In aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen interviewt Nieuwsuur de lijsttrekkers van acht politieke partijen. In deze speciale verkiezingsuitzendingen voelen we de lijsttrekkers aan de tand over hun verkiezingsprogramma's, stemgedrag en plannen voor Nederland.

Vanavond: D66. Wat heeft de partij bereikt en waar staat de partij nu? Lijsttrekker Rob Jetten is te gast.

Binnen het kabinet worden "stevige gesprekken" gevoerd over de stikstofplannen van BBB-minister Femke Wiersma. Dat zegt BBB-leider Caroline van der Plas in Nieuwsuur. Volgens bronnen binnen het kabinet heeft de BBB een kleine bom onder het al dubbel-demissionaire kabinet gelegd met een tweet van vorige week, maar Van der Plas benadrukt dat ze niet uit het kabinet zal stappen.

De BBB zette vorige week de verhoudingen in het kabinet op scherp met een tweet over het versoepelen van de stikstofregels. Van der Plas geeft toe dat de tweet anders kan zijn overgekomen dan bedoeld, maar zegt dat de verhoudingen in het kabinet "op zich prima" zijn.

Nieuwsuur hoorde gisteren van bronnen rondom coalitiepartner VVD juist dat de BBB "op ramkoers" is. De BBB zou de stikstofversoepeling koste wat kost willen doordrukken voor de verkiezingen, ook al is er geen overeenstemming met de VVD.

Waar gaat het over?

De versoepeling die de BBB voor ogen heeft gaat over de zogenoemde rekenkundige ondergrens van stikstofneerslag. Die zou wat de BBB betreft naar 1 mol (14 gram) stikstof per hectare moeten. Dat is 200 keer hoger dan de huidige ondergrens van 0,005 mol.

Door die ondergrens te verhogen zouden bedrijven die maar een kleine hoeveelheid extra stikstof op de natuur laten neerkomen geen vergunning nodig hebben voor nieuwe activiteiten, zoals bedrijfsuitbreiding. "Daarmee komt de woningbouw los, kunnen er wegen worden aangelegd én zijn de PAS-melders geholpen", schreef de partij vorige week donderdag op Twitter.

Maar volgens de BBB trappen VVD-ministers op de rem. De tweet wordt afgesloten met de zin: "Wij dulden geen tegenwerking meer."

"Wij stappen niet uit het kabinet", zegt Van der Plas desgevraagd in Nieuwsuur. Of de BBB vrijdag tijdens de ministerraad een ultimatum zal stellen aan de VVD over deze kwestie, wil de partijleider niet zeggen. Wel zegt ze dat er binnen het kabinet "stevig wordt gesproken" over dit onderwerp. "Maar we gaan ervan uit dat die ondergrens op heel korte termijn kan worden ingevoerd."

Ze voegt toe dat de rekenkundige ondergrens "juridisch houdbaar" moet zijn, maar juist vanuit juridische hoek is veel kritiek op het plan. Juristen, de landsadvocaat, maar ook de Raad van State, provincies en gemeenten waarschuwen dat bedrijven die een vergunning krijgen op basis van dit plan alsnog in de problemen kunnen komen als niet tegelijkertijd iets wordt gedaan aan de stikstofuitstoot.

Politieke tegenstanders verwijten de BBB de maatregel nog snel voor de verkiezingen te willen doorvoeren. Van der Plas zegt hierop dat ze de versoepeling het liefst gisteren of vorig jaar al had ingevoerd. "Wat wij willen is dat Nederland van het slot gaat."

Rechtsere koers

Van der Plas ging bij Nieuwsuur ook in op de vermeende rechtsere koers die de partij is gaan varen sinds de vorige Tweede Kamerverkiezingen in 2023. De partij profileert zich veel meer dan toen op het onderwerp migratie. In tegenstelling tot 2023 staan in het huidige verkiezingsprogramma termen als "oplossingen voor massa-immigratie", "stop op nieuwe islamitische scholen" en een "verbod op versterkte gebedsoproepen".

Deze verschuiving is ook terug te zien in het stemgedrag van de BBB bij moties. Waar de partij in 2021 nog bij 60 procent van de moties hetzelfde stemde als GroenLinks-PvdA en 40 procent hetzelfde als de PVV, was dat dit jaar respectievelijk 25 en 80 procent.

'Asiel groot thema'

In eerdere media-optredens ontkende Van der Plas deze verschuiving nog. "Ik zie dat helemaal niet zo", zei ze vorige week tegen het AD. Nu kijkt ze daar anders tegenaan. Over de stemmingen zegt ze: "In die eerste periode zat ik in de oppositie, dan is het makkelijker om mee te stemmen met sommige moties. Het afgelopen jaar zat ik in de coalitie waar ook de PVV in zat en waarin asiel een groot thema was."

De rechtsere koers in het nieuwe verkiezingsprogramma wijt ze aan het hoofdlijnenakkoord waarin asiel en migratie een groot thema was. "En het vorige kabinet is erop gevallen, dus toen was het ook al een groot issue."

Ook op het thema landbouw lijkt het partijprogramma van de BBB veel op dat van de PVV. Waarom kiezers toch op de BBB moeten stemmen en niet op de PVV, volgens Van der Plas? "Mensen zeggen vaak: Wilders zegt wat wij denken. Dan is ons antwoord: wil je iemand die zegt wat-ie denkt, of iemand die wat uitvoert?"

Kijk hier het hele gesprek met Caroline van der Plas:

Geert Wilders (PVV) gaat weer campagne voeren. Dat laat hij na een kleine week afwezigheid in een lang bericht op X weten. Hij deed sinds vrijdag niet meer mee, omdat hij zich niet veilig voelde.

De PVV-leider legde zijn campagne stil, nadat hij gehoord had dat hij mogelijk doelwit was geweest van een Belgische terreurcel, die een dag eerder was opgerold.

Vijf dagen later laat hij op X weten dat hij "deze maand precies 21 jaar" beveiliging heeft en niet meer thuis woont, maar in een safehouse. "Ik ken na al die jaren het gevoel van persoonlijke vrijheid niet meer. De impact van dat alles op jezelf en je gezin is vaak moeilijk uit te leggen aan mensen die het niet zelf hebben meegemaakt."

Maar hij voelt in campagnetijd "een grote verantwoordelijkheid voor Nederland en alle PVV-kiezers", schrijft hij en zal dus weer aan verkiezingsactiviteiten meedoen.

Wilders zegde het NOS Radiodebat op het laatste moment af en was ook afwezig bij het RTL-debat van afgelopen zondag, hoewel er was voorgesteld om een extra beveiligde locatie te zoeken.

Andere partijen spraken hun medeleven uit met Wilders, maar lieten ook weten dat ze het jammer vonden dat ze niet met de grootste partij in debat konden.

VVD-leider Dilan Yeşilgöz zei zondag bij RTL: "Ik wil u en uw redactie danken voor alle moeite die u heeft gedaan samen met politie en de NCTV om toch tot iets te kunnen komen waar het wel had gekund." De NCTV is de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid.

Vrijdag is Wilders te gast bij Vandaag Inside. En hij doet onder meer ook mee aan de traditionele lijsttrekkers-uitzending van het NOS Jeugdjournaal op zondag 26 oktober en het NOS slotdebat op dinsdag 28 oktober.

In aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen interviewt Nieuwsuur de lijsttrekkers van acht politieke partijen. In deze speciale verkiezingsuitzendingen voelen we de lijsttrekkers aan de tand over hun verkiezingsprogramma's, stemgedrag en plannen voor Nederland.

Vanavond: de BBB. Wat heeft de partij bereikt en waar staat de partij nu? Lijsttrekker Caroline van der Plas is te gast.

Plannen in het verkiezingsprogramma van JA21 komen niet overeen met plannen die de partij inleverde bij het Centraal Planbureau (CPB) om te laten doorrekenen. In Nieuwsuur weerlegt lijsttrekker Joost Eerdmans de verschillen niet.

"De doorrekening is een project apart", zegt Eerdmans. "Je wordt echt geacht om cijfers aan te leveren. Ik ben het er ook niet altijd mee eens. En ik ben niet eens de financieel woordvoerder. Dat is onze Michiel Hoogeveen." Hoogeveen is nummer vier op de kandidatenlijst van JA21.

De partij schrijft bijvoorbeeld in het verkiezingsprogramma dat de vliegbelasting moet worden afgeschaft. Die belasting bedraagt nu zo'n 30 euro per vliegticket. Maar tegen het CPB zegt JA21 de belasting te behouden en alleen een geplande verhoging terug te draaien.

Een ander voorbeeld: voor ondernemers belooft JA21 in het partijprogramma één tarief voor de winstbelasting van 20 procent. Bij het CPB leverde de partij echter een tarief van 22 procent in. Dat kost het bedrijfsleven al snel vele miljarden aan extra lasten.

