Neuralink, een start-up mede opgericht door Elon Musk, mag experimenteren op mensen. Dat heeft de Amerikaanse medische toezichthouder FDA besloten.

Het bedrijf ontwikkelt onder meer hersenimplantaten waarmee verlamde mensen kunnen communiceren met computers. Hoewel deze technologie veel potentiële voordelen met zich meebrengt, waarschuwen experts ook voor verstrekkende risico's voor onze privacy.

Neuralink test al langer op dieren. Twee jaar geleden publiceerde het een video waarin een aap het computerspel Pong speelt. Opmerkelijk genoeg bediende de aap het pingpongbatje niet met een controller, maar met zijn hersenen. Met de goedkeuring van de FDA kan Musk de technologie die dit mogelijk maakt gaan testen op mensen.

De technologie die Neuralink gebruikt, staat bekend als een 'Brain-Computer Interface' (BCI). Daarbij wordt er een computerchip in iemands hersenen geplaatst. Via zo'n implantaat kan met een computer gecommuniceerd worden. Zo kan iemand berichten typen door aan de woorden te denken en is het mogelijk om zonder muis programma's te openen.

Vergelijkbare techniek is gebruikt in Zwitserland om een Nederlander met een gedeeltelijke dwarslaesie weer te laten lopen:

Neurowetenschapper Pim Haselager, professor aan de Radboud Universiteit, merkt op dat deze technologie op zichzelf niet nieuw is. "We kennen dit al twintig jaar, maar nu zien we dat commerciële partijen zich ermee gaan bezighouden. Het verlaat nu voor het eerst de academische en ziekenhuisomgeving."

Hoogleraar Nick Ramsey, neurowetenschapper verbonden aan het UMC Utrecht, is ook al geruime tijd bekend met BCI's. Hij legt uit dat het implantaat werkt door contactpunten met de hersenen. Hoe meer contactpunten er zijn, hoe meer informatie er naar de computer kan worden gestuurd. "Toen wij als een van de eersten bij het UMC Utrecht met deze technologie aan de slag gingen, werkten we met vier contactpunten. Het implantaat van Neuralink heeft er duizend."

Musk heeft ambitieuze plannen met Neuralink. Naast de mogelijkheid voor mensen om rechtstreeks met computers te communiceren via hun hersenen, werkt hij ook aan technologie om blinden weer zicht te geven en doven hun gehoor terug te geven door middel van hersenstimulatie. In dit geval bootst het implantaat signalen na die normaal gesproken het zicht en gehoor in de hersenen reguleren.

Deze toepassingen zijn momenteel nog niet praktisch haalbaar, maar de technologie ontwikkelt zich snel. Professor Ramsey vindt het goed nieuws voor de wetenschap dat Neuralink nu mag testen op mensen. Wel is het belangrijk dat de technologie toegankelijk wordt. "Het zou zorgwekkend zijn als alleen mensen met veel geld toegang hebben tot deze behandeling."

Haselager ziet veel positieve aspecten, maar maakt zich ook zorgen: "In het boek 1984 van George Orwell wordt een wereld geschetst waarin de enige privacy die je nog hebt zich in je eigen schedel bevindt. Die tijd is binnenkort ook voorbij."

Volgens Haselager staan er belangrijke zaken op het spel, zoals de vrijheid van denken en iemands persoonlijke identiteit. "Als je binnenkort misschien iemands seksuele geaardheid zou kunnen aflezen, kan dat bijvoorbeeld problematisch zijn voor homoseksuelen in landen zoals Iran."

Verder zou het in de toekomst mogelijk kunnen zijn om door middel van hersenstimulatie traumatische herinneringen te verzwakken. "Maar ook negatieve herinneringen maken deel uit van wie we zijn als persoon. Dus waar ligt de grens?"

Ook waarschuwt hij dat ondernemers zoals Musk deze systemen willen koppelen aan smartphones. Daardoor zouden de neurogegevens boven op de al bestaande persoonsgegevens komen die tech-bedrijven al in handen hebben.

Haselager pleit dan ook voor een discussie over 'neurorechten', regelgeving die de hersenactiviteit van mensen moet beschermen tegen het verkeerde gebruik van BCI-technologie. In Chili werkt men nu al aan een nieuwe grondwet waarin neurorechten worden gespecificeerd.

Toezichthouder Autoriteit Consument en Markt (ACM) heeft na een controle 163 telefoonnummers ingetrokken die bellers doorschakelden. Het gaat om 0906-nummers die bellers tegen betaling doorschakelen naar gratis 0800-nummers. Volgende week trekt de ACM nog 250 nummers in die onterecht gebruikmaken van de 0906-nummerreeks, omdat ze geen dienst aanbieden.

Sinds vorig jaar zijn de regels voor het gebruik van 0906-nummers op verzoek van de ACM aangescherpt. Deze nummers mogen alleen nog worden gebruikt voor diensten, en niet voor het doorschakelen naar gratis telefoonnummers.

De ACM ontving regelmatig klachten over betaalde doorschakelnummers. Voor veel consumenten was het niet duidelijk dat er een gratis alternatief bestond of dat er überhaupt betaald moest worden.

Bedrijven met 0906-nummers maakten slim gebruik van Google, zegt Annemarie Sipkes van de ACM. "Als je bijvoorbeeld op zoek was naar het nummer van de Belastingdienst, kwamen dit soort nummers helemaal bovenaan in je zoekresultaten. Vaak kies je het eerste nummer dat je tegenkomt."

Veel mensen werden dan verrast met een hoge telefoonrekening. Volgens Sipkes liepen de kosten van sommige gesprekken op tot 30 tot 40 euro. "Soms werd er gewoon een euro per minuut gerekend. Als je een tijdje in de wacht staat, ben je zo veel geld kwijt."

Inmiddels heeft de ACM alle 0906-nummers gecontroleerd, maar de autoriteit adviseert consumenten om alert te blijven bij het bellen van een betaald nummer. Controleer welke dienst wordt aangeboden, wat de kosten zijn en wie de aanbieder is. Verdachte informatiediensten kunnen worden gemeld bij ConsuWijzer, het consumentenloket van de ACM.

Transavia schrapt 210 vluchten in de maanden juli en augustus. De luchtvaartmaatschappij wil zo meer zekerheid hebben over het vliegschema deze zomer. Transavia kampt met vliegtuigtekorten waardoor het al eerder veel vluchten moest annuleren.

Volgens Transavia gaat het om nog geen 2 procent van het totale aantal vluchten. De luchtvaartmaatschappij zegt dat het een extra vliegtuig achter de hand wil hebben, om eventuele tegenvallers op te vangen. Passagiers die hierdoor gedupeerd zijn, wordt een alternatief geboden.

