Het CDA heeft de kandidatenlijst bekendgemaakt voor de Tweede Kamerverkiezingen op 29 oktober. Op nummer 2, na lijsttrekker Bontenbal, staat de Hengelose wethouder Hanneke Steen. Ze stond in 2023 al op nummer 9 van de lijst, maar het CDA haalde toen maar vijf zetels.

Na Steen komen de Kamerleden Derk Boswijk (3), Inge van Dijk (4) en Harmen Krul (5). Het andere CDA-Kamerlid Vedder stopt na de verkiezingen, omdat haar werk een te zware wissel trekt op haar gezin, zo gaf ze eerder al aan.

Voorlichter

Op de kandidatenlijst van het CDA staan bij de eerste 20 weinig politici die al eerder in de Tweede Kamer hebben gezeten of andere Haagse ervaring hebben. Alleen Bart van den Brink (7) is zeven maanden Kamerlid geweest in 2023. Hij stond op de vorige lijst ook op plek 7, maar kwam de Kamer niet in en werd weer partijstrateeg en voorlichter.

De top 10 bestaat verder uit advocaat Jeltje Straatman (6), wethouder Judith Bühler uit Sittard (8), de Drentse gedeputeerde Henk Jumelet (9) en CNV-directeur Elles van Ark.

Een bekende nieuwkomer is EO-televisiepresentator Tijs van den Brink, die de overstap wil maken van de journalistiek naar de Haagse politiek. Hij komt op nummer 11. Een andere bekende staat op plek 50: oud-atleet en sportcommentator Gregory Sedoc is lijstduwer voor de partij.

Verantwoordelijkheid

Het CDA benadrukt in het persbericht dat gekozen is voor "een sterke lijst met mensen die midden in de samenleving staan". De kandidaten hebben volgens CDA-leider Bontenbal eerder laten zien "wat samenwerken en verantwoordelijkheid nemen betekent".

Het CDA heeft nu vijf zetels in de Tweede Kamer, maar de partij staat er goed voor in de opiniepeilingen. Volgens de Peilingwijzer van eind juli zou de partij wel eens op tussen de 21 en 25 zetels kunnen uitkomen. De Peilingwijzer berekent een gewogen gemiddelde van de zetelpeilingen van Verian/EenVandaag en Ipsos I&O.

De CDA-leden moeten de lijst nog goedkeuren. De lijst wordt in stemming gebracht tijdens het verkiezingscongres van 6 september.

De overgebleven bewindslieden van VVD en BBB in het kabinet vinden dat er snel weer een volledige ministersploeg moet komen, maar een nationaal kabinet zoals is voorgesteld door D66 zien ze niet zitten.

D66 vindt dat er een noodkabinet met gedegen bestuurders moet komen. Alle huidige ministers zouden moeten stoppen, behalve premier Schoof, en om hem heen zouden mensen aangesteld moeten worden als de ministers van staat Jan Peter Balkenende, Winnie Sorgdrager, Jaap de Hoop Scheffer en oud-GroenLinks-politica Kathalijne Buitenweg.

Zo'n kabinet van nationale eenheid zou de beste uitweg uit de chaos kunnen bieden, zei D66-leider Jetten in het NOS Radio 1 journaal. Na het vertrek van de PVV (in juni) en NSC (vorige week) uit de coalitie zijn alleen VVD en BBB nog over. Zij hebben in de Tweede Kamer 32 van de 150 zetels.

Niet ingewerkt

Demissionair minister Brekelmans (VVD) vindt het geen goed idee om de ingewerkte ministers van VVD en BBB te vervangen door een nationaal kabinet. Mensen die al een "jaar of tien uit de politiek weg zijn" zijn wat hem betreft ook niet per se beter ingewerkt, want die "zitten niet op actuele dossiers".

"Het klinkt heel romantisch, maar praktisch is het niet", zegt demissionair VVD-minister Van Weel van Justitie. Ook staatssecretaris Rummenie (BBB) wijst het plan af: "Omdat wij gekozen zijn". Wat hem betreft wordt er binnen VVD en BBB naar vervangers gezocht.

Maar zijn die mensen er ook? Demissionair minister Wiersma van Landbouw denkt van wel: "Als er geleverd moet worden, dan doen we dat." Maar uiteindelijk is het aan de Tweede Kamer om te beslissen, zeggen de bewindslieden voor aanvang van een begrotingsoverleg.

Verkenner aanstellen?

Hoe het verder loopt, moet morgen blijken als de Tweede Kamer erover debatteert. Mogelijk wordt dan een verkenner aangesteld die gaat onderzoeken hoe het nu verder moet.

Gisteren werd duidelijk dat er in politiek Den Haag verschillende scenario's circuleren voor een uitweg uit de crisis. Als na de verkiezingen een lange formatie volgt, zou het demissionaire kabinet het nog wel eens een jaar moeten zien vol te houden, terwijl het nu nog maar steunt op 32 zetels in de Tweede Kamer.

Minister Brekelmans vindt dat er ook met die 32 zetels gewoon kan worden bestuurd, waarbij dan in beide Kamers meerderheden moeten worden gezocht. Die zijn volgens hem best te vinden.

'Relschopperij'

Ook de fractieleider van de BBB, Van der Plas, denkt dat die meerderheden te vinden zijn. Het plan voor een nationaal kabinet doet ze af als "relschopperij" en noemt ze "onverantwoord en roekeloos". De chaos wordt volgens haar op die manier nog groter, zei ze na een overleg met VVD-leider Yesilgöz over de ontstane situatie.

Op de vraag hoe die meerderheden gevonden moeten worden zegt ze dat er altijd al contact is tussen coalitie en oppositie en dat het een "democratisch proces" is. Ze gaat ervan uit dat "iedereen die serieus aan de slag wil met Nederland" de komen de maanden ook "professioneel gedrag" gaat vertonen. "Verschillen tussen standpunten zijn er altijd."

De reactie van Van der Plas:

Linkse oppositiepartijen als GroenLinks-PvdA en de SP willen alleen nadenken over steun als het kabinet alsnog een strengere toon gaat aanslaan tegen de Israëlische regering inzake Gaza. NSC-minister Veldkamp kreeg dat niet voor elkaar, omdat hij naar eigen zeggen tegendruk van zijn coalitiegenoten ervoer, waarna hij besloot op te stappen.

Om daarbij de druk op het kabinet hoog te houden, spelen sommige oppositiepartijen met plannen voor een motie van wantrouwen tegen het hele kabinet. In de huidige politieke verhoudingen zou zo'n motie een meerderheid kunnen halen. Dan zou de chaos compleet zijn.

Geen ruzie maken

Demissionair minister Van Weel hoopt in elk geval dat de ploeg snel wordt aangevuld, want met de hele justitieportefeuille, Binnenlandse Zaken en een deel van de asielportefeuille heeft hij nu wel erg veel op zijn bord.

Het betekent volgens hem prioriteiten stellen, "maar het is geen manier van werken die we lang willen voortzetten".

Bij het vertrek van de PVV uit het kabinet voor de zomer leverde het herverdelen van de asielportefeuille van minister Faber nog onderlinge discussie en ruzie op. Dat is volgens Van Weel nu helemaal niet aan de orde. "We gaan echt geen ruzie maken. Het lijkt me hoog tijd om dat niet meer te doen."

Het aanpakken van de klimaatverandering en het invoeren van een basisinkomen voor iedereen zijn twee opvallende speerpunten van Volt bij de komende verkiezingen. Dat blijkt uit het conceptverkiezingsprogramma dat zojuist is verschenen. In het programma "Doe iets nieuws" zegt de partij het tijd te vinden voor "kneiterprogressieve" en "onorthodoxe ideeën".

Volgens Volt liegen de nieuwsberichten over overstromingen, bosbranden, droogte en extreme hitte er niet om. "Wat ooit ver weg leek, is nu de dagelijkse realiteit", zegt de partij. "De hitte brak deze zomer alle records". Het steekt de partij dat het lijkt of niemand er meer van opkijkt en dat we "normaal zijn gaan vinden wat niet normaal is".

