad weer.

Het vullen is een verantwoordelijkheid van bedrijven en de overheid. De Gasunie stelt vast dat die mede door de hoge prijzen van nu wachten met de aankoop van gas. Volgens de Gasunie wordt dat een risico.

Koude winter overbruggen

"In oktober zouden we ongeveer op 80 procent moeten zitten", zegt Gasunie-bestuurder Hans Coenen. "Onze zorg is dat als we met dit tempo doorgaan, we dat niet gaan halen." De Gasunie zorgt voor het transport van aardgas in Nederland en beheert het pijpleidingen-netwerk.

Het vullen van de opslagen is in eerste instantie een taak van commerciële bedrijven op de aardgasmarkt, zegt Coenen. "Als marktpartijen het af laten weten, dan kan de Nederlandse staat het doen. Je wil een koude winter kunnen overbruggen. En ook als er geen gas naar Nederland komt, door welke oorzaak dan ook, dan willen we er toch warmpjes bij zitten en moeten onze industrieën kunnen draaien."

Opslagen leeg opgeleverd

Door een paar veranderingen op de gasmarkt is de voorraad op dit moment kleiner. Zo houdt het bedrijf Gasterra dit jaar op te bestaan. Gasterra verhandelde het Groningse gas en maakte daarvoor altijd gebruik van twee grote gasopslagen, in Norg (Drenthe) en Grijpskerk (Groningen). Het Groningse gasveld is gesloten en Gasterra heeft die twee gasopslagen op 1 april leeg opgeleverd.

Twee van de vier grote gasopslagen moesten dit jaar dus aan het begin van het vulseizoen leeg zijn. Daardoor daalde de totale vulgraad tot 5 procent.

Hoge gasprijs

Een andere verandering heeft met de gasprijs te maken. Die is normaliter in de winter hoger dan in de zomer. Voor marktpartijen is het dan aantrekkelijk om in de zomer gas te kopen en te bewaren in die gasopslagen om het vervolgens in de winter te verkopen.

Maar op dit moment is gas relatief duur en is het dus nog de vraag of marktpartijen winst zullen maken als ze nu kopen en later verkopen. Daarom kiezen de bedrijven ervoor om nu minder in te kopen, waardoor het vullen langzamer gaat

Overheidstaak

Vanwege het sluiten van het Groningse veld en het stoppen van Gasterra is het vullen van de opslagen nu deels een taak van de overheid. Staatsbedrijf Energiebeheer Nederland moet gas kopen en later verkopen en heeft daarvoor een bufferlening van ruim 20 miljard euro gekregen van het kabinet. Maar als EBN gas nu duur koopt en later goedkoop verkoopt dan kost dat de belastingbetaler dus geld.

Minister Stientje van Veldhoven (Klimaat en Groene Groei) zei onlangs "samen met EBN te zoeken naar de balans tussen leveringszekerheid voor volgende winter, het beperken van marktverstoring en kosten zo laag mogelijk houden."

Leveringszekerheid monitoren

De Gasunie is ook een staatsbedrijf. "Onze taak is om de leveringszekerheid te monitoren en het ministerie daarover te adviseren", zegt Coenen. "We zullen regelmatig het gesprek voeren met de minister om ervoor te zorgen dat we alles voor de komende winter goed op orde krijgen."

We zijn voor gas in de winter maar deels afhankelijk van wat er in de opslagen zit. Er wordt ook continu gas aangevoerd via schepen en pijpleidingen vanuit Noorwegen bijvoorbeeld. En het Groningenveld is dan wel dicht. Maar Nederland produceert nog wel aardgas vanuit kleinere gasvelden.

Hoewel niemand indertijd nog echt geloofde dat de aarde plat was, kon Christoffel Columbus in de vijftiende eeuw niemand overtuigen geld te investeren in zijn tocht om een westelijke vaarroute naar Indië te ontdekken. Het Spaanse koningshuis durfde het in 1492 uiteindelijk wel aan, op voorwaarde dat de onderneming direct dividend zou opleveren: goud, parels, zilver en specerijen. Niet met lege handen terugkomen, kreeg de ontdekkingsreiziger op het hart gedrukt.

Zo hardnekkig als Columbus destijds moest bedelen bij investeerders, zo massaal staan die momenteel in de rij om de ruimtereizen van Elon Musk te financieren. Zijn bedrijf SpaceX gaat vrijdag naar de beurs. Winst maakt SpaceX niet en op dividend hoeven investeerders "in de nabije toekomst" ook niet te rekenen, zo staat in de stukken voor de beursgang.

Toch verdringen beleggers elkaar wereldwijd om een aandeel in het ruimtevaartbedrijf te bemachtigen. "Kun je het je veroorloven niet in te stappen?", vat hoofd beleggingsstrategie van Rabobank Mary Pieterse-Bloem de hype samen. "Er heerst bij deze beursgang heel veel fomo, fear of missing out."

Sciencefiction

"Musk is een verkoper van dromen. En ja, een paar van die dromen heeft hij wel laten uitkomen", verwijst Joost Schmets van beleggersclub VEB naar het cv van de in Zuid-Afrika geboren ondernemer. Hij veranderde met PayPal de wereld van betalen en zette met Tesla het elektrisch rijden definitief op de kaart.