Transavia belooft dat alle overige vluchten die op de site worden aangeboden wel worden uitgevoerd.

Het merendeel van de zelfstandig ondernemers wil geen verplichte arbeidsongeschiktheidsverzekering. En als die er toch komt, willen bijna alle zzp'ers de mogelijkheid hebben om een vrijstelling aan te vragen. Dat zegt de Vereniging Zelfstandigen Nederland (VZN) na een raadpleging onder de achterban.

"Het is daarom van cruciaal belang voor het draagvlak dat de mogelijkheid een vrijstelling aan te vragen er echt komt", zegt voorzitter Cristel van de Ven van de VZN. "Wij zijn voorstander van een regeling, maar willen geen keurslijf."

Minister Van Gennip van Sociale Zaken en Werkgelegenheid kondigde begin april meerdere veranderingen op de arbeidsmarkt aan. Een daarvan is een verplichte arbeidsongeschiktheidsverzekering voor de 1,2 miljoen zzp'ers in ons land, die vanaf 2027 moet gaan gelden. Op dit moment heeft een op de vijf zelfstandigen zich verzekerd.

Van Gennip zei daarbij nog te onderzoeken of het voor zzp'ers ook een optie wordt om een vrijstelling te krijgen, "mits deze uitvoerbaar, betaalbaar, uitlegbaar is en tijdig kan worden ingevoerd". Deze zzp'ers zouden dan een eigen, soortgelijke private verzekering moeten afsluiten. Maar Van der Ven is er niet gerust op dat deze optie er echt komt.

"De minister kijkt in haar onderzoek nu heel klassiek naar hoe de verzekering eruit moet zien", zegt Van der Ven. "Maar door de jaren heen zijn er ook modernere manieren ontstaan waar mensen zich fijner bij voelen, zoals schenkkringen en broodfondsen. Zij kijken nu ook of ze een vangnet kunnen creëren voor langdurige arbeidsongeschiktheid."

Als een onverzekerde zzp'er arbeidsongeschikt wordt, is de bijstand nu nog het laatste vangnet. Hoeveel zzp'ers hier gebruik van maken is volgens Van de Ven niet duidelijk. De verplichte verzekering gaat ook gelden tot bijstandsniveau, is het idee.

Voor veel zzp'ers zijn de kosten een belangrijke reden om zich niet te willen verzekeren. Naar verwachting gaan die kosten zo'n 8 procent van het inkomen uitmaken, tot een maximum van iets meer dan 200 euro. Dat bedrag is fiscaal aftrekbaar.

De VZN pleit er al langer voor om de wachttijd voor verzekerden te verlengen naar twee jaar, waardoor de verzekering goedkoper wordt. In het plan van Van Gennip is dat nu één jaar.

De verwachting is dat het kabinet volgend jaar meer details over de verplichte verzekering bekendmaakt.

In België begint de politiek zich te roeren over de nog altijd magere rente die spaarders bij de bank krijgen. Regeringspartij Vooruit wil wettelijk geregeld krijgen dat de rente op reguliere spaarbankboekjes wordt gekoppeld aan de hoogte van de beleidsrente bij de Europese Centrale Bank (ECB). In het plan van de kleine coalitiepartij zou de spaarrente bij banken niet meer dan 2 procent mogen verschillen van de ECB-rente.

Fractieleidster Melissa Depraetere van Vooruit zegt in dagblad De Standaard dat zij morgen in het wekelijkse kabinetsoverleg een wetsvoorstel wil doordrukken om de ECB- en spaarrentes "aan elkaar vast te klikken", met een verschil van maximaal 2 procent. Dit zou in de huidige praktijk betekenen dat de spaarrente in België nu zou uitkomen op minimaal 1,25 procent.

Banken moeten het spaargeld dat zij niet in leningen kunnen uitzetten verplicht bewaren bij de ECB in Frankfurt. Hier was de rente tot aan eind 2019 negatief, omdat de ECB hiermee probeerde de economie in Europa aan te jagen. Maar door de hard oplopende inflatie staat de ECB-rente op 3,25 procent.

Net als in Nederland blijven de spaarrentes in België flink achter. Dat de Belgische banken ondertussen weer hoge winsten maken zit veel spaarders dwars, mede omdat de hypotheekrentes juist weer flink oplopen.

Depraetere denkt de momenteel sceptische coalitiegenoten Open VLD en CD&V te kunnen overtuigen, zoals dit de kleine partij eerder ook lukte met de hoge tarieven op energie. In het Belgische parlement zouden de partijen Groen en PS het wetsvoorstel steunen.

Onduidelijk is wat er bij het eventueel aannemen van de wet moet gebeuren met de wettelijke basis in België voor spaarrente. Die mag niet lager gaan dan 0,1 procent. Dit zorgde ervoor dat banken bij de jarenlange negatieve ECB-rente in België meer verlies leden op hun spaartegoeden dan banken in bijvoorbeeld Nederland.

Opmerkelijk is wel dat de Belgische centrale bank als toezichthouder onlangs in het jaarverslag kritisch was over de toen nog gemiddelde rente van 0,25 procent op spaarboekjes. "Op termijn zou de vergoeding voor spaargeld dicht bij de marktrente moeten liggen. Mocht dat niet zo zijn, dan wijst dat op te weinig concurrentie tussen de Belgische banken", verklaarde gouverneur Pierre Wunsch bij de Vlaamse omroep VRT.

Dat spoorde minister Vincent van Peteghem van Financiën aan om de banken vorige week in een brief te wijzen op de maatschappelijke onvrede over hun hoge winsten en lage spaarrentes. "Minister Van Peteghem mag zoveel brieven schrijven als hij wil, we weten allemaal dat banken daar niet van onder de indruk zijn. De minister moet zelf ingrijpen", zo wierp Depraetere tegen in Het Nieuwsblad.

Ook in Nederland is het gemopper over de lage spaarrente niet van de lucht, nadat grootbanken ING en ABN Amro onlangs hoge kwartaalwinsten bekend hadden gemaakt. Ook hier wilde de minister van Financiën de banken op het matje roepen. In de Tweede Kamer kondigde minister Sigrid Kaag dat ze van de banken wil horen wanneer de spaarrente omhoog gaat.

Christine Lagarde, president van de Europese Centrale Bank (ECB), benadrukte vervolgens in een interview in tv-programma Buitenhof dat spaarders gewoon moeten overstappen als zij bij hun huidige bank ontevreden zijn over hun spaarrente. In Nederland is hiervoor een speciale overstapservice ingesteld. Overigens kondigden ING en Rabobank deze week aan hun spaarrentes binnenkort op te krikken naar 1 procent.