Tata-stad

De partij wil daarom maatregelen nemen om in 2040 klimaatneutraal te worden. Fossiele brandstoffen moeten verdwijnen en hernieuwbare energie en kernenergie moeten de toekomst worden, bij voorkeur in een Europese energie-unie, waarbij gezamenlijk Europese waterstof wordt ingekocht en er wordt geïnvesteerd in kernenergie. Staalproducent Tata Steel moet weg, met het oog op het woningtekort kan er "beter een tata-stad komen", aldus Volt.

Verder wil de partij dat er Europese initiatieven komen om meer bomen te planten en mensen moeten gestimuleerd worden veel duurzamer te gaan consumeren. Dat zou deels betaald moeten worden door grootvervuilers aan te pakken.

Europees leger

Net als bij eerdere verkiezingen pleit de partij ervoor om veel dingen in Europees verband te te regelen, niet alleen via een gezamenlijk klimaatbeleid, maar ook door gezamenlijk in de Europese economie te investeren. "Geen Sillicon Valley, maar een Sillicon Europa", zegt de partij. Er zou een Europees durfkapitaalfonds moeten komen om meer te investeren in nieuwe duurzame initiatieven.

Ook pleit de partij opnieuw voor een Europees leger. Dat zou er voor 2030 moeten zijn en zeker 250.000 militairen moeten tellen.

De partij heeft ook veel oog voor de positie van jongeren. Er zou meer geld beschikbaar moeten komen voor onderwijs en meer aandacht en geld moeten gaan naar de mentale gezondheid van jongeren.

Hoe Volt alle plannen precies wil betalen heeft de partij nog niet in het programma meegenomen. De cijfers hangen af van de doorrekening van het Centraal Planbureau die nog volgt. De financiële paragraaf wordt daarom later aan het programma toegevoegd.

Dassen weer lijsttrekker

Laurens Dassen is zoals vorige week al bekend werd opnieuw de lijsttrekker. Sinds 2021 is hij de fractievoorzitter van de partij in de Tweede Kamer.

Volt heeft nu twee zetels in de Kamer. Ook huidig Kamerlid Marieke Koekkoek staat opnieuw op de lijst voor Volt, op nummer twee.

Op 30 augustus heeft Volt zijn congres en worden het verkiezingsprogramma en de kandidatenlijst definitief vastgesteld.

Meer punten uit het Volt verkiezingsprogramma:

Bij GroenLinks-PvdA is er weinig veranderd in de kandidatenlijst ten opzicht van de vorige verkiezingen. De top-vijf van de lijst bestaat uit dezelfde personen als twee jaar geleden. Achter lijsttrekker Frans Timmermans zijn dat de Kamerleden Esmah Lahlah, Jesse Klaver, Kati Piri en Lisa Westerveld.

De eerste nieuwe naam staat op zes: Marjolein Moorman. Zij is op dit moment nog onderwijswethouder in Amsterdam. Zij geldt binnen de fusiepartij al een tijdje als een rijzende ster. Op nummer tien staat Sjoukje van Oosterhout, die nu nog bij Milieudefensie werkt aan de klimaat-rechtszaak tegen Shell.

De bovenste helft van de lijst wordt vooral gevormd door zittende Kamerleden. Opvallend zijn de lage plekken voor de Kamerleden Raoul White (van 21 naar 30), Barbara Kathmann (van 18 naar 32) en Glimina Chakor (van 23 naar 35).

Leden kunnen nog wijzigen

De nu gepresenteerde lijst is een conceptlijst, de leden kunnen in een referendum de volgorde nog wijzigen. Alleen de lijsttrekker, Timmermans, is al aangewezen door de leden.

GroenLinks-PvdA heeft op dit moment 25 zetels in de Tweede Kamer. In de laatste Peilingwijzer (die is gebaseerd op de peilingen van Ipsos I&O en Verian/EenVandaag) staat de partij op lichte winst, met 25 tot 29 zetels.

VVD-vicefractievoorzitter Bente Becker staat niet meer in de top vijf van de kandidatenlijst van de liberalen voor de verkiezingen op 29 oktober. De leden hebben haar op plaats zes gezet, terwijl ze in de conceptlijst nog op plek drie stond. Dat blijkt uit de definitieve lijst, die de VVD heeft bekendgemaakt.

In plaats van Becker staat de huidige demissionair minister van Defensie, Ruben Brekelmans op drie, gevolgd door Vincent Karremans (minister van Economische Zaken) en Kamerlid Eric van der Burg.

Ook Thierry Aartsen, sinds twee maanden staatssecretaris van Infrastructuur en Waterstaat, zakt op de lijst van 13 naar 14. Hij ruilt van plek met Ulysse Ellian, die zich als Kamerlid tot voor kort bezighield met Justitie. Tegenwoordig is hij defensiewoordvoerder van de fractie.

Dilan Yesilgöz voert de VVD-lijst aan, net als bij de vorige verkiezingen. Eelco Heinen, demissionair minister van Financiën, staat op twee. Op dit moment heeft de VVD 24 zetels, in de laatste Peilingwijzer staat de partij op 20 tot 24 zetels.

Drie dagen na het opstappen van alle NSC-bewindspersonen is politiek Den Haag naarstig op zoek naar een uitweg uit de crisis. Daarbij circuleren verschillende scenario's, waarvan een aantal behoorlijk vergaand zijn. Dat blijkt uit gesprekken die de NOS heeft gevoerd met betrokkenen.

Het overgebleven rompkabinet van VVD en BBB steunt nu nog maar op 32 zetels in de Tweede Kamer. Om het nog enige slagkracht te geven hoopt demissionair premier Schoof op hulp van een of meerdere oppositiepartijen. Maar met de verkiezingen van 29 oktober in zicht staat niemand te springen om het kabinet uit de brand te helpen. Of er moeten grote toezeggingen komen.

Woensdag debatteert de Tweede Kamer over de ontstane situatie. Mogelijk wordt dan een verkenner aangesteld die gaat onderzoeken hoe het nu verder moet. Want als er na de verkiezingen weer een moeizame formatie volgt, dan moet de huidige ploeg het misschien nog wel een jaar volhouden.

Verkenner

Het Reglement van Orde van de Tweede Kamer biedt de mogelijkheid om bij een val van een kabinet zo'n verkenner aan te stellen. Maar in de regels staat dat die zijn werk wel binnen drie weken moet afronden, en het liefst sneller. Gedacht wordt aan oud-politici als Johan Remkes, Jan Peter Balkenende of Herman Tjeenk Willink.

De portefeuilles van de NSC-ministers zijn vacant en worden voorlopig waargenomen door de overgebleven kabinetsleden. Maar dat kan niet al te lang duren. Het liefst wil het kabinet nog voor het Kamerdebat van woensdag met een voorstel komen voor definitieve vervangers. Naar verluidt zijn de overgebleven regeringspartijen al een heel eind met het vinden van kandidaten.

Die kunnen uit de eigen gelederen komen van VVD en BBB, maar ook uit een oppositiepartij. Alleen wordt zo'n partij dan wel medeverantwoordelijk voor het hele kabinetsbeleid. En daar kan je op afgerekend worden in het stemhokje, zo klinkt de aarzeling.

Partijen stellen voorwaarden

De grootste partij in de Tweede Kamer, de PVV, stapte dit voorjaar al uit het kabinet. Partijleider Wilders wil zijn voormalige coalitiegenoten alleen uit de brand helpen als er onmiddellijk een asielstop komt. Dat zegt hij op vragen van de NOS.

Linkse oppositiepartijen als GroenLinks-PvdA en de SP willen alleen nadenken over steun als het kabinet alsnog een strengere toon gaat aanslaan tegen de Israëlische regering inzake Gaza. NSC-minister Veldkamp van Buitenlandse Zaken kreeg dat niet voor elkaar omdat hij naar eigen zeggen tegendruk van zijn coalitiegenoten ervoer, waarna hij besloot op te stappen.

Om daarbij de druk op het kabinet hoog te houden, spelen sommige oppositiepartijen met plannen voor een motie van wantrouwen tegen het hele kabinet. In de huidige politieke verhoudingen zou zo'n motie een meerderheid kunnen halen. Dan zou de chaos compleet zijn.

Afgelopen vrijdag stemde een meerderheid van de Tweede Kamer nog voorstellen weg om sancties in te stellen tegen Israël en te stoppen met de import van Israëlische producten uit de bezette Palestijnse gebieden. Ook VVD en BBB stemden tegen.