'Mensen kunnen prima vergelijken'

Maatregelen die de overheid veel geld kosten, heeft JA21 dus niet (volledig) laten doorrekenen. Voor wonen en infrastructuur reserveert de partij in het partijprogramma ruim 12 miljard euro. Daar blijft in de doorrekening 500 miljoen euro van over voor infrastructuur. In de doorrekening schaft de partij de publieke omroep volledig af, volgens het partijprogramma blijven twee netten bestaan.

Doordat bepaalde plannen niet in het partijprogramma, niet op de JA21-website en niet in de Stemwijzer staan, is voor kiezers niet te bepalen wat de partij wil en hoeveel het begrotingstekort af- of toeneemt bij JA21. Eerdmans weerspreekt dat. "Mensen weten wat de keuzes zijn en mensen kunnen het ook prima vergelijken met ons verkiezingsprogramma."

Hoe kunnen deze verschillen ontstaan?

De verschillen zijn mogelijk doordat partijen zelf maatregelen aanleveren bij het CPB. Doorgaans wordt gesteld dat het CPB "de verkiezingsprogramma's doorrekent", maar dat klopt dus niet. De rekenmeesters van het CPB kijken niet of de aangeleverde plannen overeenkomen met de verkiezingsprogramma's.

Partijen krijgen twee keer de kans om hun aangeleverde maatregelen aan te passen, naar aanleiding van eerste berekeningen door het CPB. Als bijvoorbeeld blijkt dat het overheidstekort veel te hoog uitkomt, kunnen partijen besluiten de belastingen te verhogen of te snijden in de uitgaven, om zo aan de begrotingsregels te blijven voldoen. Wat JA21 precies heeft aangepast, is geheim.

De partij heeft een versnelde verhoging van de AOW-leeftijd laten doorrekenen bij het CPB. In 2060 zou de pensioenleeftijd 1,5 jaar hoger liggen. Dit staat echter niet in het partijprogramma.

Omgekeerd komt ook voor: maatregelen die in de CPB-doorrekening juist duurder zijn. Zo valt bij de doorrekening te lezen dat JA21 de dividendbelasting afschaft. Dat kost de schatkist jaarlijks 3,6 miljard euro, maar is niet terug te vinden in het verkiezingsprogramma.

Duidelijker is de partij over haar plannen voor energie. JA21 wil weer naar gas boren in Groningen "zodra de herstel- en versterkingsoperatie is afgerond". Dat is op z'n vroegst in 2034. En als er weer geboord wordt, zal op den duur nieuwe schade ontstaan. Eerdmans pleit ervoor te onderzoeken of de Groningse bodem stabiel kan worden gemaakt. "Er zijn gebieden op de wereld waar heel veel mensen wonen met grote aardbevingen onder de grond."

Kernenergie

JA21 wil flink investeren in kernenergie. Over 25 jaar wil de partij 20 gigawatt aan kerncentrales hebben, wat neerkomt op veertien tot twintig reactoren. "Wij geloven niet zo in wind en zon. Het waait niet altijd. Kerncentrales staan altijd aan."

Twintig reactoren zouden tegen de 200 miljard euro kosten. In de praktijk duurt de bouw vaak een stuk langer dan gepland, waardoor de kosten verder oplopen. In het partijprogramma reserveert JA21 voor volgend jaar 800 miljoen euro voor kernenergie.

Kijk hier het hele gesprek met Joost Eerdmans, waarin hij onder meer uitlegt waarom z'n gedroomde coalitie met PVV, VVD en CDA is:

Vertegenwoordigers van Facebook, TikTok, X en Google willen niet naar de Tweede Kamer komen om daar uitleg te geven over hun activiteiten in verkiezingstijd. Een uitnodiging daarvoor is door de bedrijven afgeslagen of niet beantwoord.

De fracties van onder andere GL-PvdA, PVV, NSC, D66, BBB en Volt wilden nog deze week met de bedrijven in gesprek over "algoritmen en inmenging" tijdens de verkiezingscampagne. De partijen willen weten in hoeverre de Nederlandse kiezers op een ongeoorloofde manier worden beïnvloed, en wat deze platforms daar aan doen.

"Overal zie je in Europa dat verkiezingen onder druk staan", zegt GL-PvdA-Kamerlid Kathmann. Zij haalt het voorbeeld aan van de presidentsverkiezingen in Roemenië, waar volgens de Roemeense autoriteiten sprake was van beïnvloeding. "Wij willen weten wat de techbedrijven kunnen doen zodat het hier niet misgaat."

Ook BBB wilde het gesprek, met nog een paar weken te gaan tot de verkiezingen op 29 oktober. "Alle informatie die op mensen afkomt heeft natuurlijk invloed, de traditionele kanalen ook. Maar die algoritmes proberen mensen in een fuik te brengen."

Verdienen heel veel geld

De techbedrijven hebben er kennelijk niet veel belang bij om in de Kamer langs te komen, want ze verdienen heel veel geld met dit soort boodschappen, concludeert Kamerlid Van der Werf (D66). "Maar wij willen onze democratie schoon houden."

Volt-Kamerlid Koekkoek vindt het moeilijk te begrijpen dat de bedrijven niet willen komen of zeggen dat ze geen tijd hebben. "Het zijn grote multinationals waar heel veel mensen werken, en het gaat over onze democratie. Wij vragen dit niet zomaar."

Uit de uitnodiging aan de techbedrijven blijkt dat de Kamerleden zich zorgen maken na "mogelijke manipulatie van de Roemeense verkiezingen" en rapporten van de NCTV en AIVD dat "radicalisering in alle vormen" online wordt aangewakkerd, mogelijk door de werking van "aanbevelingsalgoritmen".

Die algoritmen spelen een grote rol. Die bepalen - mede gebaseerd op de interesse van de kiezer, maar ook op wat op dat moment populair is - wat iemand ziet. Je bepaalt het dus niet helemaal zelf, al lijkt dat soms zo.

Kort dag

Tiktok en X reageerden tot nog toe niet, ook niet op verzoeken van de NOS. Google laat de Kamer weten dat de uitnodiging "pas deze week" binnenkwam en dat het "te kort dag" is om dit in de agenda op te nemen.

Het was inderdaad kort dag, erkent initiatiefnemer Kathmann: "Maar je wordt uitgenodigd voor een gesprek over de veiligheid van onze verkiezingen. Het zijn allemaal bedrijven met meer dan 10.000 medewerkers; ik lees het zo dat je dan te belazerd bent om te komen."

Ook Vermeer kan niet plaatsen dat de bedrijven geen afgevaardigde willen sturen. "Een gemiste kans, want ze klagen soms ook dat ze moeite hebben om in contact te komen met Kamerleden. Ik kan niet in hun agenda kijken, maar is er iets belangrijkers dan met Nederlandse volksvertegenwoordigers in gesprek gaan?"

Telefoon opnemen

Koekkoek zegt dat het ook geen verrassing kan zijn voor de bedrijven dat de Kamer zich hier zorgen over maakt. "We zijn hier al jaren mee bezig", zegt zij. "Maar het feit dat we dit gesprek hebben geprobeerd, leidt misschien toch ook wel weer tot bewustwording over hoe het werkt."

Voor jonge kiezers die hun informatie vooral van sociale media halen heeft zij een eenvoudig advies. "Vraag je altijd af 'waarom zie ik dit en wie zit hierachter? 'En als je denkt 'hé dit is raar': check je feiten."

Kathmann: "En ik hoop wel dat ze de telefoon opnemen als premier Schoof belt dat er iets niet in de haak is."

Regels voor 'bigtech'

In Nederland bewaakt, voor zover dat gaat, de Autoriteit Consument en Markt (ACM) de aanbieders van sociale media. In juli heeft de ACM nog twaalf grote online platforms, zoals Facebook, TikTok en X geïnformeerd over de aankomende Tweede Kamerverkiezingen en ze gewezen op hun verantwoordelijkheden.

Ze moeten "een betrouwbaar online publiek debat in verkiezingstijd in Nederland" garanderen en mogen niet zomaar accounts blokkeren of inhoud verwijderen zonder duidelijke onderbouwing. Illegale haatzaaiende content, "malafide buitenlandse inmenging" en desinformatie rond de verkiezingen moeten ze verwijderen.

In de EU moet de Digital Services Act consumenten beschermen en de macht van internetgiganten als Google en Meta inperken. Bijvoorbeeld door transparanter te zijn over hun algoritmes en een verbod op gerichte advertenties op basis van religie of politieke opvattingen.