Streamingsdiensten als Netflix, Disney en Amazon worden verplicht om een deel van hun omzet te investeren in Nederlandse producties. Maar als het aan de regeringspartijen ligt, worden de eisen die oorspronkelijk aan de bedrijven zouden worden gesteld wel afgezwakt.

Dat is de uitkomst van onderhandelingen tussen de coalitiepartijen, die het aanvankelijk niet eens konden worden over de plannen die staatssecretaris Gunay Uslu (Media) heeft ingediend.

Opmerkelijk is dat Uslu zelf niet betrokken lijkt te zijn bij het compromis dat de partijen hebben gesloten. Zij staat naar eigen zeggen nog steeds achter haar wetsvoorstel en wil dat de impuls die de Nederlandse audiovisuele sector krijgt zo groot mogelijk is.

De wetswijziging, die afgesproken is in het coalitieakkoord, is vooral bedoeld om onafhankelijke producenten van films, series en documentaires te ondersteunen. Zij kunnen moeilijk concurreren met grote internationale productiemaatschappijen. De streamingsdiensten zouden verplicht moeten worden om bij hen producties af te nemen.

Uslu vond, net als een deel van de Kamer, dat 80 procent van de investeringsverplichting bij die kleine producenten terecht moest komen. VVD, D66, CDA en ChristenUnie hebben nu afgesproken dat percentage te verlagen naar 60.

Ook de eisen aan het soort producties worden versoepeld. In het oorspronkelijke wetsvoorstel ging het om films, series en documentaires, maar onder druk van met name VVD en CDA hoeft dat maar de helft van de producties te zijn. De rest mag ook worden besteed aan genres als amusementsprogramma's, reality-soaps en comedyseries. Die zijn ook waardevol, vinden ze.

Tegelijkertijd gaat het percentage dat de streamingsdiensten moeten investeren wel iets omhoog: van 4,5 procent naar 5 procent van de omzet. Dat moet enkele miljoenen extra voor de sector opleveren.

Oppositiepartijen zijn niet te spreken over het compromis dat de coalitiepartijen hebben gesloten, bleek vandaag tijdens een nieuw debat in de Tweede Kamer. "Een vertoning", vindt PvdA'er Mohammed Mohandis. "Koehandel, een ruilspel achter de schermen", zegt Lisa Westerveld van GroenLinks.

Volgens Peter Kwint van de SP wil de coalitie vooral de streamingsdiensten "een beetje pleasen" en gaat dat ten koste van de Nederlandse audiovisuele sector. Hij vraagt zich af of Uslu met deze wijzigingen nog wel achter de wet staat. Ook veel organisaties uit de sector vinden dat de wet door alle wijzigingen nu zijn doel mist.

D66-Kamerlid Jorien Wuite erkent dat het hele proces naar het compromis "geen schoonheidsprijs verdient", maar ze is wel tevreden met het resultaat. Zonder de deal was de wet er helemaal niet gekomen. Ze denkt dat de investeringsplicht zo'n 20 miljoen euro per jaar gaat opleveren voor Nederlandse makers.

Martin Bosma van de PVV, zelf geen voorstander van de wet, vindt dat de coalitiepartijen de wet "tot het bot aan toe hebben gesloopt". "Ze hebben vakkundig de D66-staatssecretaris in haar hemd gezet", constateert hij.

Of Uslu dat zelf ook zo voelt, moet later blijken. Wegens tijdgebrek kwam zij niet meer aan het woord vandaag. Op een later tijdstip zal zij in de Kamer reageren op de wijzigingsvoorstellen. Eerder schreef ze aan de Kamer dat ze het met een aantal van de wijzigingen niet eens is, en dat "het primaire doel van de investeringsplicht hierdoor voor een belangrijk deel wordt ondermijnd".

Pas als de staatssecretaris in de Kamer heeft gereageerd, zal er over de wet worden gestemd. Wanneer dat gebeurt, is nu nog niet duidelijk.

Netflix is begonnen met het aanpakken van klanten die hun account met anderen delen. In een mail legt de Amerikaanse streamingdienst uit dat Nederlandse klanten 3,99 per maand extra moeten betalen als iemand via hun account meekijkt.

Het delen van een wachtwoord van een account is volgens de voorwaarden van de dienst niet toegestaan, maar werd door Netflix jarenlang gedoogd. Het bedrijf plaatste in het verleden zelfs een tweet waarin het delen van wachtwoorden werd aangemoedigd. Eerder dit jaar kondigde de streamingdienst al aan dat er verandering in het beleid aan zat te komen.

Met behulp van IP-adressen, id-nummers van apparaten en accountactiviteit stelt het bedrijf vast wat de voornaamste locatie is waar gekeken wordt. Als er structureel op andere locaties gekeken wordt, komt er een melding dat het apparaat geen deel uitmaakt van het Netflix-huishouden en wordt kijken geblokkeerd, tenzij er actie wordt ondernomen.

Naar schatting deelt ruim eenderde van de Nederlandse Netflix-gebruikers z'n account met anderen. Met dit nieuwe beleid hoopt Netflix dat een deel van deze kijkers maandelijks mee gaan betalen.

Ook in andere landen is het bedrijf gestart met het nieuwe beleid om delen tegen te gaan. Eerder werd er een proef gedaan in onder meer Canada en Latijns-Amerika. In sommige landen zag Netflix het aantal klanten eerst teruglopen na de aankondiging, maar vervolgens hield het bedrijf per saldo meer betalende klanten over. In die landen konden gebruikers zelf aangeven wat hun primaire locatie was, maar die functie is voor andere landen geschrapt.

Concurrerende streamingdiensten hebben het delen van accounts ook verboden in hun voorwaarden, maar die bedrijven hebben geen concrete plannen bekendgemaakt om dat te gaan handhaven.

Hoe krijg je een vervuilend bedrijf zo snel mogelijk de duurzame richting op? Op de aandeelhoudersvergadering van Shell in Londen kwamen vandaag twee uiterste manieren van actievoeren samen. Een honderdtal activisten verstoorden ruim een uur lang al schreeuwend en scheldend de vergadering, om op zeker moment zelfs het podium met de top van de oliegigant te bestormen. "Hier wordt een grens overschreden", concludeerde president-commissaris Andrew Mackenzie.

Tegenover het luide verbale protest stond Mark van Baal met Follow This. Hij verzamelt al enkele jaren stemmen van aandeelhouders om Shell sneller te laten verduurzamen. In 2016 lukte het hem een punt op de agenda van de aandeelhoudersvergadering te krijgen om het olie- en gasbedrijf aan te sporen sneller klimaatneutraal te worden. Hij kreeg toen slechts 3 procent van de stemmen, maar kreeg vorig jaar met 20 procent al een op de vijf aandeelhouders achter zich.