Met SpaceX verkoopt Musk nieuwe dromen, van toeristische trips naar de maan, via energieproductie in de ruimte tot mijnbouw op astroïden. De ultieme droom is permanente bewoning van de planeet Mars. "Natuurlijk is dat voor een deel pure sciencefiction", zegt Martijn Rozemuller van vermogensbeheerder VanEck. "Het is net in hoeverre je meegaat in zijn toekomstbeeld en visie."

Zo zit de VEB er ook in. "Wie altijd een recessie voorspelt, die krijgt altijd wel een keer gelijk", zegt Schmets. "Er wordt nu volop gedanst, dus waarom niet meedansen?"

Grootste beursgang ooit

Anders dan normaal bij grote beursgangen, richt SpaceX zich ook op gewone beleggers. Een groot deel van de aandelen is gereserveerd voor particulieren uit Noord-Amerika en Europa. Op sociale media valt nauwelijks te ontsnappen aan advertenties van beleggingsplatforms om via hen aandelen van SpaceX te kopen. ING, één van de banken die SpaceX bij de beursgang begeleiden, heeft zelfs een aparte pagina op de eigen website om klanten te overtuigen de portemonnee te trekken.

Die strategie lijkt te werken voor wat de grootste beursgang ooit moet worden. Al vijf dagen kunnen beleggers zich inschrijven voor aandelen, voor een prijs van 135 tot 162 dollar per stuk. Nadat de inschrijving donderdag om 12.00 uur is gesloten, wordt vrijdag bij de opening van de beurs in New York duidelijk wie er voor hoeveel geld aandelen van SpaceX krijgt.

Maar zelfs wie niet actief is in de handel in aandelen zou straks zomaar in SpaceX kunnen beleggen. Dat komt doordat de Amerikaanse technologiebeurs Nasdaq de regels versoepelde om SpaceX bij de beursgang direct toe te laten tot de lijst van veertig grootste fondsen.

Daarmee komt het ook in beleggingsproducten die specifieke beleggingsindexen volgen, zogeheten ETF's. "Vroeg of laat komt het zo ook in de portefeuille van veel passieve beleggers", stelt Pieterse-Bloem van Rabobank.

Risico

Dat lijkt nogal een risico met een zwaar verlieslijdend bedrijf met utopische toekomstplannen. "We hebben een geschiedenis van nettoverliezen en zullen in de toekomst mogelijk niet winstgevend worden", zo schrijft SpaceX nadrukkelijk in het prospectus, de documentatie rondom de beursgang.

Onder Musks concern vallen naast de SpaceX-raketten ook de satellieten van Starlink, socialemediabedrijf X (voorheen Twitter) en de kunstmatige intelligentie van Grok. Uit de stukken komt naar voren dat alleen Starlink momenteel geld oplevert.

Geen van de grote Nederlandse pensioenfondsen gaat voorlopig beleggen in SpaceX, blijkt uit een rondgang. En dat is niet alleen vanwege de onzekerheid over het wel of niet slagen van alle plannen, maar ook vanwege de onduidelijke bedrijfsstructuur.

Musk blijft alleenheerser

Alles bij SpaceX draait namelijk om Musk, valt op te maken uit de documenten. Die houdt ook na de beursgang met zo'n 85 procent van de stemmen de absolute zeggenschap over alles wat er gebeurt.

Niet alleen zegt SpaceX vermoedelijk geen opvolger te kunnen vinden als de topman onverhoopt zou overlijden, hij kan zelfs van de ene dag op de andere besluiten "andere interesses" te gaan najagen. Daarmee zou het vrijwel direct einde verhaal voor SpaceX zijn.

Naast tal van zakelijke verbanden met Musk's andere bedrijf Tesla, zijn ook de relaties met de huidige Amerikaanse regering opvallend sterk. Zelfs zozeer dat als president Trump vertrekt uit het Witte Huis, ook SpaceX de deur gewezen wordt door de overheid.

Ondertussen lopen gebruikers weg van X, het zwaar gepolariseerde platform waar de AI van Grok juist alle menselijke kennis vandaan moet halen. Grok zelf is wereldwijd voorwerp van onderzoek vanwege het verspreiden van valse informatie en andere schadelijke inhoud.

Daarmee blijft SpaceX een gok, benadrukt het bedrijf zelf ook. "Dat is altijd de moeilijke keuze met beleggen", concludeert Rozemuller van VanEck. "Had je in 1492 geld in de expeditie van Columbus willen steken of niet?"

België neemt na 77 jaar afscheid van zijn eigen benaming voor het drankje Chocomel. Om de naamgeving internationaal gelijk te trekken krijgt het chocoladedrankje voortaan ook daar de oorspronkelijke Nederlandse naam, in plaats van de Belgische variant Cécémel.

Voor de Belgische pers is de verandering groot nieuws. Cécémel wordt een icoon genoemd, "een uniek stukje Belgische geschiedenis". Op sociale media worden nostalgie en jeugdsentiment afgewisseld met verontwaardiging over rommelen met een klassieker.

Producent FrieslandCampina benadrukt dat het alleen om "andere letters op het pak" gaat. "Wij willen mensen bij elkaar brengen, over grenzen heen, en dat lukt het beste met één naam. Of je nu Frans, Engels of Nederlands spreekt, Chocomel blijft Chocomel."

Puntjes

In 1932 introduceerde babyvoedingmaker Nutricia uit Zoetermeer Chocomel als eerste lang houdbare chocolademelk. De naam was aanvankelijk Melcola, maar het Bureau voor den Industriëlen Eigendom stond dat niet toe. Het alternatief Chocomel was ook al gedeponeerd, maar daarvoor kon een concurrent uit Baarn voor 50 gulden worden afgekocht.