Ongeveer twee derde van de VVD- en GroenLinks-PvdA-stemmers is niet van plan om bij de aankomende verkiezingen op de lijsttrekker van die partij te stemmen. Dat blijkt uit onderzoek van Ipsos I&O in opdracht van Nieuwsuur.

Slechts 36 procent van de kiezers die de VVD als voorkeurspartij hebben, zegt op partijleider Dilan Yesilgöz te zullen stemmen. Tijdens de vorige Tweede Kamerverkiezingen stemde nog 85 procent op de toen kersverse partijleider.

De populariteit van GroenLinks-PvdA-leider Frans Timmermans was bij de vorige verkiezingen al niet heel groot. Minder dan de helft (46 procent) stemde toen op hem. Bij die partij stemt altijd een kleiner deel op de lijsttrekker, maar uit het Ipsos-onderzoek blijkt dat het nu is gedaald tot 32 procent.

De populariteit van lijsttrekkers bij kiezers van hun eigen partij:

Binnen de VVD-achterban klinkt al langer kritiek op het leiderschap van Yesilgöz. Leden hekelen onder andere haar - in hun ogen - populistische stijl. Politiek duider Arjan Noorlander: "Dat Yesilgöz niet populair is, weten ze bij de VVD maar al te goed. De laatste tijd treden steeds vaker andere VVD-politici naar voren, bijvoorbeeld door aan te schuiven in talkshows."

De relatief lage populariteit van Timmermans is volgens Noorlander onder andere te wijten aan de fusie tussen GroenLinks en PvdA: "Veel kiezers zien Timmermans als een soort overblijfsel van die partijfusie, maar hebben behoefte aan een fris nieuw gezicht. Dat komt misschien bij de volgende verkiezingen, maar voor nu moeten ze het doen met Timmermans."

PVV en CDA

De partijleiders van de andere twee grote partijen in de peilingen, de PVV en het CDA, zijn juist zeer populair. Van de PVV-stemmers zegt 86 procent op Geert Wilders te stemmen en 79 procent van de CDA'ers kiest voor Henri Bontenbal. Bij beide partijen komt dat overeen met het aantal kiezers dat vorige keer op de partijleider stemde.

Noorlander: "De populariteit van de partijleiders is ook terug te zien op de verkiezingsposters. Wilders en Bontenbal staan prominent op de posters van hun partijen, terwijl Yesilgöz en Timmermans er niet op staan. Bij zowel de VVD als GroenLinks-PvdA redeneren ze: de partij is aantrekkelijker dan de leider. Vooral bij de VVD valt dat op, want tijdens de vorige verkiezingscampagne prijkte haar afbeelding nog prominent op VVD-billboards."

De verkiezingsposters van de grootste partijen dit jaar, en een VVD-billboard in 2023:

Hoe erg is het als andere kandidaten dan de lijsttrekker veel stemmen krijgen? Een stem op de partij is toch het belangrijkste? Toch kan het ook gedoe opleveren. Tijdens de Tweede Kamerverkiezingen van 2006 haalde Rita Verdonk, de nummer 2 op de VVD-lijst, meer stemmen dan toenmalig partijleider Mark Rutte. Op haar verzoek werd daarna een commissie aangesteld om uit te zoeken wat voor consequenties dit zou moeten hebben. Uiteindelijk leidde het tot haar vertrek bij de VVD.

Noorlander noemt het onwaarschijnlijk dat dit Yesilgöz zal gebeuren. "Er is niet één kandidaat op de VVD-lijst dusdanig populair dat die Yesilgöz zou kunnen voorbijstreven. De vraag is wel of haar positie houdbaar is als de partij veel zetels verliest."

Stemmen op een vrouw

Er zijn ook andere redenen waarom kiezers niet op de lijsttrekker van hun partij stemmen. Zo stemmen sommige kiezers bewust op een kandidaat die strijdt voor een bepaald thema, of op een vrouw die lager op de lijst staat, met als doel meer vrouwen in de Kamer te krijgen. Toch is dit volgens Noorlander niet een volledige verklaring voor het lage populariteitscijfer van bijvoorbeeld Timmermans. "Bij andere lijsttrekkers zie je dit effect niet. Veel kiezers stemmen pas op een lagere kandidaat als ze geen fan zijn van de lijsttrekker."

Ipsos I&O vroeg de achterban ook naar het waarderingscijfer voor de lijsttrekkers. Timmermans kreeg van zijn achterban een 7,8 en Yesilgöz een 6,5. Wilders en Bontenbal eindigen respectievelijk met een 8,7 en 8,4.

Verkiezingsuitzendingen Nieuwsuur

In aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen ontvangt Nieuwsuur de lijsttrekkers van de grootste politieke partijen. Vanavond trappen we af met JA21-leider Joost Eerdmans. Om 21.30 uur te zien op NPO2 of via de livestream: https://nos.nl/livestream/2585417-joost-eerdmans-ja21-bij-nieuwsuur

De laatste jaren neemt het vertrouwen in de politiek af en het aantal dagen dat er in Den Haag wordt geformeerd alleen maar toe. Is ons politieke systeem stuk? We bespreken het met deskundigen, lijsttrekkers en onze politiek duider Arjan Noorlander:

Defensie is nalatig geweest rond het dodelijke mortierongeluk in Mali in 2016. Dat concludeert een onafhankelijke commissie die onderzoek deed naar het ongeluk. Tijdens een oefening in Mali kwamen twee Nederlandse militairen om het leven toen een granaat voortijdig explodeerde. Een derde militair raakte zwaargewond.

Volgens de commissie hield Defensie zich jarenlang niet aan de geldende normen. Defensie wist dat de munitie niet deugde en dat regels rond de veiligheid niet werden gevolgd. In drie gevallen was sprake van verwijtbaar handelen.

Ook was er volgens de commissie te weinig aandacht voor de nabestaanden.

Leren

Demissionair minister Brekelmans spreekt van "pijnlijke conclusies". Volgens hem voelde Defensie de druk om ondanks bezuinigingen en reorganisaties toch goed inzetbaar te blijven. "Defensie wil daarvan leren. Er zijn inmiddels extra mensen aangenomen, de veiligheid is verbeterd en er is een onafhankelijk toezichthouder aangesteld. Maar het werk is nog zeker niet klaar."

De nabestaanden zijn blij dat "eindelijk de waarheid boven tafel is gekomen", zei Jennifer Schouten tijdens de presentatie van het rapport. Zij is de weduwe van een van de twee omgekomen militairen. Ze heeft net als de commissie kritiek op het ministerie. "Nabestaanden voelden zich vaak niet serieus genomen."

Eerdere onderzoeken

Naar het ongeluk zijn al eerder onderzoeken ingesteld, niet alleen door Defensie zelf, maar ook door de Onderzoeksraad voor Veiligheid (OVV). Uit dat onderzoek, dat verscheen in 2017, kwam al naar voren dat er ernstige tekortkomingen waren in de zorg voor de veiligheid van de militairen in Mali.

Na het verschijnen van het rapport van de OVV stapte minister Hennis van Defensie op, samen met de Commandant der Strijdkrachten, Tom Middendorp.

In aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen interviewt Nieuwsuur de lijsttrekkers van acht politieke partijen. In deze speciale verkiezingsuitzendingen voelen we de lijsttrekkers aan de tand over hun verkiezingsprogramma's, stemgedrag en plannen voor Nederland.

Vanavond trappen we af met JA21: wat heeft de partij bereikt en waar staat de partij nu? Lijsttrekker Joost Eerdmans is te gast.

Televisiedebatten, gesprekken op de radio en interviews in kranten en tijdschriften maken al jaren onderdeel uit van de verkiezingscampagne van politici. Aan dat rijtje media waar kandidaten te zien en te horen zijn is inmiddels een nieuw medium toegevoegd: de podcast.

Net als in de Verenigde Staten - waar de laatste presidentsverkiezingen werden geduid als 'de podcastverkiezingen' - is de podcast ook in Nederland een belangrijk platform geworden voor politici om zich te profileren, zegt Sanne Kruikemeier. De Wageningse hoogleraar onderzoekt wat de gevolgen zijn van digitalisering voor de samenleving en democratie.

Politieke partijen willen zoveel mogelijk mensen bereiken en kijken naar waar kiezers zitten, en proberen daarop in te spelen, legt ze uit. Dat is volgens haar helemaal zo nu partijen minder mogelijkheden hebben om op sociale media te adverteren. Ze kijken daarbij ook naar specifieke doelgroepen, en gaan in gesprek in een podcast waar hun (potentiële) stemmers naar luisteren.

Uur over de inhoud

Dat de podcast een populair platform voor politici is, is niet verrassend, zeggen Klaas Dijkhoff, voorheen VVD-fractievoorzitter, staatssecretaris en minister, en Gert-Jan Segers, oud-voorman van de ChristenUnie. De twee hebben sinds 2023 de wekelijkse podcast Dijkhoff & Segers, waar ze de politieke actualiteit bespreken.