Een nieuwe stap om op de vergadering van vandaag op misschien een kwart van de steun van aandeelhouders uit te komen strandde. Want net als een jaar geleden stemde ook nu 20 procent voor. Teleurgesteld is Van Baal niet: "Een medewerker van Shell sprak van een gelijkspel toen de uitkomst opnieuw op 20 procent uitkwam. Maar een vijfde van de aandeelhouders die voor onze resolutie stemt, is nog steeds een tik op de vingers van het bestuur. Wij laten scherp zien dat Shell niet wil veranderen en 20 procent van hun aandeelhouders dat wel wil."

Tegenover Van Baals protest 'van binnenuit' stonden naar schatting honderd klimaatactivisten die via het kopen van een of meerdere aandelen de vergadering binnenkwamen om die te verstoren. Een uur lang gingen leuzen als "Shut down Shell" en "When I say Shell, you say hell!" door de zaal. Een voor een werden de actievoerders afgevoerd, soms zelfs gedragen door beveiligers.

De bijeenkomst werd chaotisch toen na ongeveer 50 minuten een groep van tien tot vijftien activisten het podium bestormde. Beveiligers slaagden er maar nipt in om dit te voorkomen.

Bekijk hier de beelden van de verstoring:

Directeur Gerben Everts van beleggingsvereniging VEB moet even nadenken op de vraag of hij zich op dat moment veilig voelde. "Uiteindelijk wel", zegt hij. "Er zaten wel wat mensen voor en naast mij waarvan je wist dat die straks tekeer zouden gaan. Maar de bewaking was goed voorbereid en was er steeds snel bij."

"Ik vond het behoorlijk heftig", vertelt Van Baal. Maar afkeuren doet hij de andere vorm van actievoeren niet. "Mensen zijn ontzettend boos. Ik hoop dat het bestuur dat meekrijgt. Wij wachten keurig op onze beurt om onze vraag te stellen. Dat kunnen anderen ook doen. Maar je komt nu wel op het punt dat je alles moet doen om opwarming van het klimaat te bestrijden."

Everts, die namens de VEB voor veel Nederlandse particuliere beleggers vóór de motie van Follow This stemde, ziet meer in het van binnenuit veranderen van Shell dan het harde activisme. "Het polariseert", vindt hij. "Je wordt als aandeelhouder als vijand beschouwd en neergezet als onderdeel van het kwaad. Terwijl wij en bijvoorbeeld pensioenfondsen Shell echt stimuleren meer te doen. Je kunt je verzetten tegen aandeelhouders die dit ook aan de orde willen stellen. Om Shell niet vandaag, maar wel de komende jaren een draai te laten maken."

De actiegroep Fossil Free Londen toonde zich op Twitter blij met de acties van aanhangers. "Zo lang Shell doorgaat met het veroorzaken van klimaatchaos, zullen wij er alles aan doen om Shell te stoppen", schreef het op Twitter.

Van Baal weet nog niet hoe hij moet oordelen over zijn nu tot stilstand gekomen activisme van binnenuit. "Wat nu? Over de volgende stap, daar ga ik nog eens goed over nadenken."

Het Amerikaanse chemieconcern 3M moet de schade vergoeden die door pfas is aangericht in de Zeeuwse Westerschelde. Dat vindt het kabinet. Minister Mark Harbers van Infrastructuur en Waterstaat heeft het bedrijf aansprakelijk gesteld, zo heeft de landsadvocaat in een brief aan 3M laten weten.

3M in het Belgische Zwijndrecht, bij Antwerpen, heeft jarenlang pfas in de Schelde geloosd. De rivier mondt uit in de Westerschelde in Zeeland. Vorig jaar stelde het RIVM dat diverse soorten vis, schaal- en schelpdieren uit de Westerschelde zulke hoge concentraties pfas bevatten dat het raadzaam is die zo min mogelijk te eten.

Harbers wijst erop dat pfas leidt tot zorgen bij omwonenden en financiële schade bij bijvoorbeeld vissers en Rijkswaterstaat. "Ik vind dat de vervuilers moeten betalen, niet de gebruikers en beheerders. Het aansprakelijk stellen van 3M past bij dat uitgangspunt."

De Zeeuwse gedeputeerde Dick van der Velde zegt in het radioprogramma Nieuws en Co dat hij blij is met de stap van de minister. Volgens de gedeputeerde hebben 28 partijen zich inmiddels bij de provincie gemeld met klachten over schade door pfas in de Westerschelde. De schadebedragen lopen tot in de miljoenen, zegt hij.

De gedeputeerde ziet de aankondiging van Harbers ook als een signaal. "Het toont ook betrokkenheid bij de Zeeuwen die zich al geruime tijd zorgen maken. Het geeft een signaal: grote broer helpt ons", zegt van der Velde.

Poly- en perfluoralkylstoffen (pfas) zijn schadelijk voor de gezondheid en het milieu. Ze worden gebruikt in bijvoorbeeld blusschuim en waterafstotende kleding. De stoffen kunnen zich ophopen in het lichaam en de werking van het immuunsysteem verminderen.

De minister liet vorig jaar weten dat Rijkswaterstaat de schade gaat inventariseren. Het gaat dan bijvoorbeeld om kosten voor monitoring en kosten voor het verwijderen van verontreinigd slib. De provincie Zeeland roept bedrijven, organisaties en bewoners al langer op om zich te melden als ze schade hebben geleden door pfas.

Vorig jaar oordeelde een onderzoekscommissie van het Vlaamse parlement dat 3M verantwoordelijk is voor de bodemvervuiling met pfas in Zwijndrecht. De commissie wil dat het concern alle kosten betaalt die zijn veroorzaakt door de vervuiling.

Flixbus wil treinen laten rijden tussen Rotterdam en Oberhausen. Dochteronderneming Flixtrain heeft daarvoor een aanvraag ingediend bij de Autoriteit Consument & Markt (ACM).

Het Duitse bedrijf meldde al eerder dat er plannen zijn om dagelijks twee treinen heen en weer tussen de steden te laten rijden. Daarbij wordt er gestopt in Den Haag, Amsterdam, Utrecht en Arnhem.

De ACM kan nog een onderzoek starten over de vraag of er genoeg plek is op het spoor. Maar dat doet de toezichthouder alleen als bijvoorbeeld de NS aan de bel trekt. Dat bedrijf is vanuit de overheid aangewezen als belangrijkste vervoerder op het Nederlandse spoor.

Budgetvervoerder Flixbus bestaat sinds 2013 en biedt busreizen aan tussen Europese steden. Flixtrain is 5 jaar later opgericht en is vooralsnog vooral in Duitsland actief. Ook rijden er treinen naar Zwitserland.

Het bedrijf probeert de kosten laag te houden door vooral gebruik te maken van oudere, gerenoveerde treinstellen.