Nutricia zette het product als een verkwikkende "genot- en gezondheidsdrank" in de markt, "heerlijk en voedzaam". Het werd gratis uitgedeeld bij wandelmarsen en bij moeders aangeraden "als afwisseling op gewone melk aan slecht-etende kinderen".

Toen het drankje na de oorlog de grens over ging, waren er opnieuw problemen met de naam. De producent kreeg te horen dat Chocomel te veel leek op de term chocomelk. De producent besloten daarom C...c.mel op de verpakking te zetten, wat in de volksmond al snel Cécémel werd.

België werd daarmee wereldwijd de uitzondering. In Duitsland, Oostenrijk, Denemarken, het VK en zelfs Australië werd de oorspronkelijke naam zonder problemen geaccepteerd. Omdat inmiddels ook België geen bezwaar meer heeft, gaat de producent nu ook daar om.

Campagne

Een reclamecampagne moet de zuiderburen rijp maken voor de naamswijziging. BB'ers (Bekende Belgen) als regisseur Erik Van Looy, zangeres Sandra Kim, friturist Dorien Nuyts en mediapersoonlijkheid Julie Vermeire zullen aandringen op de nieuwe naam. Ook wordt de horeca gevraagd de oude mokken mee te geven aan klanten en gaat er een Chocomel-tram rijden.

Merkexperts voorspellen dat consumenten de oude naam voorlopig nog wel zullen blijven gebruiken. Zo koos de Belgische producent Lotus 6 jaar geleden voor de internationaal gebruikte naam Biscoff, maar wordt het koekje vaak nog gewoon speculoos genoemd.

Merkstrateeg Stef Verbeeck blikt zelfs nog verder terug, naar 1991: "Er zijn vandaag nog altijd koppigaards die Raider zeggen in plaats van Twix", zegt hij in De Gazet van Antwerpen. "Mensen hebben niet graag dat je morrelt aan iconen."

De groei van het aantal banen in ons land kan vertragen als de oorlog in het Midden-Oosten aanhoudt en de energieprijzen zo hoog blijven als nu. Dat heeft uitkeringsinstantie UWV berekend.

Het UWV keek voor de arbeidsmarkt tot 2028 naar een scenario waar de energieprijzen snel gaan dalen en één waar de hoge prijzen langer aanhouden. In het ongunstige geval komen er in drie jaar 75.000 minder banen dan in het gunstige geval. Er is dan nog wel groei, maar veel minder dan eerdere jaren.

Door de huidige onvoorspelbaarheid in de wereld worden bedrijven voorzichtiger, ziet Rob Witjes, hoofd arbeidsmarktinformatie en advies bij het UWV.

Krimp in sommige regio's

Sinds Israël en de VS in februari Iran aanvielen, stijgen de energieprijzen wereldwijd hard. Het heeft volgens het UWV vooral effect in de sectoren industrie, vervoer en opslag. Daar zullen minder banen zijn door de hoge energieprijzen.

Ook de uitzendbranche gaat het voelen. Witjes: "Veel mensen die via een uitzendbureau aan het werk gaan werken in sectoren als vervoer en de industrie."

De hoge energieprijzen werken ook door in de koopkracht. De hogere inflatie en lagere koopkracht hebben vervolgens effect op het aantal banen in bijvoorbeeld de horeca.

Doorstroming en ontwikkeling

Niet in elke sector vindt krimp plaats als de energieprijzen hoog blijven. Het UWV ziet dat in bijvoorbeeld de specialistische zakelijke dienstensector, zoals accountants en juridische dienstverleners, het aantal banen wel stijgt.

Dat is nu ook al het geval zegt Witjes. "Maar doordat andere sectoren minder hard groeien, zouden hier meer mensen naartoe kunnen stromen."

Er zijn meer sectoren waar het aantal vacatures zal blijven toenemen, zoals de zorg en ICT. Die sectoren voelen geen grote impact van hogere energieprijzen. Daarnaast is bekend dat de zorgvraag de komende jaren alleen maar toe gaat nemen, wat tot vraag naar arbeid zal leiden.

Ook zijn regionale verschillen te zien. Rond Amsterdam en Eindhoven zal het aantal banen het sterkst blijven groeien. In de regio's Midden-Limburg, Zeeland en Drenthe slaat bij aanhoudend hoge energieprijzen de verwachte lichte banengroei om in lichte krimp.

Als de energieprijzen weer snel dalen, dan neemt de banengroei tot 2028 weer toe. "Het is allemaal tijdelijk", zegt hoofd arbeidsmarktinformatie Witjes. "We gaan er vanuit dat in 2028 het allemaal terugveert, tenminste als dan de oorlog voorbij is."

Het UWV roept bedrijven, werkenden en werkzoekenden op nu vooral te blijven investeren. "De krapte op de arbeidsmarkt verdwijnt niet vanzelf, dus blijf je ontwikkelen", zegt Witjes.

Volgens hem gaan ontwikkelingen als kunstmatige intelligentie (AI) zorgen voor nieuwe banen, maar daar hangen wel andere competenties en opleidingen aan. "Het is van belang om bij de les te blijven. Investeren in mensen is altijd belangrijk, maar juist nu moet je alle zeilen bijzetten."