"Het is voor een lijsttrekker best aantrekkelijk om een uur lang zijn verhaal te mogen doen", zegt Segers. "Je krijgt in een podcast meer gelegenheid voor de inhoud, en je zit bij een heel geïnteresseerde doelgroep, die doorgaans iedere week weer inschakelt." Dat is anders dan bijvoorbeeld bij een talkshow, waar kandidaten vaak maar kort de tijd hebben, en alles geregisseerd is.

Dat beeld herkent journalist en ondernemer Sander Schimmelpenninck. "Talkshows zijn een soort mijnenveld, waar je bijna nooit zonder schade uitkomt. Bij podcasts is dat anders, omdat je dingen kan nuanceren, en meer de inhoud kan bespreken." Hij maakt sinds 2019 samen met zanger Jaap Reesema de Zelfspodcast, waar tijdens deze campagneperiode ook politici te gast zijn.

'Transparanter'

Volgens Dijkhoff is een podcast "veel transparanter" dan een geschreven interview. "Toen ik zelf als politicus werd geïnterviewd wist ik niet wat daar in het uiteindelijke artikel van overbleef. Journalisten kozen er dan bijvoorbeeld voor om uit te lichten dat ik ergens kribbig op reageerde of dat ik enthousiast was over iets."

"Bij een podcast is dat anders: daar is het hele interview, soms zelfs met beeld, voor iedereen toegankelijk, en kan een luisteraar zelf een oordeel vellen over het gesprek." Bij een podcast kan je niet zeggen dat iets anders is opgeschreven of gemonteerd, zegt Dijkhoff. "Als de podcast niet goed gaat, dan heb je het in ieder geval zelf gedaan."

Volgens politiek eindredacteur Maike van Leeuwen, ook betrokken bij de podcast van Dijkhoff en Segers, is er in Nederland wel een ander podcastlandschap dan in de Verenigde Staten. Daar is het zo dat er twee kampen zijn, zegt ze, waarin de luisteraar vooral wordt bevestigd in wat die al vindt. "Maar hier is het pluriformer. Politici zijn dan ook meermaals in verschillende podcasts te horen, en iedere keer met een andere insteek."

Volgens de oud-politici is de podcast geen vervanging van een ander medium, maar vooral een extra plek waar partijen hun verhaal kunnen doen. "Het is een ander publiek, een andere benadering. Maar je ziet dat mensen ontzettend veel interesse in politiek hebben, en bereid zijn daar vele uren naar te luisteren", stelt Segers.

"Het is echt wel tijdrovend", vult Van Leeuwen aan. "Maar politici zitten liever bij een podcast dan dat ze een TikTokfilmpje opnemen."

Dat geldt ook voor de politici die deze campagneperiode te gast zijn in de Zelfspodcast. Aanvankelijk twijfelden de podcastmakers of ze dit wel moesten doen. "Maar aan de andere kant zou ik niet weten wanneer ik anders een gesprek zou hebben met een lijsttrekker", zegt Schimmelpenninck.

Zwevende kiezers

Het uitnodigen van politici voor een gesprek was een idee van hun redacteur Jette van Wijngaarden. "Ondanks dat het geen politieke podcast is, bespreken we wel iedere week het nieuws. Daarom was het een klein bruggetje naar deze gesprekken." Overigens zaten niet alle partijen op de uitnodiging te wachten; onder meer PVV en BBB schuiven niet aan.

Schimmelpenninck denkt dat veel van hun luisteraars nog zwevende kiezers zijn, en dat de gesprekken daarom interessant zijn voor zowel het publiek als de politieke partijen. "Omdat veel van onze luisteraars twijfelen tussen de partijen die wij te gast hebben, valt er echt wat te halen voor ze", besluit hij.

De Stemming van Vullings en De Rooy

In de podcast 'De Stemming van Vullings en De Rooy' nemen politiek journalisten Joost Vullings (EenVandaag, AVROTROS) en Marleen de Rooy (NOS) elke vrijdag de Haagse week door, met scherpe analyses, geruchten en voorspellingen. Beluister die hier.

Net als twee jaar geleden is asielmigratie een van de meest besproken thema's in aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen. Maar daarnaast groeit in Den Haag het besef dat er meer grip moet komen op die andere, veel grotere groep: arbeidsmigranten. Uitbuiting, overlast, dakloosheid: de problemen met arbeidsmigranten nemen toe. Wat zijn volgens experts de opties voor een nieuw kabinet?

Eerst de cijfers. Al jaren komt de overgrote meerderheid van de immigranten naar ons land om hier te werken, arbeidsmigranten dus. In 2023 - het meest recente jaar met complete cijfers - kwamen bijna 100.000 arbeidsmigranten naar Nederland, inclusief gezinshereniging. In hetzelfde jaar kwamen ruim 36.000 asielmigranten, inclusief hun gezinsleden, naar Nederland.

EU-uitbreiding

Een belangrijk omslagpunt in de toename van arbeidsmigratie in Nederland was de uitbreiding van de Europese Unie in 2004, toen veel Midden- en Oost-Europese landen erbij kwamen. Inwoners van die landen kregen daardoor het recht om te wonen en werken in andere EU-lidstaten. In de eerste jaren waren dat vooral Polen. Toen in 2007 ook Bulgarije en Roemenië EU-lid werden, kwamen ook veel mensen uit die landen naar West-Europa.

Asielmigratie speelt al jaren een grote rol in het politieke debat. Het huidige kabinet streefde naar "het strengste asielbeleid ooit". Arbeidsmigratie kreeg veel minder aandacht. Vorige week zei de Sociaal Economische Raad (SER) dat de overheid zich actiever moet bezighouden met arbeidsmigratie.

Veel politieke partijen zien dit inmiddels ook. Waar in de verkiezingsprogramma's van de grootste partijen in 2017 het woord arbeidsmigratie nauwelijks viel, wijden nu bijna alle partijen er een apart hoofdstuk aan. Van de grootste partijen noemt alleen de PVV arbeidsmigratie niet in het verkiezingsprogramma.

Politiek duider Arjan Noorlander:

"De migratie-aanpak is al tientallen jaren hét hete hangijzer in de Haagse politiek. Asielmigratie roept de meeste emotie op terwijl arbeidsmigratie een veel grotere omvang heeft.

Je ziet wel steeds meer partijen ook arbeidsmigratie als specifiek probleem benoemen, simpelweg omdat de overlast is toegenomen. Maar zeker rechtse partijen doen dit, in vergelijking met asielmigratie, veel voorzichtiger, omdat bedrijven en de economie die mensen ook nodig hebben."

Volgens hoogleraar migratierecht Tesseltje de Lange is er in de afgelopen twintig jaar, sinds het aantal EU-arbeidsmigranten sterk toenam, nauwelijks beleid gevoerd om hier grip op te krijgen. "Zo ontstond er een wildgroei aan uitzendbureaus die een verdienmodel zagen in migranten uit Midden- en Oost-Europa. Maar controle was er niet."

In de afgelopen jaren zijn er meerdere rapporten verschenen over hoe sturing te geven aan arbeidsmigratie. Een terugkerend advies: Nederland moet minder inzetten op arbeidsmigranten in laagbetaalde sectoren - denk aan de vleesverwerkingsindustrie, distributiecentra en de glastuinbouw - en meer op de gezondheidssector, tech en de energietransitie. Deze rapporten wijzen ook op de misstanden rondom arbeidsmigranten in laagbetaalde banen, zoals uitbuiting en schrijnende woonsituaties.

Arbeidsmigranten zorgen op veel plekken in Nederland ook voor overlast, zoals in Roosendaal. Bewoners vinden dat niet de schuld van de migranten zelf:

Het merendeel van de laagbetaalde arbeiders komt uit EU-landen. Vanwege het vrij verkeer van personen kun je daar met direct beleid eigenlijk niets tegen doen, zegt hoogleraar economie Olaf Van Vliet. "Met indirect beleid kan dat wel." Als voorbeeld noemt hij een hogere CO2-heffing in de glastuinbouw. "Dat verhoogt de kosten voor bedrijven, waardoor er minder geld is om nieuwe mensen aan te nemen."

Een andere mogelijkheid is innovatie, zegt hoogleraar De Lange. "Je kunt bedrijven bijvoorbeeld subsidie geven voor robotisering, waardoor minder arbeidskrachten nodig zijn. Want juist omdat er goedkope arbeiders zijn, worden bedrijven nu niet gestimuleerd om te innoveren."