Politiek verslaggever Marleen de Rooy:

"Deze situatie is ongekend. Het dreigen met een motie van wantrouwen tegen het hele overgebleven kabinet is risicovol. Vooral omdat niemand nu antwoord heeft op de vraag wat er gebeurt als die motie het haalt. Toch willen sommige partijen op die manier proberen de koers van het kabinet bij te sturen. Door de druk te maximaliseren.

Wat opvalt, is dat het iedere partij voor zich is. Er is onderling weinig afstemming. Woensdag in het debat zal moeten blijken hoe ver de partijen willen gaan."

Demissionair premier Schoof sprak vandaag op Huis ten Bosch met koning Willem-Alexander over het landsbestuur. De Rijksvoorlichtingsdienst spreekt van "een complexe situatie". Ook de vaste adviseurs van het staatshoofd, de voorzitters van de Eerste en Tweede Kamer en de vicepresident van de Raad van State kwamen langs.

Hier en daar klinkt in Den Haag de naam van Herman Tjeenk Willink, de inmiddels 83-jarige minister van Staat, oud-voorzitter van de Eerste Kamer en oud-vicepresident van de Raad van State. Hij geldt als autoriteit op het gebied van het staatsrecht. Tjeenk Willink speelde een belangrijke rol bij een hele reeks formaties. In 1973 was hij al betrokken bij de vorming van het kabinet-Den Uyl.

Maar het ligt niet voor de hand dat Tjeenk Willink zijn pensioen nogmaals zal onderbreken. Nadat hij in 2021 als informateur mede aan de wieg stond van het kabinet-Rutte IV, liet hij al weten dat dat zijn laatste keer was geweest.

Koning Willem-Alexander ontvangt vanmiddag op paleis Huis ten Bosch onder anderen demissionair premier Schoof. Ze praten over hoe het verder moet met het landsbestuur, nu NSC uit het demissionaire kabinet is gestapt.

De Rijksvoorlichtingsdienst meldt dat wordt gesproken over mogelijke oplossingen voor de "complexe situatie" die vrijdag ontstond door het vertrek van de NSC-bewindslieden. Veel posten staan nu open.

Ook de beide Kamervoorzitters Bruijn (Eerste Kamer) en Bosma (Tweede Kamer) en de vicevoorzitter van de Raad van State De Graaf komen vanmiddag als vaste adviseurs van de regering naar het paleis.

Meerdere portefeuilles

Met nog twee maanden tot de verkiezingen, en daarna de periode waarin een nieuw kabinet wordt geformeerd, zullen voor langere tijd oplossingen gevonden moeten worden voor het landsbestuur.

Er zijn acht posities te vullen, tijdelijke vervangers zijn inmiddels bekend. Veel van de vijftien overgebleven bewindslieden van VVD en BBB hebben nu twee of drie portefeuilles.

Het langere tijd combineren van posten is volgens hoogleraar parlementaire geschiedenis Bert van den Braak (Universiteit Maastricht) geen gewenste situatie. "Twee zware posten zijn onmogelijk voor één minister. Voor even kan het misschien wel, maar op termijn moet men toch een vervanger zoeken", zei hij dit weekend tegen de NOS.

Koning weer meer betrokken

Door de gesprekken van vandaag wordt de koning als staatshoofd en lid van de regering weer meer betrokken bij het politieke proces. In 2012 besloot de Kamer voortaan meer zelf de regie te nemen bij de formatie van een nieuw kabinet en de rol van het staatshoofd daarin te beperken. Echte afspraken over het proces werden nooit echt vastgelegd.

De daaropvolgende formatie van VVD en PvdA in 2012 verliep vlot, maar daarna volgden juist heel lange formaties. Om die reden vinden sommige partijen in de Kamer dat het proces opnieuw onder de loep genomen moet worden.

Na de val van het kabinet in juni keerde de koning eerder terug van een staatsbezoek aan Tsjechië om te overleggen over de ontstane situatie.

Hoe verder met het kabinet?

Hoe bestuurbaar is ons land nog nu na de PVV ook NSC uit de coalitie is gestapt? Het demissionaire kabinet heeft alleen nog de VVD en BBB aan boord en steunt daardoor in de Tweede Kamer nog op slechts 32 zetels.

Wie worden de nieuwe ministers en staatssecretarissen? En hoe neemt de politiek de komende demissionaire maanden besluiten? We bespreken het met politiek verslaggever Nynke de Zoeten.

CDA presenteert verkiezingsprogramma

Ook het CDA zet in het nieuwe programma vol in op wonen. De partij kiest ervoor om de hypotheekrenteaftrek geleidelijk af te bouwen. Qua stikstof schaart het CDA zich achter het plan van onder meer LTO, waarin gedwongen uitkoop van boeren vanaf 2030 in uiterste gevallen een optie is.

De partij van Henri Bontenbal zit in de lift in de peilingen, dus wordt in politiek Den Haag vol belangstelling naar zijn plannen gekeken.

Opnieuw discussie over staalslakken

Tata Steel onderhandelt al een aantal jaar met de overheid over de vergroening van de fabriek, in ruil voor miljarden aan staatssteun. Het bedrijf stelt al zeker anderhalf jaar richting de overheid dat staalslakken een "essentieel onderdeel" zijn van de onderbouwing van deze plannen. Dat terwijl de regering vorige maand een tijdelijk verbod afkondigde voor staalslakken.

Wat dit precies betekent, bespreken we met verslaggever Renee van Hest van onze onderzoeksredactie.

Ook het CDA zet in het nieuwe verkiezingsprogramma vol in op wonen. De partij kiest ervoor om de hypotheekrenteaftrek geleidelijk af te bouwen. Met het geld dat ermee vrijkomt, moet de inkomstenbelasting worden verlaagd.

Het is een politiek gevoelige stap die vorige week, toen GroenLinks-PvdA het plan presenteerde, behalve tot steun ook tot zeer verontwaardigde reacties leidde. "Ik besef dat dit een moeilijke maatregel is, maar we moeten doen wat nodig is", zegt partijleider Henri Bontenbal in zijn toespraak bij de presentatie van het verkiezingsprogramma.

Hij vindt dat er met de huidige kabinetscrisis "een voedingsbodem voor chaos is ontstaan", die bestreden moet worden. "Populisme bestrijd je niet met populisme, maar met een beter verhaal", zei hij. "Het CDA gaat doen wat nodig is, ook als het moeilijke keuzes zijn. We zullen offers moeten brengen. "

Een andere politiek gevoelige stap neemt de partij op gebied van stikstof. Het CDA schaart zich achter het plan van onder meer LTO, waarin het intrekken van vergunningen van boeren vanaf 2030 in uiterste gevallen een optie is. Ook moet het stikstoffonds terugkomen, om landbouwbedrijven te helpen minder stikstof uit te stoten.

Gezin centraal

Net als vorige verkiezingen profileert CDA zich als partij van goed fatsoen, die zich richt op "verbinden in plaats van te verdelen" en staat voor "verantwoordelijkheid, fatsoen en vertrouwen". Het gezin, dat de "kracht van de samenleving" is, staat zoals vanouds centraal voor deze familiepartij.

Wat betreft het CDA kan de dienstplicht weer in werking kan worden gesteld, om de samenleving weerbaarder te maken. Dat betekent niet dat iedereen bij defensie in dienst moet, maar wel dat jongeren een brief krijgen met de vraag wat ze willen. "De meest gemotiveerde jonge mensen krijgen een plek bij defensie", zegt Bontenbal. "Mensen die het niet kunnen of willen, krijgen trainingen in weerbaarheid."

De grote investeringen in defensie en het halen van de NAVO-norm staan voor het CDA niet ter discussie. Om die te kunnen betalen, moet iedereen "een vrijheidsbijdrage" betalen, naar draagkracht. "Het zal niet de volledige defensie-uitgaven kunnen dekken, maar zo wordt zichtbaar dat we moeten betalen voor vrijheid", zegt Bontenbal.

Eurobonds, waarmee Europese landen gemeenschappelijke schulden aangaan, zijn om die reden ook geen taboe. De Nederlandse regering heeft zich hiertegen tot nu toe steeds verzet.