Word je overgehaald om geld over te maken naar een bankrekening van een fraudeur, dan hoef je niet te rekenen op compensatie van de bank. Dat is het oordeel van financieel klachteninstituut Kifid, nadat twee klanten van SNS-bank slachtoffer waren geworden van bankhelpdeskfraude. Zij maakten zelf 59.000 euro over naar de rekening van wat achteraf een nepbankmedewerker bleek te zijn.

De oplichter had de gedupeerden opgebeld en ervan overtuigd om een programma op hun computer te installeren waardoor hij kon meekijken in de internetomgeving van hun bank. De fraudeur kreeg de slachtoffers zover dat ze hun daglimiet verhoogden en in drie etappes geld overboekten naar zijn rekening.

Betaling geblokkeerd

Bij de eerste overboeking had de SNS-bank, tegenwoordig onderdeel van ASN-bank, de betaling nog geblokkeerd, maar op advies van de fraudeurs belden de gedupeerden met de bank: het geld was nodig voor de aankoop van een camper, vertelden zij. De bank hief daarop de blokkade op.

Het Kifid oordeelt nu dat de bank de slachtoffers niet hoeft te compenseren, omdat zijzelf hun daglimiet verhoogden en zelf drie keer geld overmaakten naar de fraudeurs. Volgens het klachteninstituut hebben de SNS-klanten daarmee ingestemd met de betaling en waren er voor de bank onvoldoende signalen dat het om oplichting ging.

De overboekingen waren daarvoor niet opvallend genoeg, en dus is de zorgplicht die elke bank heeft in deze zaak niet geschonden, aldus het Kifid. De bank weigerde de mensen schadeloos te stellen omdat zij niet onder de coulanceregeling vielen.

Grof nalatig

In april wees het Kifid er nog op dat mensen bij bankhelpdeskfraude op overtuigende wijze kunnen worden gemanipuleerd. Het instituut vond daarom dat er meer ruimte moest komen om slachtoffers hun geld terug te betalen.

Een woordvoerder van Kifid zegt nu tegen persbureau ANP dat het cruciaal is of slachtoffers van bankhelpdeskfraude zelf het geld overmaken of dat de fraudeurs dit doen. Wanneer blijkt dat iemand niet "grof nalatig" heeft gehandeld moeten banken de consument wel compenseren, vindt het Kifid.

De leeftijdscontrole die de EU wil gebruiken voor de toegang tot onder meer porno- en goksites is niet per se anoniem. Deskundigen waarschuwen voor privacyrisico's van de apps waarmee je in de toekomst kunt bewijzen dat je oud genoeg bent.

De Europese Commissie presenteerde dit voorjaar technologie voor apps waarmee je online kunt bewijzen dat je oud genoeg bent om bepaalde sites te bezoeken. Het gaat bijvoorbeeld om sociale media, goksites, pornosites of websites waar je alcohol kunt kopen. De apps moeten het internet veiliger maken voor kinderen. Het idee is dat ontwikkelaars ze met de in Brussel gepresenteerde technologie gaan bouwen.

De Europese Commissie hamerde er bij de presentatie op dat de technologie privacyvriendelijk is. "Gebruikers bewijzen hun leeftijd zonder andere informatie te onthullen. Het is volledig anoniem en gebruikers kunnen niet worden getraceerd." Dat moet onder meer gebeuren door middel van de Zero-Knowledge-Proof-methode (ZKP).

Die methode faciliteert als het ware een digitale handtekening, legt Jaap-Henk Hoepman uit, hoofddocent digitale veiligheid aan de Radboud Universiteit. "Hiermee kun je aan websites bewijzen dat je die handtekening hebt, zonder die handtekening te laten zien."

Probleem is volgens deskundigen echter dat de Europese Commissie die ZKP-methode niet verplicht stelt. "Het is heel jammer dat de Commissie dat niet doet", zegt Hoepman. "Zolang het een keuze is, zal het voor ontwikkelaars te veel gedoe zijn, waardoor het er waarschijnlijk niet van komt."

Monitoren van menselijk gedrag

Zonder die methode is te achterhalen wie welke website bezoekt, waarschuwen deskundigen. De partij die de handtekening verwerkt kan dan samen met de websites die een minimumleeftijd vereisen informatie aan elkaar koppelen en zo precies zien hoe iemand zich online gedraagt. "Dan zet je in theorie de deur open voor het monitoren van menselijk gedrag", zegt Hoepman.

De privacyvriendelijke ZKP-methode is wel de standaardwerkwijze, zegt de vertegenwoordiging van de Europese Commissie in Den Haag. Maar er zijn uitzonderingen mogelijk. Bijvoorbeeld als oudere mobiele telefoons die methode niet ondersteunen. Daarom wil de Europese Commissie app-ontwikkelaars een uitwijkmogelijkheid bieden bij technische problemen.

'Privacy is meer dan dat'

Ook Dibran Mulder maakt zich zorgen over de Europese richtlijnen voor het ontwikkelen van een leeftijdscontrole-app. Hij is directeur bij Yivi. Dat is een organisatie die zelf een privacyvriendelijke ID-app ontwikkelde waarmee je veilig inlogt. "Het mag niet eens de schijn hebben dat privacy kan worden geschonden, want het gaat hier om heel gevoelige zaken."

Mulder wijst eveneens naar de door Brussel opgestelde technische specificaties, de regels waarbinnen ontwikkelaars de app kunnen bouwen. Die gaan niet verder dan een aanbeveling van de ZKP-methode als "experimentele functie". Ook staat er dat de methode kan "worden overwogen om bescherming te bieden".