Zo zijn er nog veel andere knoppen waar een nieuw kabinet aan kan draaien. Welke knoppen dat moeten worden, is volgens Van Vliet vooral een politieke keuze, niet zozeer een economische. "Ga je inzetten op de chipindustrie, de tuinbouwsector, de vleesindustrie? Een partij als de BBB zal een andere keuze maken dan bijvoorbeeld GroenLinks-PvdA."

Daarbij moeten partijen zich afvragen wat ze belangrijker vinden, zegt de econoom. "Enerzijds dragen die sectoren bij aan de economie, anderzijds leidt het tot druk op de woningmarkt en stikstofruimte. De politiek moet de afweging maken wat zwaarder weegt."

Onderwijsbezuinigingen

Van Vliet wijst ook op een ander punt: bezuinigingen in het onderwijs. Want hoewel alle rapporten adviseren een kenniseconomie na te streven, staan die bezuinigingen daar haaks op. "De politieke conclusie is vaak: we willen meer mensen voor hoogwaardige banen. Als je dat wilt, moet je niet zorgen dat je kampioen bent in die laagbetaalde sectoren, maar investeren in opleidingen die nodig zijn voor hoogproductieve banen."

Hoogleraar De Lange noemt daarnaast het onbenut potentieel van asielzoekers. "Zij mochten lang nauwelijks werken. Nu mag dat wel, maar het is administratief belastend voor werkgevers. En voor vluchtelingen blijft het moeilijk om op hun kennisniveau aan een baan te komen."

Tot slot benadrukt econoom Van Vliet dat het te kort door de bocht is om immigratie de schuld te geven van problemen als de vastgelopen woningmarkt. "Ja, meer immigranten zorgen voor meer vraag, maar ook zonder immigratie zouden we een flink vraagstuk hebben op de woningmarkt."

PVV-leider Geert Wilders heeft zijn campagne in de aanloop naar de verkiezingen op 29 oktober stilgelegd, in verband met een dreiging. Volgens Belgische media was hij een van de mogelijke doelwitten van een Belgische terreurcel, die ook een aanslag wilde plegen op de Belgische premier Bart De Wever. Dit is wat we nu weten.

Wat weten we over de verdachten? Wat weten we nu over de dreiging? Politiek verslaggever Jorn Jonker:

"De worsteling bij andere partijen wordt alleen maar erger nu het er sterk op lijkt dat Wilders ook bij het RTL-debat niet mee gaat doen. Ze vinden deze dreiging allemaal verschrikkelijk voor hem, maar ze vinden de gevolgen ook verschrikkelijk voor het democratische proces. Bij verkiezingen hoort dat lijsttrekkers elkaar kritisch kunnen bevragen en dat journalisten dat ook kunnen bij partijleiders. Dat is momenteel onmogelijk bij Wilders, terwijl het vlak voor de verkiezingen is en bijvoorbeeld de online campagne richting de eigen potentiële achterban wel doorgaat. En Wilders haalde zelf eerder ook aan dat hij op tv veel wordt genoemd zonder dat hij hoeft te verschijnen. Kortom: het campagnevoeren gaat door, maar dan zonder kritische confrontatie.

Het ongemak bij andere partijen is er des te meer omdat meerdere politici zich afvragen of hij niet sneller dan anders deze dreiging een reden laat zijn om optredens af te zeggen om zo kritische vragen te ontlopen. Hij leeft immers al lang met verschrikkelijke dreiging en de locaties voor de debatten zijn zwaar beveiligd. Denkt Wilders wellicht dat als je er zo goed voorstaat in de peilingen je alleen maar kan verliezen met zulke optredens, vragen ze zich af.

Dat klinkt achter de schermen. Tegelijkertijd is er ook telkens 'de bijsluiter' te horen dat, ook al zegt de NCTV dat er geen 'restdreiging' meer is vanuit de aangehouden verdachten, ze het kunnen begrijpen dat je van het nieuws over zo'n mogelijke terreurcel van slag bent en het moeilijk kan zijn om op een campagne te focussen."

Hoe wordt er op gereageerd? Wat zijn de gevolgen voor de campagne?

Wie deze week door zijn tijdlijn op Instagram of Facebook scrolt, zal waarschijnlijk geen politieke advertenties meer tegenkomen. Die zijn sinds maandag verboden. Maar in de laatste week dat het wel nog mocht gaven politieke partijen gezamenlijk meer dan 120.000 euro uit, zag de NOS.

Het verbod werd door moederbedrijf Meta ingevoerd in lijn met nieuwe Europese regelgeving die vrijdag inging.

Vooral GroenLinks-PvdA en de Partij voor de Dieren trokken vlak voor de deadline nog hun portemonnee. Zij betaalden respectievelijk 36.000 en 25.000 euro voor politieke reclame. "Dit was de laatste week dat het nog kon, dus daar hebben we gebruik van gemaakt", zegt een woordvoerder van GroenLinks-PvdA.

In de gehele laatste maand voor het verbod steekt Forum voor Democratie er met kop en schouders bovenuit. De partij betaalde in totaal ruim 80.000 euro voor advertenties, gevolgd door D66 met meer dan 60.000 euro. GroenLinks-PvdA, Partij voor de Dieren en de SP volgden met zo'n 35.000 euro per partij.

De ene partij besteedt veel minder aan politieke advertenties op Instagram en Facebook dan andere:

Opvallend is dat de PVV sinds de val van het kabinet in juni nauwelijks iets uitgaf aan advertenties. Lijsttrekker Geert Wilders promootte één keer, voor nog geen 200 euro, zijn komst naar een demonstratie tegen een azc in Helmond. Hij heeft bij elkaar opgeteld ruim 900.000 volgers op Facebook en Instagram en heeft daardoor sowieso een groter bereik.

Micro-targeting

Politieke partijen proberen via advertenties groepen te bereiken waarvan ze denken dat er stemmen te halen vallen. Daarbij wordt privacygevoelige informatie gebruikt. Dat heet micro-targeting en is omstreden, omdat je kiezers zo onbewust kan beïnvloeden. Mede om die reden zijn in de laatste weken voor de verkiezingen politieke advertenties op sociale media verboden.

In aanloop naar dat verbod maakte aan aantal partijen er nog wel flink gebruik van. Zo richtte de BoerBurgerBeweging (BBB) zich op fans van de Zwarte Cross, André Hazes, Boer Zoekt Vrouw, paardrijden en katten. D66 koos dan weer voor podcastluisteraars, verpleegkundigen en starters op de woningmarkt. En GroenLinks-PvdA ging voor liefhebbers van lezen, goede doelen en musea.

"Wij denken dat buitenactiviteiten, volkse sporten en het Nederlandse lied passen bij mensen die de BBB als optie hebben om op te stemmen", zegt BBB-campagneleider Henk Vermeer. "Maar we kozen vaker niet voor microtargeten, omdat je er ook potentiële kiezers mee uitsluit."

Regio

Politieke advertenties van Denk richtten zich deels tot Arabisch- en Turks-sprekenden. "Wij vinden het belangrijk dat zoveel mogelijk Nederlanders weten dat er op 29 oktober verkiezingen zijn", zegt een woordvoerder van Denk. "Daarom doen wij dit primair en hoofdzakelijk in het Nederlands, en daarnaast ook in andere talen."

Politieke partijen kunnen hun advertenties ook richten aan mensen in bepaalde regio's. Zo zag het CDA vooral kiezerspotentieel in Overijssel, Gelderland, Brabant en Drenthe, richtte BBB zich ook op Friesland en probeerde de Fryske Nasjonale Partij juist kiezers in meer provincies aan zich te binden.

Partijleider in beeld

Ook valt op dat sommige politieke partijen duidelijk de partijleider in beeld brengen, zoals het CDA, terwijl andere partijen daar niet voor kiezen. Het CDA stak de laatste maand de helft van de advertentie-uitgaven in posts op het profiel van Henri Bontenbal zelf.

De VVD betaalde tot eind juni dit jaar vooral voor video's waarin partijleider Dilan Yesilgöz centraal staat, maar wisselde daarna vaker af met partijgenoten Vincent Karremans, Ruben Brekelmans en Eelco Heinen. Ook stond vanaf toen vooral het partijprogramma centraal. Wellicht niet geheel toevallig is in die tijd de beruchte rel met Douwe Bob begonnen. Die leidde tot zowel publiekelijke als interne kritiek op Yesilgöz.

Haagse rellen

De demonstraties en rellen op het Malieveld in Den Haag van vorige maand zorgden ook voor veel politieke advertenties; zeker zes partijen gaven er geld aan uit. Voor de VVD, FVD, JA21 en Bij1 ging dat slechts om een paar honderd euro. De BBB betaalde meer dan 1000 euro en D66 gaf bijna 10.000 euro uit aan vier advertenties over het onderwerp.