Volgens Wijnand Veeneman, onderzoeker aan de TU Delft, heeft de aanvraag kans van slagen. "Het is een spannend experiment. Als het op het treinnet past en het andere verkeer niet dwarszit, dan kunnen ze toegang krijgen."

Sinds 2019 kunnen spoorwegondernemingen aanspraak maken op het recht op open toegang. Eerder diende start-up European Sleeper een aanvraag in. Dat bedrijf begon deze week met nachttreinen die vanuit België via Nederland naar Berlijn rijden.

De aandeelhoudersvergadering van Shell in Londen is vanmorgen na een klein uur stilgelegd. Zo'n tien tot vijftien klimaatactievoerders probeerden het podium met daarop het bestuur van de oliegigant te bestormen. De vergadering werd daarop korte tijd geschorst.

Beveiligers konden nipt voorkomen dat de activisten de Shell-directieleden daadwerkelijk konden bereiken. Een zichtbaar geschrokken president-commissaris Andrew Mackenzie schorste daarop de aandeelhoudersvergadering.

Bekijk hier de beelden:

Activisten filmden de actie van het podium vanuit de zaal:

Op dat moment was de bijeenkomst al enige tijd aan de gang, maar tot vergaderen was het nauwelijks gekomen. Actievoerders vielen Mackenzie voortdurend schreeuwend in de rede.

De klimaatactivisten werden een voor een uit de zaal verwijderd. Gerben Everts, die als directeur van beleggingsvereniging VEB aanwezig is, zegt dat na een uur vergaderen al zeker zestig activisten uit de zaal zijn gehaald.

Een aantal grote beleggers van Shell had vooraf aangekondigd zich te scharen achter een aandeelhoudersvoorstel van Follow This, dat het olie- en gasconcern oproept de CO2-uitstoot sneller terug te dringen. Onder andere pensioeninvesteerder PGGM, die voor zorgfonds PFZW belegt, schaart zich achter die aandeelhoudersresolutie. Ook branchegenoot MN gaf vooraf aan dit te doen.

De in de zaal aanwezige klimaatactivisten vinden dat niet voldoende. Zij riepen om het aftreden van het bestuur en zongen in liedjes om het sluiten van Shell.

De gemeente Amsterdam is voorlopig nog niet af van hoofdpijndossier afvalbedrijf AEB. De gemeente dacht met het Rotterdamse Afvalverwerking Rijnmond een koper voor de afvalverwerker te hebben gevonden, maar de toezichthouder blokkeert de deal.

Volgens de Autoriteit Consument & Markt zou er een te machtig bedrijf ontstaan als de deal zou doorgaan. De combinatie zou uiteindelijk leiden tot hogere tarieven voor inwoners voor de verwerking van hun afval.

Dat betekent dat de gemeente Amsterdam voorlopig de enige eigenaar blijft van het afvalbedrijf. Het Rotterdamse bedrijf zou 450 miljoen betalen voor de overname.

Zo'n 16 procent van al het afval in Nederland wordt door AEB verwerkt, waarmee het de grootste vuilverbrander is. De gemeente moest in 2019 tientallen miljoenen in het bedrijf steken om het overeind te houden. In 2021 besloot de gemeente op zoek te gaan naar een partij die het bedrijf wil overnemen.

De Amsterdamse wethouder Reinier van Dantzig vindt het "heel vervelend" voor de werknemers van AEB dat de toekomst van het afvalbedrijf opnieuw onzeker is. Hij zegt het niet eens te zijn met de beslissing van de toezichthouder. Hij komt binnen een paar weken met een nieuw besluit over de toekomst van AEB.

De Consumentenbond bereidt een massaclaim voor tegen Google. Volgens de bond schendt het Amerikaanse techbedrijf op grote schaal de privacy van gebruikers. Als het Amerikaanse techbedrijf daar niet mee stopt en ook geen schadevergoeding betaalt, stapt de consumentenorganisatie naar de rechter. Eerder deed de bond dat al met succes in een zaak tegen Facebook.

"Google is het meest dominante databedrijf ter wereld", zegt Gerard Spierenburg van de Consumentenbond. "Ze verzamelen enorme hoeveelheden gegevens via al hun diensten. Door locatiegegevens weet het bedrijf waar je woont, waar je werkt, waar je kinderen naar school gaan. En bijvoorbeeld of je een homobar bezoekt of naar een partijbijeenkomst bent geweest. Dat zijn allemaal heel gevoelige gegevens."

Volgens de Consumentenbond zet Google allerlei technieken in waardoor consumenten vaak onbewust - en dus mogelijk ongewild - toestemming geven voor de verzamelwoede van het bedrijf. En dat is in strijd met de wet, beargumenteert de bond.

Google heeft kort gereageerd op de aankondiging. "We nemen privacyklachten zeer serieus en hebben in september 2022 de stichting waaraan de Consumentenbond zich nu heeft verbonden om meer details gevraagd, maar nooit een reactie gehad."

De Consumentenbond eist samen met de Stichting Bescherming Privacybelangen dat Google de huidige diensten aanpast en daarnaast een schadevergoeding betaalt aan alle Nederlandse consumenten die sinds 1 maart 2012 Google hebben gebruikt. Als Google dit niet uit zichzelf wil doen, schakelt de bond de rechter in om het af te dwingen.

Door een wetswijziging in 2019 kan de rechter nu collectieve compensatie opleggen. De nieuwe wet biedt ook ruimte voor investeerders om een graantje mee te pikken van de massaclaim. Dat is ook in deze zaak het geval.

De zaak tegen Google wordt gefinancierd door het Amerikaanse advocatenkantoor Lieff Cabraser Heimann & Bernstein. Als de Consumentenbond de zaak wint, krijgen de Amerikanen 18 tot 25 procent van de opbrengst. "De rechter beslist hoeveel precies", zegt Spierenburg. Dat de investeerder geld wil verdienen aan de zaak ziet hij niet als iets slechts. "De financier stelt ons in gelegenheid om de zaak te voeren."

Een nepfoto heeft vanmiddag korte tijd 500 miljard dollar doen verdampen op de Amerikaanse beurs. De foto is vermoedelijk gemaakt met kunstmatige intelligentie. Het beeld van donkere rookpluimen werd net na 16.00 uur op Twitter gedeeld met de tekst dat het om een explosie zou gaan bij het Pentagon, het gebouw van het Amerikaanse ministerie van Defensie.

De lokale brandweer ontkrachtte dit bericht al snel met een eigen bericht op Twitter. Maar in de tussentijd was de Amerikaanse S&P 500-index al naar beneden geschoten.