Erkenning Palestijnse staat

Het CDA, dat van oudsher terughoudend is met kritiek op Israël, slaat nu ook in het verkiezingsprogramma een kritischer toon aan en is voor erkenning van de Palestijnse staat. Wel verbindt de partij daar allerlei voorwaarden aan. Zo mogen Hamas en terreurorganisaties in die staat geen rol spelen. Daarnaast is de partij voor een importverbod op producten uit de illegale nederzettingen.

Andere voorstellen uit het CDA-verkiezingsprogramma

Het CDA heeft een roerige tijd achter de rug en zat de afgelopen jaren flink met de stikstofdiscussie in de maag. De partij zakte de vorige verkiezingen van vijftien naar vijf zetels, doordat kiezers wegliepen naar NSC en BBB.

In de peilingen staat de partij er nu weer veel beter voor en komt ze op gelijke hoogte met de VVD. Partijleider Bontenbal schuwt dan ook niet op op sommige dossiers een nieuwe koers in te slaan. Zo besloot de partij tegen de strengere asielwetten te stemmen, omdat hulp aan uitgeprocedeerde asielzoekers daarmee strafbaar zou worden.

In het verkiezingsprogramma herhaalt de partij dat het strafbaar zou moeten zijn als uitgeprocedeerde asielzoekers niet meewerken aan terugkeer. Maar het strafbaar stellen van hulp aan deze mensen is "onbespreekbaar".

De spreidingswet moet worden gehandhaafd, en kansrijke asielzoekers moeten sneller aan het werk kunnen. Arbeidsmigranten zouden verplicht een taalcursus moeten volgen, betaald door hun werkgever. Terroristen met een dubbele nationaliteit, verliezen wat betreft het CDA de Nederlandse nationaliteit.

Kandidatenlijst

De CDA-leden moeten nog verder praten over dit programma, op 5 september wordt het op het verkiezingscongres definitief gemaakt. De partij presenteert komende woensdag ook de kandidatenlijst. Bekend is al dat EO-presentator Tijs van den Brink daarvoor heeft gesolliciteerd.

Natuurorganisaties, Bouwend Nederland en boerenorganisaties zijn bezorgd over het plan van het demissionaire kabinet om de wettelijke stikstofdoelen aan te passen. Dat blijkt uit de vele tientallen reacties op de internetconsultatie.

Zo zijn er zorgen dat de natuur verslechtert en dat het plan de problemen rond vergunningen niet oplost, maar juist groter maakt. De huidige stikstofdoelen zijn de Nederlandse invulling van Europese wetgeving, waarin is vastgelegd dat kwetsbare natuur moet worden beschermd.

Emissiedoelen per bedrijf

Net toen de Tweede Kamer deze zomer met reces was, bracht minister Wiersma van Landbouw (BBB) haar plan naar buiten om de kritische depositiewaarde (KDW) uit de wet te halen.

Nieuw voorstel Wiersma

Vandaag brengt Minister Wiersma ook nog een nieuw voorstel in consultatie. Daarin staat dat alle projecten waarbij 30 procent stikstof gereduceerd wordt of meer vergunningvrij worden gemaakt.

Dit zou bijvoorbeeld een oplossing moeten bieden voor het overstappen op elektrische treinen, wijken die van het gas afgaan en het bouwen van duurzame stallen. Op dit voorstel kan tot 5 oktober worden gereageerd.

Wiersma noemt de huidige doelen onhaalbaar en onwenselijk, mede door het tempo waarin ze behaald moeten worden. Dat probleem is nog vergroot doordat er de afgelopen jaren zo weinig is gebeurd.

De minister wil de bepalingen voor de hoeveelheid stikstof die mag neerslaan op kwetsbare natuur vervangen door emissiedoelen per bedrijf. Reden is dat ondernemers daar daadwerkelijk op kunnen sturen. Die doelen wil ze apart vastleggen.

In de wet zelf blijft dan alleen het doel om de stikstofuitstoot "aanzienlijk te verminderen" staan. Dat wordt dan gekoppeld aan het jaar 2035 en niet aan 2025 en 2030, waarvoor in huidige wetten tussendoelen zijn opgenomen.

"Haaks op natuurwetten"

Die nieuwe werkwijze zou de natuur kunnen schaden en vergunningverlening nog verder klem kunnen zetten, zeggen onder meer Bouwend Nederland en Techniek Nederland. Een van hun kritiekpunten is dat de nieuwe doelen in het voorstel niet goed wettelijk worden verankerd. Zij zeggen dat nieuwe doelen ook pas kunnen worden opgesteld als er meer bekend is over wat de natuur nodig heeft. Dit laatste concludeerde de vorige minister, Van der Wal ook al.

De koepel van woningcorporaties, Aedes, is vooral bang dat de bouw van woningen vertraagd wordt als de doelen vooruit worden geschoven. Greenpeace, Vogelbescherming Nederland en de Natuur en Milieufederaties willen dat de minister het voorstel helemaal intrekt: "Het voorstel van minister Wiersma staat haaks op natuurbeschermingswetten en houdt Nederland nog langer op slot".

Zorgen overheersen

Er zijn ook mensen blij dat de strenge stikstofdoelen verdwijnen. Dat ondernemers op hun eigen uitstoot afgerekend worden, in plaats van op een depositiedoel wordt in een aantal reacties op de internetconsultatie een pluspunt genoemd.

Maar het valt op dat de zorgen overheersen. Dat geldt ook voor landbouworganisaties die kritisch zijn over de huidige stikstofdoelen. Het alternatief zou onvoldoende zekerheid bieden voor vergunninghouders.

Juridische kwetsbaarheid

Zo waarschuwt de Nederlandse Melkveehouders Vakbond voor de juridische kwetsbaarheid van het voorstel. Vergunningen zouden alsnog aangevochten kunnen worden bij de rechter.

Ook landbouworganisatie LTO, die het schrappen van stikstofdoelen toejuicht, ziet dat gevaar. De organisatie zegt dat het wettelijk vastleggen van emissiedoelen meer zekerheid zou bieden. Agractie stelt juist voor om ook die doelen te schrappen.

Spoedwet

Tot slot zijn er ook vragen bij de manier waarop het voorstel tot stand is gekomen. Onder meer Bouwend Nederland begrijpt niet waarom dat in een spoedwet gebeurt die niet getoetst is door bijvoorbeeld de Raad van State of besproken is met betrokken organisaties.

Als de wijziging wordt aangenomen, kan het parlement er ook weinig meer aan veranderen, waarschuwen zij samen met onder meer Netbeheer Nederland en Techniek Nederland. De doelen worden in het nieuwe systeem immers niet meer in de wet vastgelegd.

Voor BBB, de partij die groot geworden is met kritiek op het stikstofbeleid, is het voorstel essentieel. Nu de internetconsultatie afgerond is, zal het ministerie kijken of er aanpassingen nodig zijn voordat het voorstel naar de Kamer gaat. Ook laat het Ministerie weten dat het voorstel nog langs de Raad van State gaat.

Nu ook NSC is vertrokken, zit het demissionaire kabinet met een acuut personeelsprobleem. Veel van de vijftien overgebleven kabinetsleden hebben nu twee of drie portefeuilles onder hun hoede.

De komende dagen bepaalt het kabinet hoe het extra mensen gaat aantrekken, zegt BBB-vicepremier Mona Keijzer in Nieuwsuur. Die kunnen volgens haar uit BBB en VVD komen, maar ook van andere partijen. "Maar de eerlijkheid gebiedt mij te zeggen: wie stapt er zo kort voor de verkiezingen in?"

Die Tweede Kamerverkiezingen zijn eind oktober. Daarna kan het zomaar een jaar duren voordat er een nieuw kabinet is.

'Implosie'

Keijzer noemt het besluit van de NSC-bewindslieden om op te stappen "roekeloos en onverantwoordelijk". De coalitiepartners wisten dat buitenlandminister Caspar Veldkamp het moeilijk zou krijgen door de discussie over nieuwe maatregelen tegen Israël. Maar dat ook al zijn NSC-collega's opstapten, kwam voor hen onverwacht.

NSC-fractievoorzitter Nicolien van Vroonhoven zegt dat die beslissing door de bewindspersonen zelf is genomen, niet door de partij. "Maar iedereen staat hier als een blok achter."