Volgens Thijs van Ede, docent cybersecurity aan de Universiteit Twente, kan anonimiteit alleen worden gegarandeerd als je je eigen handtekening uitgeeft, rechtstreeks met de websites die dat vereisen, zonder onafhankelijke tussenpartij die jouw leeftijd controleert. "Maar zonder de controle van die tussenpartij is het maar de vraag of je de waarheid spreekt. Dat doet afbreuk aan de betrouwbaarheid."

Voorlopig niet in gebruik

De Europese Commissie maakt niet zelf een app om websites te bezoeken, maar willen dat de leeftijdstechnologie wordt verwerkt in apps die landen zelf ontwikkelen.

Het is nog onduidelijk of zo'n app er in Nederland komt. Voor overheidszaken bestaat DigiD. Ook wordt er gewerkt aan een nationale 'NL ID-wallet' waarmee je online je identiteit kunt bewijzen. Of leeftijdscontrole hier een onderdeel van gaat zijn, is onduidelijk.

Ook bedrijven kunnen de Europese technologie in een app verwerken. Als Nederland besluit om niet zelf zo'n app te maken, kunnen gebruikers eventueel wel zo'n app downloaden. Yivi en Itsme bieden bijvoorbeeld zo'n app aan.

De Commissie wil dat voor het einde van het jaar in de eerste landen de apps te downloaden zijn.

Supermarkten en andere grote bedrijven uit de detailhandel hebben hun lidmaatschap van werkgeversorganisatie VNO-NCW opgezegd. Zij vinden de contributie te hoog en de lobbyorganisatie zou niet genoeg voor hun belangen opkomen.

Het gaat om twee brancheorganisaties die supermarkten en detailhandel vertegenwoordigen, zoals Jumbo en het moederbedrijf van Albert Heijn, Ahold Delhaize. Maar ook bijvoorbeeld drogisterij Kruidvat en elektronicaketen Mediamarkt. Zowel het Centraal Bureau Levensmiddelenhandel (CBL) als de Raad Nederlandse Detailhandel (RND) is vanaf 1 januari 2027 geen lid meer van VNO-NCW.

De twee brancheorganisaties zouden "aanmerkelijk meer" contributie gaan betalen. Eus Peters van de RND wil niet zeggen om hoeveel geld het gaat, maar wijst wel naar Europese koepelorganisatie, EuroCommerce. "Daar betalen we minder."

"We zijn gaan nadenken of we wel voldoende terugkrijgen voor die contributie", zegt een woordvoerder van het CBL. Dat heeft geleid tot het besluit om het lidmaatschap per volgend jaar op te zeggen, zegt ze.

De RND benadrukt dat hun besluit nog niet definitief is, de organisatie maakt voor het einde van het jaar nog een nieuwe afweging. Ze hoopt voor die tijd alsnog overeenstemming te vinden met de ondernemersorganisatie.

Onvrede over stijgen minimumloon

CBL en RND hebben nu samen een bestuurszetel in het dagelijks bestuur bij de werkgeversorganisatie en Ahold Delhaize heeft een eigen bestuurslid.

Bronnen laten De Telegraaf weten dat zij van mening zijn dat VNO-NCW te weinig opkomt voor de belangen van detailhandel. Zo is er onvrede over het voornemen van het kabinet het minimumloon te laten stijgen. Jongeren tussen de 16 en 20 jaar gaan vanaf volgend jaar meer verdienen.

De ondernemersorganisatie heeft sinds afgelopen mei een nieuwe voorzitter: vastgoedondernemer en multimiljonair Coen van Oostrom. Hij sprak zich recentelijk uit tegen de kabinetsplannen om de AOW-leeftijd te laten stijgen. Ook gaan andere ingrepen in de sociale zekerheid wat hem betreft van tafel.

De NOS heeft VNO-NCW benaderd, de organisatie wil geen uitspraak doen over individuele leden.

Frans Everts gaat vanaf eind dit jaar netbeheerder Tennet leiden. Hij vertrekt binnenkort bij oliegigant Shell, waar hij directeur is van Shell Nederland. Tennet ziet in hem de juiste persoon om de netbeheerder "in de volgende fase te leiden" voor "een betrouwbare en duurzame energievoorziening voor de toekomst."

De in Groningen geboren Everts werkte meer dan 37 jaar voor Shell. Hij leidde onder meer Shell Energy in Noord-Amerika. Ook gaf hij enige tijd leiding aan de wereldwijde communicatie van het concern. Drie jaar geleden werd Everts directeur bij Shell Nederland.

Om vervuiling tegen te gaan en door de onrust rond olie- en gasprijzen door de oorlogen in Oekraïne en rond de Perzische Golf wil Nederland sneller elektrificeren. Tennet kan het stroomnet alleen niet snel genoeg uitbreiden, waardoor veel bedrijven en zelfs woonwijken niet kunnen worden aangesloten.

Deze "uitdagingen vragen om sterk strategisch leiderschap, executiekracht en nauwe samenwerking met partners in heel Europa", zo schrijft Tennet. "In zijn huidige functie geeft hij leiding aan de organisatie van Shell in Nederland en beschikt hij over diepgaande kennis van en expertise in vele aspecten van de energietransitie", zegt het bedrijf over Everts.