"Ik zag het gebeuren", zegt beursanalist Nico Inberg van De Aandeelhouder. "Tegen een collega zei ik nog: wat raar dat de beurs opeens wegzakt." Als beurshandelaar maakte Inberg eerder schokken op de beurs mee door geruchten over ingrijpend nieuws, zoals bij de aanslagen van 11 september. "Ook toen was de reactie bij de eerste beelden al snel: verkopen."

Maar een beursverlies door nepnieuws, zag Inberg nog niet eerder. "Dit soort misbruik is echt iets waar de maatschappij rekening mee moet gaan houden." Ook Corné van Zeijl, analist bij Actiam, kijkt er zo tegenaan. "Het gebruik van manipulatie door AI is zeker een item om meer op te letten."

De koers van de S&P 500 daalde in een paar minuten zo'n 30 punten. "Dat betekent een verlies van 500 miljard dollar aan marktwaarde", zegt Inberg. "Maar het schoot ook heel snel weer omhoog." Binnen enkele minuten was het namelijk helder dat het om nepnieuws ging.

"Particuliere beleggers zullen hier niet door zijn geraakt", zegt Inberg. "Maar er zijn ongetwijfeld handelaren die hier op hebben verloren of gewonnen."

Spaarders die niet tevreden zijn over de spaarrente bij hun bank, hebben al langer de mogelijkheid om over te stappen naar een andere bank. Dat zei Christine Lagarde, president van de Europese Centrale Bank (ECB), in een interview in tv-programma Buitenhof.

Lagarde reageerde daarmee op de constatering dat de spaarrentes bij de grote Nederlandse banken relatief langzaam stijgen, terwijl de ECB zijn rentetarieven sinds halverwege vorig jaar al met meerdere procentpunten heeft opgevoerd.

"Het is aan de klanten zelf, dus ook individueel, om de relatie met de bank te bepalen wat betreft rente op spaarrekening", zei Lagarde. Wie voor zijn of haar gevoel niet op een eerlijke manier gecompenseerd wordt, kan volgens haar overstappen naar de concurrentie.

Die concurrentie is er volgens haar, al stellen critici ook wel dat overstappen in Nederland nog niet zo gemakkelijk is, mede doordat je bankrekeningnummer gekoppeld is aan je bank. Ook wordt aangevoerd dat de drie grote banken in Nederland (ING, ABN Amro en Rabobank) een te grote machtspositie hebben.

Lagarde zei ook dat ze blij was met een recente oproep van minister Kaag (Financiën) aan de banken om hun spaarrentes meer te verhogen. In de ogen van Lagarde zou een dergelijke oproep wel meer bij de rol van Kaag passen, dan bij haar eigen rol als ECB-president.

De grote Nederlandse banken meldden forse winsten, onder meer dankzij de hogere rentes op leningen en relatief lage spaarrentes. Zo noteerde ING eerder deze maand een van de beste kwartalen van de laatste jaren, met een winst van 1,6 miljard in de eerste drie maanden van dit jaar.

Lagarde roemde tegelijk de stabiliteit van de banken in de eurozone. "We mogen er blij mee zijn dat de Europese banken de test van crises hebben doorstaan", zei ze. "Ze zijn niet zo winstgevend als grote Amerikaanse banken, maar ze zijn stabiel en dat is geruststellend."

De ECB-president ging in het Buitenhof-interview ook nog kort in op de situatie in de Verenigde Staten, waar een politieke patstelling is over het ophogen van het schuldenplafond.

Zonder akkoord over dit plafond tussen de Democraten en Republikeinen komt de VS rond 1 juni zonder geld te zitten. Een groot deel van de Amerikaanse overheid komt dan stil te liggen en het land kan dan niet aan zijn schuldbetalingen voldoen.

Volgens Lagarde zou een faillissement "een enorme catastrofe" zijn voor zowel de Amerikaanse economie als de wereldeconomie. Ze vreest bij het uitblijven van een deal voor "een uiterst onvoorspelbare situatie". Lagarde: "Maar ik vertrouw op het gezonde verstand van de leiders om tot een overeenkomst te komen. Anders zou dat zeer, zeer negatieve gevolgen hebben."

De Amerikaanse president Biden zei vandaag in Japan, waar hij aanwezig was voor de G7-top, dat de Republikeinen "hun extreme standpunten" moeten loslaten. De Republikeinse voorzitter van het Huis van Afgevaardigden Kevin McCarthy zei dat juist het Witte Huis de onderhandelingen bemoeilijkt door zijn starre opstelling.

Na de G7-top vloog Biden direct terug naar de VS voor topoverleg met McCarthy, waarmee hij een streep zette door een bezoek aan Papoea-Nieuw-Guinea en Australië.

Allerlei bouwprojecten worden momenteel afgeblazen omdat er te weinig kopers zijn voor (te) dure nieuwbouwhuizen. Projectontwikkelaars hebben last van hoge kosten van onder meer bouwmateriaal en arbeid, terwijl ondertussen bestaande huizen goedkoper en dus aantrekkelijker worden.

Die bouwkosten zijn moeilijk omlaag te krijgen en daardoor rijst de vraag of een andere kostenpost niet goedkoper kan: de grond. Want ook daardoor kan een nieuw koophuis goedkoper worden.

Uit cijfers van het Kadaster blijkt juist dat in het eerste kwartaal van dit jaar de prijs van bouwkavels het hoogste niveau ooit bereikte: 668 euro per vierkante meter. De bouwkavelprijs is de uiteindelijke prijs die een particulier betaalt voor de grond waar de nieuwbouwwoning op komt te staan.

Terwijl de bouwkavelprijs naar recordhoogte steeg, daalde het aantal verkochte bouwkavels juist naar het laagste niveau sinds 2013.

Voor een bouwproject verkoopt een gemeente vaak grond aan een projectontwikkelaar. Adviesbureau Stec Groep signaleerde eerder al dat veel gemeenten van plan zijn dit jaar hun grondprijzen te verhogen, ondanks de omslag op de woningmarkt.

"Een gemeenteraad gaat meestal niet akkoord met verliesgevende grondexploitatie", zegt Erik de Leve van Stec Groep. "Gemeenten hebben vaak ook geld uitgegeven om grond in bezit te krijgen en ze willen bepaalde rendementen maken. Maar tegelijkertijd willen ze dat er woningbouw gerealiseerd wordt. Het is dus een afweging hoe publieke middelen goed worden ingezet."

"Gemeenten verlagen de grondprijs niet graag; ze hebben geen zin om op grondwaardes af te boeken, vaak met het idee dat het wel weer zal bijtrekken", zegt woningmarkteconoom Peter Boelhouwer van de TU Delft.

Dat geldt volgens hem niet alleen voor gemeenten, maar ook voor andere grondeigenaren, zoals projectontwikkelaars die al grond hebben gekocht om erop te bouwen. "De huizenmarkt blijft krap, het is best aan te nemen dat huizenprijzen weer gaan stijgen. En als je denkt in de toekomst meer te kunnen verdienen, kun je wachten met bouwen."