Daarmee zorgt de partij, die in de peilingen op 0 tot 2 zetels staat, voor een "implosie" van het kabinet, zegt hoogleraar staatsrecht Wim Voermans. "Het is nog nooit voorgekomen dat een partij in z'n geheel uit een demissionair kabinet stapt. Het is een heel vreemde situatie met een stompkabinetje dat overblijft."

De overgebleven ministers en staatssecretarissen moeten voorlopig het werk van de vertrokken NSC'ers verdelen. Keijzer, die naast haar oorspronkelijke portefeuille Wonen ook al een deel van het asielbeleid onder haar hoede heeft, gaat Sociale Zaken erbij doen. Justitieminister David van Weel (VVD) krijgt Binnenlandse Zaken erbij.

Voermans vreest net als Keijzer dat weinig geschikte mensen bereid zijn om in de laatste fase in het kabinet plaats te nemen. "Dan moet je wel heel sneuvelbereid zijn."

De hoogleraar is kritisch op de experimentele manier waarop VVD, PVV, BBB en NSC het landsbestuur wilden vormgeven. "De originele weeffout zat in het hoofdlijnenakkoord, waarin niks was uitonderhandeld. Dan moet je alles onderweg gaan doen per dossier. Heel onverstandig."

Bij de onderhandelingen over de dossiers gunde "niemand elkaar wat", zegt Van Vroonhoven. "Als we elkaar wat ruimte hadden gegund, dan had het leven er echt heel anders uit gezien. Maar tot de laatste millimeter moest iedereen zijn gelijk krijgen. Dat geldt ook voor de VVD."

Volgens PVV-leider Geert Wilders, die eerder zelf uit de coalitie stapte, was de moeizame samenwerking in de coalitie grotendeels aan NSC te wijten. Hij noemde NSC een paar maanden geleden "een Nationale Sabotage Club".

Van Vroonhoven zegt juist dat haar partij "niet doortrapt en hard genoeg" was. "Er zijn spelletjes gespeeld en wij zijn speelbal geworden. Maar we hebben altijd gevochten voor de zaak."

De moeizame verhoudingen speelden, naast het Gaza-standpunt van de regering, mee bij het besluit om uit het kabinet te stappen, zegt ze. "Na het vertrek van de PVV dachten we dat het allemaal misschien wat makkelijker zou gaan. We zagen dat het ook met de overgebleven drie partijen heel erg stroef ging."

Keijzer: we waren nog in gesprek

Minister Veldkamp stapte uiteindelijk op, omdat de rest van het kabinet geen extra maatregelen tegen Israël wilde steunen, zoals hij zelf eerder had toegezegd. Daarmee was ook voor de andere NSC'ers de maat vol.

Bij eerdere stemmingen over voorstellen om Israël zwaarder te straffen, stemde NSC echter niet altijd voor. Maar Van Vroonhoven verdedigt het besluit van Veldkamp. "We hadden gepleit voor een handelsverbod met illegale Israëlische nederzettingen. Die ruimte kreeg Veldkamp niet."

Maar volgens Keijzer was de ministerraad nog in gesprek "over wat je nou moet met de extremistische gewelddadige kolonisten die daar af en toe op een vreselijke manier huishouden? En over handelsbeperkingen."

'Bestuurlijke verlamming'

De vicepremier heeft goede hoop dat het kabinet met nieuwe leden én samen met de oppositie het land kan besturen de komende tijd. "Dat wordt van ons verwacht en daarvoor worden wij betaald."

Voermans is sceptisch. "Al voor de verkiezingen van 2023 was er een periode van bestuurlijke verlamming. Al een jaar of tien zitten veel dossiers vast."

Sommige kabinetsleden die gisteren aanwezig waren bij de ministerraad voelden wel een beetje aankomen dat demissionair minister Veldkamp van Buitenlandse Zaken zou opstappen. Maar dat alle andere NSC-bewindspersonen zijn voorbeeld volgden, was voor de meesten een ware shock. Ze noemen het onverantwoord bestuur.

Dat blijkt uit gesprekken die de NOS heeft gevoerd met verschillende betrokkenen. Volgens hen was de sfeer in de nieuwe vergaderzaal op het tijdelijk ministerie van Algemene Zaken 's ochtends nog prima. Er werd gesproken over tien nieuwe wetten op het gebied van de belastingen, een belangrijk thema in de aanloop naar Prinsjesdag.

Pas na de lunch ging het over Israël en de oorlog in Gaza, en de manier waarop het kabinet daarmee wil omgaan. Al langer was duidelijk dat NSC'er Veldkamp, oud-diplomaat in Israël, het daar moeilijk mee had. Hij wilde strengere maatregelen tegen de regering-Netanyahu, vanwege het optreden in Gaza. Maar bij ministers van VVD en BBB vond hij weinig steun en zelfs tegendruk, zo zei Veldkamp na zijn aftreden.

Hij stond onder zware druk, erkennen betrokkenen. Ze wijzen op de posters die hulporganisatie Oxfam Novib verspreidde, met de beeltenis van Veldkamp en de vraag: " Waar is uw geweten?" Dat deed hem veel.

Bij de coalitiepartners valt te horen dat de discussie in de ministerraad nog volop gaande was en dat er zelfs een compromis in de maak was. NSC ontkent dat met klem, volgens die partij waren de teksten die er lagen volstrekt onvoldoende. Feit is dat Veldkamp op een gegeven moment opstond en de zaal verliet.

Andere ministers waren in de veronderstelling dat hij even tijd voor zichzelf nodig had. Ze spraken gewoon onderling door over het onderwerp. Maar Veldkamp liep rechtstreeks naar wachtende journalisten om zijn vertrek aan te kondigen.

"Dat hij was opgestapt hoorden premier Schoof en de vicepremiers via een medewerker van de Rijksvoorlichtingsdienst die mee had staan luisteren bij de interviews", zegt een betrokkene.

Bekijk hier hoe de dag verliep die leidde tot het vertrek van alle NSC-bestuurders uit het kabinet. Demissionair premier Schoof sprak van "een waardeloze dag":

Vervolgens gingen de ministers van VVD, NSC en BBB in eigen kring overleggen over de ontstane situatie. Dat NSC-leider Van Hijum daarop aankondigde dat alle andere ministers en staatssecretarissen van zijn partij het voorbeeld van Veldkamp zouden volgen, leidde tot "totale verbazing" bij de anderen.

Ze probeerden de NSC'ers nog over te halen door te wijzen op de bestuurlijke chaos die zou ontstaan door hun vertrek. Belangrijke dossiers als asiel, stikstof en het toeslagenschandaal zouden erdoor stil komen te liggen.

Bij NSC is te horen dat het scenario om allemaal op te stappen wel eens de revue heeft gepasseerd, maar dat het nooit serieus is doorgesproken. Desondanks staat ook vandaag iedereen nog achter dat besluit.

"De acties van de Israëlische regering staan haaks op internationale verdragen", zei partijleider Van Hijum gisteren. "Dan is een streep nodig."

Met Prinsjesdag en de Tweede Kamerverkiezingen in zicht heeft NSC gisteravond al zijn ministers en staatssecretarissen teruggetrokken uit het kabinet. "Dit is nooit eerder gebeurd", zegt hoogleraar parlementaire geschiedenis Bert van den Braak over het vertrek van een regeringspartij uit een demissionair kabinet.

De politieke crisis leidt tot onduidelijkheid hoe het nu verder moet. Er zijn acht posities te vullen voor de opgestapte NSC-ministers en -staatssecretarissen. Tijdelijke vervangers zijn inmiddels bekend.

Zo krijgt Mona Keijzer tijdelijk ook zeggenschap over Sociale Zaken en Werkgelegenheid. Ze begon haar termijn als minister van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening en kreeg na het opstappen van de PVV uit het kabinet ook al een deel van het migratiedossier onder zich.

'Onmogelijke combinaties'

"Dit lijkt me nogal een zware combinatie", zegt Van den Braak, ook al is het tijdelijk. Het doet hem denken aan de val van kabinet-Balkenende IV. Toen werd bijvoorbeeld CDA'er Hirsch Ballin naast minister van Justitie ook minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties.

"Twee van zulke zware posten zijn onmogelijk voor één minister. Voor even kan het misschien wel, maar op termijn moet men toch een vervanger zoeken." Hij vult aan dat sommige posten zich wel lenen voor samenvoeging nu het beleidswerk op een lager pitje staat sinds begin juni het kabinet is gevallen.