Partijen kozen daarbij voor uiteenlopende invalshoeken. Waar de BBB en FVD in hun advertenties de focus legden op de zorgen die de demonstranten hadden, greep de VVD de rellen aan om plannen voor het versterken van de politie te promoten.

D66 en Bij1 grepen de rellen aan om te focussen op overeenkomsten tussen mensen en "positieve krachten", in plaats van extremen en verdeling die volgens Bij1 door "Haagse politici" worden aangewakkerd. D66 betaalde bovendien voor een post waarin ze hun partijkantoor opknapten.

Organisch

Nu adverteren op sociale media is verboden, kunnen partijen nog slechts op niet-betaalde manieren stemmers via hun socialemediaprofielen bereiken. Het aantal volgers maakt daarbij uit.

In het aantal volgers zijn de verschillen tussen partijen groot. PVV-leider Geert Wilders heeft er verreweg het meest.

Geert Wilders wordt in aantal volgers gevolgd door FVD en BBB. GroenLinks-PvdA bungelt met vierduizend volgers in de onderste regio, mede doordat GroenLinks en PvdA in 2023 besloten samen door te gaan en de pagina dus nog niet heel oud is.

PVV-leider Wilders schort zijn campagne-activiteiten op omdat hij doelwit was van een Belgische terreurcel. Die had het ook gemunt op de Belgische premier Bart De Wever en de Antwerpse burgemeester Els van Doesburg.

Wilders schrijft op X dat de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) aan hem heeft bevestigd dat hij door de gearresteerde verdachten van de verijdelde aanslag op De Wever ook is genoemd als doelwit. "De NCTV verwacht geen 'restdreiging', maar ik heb hier zelf een slecht gevoel bij en dus schort ik al mijn campagneactiviteiten voorlopig op."

Demissionair premier Schoof noemt "elke bedreiging volstrekt onacceptabel" en vindt het "buitengewoon ernstig dat Wilders zich genoodzaakt voelt zijn campagne tijdelijk stil te leggen". Demissionair minister Van Oosten van Justitie en Veiligheid, waar de NCTV onder valt, zegt te beseffen dat de berichten Wilders "erg aangrijpen en dat dit bij hem een sterk gevoel van onveiligheid veroorzaakt".

Van Oosten voegt daaraan toe dat hij de NCTV heeft verzocht "alles te doen wat nodig is om de heer Wilders in de gelegenheid te stellen om zijn werk te kunnen hervatten, zodra hij dit zelf wenst". De NCTV doet verder geen mededelingen over "individuele gevallen en beveiliging van personen".

RTL Nieuws meldt dat Wilders ook niet bij het lijsttrekkersdebat van zondag zal zijn. RTL heeft geopperd het debat via een videoverbinding te doen, maar die optie is afgevallen, zegt de zender.

Verkiezingsdebat

Een journalist van de Belgische omroep VTM Nieuws maakte eerder vandaag melding van de dreiging van de terreurcel. Het was voor Wilders reden om op het laatste moment niet mee te doen aan het NOS-verkiezingsdebat op NPO Radio 1. Hij schreef dat werd uitgezocht of het bericht van VTM klopt. "Tot ik dat weet ga ik nergens heen", gaf hij aan.

Er is nog gekeken of Wilders via de telefoon of via een zender gedeeltelijk kon meedoen aan het debat met de andere lijsttrekkers, maar daar zag hij van af. De andere lijstrekkers wensten Wilders en zijn campagneteam veel sterkte.

"Dit is niet de eerste keer dat mij dit in 21 jaar bedreiging en beveiliging overkomt, maar iedere keer opnieuw schrik ik er enorm van", schreef Wilders in zijn bericht na het debat.

'Jihadistisch geïnspireerd'

Het Belgische Openbaar Ministerie zei gisteravond op een persconferentie dat er "aanwijzingen zijn dat het de bedoeling was om een jihadistisch geïnspireerde terroristische aanslag te plegen die gericht was op politici".

Gisteren pakte de Belgische politie drie mannen uit Antwerpen op van 18, 23 en 24 jaar oud. Alle drie zijn ze Belg, de jongste en de oudste zouden van Marokkaanse afkomst zijn, de 23-jarige van Tsjetsjeense afkomst. Een van hen werd kort daarop in vrijheid gesteld.

De man van 23 en de man van 18 zijn vandaag voorgeleid aan de onderzoeksrechter. Die heeft besloten dat ze langer vast blijven zitten.

De lijsttrekkers van bijna alle partijen in de Tweede Kamer gingen vanmiddag bij de NOS op NPO Radio 1 met elkaar in debat.

Er ontbraken er twee. Een omdat hij niet in debat wilde met Forum voor Democratie over klimaat. Dat was Laurens Dassen van Volt. En een omdat hij doelwit kon zijn geweest van de Belgische terreurcel die ook verantwoordelijk wordt gehouden voor de verijdelde aanslag op de Belgische premier Bart De Wever.

Er is nog gekeken of PVV-leider Geert Wilders via de telefoon of via een zender gedeeltelijk kon meedoen, maar dat vond hij geen goed idee.

Dat de afwezigheid van Wilders onverwacht was en op het allerlaatste moment bekend werd, blijkt uit onderstaande foto. Het papiertje met zijn naam lag al op de stoel waar hij zou plaatsnemen in perscentrum Nieuwspoort in Den Haag.

De afwezigheid van Wilders kwam op verschillende momenten tijdens de uitzending aan de orde. Zijn collega-lijsttrekkers, je kunt ze ook concurrenten noemen, wensten hem en zijn team veel sterkte. Zij spraken hun zorgen uit over het effect hiervan op het democratische proces, waar een verkiezingsdebat onderdeel van uitmaakt.

"Zo zie je waar terreurdreiging toe leidt", zei Timmermans. "We hadden de verschillen willen laten zien tussen ons en de heer Wilders en die mogelijkheid hebben we nu dus niet."

Dat bleek ook uit het debat over het thema asiel tussen Frans Timmermans (GL-PvdA) en Mirjam Bikker (CU) waar ook Wilders voor was ingedeeld. "Het draagvlak kalft af als we het asielbeleid niet strenger maken", zei Bikker. "En daar hoort ook een enkeltje 'Nederland uit' bij, dat gebeurt te weinig." Timmermans: "Ik kan het alleen maar met u eens zijn. Jongeren die de meeste overlast geven en geen recht hebben op asiel moeten worden teruggestuurd. Als Spanje het kan, waarom wij niet?"

Bezemkast

Vanzelfsprekend ging het ook over het tekort aan woningen. Jimmy Dijk (SP) vond het onbestaanbaar dat "sommigen meerdere daken en anderen geen dak" hebben. Hij wil terug naar volkshuisvesting "uit de jaren zestig, zeventig en tachtig". "Dat klinkt me allemaal een beetje communistisch in de oren", reageerde Caroline van der Plas (BBB).

Rob Jetten (D66) vond het op zijn beurt ongehoord dat "varkens wel een dak boven hun hoofd hebben en studenten nog geen bezemkast kunnen krijgen".

Dat het verwijt van D66 weer richting de boeren gaat vindt Van der Plas niet leuk:

Een groot deel van de discussies tussen de lijsttrekkers ging over de overheidsfinanciën en de CPB-doorrekeningen van vandaag. De meeste partijen willen meer investeren in defensie, maar hoe zij dat willen betalen kan onderling nogal verschillen.

Stoffer (SGP) verweet GL-PvdA dat de partij na 2030 geen extra financiering voor defensie heeft geregeld. Andere partijen doen dat tot 2035.

Eddy van Hijum (NSC) zei dat JA21 "met een kettingzaag door de toeslagen heen gaat". Joost Eerdmans (JA21) ontkende dat de Nederlandse kiezer daardoor wordt getroffen. Voor allerlei verschillende toeslagen komt één huishoudtoeslag terug. Ook gaan de btw en inkomstenbelasting omlaag.

Het CDA legt de rekening te veel bij werkende gezinnen door bijvoorbeeld de hypotheekrenteaftrek af te bouwen en de btw op boodschappen te verhogen, zei Dilan Yesilgöz (VVD).

"Vrijheid is niet gratis", reageerde Henri Bontenbal (CDA). "En u moet er ook wel bij vertellen dat we dertig jaar over de afbouw van de hypotheekrenteaftrek willen doen." Volgens Bontenbal stijgt de armoede "nergens zo snel als bij VVD". Het CDA zorgt volgens Yesilgöz voor een groter begrotingstekort. "Schuld doorschuiven, daar zou de VVD niet voor kiezen."

In dit debat was Esther Ouwehand (PvdD) een beetje een vreemde eend in de bijt, dus probeerde ze van onderwerp te veranderen:

Jimmy Dijk van de SP ging het debat over klimaat aan met Lidewij de Vos (FVD). Die wil investeren in thoriumcentrales, kerncentrales en daarnaast het Groningse gas uit de grond halen.

