Er zijn onderwerpen die bijna elke verkiezingscampagne weer terugkeren. Zoals de hypotheekrenteaftrek. VVD-leider Yesilgöz zegt dat haar partij niet in een kabinet stapt dat de aftrek wil afschaffen. Of het een breekpunt is of niet, is nog niet helemaal duidelijk. Het is in ieder geval een verkiezingsbelofte.

Ook PVV, BBB, NSC en FvD hebben in hun verkiezingsprogramma staan dat de hypotheekrenteaftrek behouden moet blijven. FvD wil als enige terug naar het percentage van voor de verlaging in 2014 van 52 procent naar 37,48 procent. De SGP wil de aftrek niet afschaffen, maar "staat niet afwijzend tegenover een herziening". De partij houdt zo mogelijk de weg open naar deelname aan een regeringscoalitie.

De VVD maakt dat juist wat lastiger. Want verschillende andere partijen die in een coalitie zouden kunnen komen, willen de hypotheekrenteaftrek juist verder geleidelijk afbouwen. Het bespaarde geld gaat naar belastingverlaging of woningbouw.

Andere tijden aangebroken

In eerdere verkiezingscampagnes gold het verder afbouwen van de hypotheekrenteaftrek als taboe. Er werd gesproken over het h-woord, omdat ervan uit werd gegaan dat de meeste kiezers er niet aan wilden. In de aanloop naar de verkiezingen van 2010 sprak toenmalig CDA-leider Balkenende van een breekpunt.

Volgens de huidige CDA-lijsttrekker, Henri Bontenbal, zijn er andere tijden aangebroken. De partij wil de renteaftrek in de komende dertig jaar tijd afbouwen. "Ik merk heel veel draagvlak", zegt hij over gesprekken met zijn achterban. "Het kantelpunt dat er alleen maar tegenstanders waren is allang voorbij." De hypotheekrente geleidelijk afbouwen moet samen met andere maatregelen (zoals sneller en meer huizen bouwen) zorgen voor "minder hitte" op de huizenmarkt.

Over de opmerking van Yesilgöz zegt hij: "Ik doe niet mee met een rode lijn trekken of zeggen op welke punten ik andere partijen blokkeer." "We moeten gewoon een volwassen discussie voeren." Hij wijst erop dat tijdens de kabinetten-Rutte, waarin naast de VVD ook CDA, PvdA, D66 en CU zaten, al aan de hypotheekrenteaftrek "is gemorreld".

Woningbezitter heeft geld verdiend

Voor GroenLinks-PvdA is het minder populaire campagne-onderwerp nu een belangrijk verkiezingsstandpunt. "De woningbezitter heeft ontzettend veel geld verdiend aan het feit dat wij schaarste hebben op de woningmarkt", zei Kamerlid De Hoop toen de partij het plan lanceerde. Lijsttrekker Timmermans zegt dat zijn partij er 8 tot 12 jaar over wil doen. Met de opbrengst worden betaalbare woningen gebouwd, belooft de partij.

De hypotheekrenteaftrek wordt al sinds 2014 afgebouwd. Sinds 2020 gaat dat versneld. Het gaat tussen de partijen die voor afbouw zijn dus vooral om hoe snel dat gaat.

D66 wil dat in minimaal 15 jaar doen. "Iedereen moet het belastingvoordeel nog voor minstens de helft van zijn looptijd kunnen gebruiken", zegt partijleider Jetten. "Stel: je sluit vandaag een hypotheek af met een looptijd van dertig jaar, dan kun je de rente nog vijftien jaar aftrekken." Ook voor de ChristenUnie geldt een minimale termijn van vijftien jaar. Volt wil het "zo snel mogelijk".

De SP wil de hypotheekrenteaftrek voor woningen tot 600 duizend euro garanderen, maar voor "villabewoners" moet die versneld worden afgebouwd. Ook Denk wil af van de hypotheekrenteaftrek "voor rijke pandjeseigenaren". Bij deze partij zijn dat mensen met huizen boven de 500.000 euro. De Partij voor de Dieren sluit zich hierbij aan, maar noemt het maximale aankoopbedrag van de Nationale Hypotheekgarantie (nu 450.000 euro) als grens.

Wie gaat dit raken?