Ontwikkelaars hebben wel vaak geld geleend om grond te kopen en als ze wachten met bouwen zijn ze dus wel geld kwijt aan rente. "Die rente dwingt wel om wat te gaan doen op die grond", aldus Boelhouwer.

Woningmarkteconoom Stefan Groot van de Rabobank verwacht dat op termijn de grondprijzen toch zullen dalen. "Maar het kost vaak tijd voordat grondeigenaren bereid zijn om hun verlies te nemen. Dat leidt nu tot vertraging in de woningbouwproductie."

Bouwbedrijf Van Wijnen, dat vooral betaalbare woningen bouwt, ziet dat sommige gemeenten met hun grondprijsberekeningen nu aan de hoge kant zitten. "Bij sommige gemeenten is het besef doorgedrongen", zegt ceo Peter Hutten. "Die gaan nu meer voor betaalbaarheid van woningen en willen wat concessies doen. En dan heb je de gemeenten die dat minder voelen."

"Willen we met elkaar de woningnood aanpakken, dan zal iedereen in de keten moeten kijken naar wat wél kan", zegt Hutten. "En dus moeten ook grondeigenaren kijken wat ze kunnen doen aan de prijs. Als die te veel vragen, zeggen wij: je zult iets aan de prijs moeten doen."

De gemeente Rotterdam krijgt verzoeken om minder te vragen voor grond. "Voor eventuele verlaging van de grondprijs kijken we nu of en in welke gevallen we mogelijkheden zien", zegt een woordvoerder van wethouder Chantal Zeegers van Bouwen en Wonen.

De gemeente werkt aan een 'doorbouwakkoord' met marktpartijen en corporaties om betaalbaar te kunnen blijven bouwen. Onderdeel daarvan is het bouwen van meer goedkopere en minder dure woningen.

De stad zegt geen winst te maken op grondverkoop. "We gebruiken dit voor de aanleg van buitenruimte rond nieuwbouw of het bouwrijp maken van grond. De hogere grondwaarde bij dure woningen compenseert de lagere grondwaarde bij betaalbare woningen."

De gemeente wil dat er over een paar jaar vooral nog goedkopere woningen bij komen in Rotterdam. "Dat betekent dat je met de grondprijzen niet meer voldoende geld kan verdienen om alle kosten te dekken om nieuwe woonwijken te bouwen."

Het Rijk en de provincie hebben speciale potjes om dan te helpen. "Maar we zullen zelf ook moeten zoeken hoe we de bouw van woningen doorzetten, als de kosten niet meer goedgemaakt worden met de grondwaarde die je ontvangt", aldus de gemeente.

Heb je tips of ervaringen met geschillen rond grondprijzen en grondwaardes, mail dan naar Leen.Kraniotis@nos.nl

In het jaar dat de inflatie opliep naar meer dan 10 procent is er flink meer gestolen in supermarkten. Financieel retailspecialist Marshoek heeft becijferd dat er in 2022 per winkel gemiddeld 66.300 euro aan producten onbetaald mee naar buiten werd genomen. Dat is zo'n 20.000 euro meer dan een jaar eerder, toen de inflatie nog onder de 3 procent bleef. Voor de hele supermarktbranche is dat een extra kostenpost van 70 miljoen euro.

Marshoek keek in de boeken van ruim 300 supermarkten. De extra diefstal kan volgens onderzoeker Richard Kievit niet los worden gezien van de hoge inflatie.

Vooral versproducten als aardappelen, groente en fruit, en ook brood worden veel gestolen. Een deel van de stijging van het totaalbedrag is te verklaren doordat de producten die gestolen worden een stuk duurder zijn dan een jaar eerder.

Het groeiende fenomeen van de zelfscan helpt ook niet. "Zelfscan lijkt diefstal in de hand te werken", staat in het onderzoek. Tot nu toe wogen de voordelen van de zelfscan op tegen de toenemende diefstal, "maar je ziet nu zo'n enorme stijging dat het wel begint te knellen", zegt Kievit.

Ondernemers worstelen er enorm mee. Henry Hubers van de Coop-supermarkt in Vinkel (bij Den Bosch) heeft twee weken geleden nog veertien camera's laten plaatsen. "Elk hoekje van de winkel is nu in beeld, en ook buiten nog. Of het helpt? We moeten het zien." Het was een investering van 6000 euro voor Hubers. "Het is toch eigenlijk triest dat het zou moeten."

Hubers wordt moedeloos van de stelende klanten, die soms zeer geslepen te werk gaan. "Voordat je het beseft, ben je weer tientallen euro's kwijt aan sigaretten bijvoorbeeld. En de politie heeft vaak helemaal niet de capaciteit om de daders op te pakken."

De diefstalschade komt voor Hubers boven op een hogere energierekening (50.000 euro extra vorig jaar), hogere lonen en een hogere huur. En volgend jaar komt er voor supermarkten nog een verbod op de verkoop van sigaretten. De prijzen van producten kan Hubers naar eigen zeggen niet verder omhoog doen. "Dan weet je zeker dat je je eigen graf graaft. Ik hoop maar dat dit jaar beter wordt, anders moeten we gewoon stoppen."

Wirner van Aanholt constateert ook veel diefstal in zijn Jumbo in Gorinchem. "We komen bijvoorbeeld tegen dat mensen voor 27 euro afrekenen en voor 150 euro in hun karretje hebben zitten." Hij heeft nu een nieuw systeem in zijn winkel dat via de camera's meldt als iemand verdacht gedrag vertoont.

Het raakt Van Aanholt enorm als mensen iets stelen, vertelt hij, aangezien het zijn eigen zaak is. "Maar mijn medewerkers hebben er ook last van, want die worden elke keer geconfronteerd met de negatieve kanten van de zelfscan en we willen graag heel positief zijn." De winkeleigenaar zegt dat klanten ook vaak boos worden als ze een steekproef krijgen. "Dat zijn wel de minder leuke kanten van het werk op dit moment."

Toch wil de winkeleigenaar niet zijn hele focus leggen op klanten die niet afrekenen. "Gelukkig gaat er heel veel wel goed."

Producten die naar je hoofd worden gegooid, uitgescholden worden en dreigementen. Zelfscanmedewerkers krijgen er geregeld mee te maken. NOS Stories sprak met tientallen jonge medewerkers over hun ervaringen en verspreidde een vragenlijst die zo'n duizend zelfscanmedewerkers hebben ingevuld.

Disney sluit zijn Star Wars-hotel in Florida. Nog maar anderhalf jaar na de opening gaat de stekker uit de peperdure sciencefictionervaring. Eind september worden de laatste intergalactische gasten ontvangen.