Bekijk hier hoe de dag verliep die leidde tot het vertrek van alle NSC-bestuurders uit het kabinet. Demissionair premier Schoof noemde het een 'waardeloze dag':

De twee resterende partijen in het demissionaire kabinet, VVD en BBB, kunnen topambtenaren of oud-ministers naar voren schuiven ter vervanging van NSC-bewindslieden. Die aanstellingen kunnen in principe snel worden geregeld; de Tweede Kamer hoeft er bijvoorbeeld niet mee in te stemmen.

Over iets meer dan twee maanden zijn er verkiezingen, dus de inwerktijd oogt beperkt. Maar de vele maanden durende formaties van de laatste kabinetten laten zien dat een demissionair kabinet nog lang in functie kan blijven. Rutte en zijn bewindslieden bleven nog bijna een jaar doorregeren na de val van Rutte IV.

Er kan in theorie zelfs een heel nieuw demissionair kabinet worden gevormd, zegt Van den Braak. "Maar over een maand moet er een begroting liggen, dus daar is eigenlijk geen tijd voor." Op 16 september is het Prinsjesdag, de dag waarop de Rijksbegroting wordt gepresenteerd.

Wie wil 'rompkabinetje' helpen?

Historicus Van den Braak vreest op de korte termijn voor een bestuurlijke impasse. BBB en VVD hebben samen maar 32 zetels en moeten dus op zoek naar steun voor hun plannen. "Het is maar de vraag of andere partijen bereid zijn dit rompkabinetje te hulp te komen. Dat moet misschien wel, maar het is niet zo makkelijk."

Op 29 oktober zijn er verkiezingen en partijen zijn in campagnetijd minder geneigd water bij de wijn te doen. Zowel voor de oppositie als de resterende coalitiepartijen ligt het gevoelig met wie men samenwerkt. "In verkiezingstijd zal het voor BBB en VVD niet prettig zijn om bijvoorbeeld hulp over links te zoeken. Dat zal hun positie ten opzichte van de PVV verslechteren." Omgekeerd zullen bijvoorbeeld CDA of D66 niet snel geneigd zijn het demissionaire kabinet te hulp te komen.

Politiek verslaggever Marleen de Rooy:

"Het is ongekend dat er gisteren zo veel ministersposten braak kwamen te liggen. Het herverdelen en combineren van posten betekent extra werk voor ministers en staatssecretarissen. En het het heeft natuurlijk ook gevolgen voor de mensen over wie het beleid gaat.

Denk aan de afhandeling van de toeslagenaffaire waar gedupeerde ouders op een oplossing wachten. Daar was men net gewend aan staatssecretaris Palmen, maar dat wordt nu iemand anders. Van Oostenbruggen moest de hervorming van de belastingen uitpuzzelen en verdedigen tegenover de Kamer. Dit zijn heel moeilijke dossiers om zomaar in te stappen en die liggen nu allemaal even stil.

De grootste zorgen zijn er over Binnenlandse Zaken, Buitenlandse Zaken en Sociale Zaken. Dat zijn enorme portefeuilles. Zo is de combinatie van Defensie met nu ook Buitenlandse Zaken voor Brekelmans in deze geopolitiek onzekere tijden ondoenlijk.

Je hoort bij de overgebleven ministers dat het een onverantwoorde stap is van NSC. Die partij stelt dat hun bestuurders niet geloofwaardig verder konden gaan als het kabinet niet meer actie ondernam tegen Israëls acties in Gaza. Maar bij NSC speelde meer, zo is te horen. Sinds de behandeling van de asielwetten is er veel wantrouwen richting VVD en BBB. Voor NSC was dit de druppel."

Nieuwsuur is vanavond niet op NPO 2, maar op NPO 1. We beginnen zoals altijd op het vertrouwde tijdstip 21.30 uur.

Hoe nu verder met het kabinet?

Onze uitzending staat volledig in het teken van de bijzondere situatie in politiek Den Haag. Twee maanden nadat de PVV uit het kabinet stapte, doet NSC hetzelfde. Demissionair minister Veldkamp vertrok omdat hij collega-ministers zijn maatregelen tegen Israël blokkeerden, vervolgens verklaarden de andere NSC-ministers en -staatssecretarissen zich solidair.

Waar ging het precies mis? En hoe moet het verder nu het kabinet alleen nog leunt op de 32 Kamerzetels van de overgebleven partijen VVD en BBB?

We bespreken het met meerdere gasten in de studio: demissionair vicepremier Mona Keijzer (BBB), NSC-fractievoorzitter Nicolien van Vroonhoven, D66-partijleider Rob Jetten, hoogleraar staatsrecht Wim Voermans en politiek verslaggever Arjan Noorlander.

Na het vertrek van alle NSC-ministers is het demissionaire kabinet druk bezig met de vraag wie hun portefeuilles gaat overnemen, al dan niet tijdelijk. Duidelijk is inmiddels dat minister Keijzer (BBB), die naast haar oorspronkelijke portefeuille Wonen ook al een deel van het asielbeleid onder haar hoede heeft, Sociale Zaken van minister Van Hijum erbij gaat doen. Dat meldt de Rijksvoorlichtingsdienst (RVD).

Minister Hermans (VVD, Klimaat en Groene Groei) neemt Onderwijs erbij, dat vacant is door het vertrek van NSC'er Bruins. Justitieminister Van Weel (VVD) krijgt de portefeuille van minister Uitermark van Binnenlandse Zaken erbij.

Minister Tieman (BBB), die sinds twee maanden op Infrastructuur en Waterstaat zit, neemt Volksgezondheid over van minister Jansen. En zoals gisteren al duidelijk werd, is minister Brekelmans (VVD, Defensie) de vervanger op Buitenlandse Zaken.

Het hele smaldeel van NSC volgde gisteren het voorbeeld van minister Veldkamp van Buitenlandse Zaken, die opstapte omdat hij naar zijn mening in het kabinet onvoldoende steun kreeg voor strengere maatregelen tegen Israël, vanwege de oorlog in Gaza.

Bekijk hier hoe de dag verliep die leidde tot het vertrek van alle NSC-ministers uit het demissionaire kabinet:

Sindsdien steunt het demissionaire kabinet-Schoof op nog maar twee partijen met in totaal 32 zetels in de Tweede Kamer.

Staatssecretarissen

De vervangingen die nu zijn afgesproken, gelden in ieder geval voorlopig, zodat alle beleidsterreinen weer bezet zijn. Het kan zijn dat VVD en BBB in een later stadium nog nieuwe mensen naar voren schuiven om de ministersploeg weer compleet te krijgen.

Het uitgangspunt is dat de afgetreden NSC-staatssecretarissen niet vervangen worden en dat de ministers op die departementen hun taken erbij nemen. Op het ministerie van Financiën ligt dat lastig. NSC had daar twee belangrijke staatssecretarissen: Van Oostenbruggen, die druk bezig was met ingrijpende belastinghervormingen, en Palmen, die het toeslagenschandaal onder haar hoede had.

Weer Kamerlid

Ingewijden zeggen dat Eddy van Hijum, die ook de lijsttrekker van NSC is voor de komende verkiezingen, teruggaat naar de Tweede Kamer. Hij neemt daar dan de plaats in van Diederik Boomsma, het Kamerlid dat deze maand een overstap aankondigde naar JA21 en per direct zijn zetel opgaf.

Boomsma wilde eerder lijsttrekker worden van NSC, maar trok zich terug toen het bestuur de voorkeur gaf aan Van Hijum.

De PVV gaat ook de komende verkiezingen in met vergaande voorstellen om Nederland te sluiten voor asielzoekers. "Nederland is vol. Overvol. Bomvol", schrijft partijleider Wilders in het voorwoord van het verkiezingsprogramma onder de titel "Dit is uw land!". Het is vandaag openbaar gemaakt. Toch zijn er hier en daar wat scherpe randjes van de standpunten afgehaald.

Net als bij de vorige verkiezingen zet de PVV in op een totale asielstop, maar anders dan in 2023 gaat het om een maatregel die ook weer teruggedraaid kan worden. "Om te beginnen voor vier jaar", is eraan toegevoegd.