JA21 is de enige partij die nu in de Tweede Kamer zit, die niets over de hypotheekrenteaftrek in hun verkiezingsprogramma heeft staan. Daaruit valt te concluderen dat deze partij niet voor afbouw of afschaffing is.

BBB-minister Keijzer van Wonen zegt dat de afgelopen jaren de afbouw van de hypotheekrenteaftrek niet heeft geleid tot meer huizen of een dalende woningprijs. "En als je dan kijkt wie dit gaat raken: veel mensen die met moeite eindelijk in staat waren om iets te kopen", zegt Keijzer. "Dan daar nu ingrijpen? Dan denk ik dat er wel andere mogelijkheden zijn, bijvoorbeeld veel sneller bouwen."

Als het aanbod van woningen stijgt dan daalt de prijs bij een gelijkblijvende vraag, zegt Keijzer. Economen onderschrijven dit marktprincipe, maar zeggen dat de afbouw van de hypotheekrenteaftrek wel degelijk een dempend effect heeft op de huizenprijzen. Maar omdat zoveel factoren van invloed zijn, kunnen zij niet zeggen om hoeveel geld dat gaat.

De Tweede Kamerverkiezingen zijn op 29 oktober.

Correctie door de redactie

In een eerdere versie van dit artikel stond ten onrechte dat de BBB het onderwerp hypotheekrenteaftrek niet in het verkiezingsprogramma heeft benoemd. Dat is onjuist. De partij schrijft dat de aftrek niet verder moet worden beperkt.

In de Tweede Kamer is brede steun om volwassenen een keer per jaar gratis naar de tandarts te laten gaan voor controle. Dat zou dan in het basispakket van de zorgverzekering komen. Een meerderheid van de Tweede Kamer stemde voor voorstellen van SP, NSC, GroenLinks-PvdA en D66.

De partijen willen zo voorkomen dat mensen de tandarts mijden vanwege de kosten. Staatssecretaris Tielen (Volksgezondheid) waarschuwt ervoor dat het plan er wel toe kan leiden dat de vraag naar mondzorg stijgt, waardoor het duurder wordt voor iedereen.

Aan het plan zit ook een prijskaartje van zo'n 300 miljoen euro per jaar. Tielen heeft de Tweede Kamer al laten weten de moties nu niet door te voeren, omdat het kabinet demissionair is en de begroting ervoor op de schop moet. D66-Kamerlid Paulusma zegt dat haar motie vooral bedoeld is "om een signaal af te geven".

Veel over mondzorg in verkiezingsprogramma's

Toch is er een gerede kans dat na de verkiezingen politieke partijen opnieuw een poging doen om het jaarlijkse tandartsbezoek gratis te maken. PVV, GroenLinks-PvdA, SP, FvD, D66, SGP, ChristenUnie en NSC hebben in de verkiezingsprogramma's opgeschreven een vorm van mondzorg terug in het basispakket te willen.

Het is wel de vraag hoe het allemaal betaald moet worden, want experts waarschuwen dat de zorgkosten komende jaren snel stijgen door de vergrijzing.

Volgens het ministerie van Volksgezondheid mijden zo'n 640.000 mensen de tandarts vanwege de kosten. Mensen met een laag inkomen kunnen hun tandartsbezoek vaak wel vergoed krijgen door de gemeente.

Een speciale "voorbereidende" commissie van Kamerleden gaat zelf onderzoek doen naar de affaire rond oud-Kamervoorzitter Arib. Een motie daarover werd door alle fracties gesteund. De Kamerleden gaan op basis van openbare en vertrouwelijke documenten beoordelen of er mogelijk Kamerleden, onder wie oud-Kamervoorzitter Bergkamp, strafrechtelijk moeten worden vervolgd. Hun rapport zal openbaar worden gemaakt.

Vorige week zei Kamervoorzitter Bosma dat het bestuur van de Tweede Kamer zich "belazerd" voelt door de ambtelijke top van destijds. Die hebben aangestuurd op de anonieme klachten over Arib, het onderzoek dat daarop volgde en het lekken naar de pers. Dat gebeurde toen Bergkamp Kamervoorzitter was, Arib was inmiddels weer 'gewoon' Kamerlid.