Dijk reageerde: "Thoriumcentrales proberen ze al vanaf de jaren zestig. En van het geld voor een kerncentrale kun je tien keer alle huizen in Nederland isoleren en oneindig veel zonnepanelen kopen."

De Vos: "Een kerncentrale verdient zichzelf terug. China en de VS doen niet mee met al het klimaatbeleid dus we zijn onze eigen economie aan het opofferen." Dijk noemt het onmenselijk dat FVD de gasputten weer wil openen ondanks alle ellende van de Groningers. Volgens De Vos kunnen met de miljarden die het gas oplevert alle Groningers ruimschoots en snel gecompenseerd worden.

Door de afwezigheid van Wilders werd Bontenbal in zijn eentje geïnterviewd over stikstof. Van der Plas maakte daar buiten de microfoon bezwaar tegen. Achteraf wist de woordvoerder van Bontenbal een aanvaring te voorkomen door tussen hen in te gaan staan:

Stephan van Baarle (Denk) was het met BBB eens dat Nederland arbeidsmigranten nodig heeft. "Ze vervullen arbeidsplaatsen waar wij geen mensen voor hebben", zegt hij. Maar dan moeten wel de malafide uitzendbureaus harder worden aangepakt.

Van Hijum (NSC) wist hier als oud-minister van Sociale Zaken alles van. Vooral dat dat een erg taai dossier is. De miljoen arbeidsmigranten in Nederland zorgen volgens hem voor grote leefbaarheidsproblemen en verloedering.

Van Hijum: "Nederland is net als een plofkip, verslaafd aan laagbetaalde arbeid." Hij vindt dat er een einde moet komen aan de vleesindustrie, die draait op goedkope arbeid.

Het eerstvolgende grote televisiedebat is zondagavond bij RTL met Wilders, Timmermans, Bontenbal en Yesilgöz. In de loop van de avond heeft RTL Nieuws bekend gemaakt dat Wilders ook daarbij niet aanwezig zal zijn. RTL heeft geopperd het debat via een videoverbinding te doen, maar die optie is afgevallen, zegt de zender.

Vooral linkse en progressieve partijen willen meer doen om de Nederlandse klimaatdoelen te halen. Middenpartij CDA doet dit in mindere mate. BBB en JA21 kiezen er juist voor om minder in te zetten op klimaat dan het huidige kabinet.

Dat blijkt uit de doorrekening van het Centraal Planbureau (CPB), samen met het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL). Diverse partijen, zoals SP, Forum voor Democratie, 50Plus en PVV, lieten hun plannen niet doorrekenen.

Verdeeldheid CO2-heffing industrie

Zeker bij het klimaatbeleid voor de industrie is een duidelijke tegenstelling zichtbaar. Partijen in het midden en op rechts willen af van de CO2-heffing voor de industrie. Terwijl vooral linkse en progressieve partijen eraan vast willen houden.

Het huidige kabinet schortte op Prinsjesdag de heffing op, nadat een motie van het CDA hierover werd aangenomen. Bedrijven zouden vaak niet kunnen verduurzamen door vertraging in de bouw van pijpleidingen en kabels die hiervoor nodig zijn.

Op dit moment streeft de overheid ernaar de uitstoot van gassen die de planeet opwarmen te verminderen. In 2030 zou de uitstoot 55 procent lager moeten zijn dan in 1990. Maar de kans dat dit wordt gehaald is zeer onwaarschijnlijk, stelde het PBL op Prinsjesdag. Het kabinet kwam wel met aanvullend beleid, maar dat leidt lang niet altijd tot minder uitstoot.

Geen complete doorrekening

De planbureaus maakten geen complete doorrekening van de klimaatplannen. Ze bekijken wel of de plannen van partijen het halen van klimaatdoelen dichterbij brengen of juist verder uit beeld, maar niet hoe groot de kans zou worden dat het doel wordt gehaald.

Volgens de doorrekening leiden de plannen van GroenLinks-PvdA, D66, ChristenUnie en Volt tot een veel lagere uitstoot dan in de huidige kabinetsplannen. De maatregelen die het CDA wil nemen, doen dit in mindere mate.

De manier waarop partijen dit doen verschilt wel. Vooral Volt kiest nadrukkelijk voor het afdwingen van klimaatbeleid door heffingen, bijvoorbeeld door een hogere energiebelasting. De partij geeft juist minder uit aan klimaat dan in het huidige beleid. Andere partijen proberen ook op andere manieren te verduurzamen. Zo willen GroenLinks-PvdA, VVD, CDA en ChristenUnie meer subsidies uitdelen.

Verplaatsing naar buitenland

Het nadrukkelijk inzetten op normen en heffingen leidt er wel toe dat Nederland minder aantrekkelijk wordt om te produceren. Daardoor kan uitstoot zich verplaatsen naar het buitenland, wat de daling in Nederland deels tenietdoet. De planbureaus constateren dat dit vooral gebeurt in de plannen van PvdA-GroenLinks, Volt en D66.

De plannen van BBB en JA21 leiden ertoe dat de uitstoot minder daalt dan in het huidige beleid. Die partijen willen samen met NSC een belangrijke pot voor duurzaamheidssubsidies afschaffen. NSC, JA21 en BBB geven dan ook minder geld uit aan klimaat dan het huidige kabinet zich heeft voorgenomen. VVD en JA21 kiezen voor een lagere energiebelasting en accijnzen, maatregelen die ook kunnen leiden tot een hogere uitstoot.

Nog voor het einde van het jaar gaat de overheid samen met reizigers kijken hoe de treinstations van Almelo, Purmerend en Bergen op Zoom veiliger gemaakt kunnen worden. Over deze treinstations komen de meeste signalen binnen over onveiligheid.

Op Prinsjesdag maakte het demissionaire kabinet al bekend 20 miljoen euro uit te trekken om de veiligheid in het openbaar vervoer te verbeteren. Demissionair staatssecretaris Aartsen zei voor aanvang van het wekelijkse kabinetsberaad vanmorgen zich veel zorgen te maken over de signalen uit het Openbaar Vervoer. "Iedere dag worden er gemiddeld gezien drie NS-medewerkers zwaar mishandeld of bedreigd. En heel veel mensen, vooral jonge vrouwen, voelen zich 's avonds onveilig in het openbaar vervoer."

De komende maanden wordt op de drie stations samen met reizigers gekeken waar de grootste problemen zijn. "Waar moeten meer camera's komen, waar meer poortjes, moet er meer verlichting komen, wat zijn de smoezelige plekken? Daar gaan we snel mee aan de slag."

Op het station van Purmerend werden vorig jaar twee tieners opgepakt voor het mishandelen van een conducteur. Het aantal meldingen van NS-personeel over agressie steeg in in 2023 met 30 procent, meldde de NS.

Na de drie stations is het de bedoeling ook op andere plekken aan de slag te gaan.

Veel vrouwen voelen zich onveilig

Vrouwen voelen zich vaker onveilig dan mannen. Bijna de helft van de vrouwen zegt af en toe om te lopen of om te rijden om plekken te vermijden die ze als onveilig inschatten. In Nederland krijgen relatief veel vrouwen te maken met geweld vergeleken met de rest van Europa.

Na de moord in augustus op de 17-jarige Lisa uit Abcoude voelen veel jonge vrouwen zich nog onveiliger op straat. Zo'n 4000 jonge vrouwen zeggen tegen NOS Stories zich altijd al onveilig te voelen op straat. Voor 1600 van hen is dat gevoel sinds de dood van Lisa nog sterker geworden.

Na haar dood zijn meer mensen in gesprek gegaan over femicide, geweld tegen vrouwen en het gevoel van onveiligheid op straat. Dat laten jongeren weten in de vragenlijst van NOS Stories. Ook met mannen wordt hierover gepraat, om zo meer bewustzijn te creëren. "We moeten vaker het gesprek voeren dat het niet normaal is dat vrouwen bang zijn op straat", zegt iemand.

De lijsttrekkers van bijna alle politieke partijen in de Tweede Kamer gaan vanmiddag bij de NOS op NPO Radio 1 met elkaar in debat.

In het eerste grote lijsttrekkersdebat discussiëren ze over tien onderwerpen die hoog op de politieke agenda staan.

Het NOS-lijsttrekkersdebat duurt van 14.00 uur tot 16.30 uur en wordt gepresenteerd door Nynke de Zoeten en Winfried Baijens.

Het debat vanmiddag is te volgen op NOS.nl en NPO Nieuws en Politiek.