Het gebruik van AI-modellen als ChatGPT, Gemini en Claude dringt steeds verder door in ons dagelijks leven, óók op de werkvloer. Regels voor het gebruik zijn er vaak nog niet, waardoor organisaties nauwelijks zicht hebben op de informatie die werknemers in de modellen stoppen. Deskundigen waarschuwen voor de risico's die dat met zich meebrengt.

Werknemers in allerlei sectoren hebben inmiddels ontdekt hoe generatieve AI - zoals deze modellen worden genoemd - hun werk efficiënter kan maken. Een arts kan het gebruiken om snel een verwijsbrief op te stellen, een advocaat om een dossier samen te vatten, een journalist om een interview uit te werken. Maar deze handelingen zijn niet zonder risico. Persoonsgegevens, bedrijfsgeheimen of vertrouwelijke dossiers kunnen zo ongemerkt in openbare AI-systemen terechtkomen.

AI-gebruik door werknemers dat buiten het zicht gebeurt van de organisatie waarvoor ze werken, wordt 'Shadow AI' genoemd. "De grootste risico's zitten in medewerkers die willen werken met AI, maar niet goed weten hoe ze dat veilig moeten doen", zegt Jan van der Put. Hij is ethisch hacker en directeur van een cybersecuritybedrijf dat veel werkt voor de Rijksoverheid.

Volgens hem gaat het vooral mis bij organisaties die nog geen duidelijke afspraken hebben gemaakt over AI-gebruik. "Dan gaan werknemers zelf aan de gang met bijvoorbeeld ChatGPT en gooien ze daar data in waar mogelijk persoons- of bedrijfsgegevens in zitten, zonder dat ze zich dat realiseren. Of zich bewust zijn van de privacy-instellingen van het AI-model."

Gemeente Eindhoven en Amazon

Een voorbeeld waarbij dit misging, is bij de gemeente Eindhoven. Vorig jaar bleek uit een steekproef dat medewerkers van de gemeente in een maand tijd meer dan duizend documenten met persoonsgegevens naar externe AI-tools hadden geüpload.

"Denk aan BSN-nummers, aan Wmo-gegevens, gegevens over verslavingsgevoeligheid of financieel gevoelige data", zegt Remco van der Schoot, AI-onderzoeker aan de Hogeschool Utrecht. "Daardoor ontstond een datalek."

De gemeente heeft dit gemeld bij de Autoriteit Persoonsgegevens en al het gebruik van openbare AI-modellen voor werknemers geblokkeerd. Ook heeft de gemeente OpenAI, het bedrijf achter ChatGPT, verzocht de gegevens te verwijderen. Er is geen bevestiging van OpenAI of dat ook is gebeurd, laat de gemeente aan Nieuwsuur weten. De gemeente zegt geen signalen te hebben dat er gemeentelijke bestanden naar privé-omgevingen zijn verstuurd.

Ook technologiebedrijf Amazon legde het AI-gebruik onder werknemers aan banden, nadat bleek dat bedrijfsinformatie openbaar was geworden. "Als we data in een AI-model zetten, kan die data worden gebruikt om het model te trainen", legt Van der Schoot uit. "Dan kan het dus gebeuren dat die informatie publiek toegankelijk wordt, en dat is bij Amazon gebeurd. Interne documentatie werd teruggevonden in ChatGPT."

Kop in 't zand

Wat de onderzoeker betreft moeten organisaties serieus aan de slag met hun AI-beleid. "Je kunt niet je kop in het zand steken en dit negeren, want dat creëert op de lange termijn alleen maar meer problemen."

Volgens ethisch hacker Van der Put is het gebruik van AI-modellen helemaal verbieden uiteindelijk niet de oplossing. "Het beste wat je kunt doen, is wel íets faciliteren, zodat je ook kunt monitoren hoe het wordt gebruikt."

Dat kan bijvoorbeeld met speciale software. De Amerikaanse startup Unseen biedt software aan die het lekken van data via AI-modellen kan voorkomen. "Unseen kan je er bijvoorbeeld op wijzen als een werknemer vertrouwelijke data in een AI-systeem stopt", zegt mede-oprichter Frey Khademi. "Maar we kunnen de data ook automatisch anonimiseren."

Duitsers die dicht bij de grens wonen, hopen dat Nederland snel strengere regels maakt rond arbeidsmigratie. Sommige Nederlandse bedrijven huisvesten hun personeel namelijk in Duitsland en dat brengt problemen met zich mee.

Woekerhuren, appartementen met kakkerlakken en veel te krappe kamertjes: burgemeester Stephan Luyven van de gemeente Goch maakt zich er grote zorgen over. In het stadje net over de grens bij Noord-Limburg wonen veel arbeidsmigranten.

De Duitse overheid nam al meerdere maatregelen om misstanden met arbeidsmigranten te voorkomen. Zo mogen woningen niet worden gekoppeld aan een arbeidscontract en geldt voor bedrijven in de vleessector een uitzendverbod, wat betekent dat ze geen uitzendkrachten mogen inzetten.

Die maatregelen gelden niet in Nederland. Minister Vijlbrief van Sociale Zaken en Werkgelegenheid dreigde afgelopen week nog met zo'n uitzendverbod voor de vleessector, maar het is niet zeker of dat er daadwerkelijk komt.

'Nederlandse' misstanden

Als het aan Luyven ligt wel. "We bestrijden in Duitsland de symptomen van wat er in Nederland gebeurt. Ik verwacht eigenlijk dat Nederland deze wetten nu gaat meenemen zodat er ook in Nederland duidelijke regelgeving komt."