Als reden voor de sluiting noemt het entertainmentbedrijf alleen "zakelijke overwegingen", maar het was geen geheim dat het aantal gasten achterbleef bij de verwachtingen: een kamer boeken was geen probleem, wat opvallend is bij zo'n prestigeproject.

In het Galactic Starcruiser-hotel worden fans volledig ondergedompeld in het Star Wars-universum: het hotel is ingericht als een sterrenschip dat de gasten naar een andere planeet vervoert. Het personeel gedraagt zich als aliens en ook de gasten wordt gevraagd gepaste kostuums te dragen.

Tijdens het verblijf kunnen bezoekers meespelen in een verhaallijn en meedoen aan activiteiten als lichtzwaardtraining of het besturen van een ruimteschip en genieten van een buitenaards concert.

Het project, onderdeel van Disney World in Florida, kende vorig jaar lente een moeizame start. De hooggespannen verwachtingen werden niet waargemaakt in een eerste voorproefje dat Disney online zette. Het amateuristisch geacteerde spotje toonde weinig realistische sets en geen enkele beroemdheid als Yoda, Darth Vader of Luke Skywalker. De reacties waren zo negatief, dat Disney het reclamefilmpje schielijk terugtrok.

Kaartjes voor deze ruimtecruise waren bovendien prijzig: voor twee nachten betalen twee personen 4800 dollar, een gezin van vier is 6000 dollar kwijt, de reis naar Orlando niet inbegrepen. Bezoekers klaagden bovendien over het matige eten en de benauwende kamers, zonder ramen om de illusie vol te houden.

Hoewel er ook genoeg gasten waren die de volle vijf sterren gaven op beoordelingssites, verdwijnt de Galactic Starcruiser nu toch in een zwart gat. Wie een boeking later dan september heeft, wordt gebeld om een alternatief te bespreken.

"Deze exclusieve, op maat gemaakte ervaring gaf ons de mogelijkheid nieuwe dingen uit te proberen op een kleinere schaal van honderd kamers", geeft een Disney-woordvoerder een positieve draai aan het besluit. "Nu we ons klaarmaken voor onze laatste reis nemen we alles wat we geleerd hebben mee naar toekomstige projecten."

Wat er gaat gebeuren met het interieur van het sterrenhotel kon de woordvoerder nog niet zeggen.

De laatste Europese bank die internationale financiële transacties mogelijk maakte tussen Belarus en de rest van de wereld stopt daarmee. De divisie van de Oostenrijkse Raiffeisen Bank International heeft andere banken in Belarus laten weten zijn diensten via het zogenoemde Swift-systeem per 31 juli te staken, meldt het Duitse persbureau DPA op basis van bronnen uit Belarus.

Dat Raiffeisen via de Belarussische dochter Priorbank nog overboekingen mogelijk maakte, was een doorn in het oog van Europese en Amerikaanse toezichthouders.

Afsluiting van Swift, het internationale betalingssysteem, werd door de Europese Unie en de Verenigde Staten ruim een jaar geleden als een machtig wapen gezien om Rusland en Belarus economisch op de knieën te krijgen, vanwege de oorlog in Oekraïne. Volledige afsluiting zou betekenen dat betalingen en overschrijvingen nagenoeg onmogelijk zijn naar deze landen.

Via Nederlandse banken is het sindsdien onmogelijk om van en naar Rusland en Belarus geld over te maken.

Mede omdat de economie in beide landen nog altijd relatief overeind is gebleven, zou de druk op de Raiffeisen Bank inmiddels enorm zijn. De Oostenrijkse bank zou de laatste zogenoemde correspondentbank voor banken uit Belarus zijn voor het verzenden en het ontvangen van internationale overboekingen. Het wegvallen van dit laatste kanaal zou banken en bedrijven in het land flink treffen.

Raiffeisen Bank, die behalve in Belarus ook nog altijd actief is in Rusland, verklaarde eerder de divisie in beide landen stapsgewijs te willen afbouwen of verkopen, maar de bank noemt dit nu bijzonder complex. Een gegeven is dat de dochters niet alleen zeer winstgevend zijn, maar ook diep verbonden met de regimes in de twee landen.

Het vertrek van Raiffeisen maakt zakendoen tussen Europese landen en Belarus nog moeilijker. In principe is handel nog toegestaan - als de verhandelde producten niet op de sanctielijst staan. Maar met het vertrek van steeds meer Europese banken, werd het voor bedrijven wel steeds ingewikkelder om betaald te krijgen, of te betalen.

Europese bedrijven hebben nu vaak speciale adviseurs nodig om nog legale geldroutes te vinden. "Het vertrek van Raiffeisen Bank heeft zeker effect", zegt zo'n consultant op het gebied van internationale geldstromen. Vanwege de gevoeligheid van de handel met Belarus, wil hij alleen anoniem spreken. "Maar uiteindelijk komt er altijd wel een alternatief op tafel, is mijn ervaring."

Na twee sombere coronajaren, hebben Nederlandse muziekmakers vorig jaar weer een recordbedrag verdiend. Tekstschrijvers, componisten en uitgevers van liedjes kregen ruim 239 miljoen euro uitgekeerd van BumaStemra. Dat blijkt uit de jaarcijfers van de organisatie die de auteursrechten van ongeveer 38.000 Nederlandse muziekmakers beheert.

Het uitgekeerde bedrag is niet alleen veel meer dan in de coronajaren, maar ligt zelfs bijna 50 miljoen hoger dan in het laatste jaar voor de pandemie. In een toelichting spreekt directeur Bernard Kobes van BumaStemra van een recordjaar.

In coronatijd verdienden muzikanten lang vrijwel niets met optredens en het draaien van hun muziek in cafés en andere uitgaansgelegenheden. Buma Cultuur deed indertijd zelfs een oproep aan radiostations om zo veel mogelijk muziek van eigen bodem te draaien.

Na het einde van de lockdowns trokken muziekliefhebbers weer massaal naar de podia. Met licenties voor meer dan 45.000 optredens stegen de inkomsten van BumaStemra via livemuziek "spectaculair". Ook werd er meer muziek gemaakt. Vorig jaar sloten 2000, vooral jonge nieuwe muzikanten en liedjesschrijvers zich als lid aan bij BumaStemra. Van de nieuwe leden is 40 procent jonger dan 25 jaar.

Opmerkelijk is dat ook in de inkomsten uit online bleven doorgroeien. Dat komt volgens BumaStemra door verbeterde afspraken met platformen als Netflix, YouTube en Tiktok. Daarnaast werd voor het eerst een overeenkomst met Snapchat afgesloten. Mede hierdoor verdubbelde de exportwaarde van Nederlandse muziek vergeleken met de coronajaren.