Volgens Wilders kost de instroom van asielzoekers Nederland ieder jaar negen miljard euro en leidt het tot een stijging van de criminaliteit in plaatsen als Ter Apel en Budel. "Het opengrenzenbeleid maakt ons land helemaal kapot", schrijft hij.

Als het aan de PVV ligt, gaan de grenzen dicht, worden azc's gesloten en gaan alle Syriërs terug naar hun eigen land of andere Arabische landen. Het VN-vluchtelingenverdrag wordt opgezegd en gezinshereniging wordt stopgezet. Ook alle Oekraïense mannen moeten het land uit.

Wilders grijpt in het programma terug op het tienpuntenplan dat hij dit voorjaar indiende, maar waar hij onvoldoende steun voor kreeg bij de rest van de toenmalige coalitie. Dat leidde uiteindelijk tot de val van het kabinet-Schoof.

IJskast

Toen de PVV onderhandelde over de vorming van dat kabinet tekende Wilders nog een 'rechtstaatverklaring', om de andere partijen en met name NSC gerust te stellen. Wilders was bereid een aantal anti-islamstandpunten "in de ijskast te zetten" om het kabinet mogelijk te maken.

In het nieuwe verkiezingsprogramma komt niet alles wat in de ijskast stond er weer uit. In 2023 pleitte de partij nog voor een verbod op korans en moskeeën, maar die voorstellen zijn in dit programma niet meer te vinden. Wel blijft Wilders erbij dat de islam "de grootste existentiële bedreiging voor onze vrijheid" is. Hij wil nog steeds een verbod op islamitisch onderwijs.

Op sociaaleconomisch gebied wil de PVV vooral de lasten voor de burgers verlagen, al is niet duidelijk hoe dat precies wordt betaald. De partij laat haar plannen niet doorrekenen door het Centraal Planbureau.

Wilders denkt zelf geld vrij te spelen door het stoppen van de ontwikkelingshulp, azc's te sluiten en minder geld af te dragen aan Brussel. Daarnaast gaat de btw op cultuur omhoog naar 21 procent. Over de kosten van het sluiten van de grenzen en de inzet van het leger om de grenzen te bewaken, staat niets in het programma.

Eigen risico

De inkomstenbelasting gaat omlaag als het aan de PVV ligt en de btw op boodschappen gaat naar nul. Ook het eigen risico in de zorg moet verdwijnen. Hoe dat precies in zijn werk moet gaan, meldt de partij niet. Uit berekeningen blijkt dat door het afschaffen of verlagen van het eigen risico de zorgpremie voor iedereen fors gaat stijgen.

Anders dan bij andere partijen heeft de achterban van de PVV geen invloed meer op het verkiezingsprogramma. De PVV heeft maar één lid en dat is Geert Wilders. Het programma hoeft dan ook niet te worden bekrachtigd.

Nog een aantal punten uit het PVV-programma:

Een meerderheid van de Tweede Kamer vindt dat de "islamitische terreurorganisatie Hamas totaal vernietigd" moet worden en dat de militante beweging "geen enkele rol" mag krijgen in de toekomst van Gaza.

Verder moeten landen die Hamas-leiders "de hand boven het hoofd houden" maximaal onder druk worden gezet, zo vond een Kamermeerderheid bij de stemmingen na een bewogen debat over de situatie in Israël en Gaza.

Een groot deel van de oppositie bepleitte maatregelen tegen Israël, met steun van de vertrokken regeringspartij NSC, maar die voorstellen haalden geen meerderheid in het parlement. Daaronder viel bijvoorbeeld het boycotten van producten uit de door Israël illegaal bezette gebieden.

Hetzelfde gold voor een motie die werd gesteund door verschillende oppositiepartijen om Nederland de Palestijnse Staat te laten erkennen. Een verbod op het kopen van wapens in Israël haalde het ook niet. Zo'n verbod zou leiden tot "grote problemen" voor de operationele gereedheid van Defensie, zei waarnemend minister Brekelmans van Buitenlandse Zaken (VVD), de vervanger van minister Veldkamp en ook de demissionaire minister van Defensie.

De Kamer is het wel eens over een oproep aan de Israëlische regering om internationale en nationale journalisten en waarnemers toe te laten tot Gaza.

Hele middag gewacht

De stemmingen volgden op een turbulente dag die leidde tot het opstappen van alle bewindspersonen van NSC uit het kabinet.

De Kamerleden hadden de hele middag gewacht op een besluit van het kabinet over eventuele maatregelen tegen Israël. Daarna zou het Kamerdebat met demissionair minister van Buitenlandse Zaken Veldkamp (NSC) na gisteren worden voortgezet.

Maar Veldkamp stapte op en na hem vertrokken alle NSC-bewindspersonen. Het leidde tot verschillende momenten van uitstel van het debat en grote onzekerheid en ongenoegen bij de Kamerleden.

De Kamer ging vervolgens in debat met Brekelmans, als vervanger van Veldkamp. Op eisen van de oppositiepartijen ging hij niet in. Hij beloofde wel in Europees verband te gaan praten over een boycot van producten uit illegale nederzettingen in Palestijns gebied.

Als dat niet lukt, kan het kabinet alsnog een Nederlands verbod overwegen, zei hij.

VVD en BBB: we onderhandelden nog

Minister Veldkamp kondigde gisteren zijn ontslag aan, omdat hij vond dat de ministers van VVD en BBB nieuwe maatregelen tegen Israël blokkeerden die hij nodig vond "in verband met wat er in Gaza-Stad en op de Westelijke Jordaanoever gebeurt".

VVD en BBB spreken dat tegen en zeggen dat Veldkamp en NSC zijn opgestapt terwijl de onderhandelingen over maatregelen nog in volle gang waren. Demissionair premier Schoof zei in een korte verklaring in de Kamer dat hij en de overgebleven leden van het kabinet zich moeten gaan beraden op de situatie die is ontstaan.

Woensdag is er een Kamerdebat over de huidige politieke situatie.

De overgebleven leden van het kabinet moeten zich gaan beraden over de ontstane situatie, zei demissionair premier Schoof in de Tweede Kamer. Hij reageert daarmee op het vertrek van minister van Buitenlandse Zaken Veldkamp (NSC) en alle andere NSC-ministers en staatssecretarissen uit het kabinet.

Schoof: "We hebben deze besluiten te respecteren, maar betreuren ze zeer. Zeker in het licht van de verantwoordelijkheid die het kabinet heeft in deze demissionaire fase."

Het kabinet heeft zich "intensief" gebogen over de ontwikkelingen in Gaza, zei Schoof. "We zien allemaal het enorme leed en willen allemaal dat de humanitaire situatie verbetert. Die constatering heeft echter niet geleid tot een gezamenlijke conclusie tussen de drie partijen."

Politiek verslaggever Jorn Jonker over de ontstane situatie:

"Er gaat nu iets gebeuren wat eigenlijk zo goed als nooit gebeurt. Ze moeten nu opnieuw de ministersposten gaan verdelen, precies zoals na het vertrek van de PVV uit het kabinet. Dit kabinet was al demissionair en is nu nog meer demissionair. Het heeft nog maar het draagvlak van twee partijen en moet gaan kijken hoe het in de Kamer meerderheden kan vinden.

De oppositie wil graag weten hoe het nu verder moet. Hoe moet het land bestuurd worden? Je ziet al oppositieleden die zeggen: dit demissionaire kabinet zou wat meer naar de Tweede Kamer moeten luisteren. Dat we het beleid meer via moties gaan bepalen en dat er wat minder in de ministerraad besloten wordt. En ze zien dus kans om het Israël-beleid straks ook via moties bij te sturen, al lijkt dat wel heel lastig te worden."

De Tweede Kamer wachtte al sinds donderdagmiddag op een standpunt van het kabinet over eventuele maatregelen tegen Israël en een oordeel over voorstellen van de verschillende partijen daarover. De bedoeling was om daarna het chaotisch verlopen debat voort te zetten met Veldkamp, maar die vertrok dus.

Het debat werd later op de avond alsnog voortgezet met de vervanger van Veldkamp, demissionair minister van Defensie Brekelmans (VVD). Ook werd er gestemd over de moties. Volgende week is er een Kamerdebat over het vertrek van de NSC-bewindspersonen.