De burgemeester van Goch kan niet bij alle arbeidsmigranten achter de voordeur kijken. Toch heeft hij een aardig beeld van de woonomstandigheden van met name Oost-Europese arbeidsmigranten. "Jaren geleden zagen we al dat meerdere uitzendkrachten op één kamer wonen. Met alleen een matras, meer niet. Dat is natuurlijk geen echte woning."

Nieuwsuur ging op pad met Nicoleta van BEAM, een adviescentrum dat arbeidsuitbuiting bestrijdt namens de Duitse overheid. Ze schat dat Goch zo'n tweeduizend arbeidsmigranten huisvest - op een totaal van 35.000 inwoners - en herkent het beeld dat de burgemeester schetst.

"De woonomstandigheden zijn hier heel slecht. Voor kleine kamertjes wordt veel te veel huur gevraagd." Ook vertelt ze dat veel woningen zijn gekoppeld aan arbeidscontracten, wat maakt dat mensen zomaar op straat kunnen belanden.

Veel arbeidsmigranten in Goch komen uit Roemenië. Geen van hen wil ons te woord staan. "De mensen zijn helaas erg bang", zegt Nicoleta. Bij één huis mag ze wel in haar eentje naar binnen - zonder cameraploeg dus - en daar stuit ze op kakkerlakken. "De bewoners hebben ons laten zien dat ze 450 euro per persoon betalen. Dus 900 per kamer."

Nederlands bedrijf voor Duitse rechter

Nederlandse bedrijven kiezen er soms voor hun arbeidsmigranten in Duitsland te huisvesten omdat woningen daar goedkoper zijn. Ook RMS Meat Specialist, een uitzendbureau dat arbeidsmigranten voor de vleessector levert, erkent dat de financiën "een van de redenen" zijn om te kiezen voor Goch.

Het bedrijf uit het Gelderse 's-Heerenberg kwam de afgelopen jaren meerdere keren in het nieuws, onder meer vanwege slechte huisvesting, te lage lonen en een strafzaak over verduistering van salaris van medewerkers. Een manager werd vijf jaar geleden veroordeeld voor mishandeling.

Vorige maand kwam daar nog bij dat het Duitse OM drie bestuurders van RMS vervolgt omdat ze woekerhuren zouden vragen. Arbeidsmigranten betaalden voor een bed in een kamer 320 euro per persoon per maand, uitgaande van twee personen per kamer. Volgens het OM zou dat om en nabij de 128 euro moeten zijn.

RMS-Huisvestingsmanager Wim Dassen, die zelf niet als verdachte geldt, zegt een rechtszaak met vertrouwen tegemoet te zien. Volgens hem is 128 euro niet realistisch.

Dassen liet Nieuwsuur zien hoe 'zijn' arbeidsmigranten wonen in Goch:

De Nederlandse Tweede Kamer debatteerde afgelopen week over arbeidsmigratie. Minister Vijlbrief vertelde het parlement dat hij en zijn voorgangers sinds 2021 al 29 gesprekken met specifiek de vleessector hebben gevoerd. Dat leidde vooralsnog niet tot "de noodzakelijke vooruitgang".

Daarom stelt Vijlbrief de sector een deadline: voor 15 juni moeten arbeidsomstandigheden van uitzendkrachten zijn verbeterd. Gebeurt dat niet, dan wil hij een uitzendverbod instellen. "Je kunt je ook afvragen waarom een sector waarin het werk permanent is, met zo veel arbeidskrachten op uitzendbasis werkt."

Veel Kamerleden vinden dat de politiek te lang te weinig heeft gedaan aan misstanden rond arbeidsmigratie. Ook benadrukken ze dat de problemen zich niet alleen beperken tot de vleessector.

Brancheorganisatie VleesNL laat in een reactie weten dat ze een actieplan hebben om te verbeteren en daar nu tot en met de deadline van minister Vijlbrief hard aan werken.

Medewerkers van chipmachineproducent ASML zeggen een intern evenement te boycotten waarvoor Elon Musk is uitgenodigd. De techmiljardair is door ASML gevraagd om donderdag op de bijeenkomst via een videoverbinding te komen praten, schrijft het Eindhovens Dagblad.

Volgens het ED vinden de medewerkers dat de opvattingen van Musk haaks staan op de kernwaarden van ASML, gelijkheid en inclusiviteit. Ze wijzen op wat zij zien als nazisympathieën en op zijn anti-Europese houding, schrijven ze op een intern communicatiekanaal. Om hoeveel werknemers het gaat is niet bekend.

ASML heeft de uitnodiging van Musk aan de NOS bevestigd. Volgens een woordvoerder zal hij tijdens de besloten conferentie "zijn visie delen op AI, robotica, ruimtevaart en halfgeleiderproductie". De onderwerpen zijn volgens het bedrijf relevant voor de medewerkers.

Volgens het bedrijf worden geregeld technologieleiders uit de industrie uitgenodigd om hun inzichten te delen. "De uitnodiging aan Elon Musk vond plaats in het kader van het Terafab-project, dat zeer relevant is voor de halfgeleiderindustrie."

Mega chipfabriek

Musk maakte eerder dit jaar bekend dat hij een chipfabriek (Terafab) wil bouwen in de Amerikaanse staat Texas. Het is een gezamenlijk project van Tesla, SpaceX en chipgigant Intel. Voor de megafabriek heeft hij volgens het ED de geavanceerde chipmachines van ASML nodig.