De tien thema's van het debat, en de deelnemers:

De NOS nodigt altijd alle partijen in de Tweede Kamer uit voor het radiodebat, en dat zijn er deze keer vijftien. Volt heeft woensdag afgezegd omdat de partij niet in debat wil met Forum voor Democratie over klimaat.

SP-leider Dijk neemt dit debat over en gaat met partijleider De Vos discussiëren over dit thema.

Twee dagen na het Radio 1-debat volgt zondag het eerste tv-debat bij RTL met de vier grootste partijen. Een week later is er opnieuw een debat bij RTL, met de grootste zes partijen. SBS6 maakt een tv-programma op donderdag 23 oktober met PVV, GroenLinks-PvdA, het CDA en de VVD.

Op dinsdag 28 oktober, de avond voor de Tweede Kamerverkiezingen, gaan alle lijsttrekkers in de Tweede Kamer weer met elkaar in discussie bij het NOS-verkiezingsdebat.

Lees hier het liveblog over de verkiezingscampagne:

De meeste politieke partijen willen de hogere defensiekosten komende jaren betalen door te bezuinigen op de zorg. Dat blijkt uit de doorrekeningen van het Centraal Planbureau van de plannen van VVD, NSC, D66, BBB, CDA, SGP, CU, Volt en JA21.

Op GroenLinks-PvdA en BBB na willen al deze partijen de halvering van het eigen risico terugdraaien naar 385 euro per jaar. VVD, CDA, JA21 en Volt willen het risico zelfs nog wat meer ophogen, naar 440 euro.

Ook willen deze partijen de bijdrage in de langdurige zorg verhogen en weinig of zelfs geen nieuwe behandelingen meer opnemen in het basispakket van de zorgverzekering. Dat laatste levert op den duur tot 7,7 miljard euro op.

GroenLinks-PvdA is de enige partij die de komende jaren meer wil uitgeven aan zorg. De partij heeft wel, net als BBB, de hogere defensie-uitgaven slechts tot 2030 meegenomen. Daardoor zijn bij hen meer bezuinigingen nog onbekend.

Deze verkiezingen hebben tien partijen hun plannen laten doorrekenen, om de economische effecten ervan te bekijken. Partijen als de PVV, Denk, SP, Partij voor de Dieren, Forum voor Democratie doen er niet aan mee. Daardoor is het vaak onduidelijk hoe zij hun plannen precies willen betalen.

NAVO-bijdrage

Afgelopen maanden was tijdens de debatten de grote vraag: hoe gaan politieke partijen de hogere NAVO-bijdrage betalen? Om die te halen moeten partijen tot 2030 ruim 6 miljard vinden.

Daarvoor kijken meerdere partijen naar een verhoging van de btw-tarieven. Zo wil het CDA beide btw-tarieven iets verhogen. De SGP schaft het verlaagde btw-tarief op horeca af, wat betekent dat uit eten duurder wordt. Volt wil naar één btw-tarief van 18 procent.

JA21 wil als enige het hoge btw-tarief iets verlagen, van 21 naar 20,5 procent. Dat moet gezinnen 1,4 miljard opleveren en bedrijven 0,5 miljard.

In onderstaande grafieken is te zien aan welke zaken partijen meer of minder uitgeven. Dat is vanaf het 'basispad', dus hoe het zou zijn zonder de maatregelen.

Daarnaast willen meerdere partijen (VVD, SGP en Volt) ouderen langer laten doorwerken, om zo minder kwijt te zijn aan AOW-uitkeringen. Hoeveel later verschilt: bij de VVD, SGP en JA21 gaat het om een aantal maanden, bij Volt om een jaar.

Heel wat partijen willen ook meer geld ophalen door vermogen en winst meer te belasten. Met name GroenLinks-PvdA, D66, de ChristenUnie en Volt verschuiven lasten van arbeid naar vermogen. Onder meer JA21, VVD en BBB willen dat juist niet extra belasten.

De VVD, BBB en JA21 bezuinigen het budget voor ontwikkelingssamenwerking (bijna helemaal) weg. Bij de VVD worden de lasten voor gezinnen verlaagd, maar neemt wel als enige de armoede toe, omdat de partij de uitkeringen minder hard wil laten stijgen.

Ook wordt duidelijk hoelang partijen over de afbouw van de hypotheekrenteaftrek willen doen. GroenLinks-PvdA en D66 kiezen voor een afbouwperiode van twaalf jaar, ChristenUnie van vijftien jaar en CDA dertig jaar. Volt wil als enige in de komende kabinetsperiode de hypotheekrente afgebouwd hebben, dus binnen vier jaar.

Krimp van veestapel geen taboe meer

Het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL), dat onder meer naar de klimaatdoelen kijkt, merkt op dat alleen GroenLinks-PvdA, D66, ChristenUnie en Volt maatregelen nemen waarmee die nog in zicht blijven. Het CDA doet dat ook, maar in mindere mate.

De VVD, NSC en SGP nemen geen extra maatregelen en zullen volgens het PBL daarmee de klimaatdoelen dus niet gaan halen. BBB en JA21 willen zelfs meer gaan uitstoten.

De krimp van de veestapel, dat voor veel partijen lange tijd een gevoelig punt is geweest, lijkt definitief geen taboe meer te zijn. VVD en CDA willen dat doen door vrijwillige uitkoop, ChristenUnie, Volt en GroenLinks-PvdA nemen meer dwingende maatregelen.

Hoe werken de doorrekeningen?

De voorspellingen van het CPB zijn per definitie onzeker, omdat niemand de toekomst precies kan voorspellen. Wel maken ze in grote lijnen duidelijk wat de effecten zijn van de plannen van politieke partijen.

Je leest hier meer over hoe het CPB die berekeningen maakt. Doordat het planbureau voor alle partijen dezelfde methode gebruikt, zijn de plannen van de verschillende partijen goed met elkaar te vergelijken.

Doordat NSC en BBB deze verkiezingen voor het eerst meedoen aan de doorrekening, komt het totale aantal partijen uit op tien. De andere partijen zien af van deelname, sommige omdat ze het niet eens zijn met de methode van het CPB. Daardoor is ook niet precies duidelijk hoe zij zaken willen betalen, zoals het halen van de NAVO-norm.

Werkgeversorganisatie VNO-NCW maakt zich grote zorgen over de oplossing die demissionair BBB-minister Wiersma wil kiezen om Nederland van het stikstofslot te halen. Vanochtend werd via de NOS duidelijk dat daarover in het kabinet onenigheid is.

De BBB wil de ondergrens voor de stikstofuitstoot verhogen, zodat bouwprojecten en uitbreidingsplannen kunnen doorgaan, maar de ministers van de VVD willen eerst zekerheid dat die aanpassing juridisch standhoudt. Ze zijn bang dat ondernemers anders later in problemen komen.

VNO-NCW deelt die vrees, staat in een brandbrief aan premier Schoof die in handen is van de NOS. De werkgeversorganisatie wil dat het verhogen van de ondergrens eerst juridisch wordt getoetst in een proefproces.

'Grote problemen'

Volgens VNO-NCW kunnen bedrijven in grote problemen komen als de plannen van Wiersma doorgaan. In adviezen van de landsadvocaat staat dat verleende vergunningen later alsnog illegaal kunnen blijken.

De werkgeversorganisatie schrijft dat meer dan 90 procent van de vergunningsaanvragen die nu niet kunnen doorgaan onder de grens valt die Wiersma wil trekken.

Als die in één keer vergunningsvrij door kunnen gaan vergroot dit de stikstofuitstoot en bestaat het risico dat de projecten bij de rechter later alsnog sneuvelen. Dit kan schade opleveren aan projecten die al gestart zijn en bijvoorbeeld niet afgemaakt mogen worden.

"Het gaat niet alleen om woningen, maar ook om fabrieken, uitbreiding van bedrijven en stroomkabels die in aanbouw zijn; hier moeten dan de werkzaamheden stilgelegd worden, met grote schade als gevolg", schrijft de organisatie in de brief.

De BBB stelt dat met de ondergrens er gebouwd kan worden "aan een veiliger Nederland", maar dat de VVD dat tegenhoudt. Op X zegt de BBB daarom geen tegenwerking meer te dulden.

Voorafgaand aan het wekelijkse kabinetsberaad wilde Wiersma niet ingaan op het X-bericht van de BBB. "Ik sta hier als minister van dit kabinet en voer de gesprekken in het kabinet, ik zit niet in de Tweede Kamer."

Verder zei Wiersma alle kritiek op de rekenkundige ondergrens te kennen. Ze wees erop dat ook een Kamermeerderheid die grens wil. "Deze plannen staan in het hoofdlijnenakkoord. Ik werk hier al twee jaar aan. De kritiek wordt besproken en het kabinet weegt alle voors en tegens tegen elkaar af".

Het kabinet spreekt dinsdag weer over de plannen.