Bekijk hier de reactie van Schoof en oud-vicepremier Van Hijum (NSC) en de duiding van politiek verslaggever Jorn Jonker:

In het kabinet was een conflict ontstaan tussen NSC aan de ene kant en VVD en BBB aan de andere kant over nieuwe maatregelen tegen de Israëlische regering vanwege de invallen van Israël in Gaza-Stad en de ontwikkelingen op de Westelijke Jordaanoever en een omstreden bouwplan.

Veldkamp en zijn partij wilden extra maatregelen. Volgens NSC stonden de andere twee partijen daar te weinig voor open en blokkeerden zij de plannen van de minister. VVD en BBB verwijten Veldkamp en NSC juist dat zij nog tijdens de gesprekken daarover zijn weggelopen.

Hoe dan ook moet Schoof het in zijn kabinet zonder NSC-bewindspersonen doen. Eerder vertrokken al de PVV-bewindslieden, toen partijleider Wilders te weinig steun zag voor zijn asielbeleid.

Bekijk hieronder de verklaring van Schoof in de Tweede Kamer:

Schoof zou een van de komende dagen naar Oekraïne gaan voor een ontmoeting met de Oekraïense president Zelensky en gesprekken over de pogingen tot een vredesdeal tussen Oekraïne en Rusland. Dat bezoek is vanwege de politieke ontwikkelingen in Nederland afgezegd.

Demissionair minister Veldkamp van Buitenlandse Zaken stapt op omdat hij geen steun in het kabinet krijgt voor nieuwe maatregelen tegen Israël. Die had hij gisteren aangekondigd, zonder dat vooraf met z'n collega-ministers te bespreken. Met Veldkamp zijn ook de andere bewindslieden van NSC uit het kabinet gestapt.

Het was niet de eerste keer dat Veldkamp in aanvaring kwam met collega's in het kabinet. In mei beloofde hij nog dat hij ze eerder zou informeren over gevoelige besluiten, oftewel besluiten over Israël.

Dat was voor de val van het kabinet-Schoof en ging over een brief die hij naar de Europese Commissie had gestuurd om te vragen om een onderzoek naar het handelen van Israël in Gaza.

Daar vielen toen met name de inmiddels vertrokken PVV-collega's in het kabinet over, maar Veldkamp kwam ermee weg. Hij beloofde beterschap en bovendien viel zijn actie in Europa in goede aarde. Daar werd zelfs gesproken over 'the Caspar proposal'.

Oud-ambassadeur

Veldkamp (61) is oud-diplomaat, maar niet van de soort die achter de schermen de neuzen dezelfde kant op probeert te krijgen. Behalve dat hij binnen het kabinet soms in zijn eentje leek te opereren, was hij ook niet bescheiden over wat hij voor elkaar kreeg.

"Nederland loopt voorop", liet hij bijvoorbeeld niet na te benadrukken als het om de druk op Israël ging. Dat viel niet bij iedereen goed.

Waar een pro-Israël-partij als BBB zijn dadendrang te ver vond gaan, deed de linkse oppositie het af als 'te weinig, te laat'. Van die kant kreeg hij het verwijt dat het kabinet juist veel meer zou moeten doen om een einde te maken aan het lijden in Gaza.

Het is hem vandaag niet gelukt om de ministerraad aan zijn kant te krijgen en daarom hield hij de eer aan zichzelf en vertrok, uitgerekend vanwege een onderwerp dat hem zeer na aan het hart ligt.

Veldkamp was van 2011 tot 2015 de Nederlandse ambassadeur in Israël en woonde in die periode met zijn vrouw en vier tienerkinderen iets ten noorden van Tel Aviv. Achteraf zei hij tegen het Nieuw Israëlitisch Weekblad: "Kijk, je kunt Israël wel verlaten, maar Israël verlaat jou nooit."

Eerder CDA-lid

Dat toenmalig NSC-leider Pieter Omtzigt hem in 2023 naar Den Haag haalde, dankte hij waarschijnlijk aan zijn volgende baan: ambassadeur in Griekenland. Daar speelde hij een belangrijke rol bij het oplossen van de Griekse schuldencrisis, samen met toenmalig Eurogroepvoorzitter Dijsselbloem (PvdA).

Veldkamp werkte ook in Washington, Warschau en Londen. Voordat hij als minister aantrad in het kabinet-Schoof was hij bewindvoerder bij de Europese Bank voor Wederopbouw in de Britse hoofdstad.

Net als veel andere NSC'ers, onder wie Omtzigt, lijsttrekker Van Hijum en fractievoorzitter Van Vroonhoven, was hij eerder lid van het CDA. Bij de vorige verkiezingen stond hij op de vierde plek van de NSC-kandidatenlijst.

Hij had in aanloop naar de verkiezingen in oktober van dit jaar al besloten zich niet opnieuw verkiesbaar te stellen.

Na het vertrek van demissionair minister van Buitenlandse Zaken Veldkamp (NSC), vertrekken ook alle andere NSC-ministers en staatssecretarissen uit het kabinet.

NSC-vicepremier en partijleider Eddy Van Hijum: "We zijn er kortgezegd eigenlijk wel klaar mee. Er was geen beweging. Er is een gebrek aan bereidheid om de minister van Buitenlandse Zaken ruimte te geven." Van Hijum zegt dat hij en zijn partijgenoten niet geloofwaardig verder kunnen.

"De acties van de Israëlische regering staan haaks op internationale verdragen. Daar is een streep nodig", zei hij verder in zijn verklaring op het ministerie van demissionair premier Schoof.

Van Hijum reageerde na het opstappen van de NSC-bewindspersonen:

Het gaat dus om Van Hijum, de ministers Uitermark (Binnenlandse Zaken), Bruins (Onderwijs) en Jansen (Volksgezondheid) en de staatssecretarissen Boerma, Struycken, Van Oostenbruggen en Palmen.

Hoe het nu verder moet met het demissionaire kabinet en de taken die openvallen is nog onduidelijk. Rond 22.00 uur gaf Schoof een verklaring in de Tweede Kamer.

Schoof zei het opstappen van de NSC'ers te betreuren:

Veldkamp stapte eerder vanavond op omdat de ministers van VVD en BBB nieuwe maatregelen tegen Israël blokkeerden die Veldkamp wilde nemen "in verband met wat er in Gaza-Stad en op de Westelijke Jordaanoever gebeurt".

Van Hijum: "Veldkamp voelde de noodzaak van extra maatregelen tegen de Israëlische regering heel nadrukkelijk, maar er werd voortdurend op de rem getrapt. Hij kreeg zo weinig ruimte om zijn verantwoordelijkheid te nemen. We hadden de hoop dat het na het vertrek van de PVV anders zou lopen, maar dat is niet gebeurd."

Politiek verslaggever Jorn Jonker over de ontstane situatie:

"Er gaat nu iets gebeuren wat eigenlijk zo goed als nooit gebeurt. Ze moeten nu opnieuw de ministersposten gaan verdelen. Precies zoals na het vertrek van de PVV uit het kabinet. Dit kabinet was al heel demissionair en is nu nog meer demissionair. Het heeft nog maar het draagvlak van twee partijen en moet gaan kijken hoe het meerderheden kan vinden.

De oppositie wil graag weten hoe het nu verder moet. Hoe moet het land bestuurd worden? Je ziet al oppositieleden die zeggen: dit demissionaire kabinet zou wat meer naar de Kamer moeten gaan luisteren. Dat we het beleid meer via moties gaan bepalen en dat er wat minder in de ministerraad besloten wordt. En ze zien dus kans om dat Israël-beleid straks ook via moties bij te sturen. Maar dat lijkt wel heel lastig te worden."

BBB reageert in een persverklaring boos op het opstappen van de NSC-bewindspersonen. "NSC noemt zichzelf de partij van goed bestuur, maar laat Nederland nu stuurloos achter. Terwijl de gesprekken nog bezig waren lopen ze weg en laten chaos achter."

Op de inhoud van de gesprekken in de ministerraad over eventuele maatregelen tegen Israël gaat de partij in de verklaring niet in.

Ook de VVD reageert in een verklaring op X. "Wij zijn zeer verbaasd dat NSC plots uit het kabinet stapt. Het kabinet was in gesprek om effectieve maatregelen te nemen tegen de regering Netanyahu. Midden in dat gesprek weglopen en het demissionaire kabinet verder verzwakken, is onverantwoord."