ASML zegt in de verklaring dat via het Terefab-project Musk "onderdeel zal worden van het bredere ecosysteem van onze industrie. Veel bedrijven, waaronder ASML, zullen samenwerken binnen dit initiatief".

Het chipbedrijf zegt verder dat het zich inzet "voor een inclusieve werkomgeving waarin iedereen zich gewaardeerd en gerespecteerd voelt, volledig kan bijdragen en vrij is om zijn of haar mening te uiten".

Het voorspellen van het WK voetbal van deze zomer zal voor veel fanatieke of juist minder betrokken voetbalfans niet de makkelijkste opgave zijn. Menig persoon die een voetbalpool invult, zal met moeite een winnaar kunnen aanwijzen bij Iran tegen Nieuw-Zeeland en Congo-Oezbekistan.

Als je daarbij optelt dat er dit toernooi veel meer teams (48 in plaats van 32) meespelen en dus ook veel meer wedstrijden te voorspellen zijn, zal het invullen van een voetbalpool kunnen voelen als een heuse opgave. Dankzij de opkomst van AI-chatbots in de afgelopen jaren is het aannemelijk dat meer mensen de hulp zullen inroepen van een digitale assistent.

Sterker nog: het is het eerste WK voetbal waarbij een AI-chatbot op grote schaal kan worden gebruikt voor voorspellingen. De eerste publieke versie van ChatGPT werd uitgebracht in november 2022, toen de groepsfase van het WK in Qatar nog bezig was. Sindsdien zijn er meerdere AI-modellen op de markt gekomen en is het gebruik van kunstmatige intelligentie gemeengoed geworden voor veel mensen.

Westers gericht

Een aandachtspunt daarbij is dat chatbots als Claude, ChatGPT en Gemini niet specifiek zijn getraind om voetbalwedstrijden te voorspellen, zegt Ruud Adriaans, hoofd AI bij accountantsbureau BDO. "Dat zijn modellen die heel breed ingezet kunnen worden. Ze hebben data van zo'n beetje het hele internet gebruikt."

Maar meer data betekent niet automatisch een grotere kans op een goed antwoord bij het invullen van een WK-pool. "Als je een open vraag zou stellen aan een AI-bot, krijg je een soort gemene deler als antwoord." Concreet leidt dat ertoe dat de landen die als favoriet worden gezien, in het antwoord van de chatbot vaak netjes door de poulefase heen komen.

De data waarmee de chatbot rekent hebben nog een effect, zegt Adriaans. "ChatGPT en veel andere westerse AI-modellen baseren zich onder meer op data van het internet en die zijn overwegend westers. Westerse nieuwssites zijn bijvoorbeeld meer vertegenwoordigd."

Dat heeft weer impact op het antwoord dat je van een chatbot krijgt. Zo is de kans groter dat westerse en 'mediagenieke' landen overschat worden door AI, simpelweg omdat ze vaker voorkomen en meer worden opgehemeld in de aangeleverde data.

Geen verrassingen

Die vooringenomenheid is meteen ook de valkuil, omdat een AI-model je dus niet zomaar een verrassende uitkomst geeft. Marokko dat de halve finale van het WK haalt en daarbij Spanje en Portugal uitschakelt, zoals in 2022, zou een AI-bot niet hebben voorspeld. Daar komt bovenop dat een chatbot een compleet ander antwoord kan geven als je dezelfde vraag vijf minuten later stelt.

Dat merkte ook Peter Neef, die de website Pouletips.nl beheert. Hij werkt al jaren met een rekenmodel dat zich baseert op data van wedkantoren en vergeleek dat dit jaar met de antwoorden van AI-chatbots. Die lopen nogal uiteen. ChatGPT en Gemini verwachten een 1-1 bij de groepsfasewedstrijd Nederland-Zweden, Claude denkt 2-1 voor Nederland en Neef zelf gaat uit van een 1-0 winst voor Oranje.

De data van de wedkantoren zouden betrouwbaarder moeten zijn, omdat daar ook bijvoorbeeld WK-selecties, blessures en recente wedstrijden in worden meegenomen. Volgens Neef hebben de bookmakers een duidelijke voorkeur. "Frankrijk en Spanje, die hebben de grootste kans om wereldkampioen te worden. Maar die hebben net wel net allebei een oefenwedstrijd niet weten te winnen, dus dat moeten we echt nog maar zien."

Hij wacht in elk geval nog even met het invullen van zijn pool. "Dat is een van de tips ook: vul alles zo laat mogelijk in. Want wie weet zijn er nog blessures of gebeuren er nog andere dingen."

Onverwacht goed

Kortom: AI een volledige voorspelling laten genereren is geen goed idee als je een pool wil winnen. Maar hulp vragen kan wel, als het maar zeer specifieke vragen zijn, zegt Adriaans van BDO. Je kunt bijvoorbeeld ermee onderzoeken welk van de Afrikaanse landen het de afgelopen periode onverwachts goed heeft gedaan. "AI kan je daar wel, mits je de vraag goed kadert, een prima antwoord op helpen vinden. Zolang je het maar met een bron kunt verifiëren."

Adriaans omschrijft het als volgt. "Zie het qua betrouwbaarheid een beetje als je oom die voetbal volgt en ook wat heeft gegoogeld. Uiteindelijk moet je kiezen of je hem vertrouwt of toch liever zelf je research doet."