"Wie het strafdossier van de rijksrecherche leest, ziet dat de ambtelijke top in een mediastrijd met Arib wilde afrekenen", zei Kamervoorzitter Bosma. SP-Kamerlid Van Nispen, toen ook lid van het presidium zei daarover: "We zijn misleid. Ik voel me belazerd."

Uit de stukken van de rijksrecherche blijkt verder dat Bergkamp het appverkeer met haar voormalig woordvoerder heeft vernietigd. Ook verwijderde zij haar berichten met de twee betrokken topambtenaren. Daarnaast gaf zij de rijksrecherche een onvolledige lijst met namen van mensen die toegang hadden tot de vertrouwelijke stukken over Arib.

Lekken ambtsvertrouwelijke informatie

PVV-Kamerlid Markuszower vindt dat er nu al voldoende aanleiding is om een strafaanklacht tegen Bergkamp in te dienen "omdat zij mogelijk betrokken is bij het lekken van ambtsvertrouwelijke informatie". Maar de rest van de Kamer wil eerst eigen onderzoek doen, ook "om lessen te trekken voor de toekomst over de sociale veiligheid tussen de ambtelijke organisatie en de politieke ambtsdragers".

Ondertussen wordt er gezocht naar genoegdoening en een fatsoenlijke oplossing voor Arib. Die wordt nog bijgestaan door advocaten in het hoger beroep over het onderzoek dat plaatsvond na de anonieme klachten.

De Tweede Kamer heeft ingestemd met een verbod op 'homogenezing'. Daarmee wordt het strafbaar om homoseksuelen en transgender personen onder dwang therapie of gebedsgenezing te laten ondergaan, om zo hun geaardheid te veranderen.

De wet is opvallend, omdat daarmee de grenzen van de vrijheid van godsdienst scherper worden gemarkeerd. Want met deze wet worden ook geestelijken, pastoraal werkers en religieuze organisaties beperkt in hoe ze omgaan met jongeren die twijfelen over hun seksuele geaardheid of identiteit.

'Homogenezing' komt voor in bepaalde orthodoxe geloofsgemeenschappen, waar homoseksualiteit en het zijn van transgender wordt gezien als een ziekte. GroenLinks-PvdA, VVD, D66, SP en Partij voor de Dieren strijden al jaren voor een verbod op zogenaamde conversiehandelingen om mensen te 'genezen' van hun seksuele geaardheid of identiteit.

"Dit is een overwinning voor slachtoffers van conversiehandelingen', zegt COC-voorzitter Myrtille Danse, ook namens het Transgender Netwerk.

"Genezing is een fabeltje. Conversiehandelingen veranderen niets aan wie je bent, maar mensen gaan er wel aan kapot. Het is goed dat de Tweede Kamer er nu geen enkel misverstand meer over laat bestaan: deze schadelijke praktijken zijn onacceptabel en verboden. We zijn de indieners van het wetsvoorstel dankbaar voor hun werk."

Aangepaste wet

NSC, CDA en BBB waren in eerste instantie tegen de initiatiefwet omdat het verbod volgens hen onduidelijk en moeilijk te handhaven was. Zo is het in sommige gevallen lastig te zeggen of iemand echt gedwongen wordt om van geaardheid te veranderen. De Raad van State was om die reden zeer kritisch.

De initiatiefnemers pasten de wet daarom aan, waardoor nu alleen het op indringende wijze, langdurig en stelselmatig inpraten op mensen nog strafbaar is. Met verdere aanpassingen van NSC en BBB moet voorkomen worden dat hulpverleners terughoudend worden om gevoelige onderwerpen aan te kaarten.

"Wij zijn voor het verbod. Maar ik hoop wel dat gesprekken over je geloof of geaardheid, bijvoorbeeld met een dominee, gewoon kunnen plaatsvinden", zegt CDA-Kamerlid Derk Boswijk. "Dat moet wel op vrijwillige basis. Als het dwangmatig en stelselmatig wordt, dan is het strafbaar."

Zorgen christelijke gemeenschappen

Dit blijft een gevoelig punt In veel geloofsgemeenschappen in Nederland. Waar in tal van kerken de lhbti-gemeenschap volledig wordt geaccepteerd, zijn er ook nog stromingen waar homoseksualiteit gedeeltelijk of geheel wordt afgekeurd.

"Waar mijn zorg zit is dat ik niet zou willen dat een progressieve meerderheid in dit land gaat bepalen wat de kerk goed of niet goed moet vinden", zei ChristenUnie-leider Mirjam Bikker eerder in het debat over het wetsvoorstel.

Bikker vreest ook dat het verbod sommige geestelijken en pastoraal werkers zal afschrikken om überhaupt nog gesprekken te voeren met jongeren over seksualiteit. Soortgelijke zorgen worden ook geuit door MissieNederland, een koepel voor ruim 100 evangelische gemeenschappen.

"Mensen die worstelen met hun geaardheid en op zoek zijn naar begeleiding, passend bij hun eigen geloofsovertuiging, kunnen daardoor voor een gesloten deur komen te staan", stelt de koepel in een schriftelijke reactie. "Dat vinden wij zorgelijk en onwenselijk."

'Rechter is wel wat gewend'

Paul van Sasse van IJsselt, expert op het gebied van grondrechten en bijzonder hoogleraar Recht en Religie aan de Rijksuniversiteit Groningen, heeft begrip voor die zorgen. "Het moet niet zo zijn dat bij één twijfelachtige opmerking over homoseksualiteit politie en justitie worden ingeschakeld."

Maar de kans daarop is klein. Want volgens Van Sasse van IJsselt is in de laatste wetsaanpassingen een stuk explicieter beschreven wanneer een handeling wel of niet strafbaar is.

"En voor die interpretatie bestaat bij toepassing van deze wet uiteindelijk de strafrechter. Die zal elke zaak heel precies bekijken en niet alleen letten op de wetstekst maar ook op de wetsgeschiedenis. En de rechter is wel wat gewend. Ik heb niet het idee dat die met deze strafbepaling met een kluitje in het riet wordt gestuurd."

Senator Eric Kemperman, die tot mei dit jaar voor de BBB in de Eerste Kamer zat, sluit zich aan bij Forum voor Democratie (FvD). Daarmee komt de partij op drie zetels in de senaat. Ook in de Gelderse Staten zal Kemperman zich aansluiten bij Forum, maakte de partij bekend.

Kemperman vertrok dit voorjaar bij de BBB omdat hij zich niet meer herkende "in de inhoudelijke keuzes en handelwijze" van de partij.

Positieve, krachtige energie

Onlangs schoof FvD Lidewij de Vos naar voren als lijsttrekker voor de Tweede Kamerverkiezingen, en dat staat Kemperman aan, zegt hij. "Met Lidewij de Vos als nieuwe lijsttrekker voel je de positieve, krachtige energie en dynamiek weer, die FvD zo kenmerkte in haar beginjaren", laat hij weten.

"We zijn zeer verheugd met de komst van Eric Kemperman", reageert fractievoorzitter Johan Dessing van FvD in de Eerste Kamer. "De afgelopen jaren werkten we op veel thema's al zeer prettig samen."

Het zal erom gaan spannen of D66 een meerderheid in de Kamer bijeen krijgt om het recht op abortus als mensenrecht vast te leggen. Na een paar uur durend debat vanochtend in de Kamer over een initiatiefnota daartoe van D66-Kamerlid Paulusma is er nog geen meerderheid, maar komt die wel een stap dichterbij.

VVD, D66, GroenLinks-PvdA en SP steunen het plan van Paulusma. Over een paar weken, na Prinsjesdag, zal de Kamer erover stemmen. Tot die tijd zegt Paulusma, gaat ze "alles in het werk stellen" om haar plan aan een meerderheid te helpen.

Ze is hoopvol, zegt ze na afloop van het debat tegen de NOS. "Niemand wil deze praktijken. Niemand wil dat vrouwen onnodig sterven."

Twijfels over beste aanpak

Jaarlijks sterven er volgens de Wereldgezondheidsorganisatie WHO tienduizenden vrouwen door onveilige abortussen. Paulusma vreest dat het aantal in werkelijkheid hoger ligt omdat er in sommige landen gebrekkige zorg is en er niet geregistreerd wordt. In haar nota zegt Paulusma dat abortus een mensenrecht is en om die reden in internationale mensenverdragen vastgelegd moet worden.

Dat vrouwen onnodig sterven wil geen enkele partij, maar niet alle partijen zijn het met Paulusma eens dat abortus als mensenrecht vastleggen de beste route is. Partijen waaronder SGP, Forum voor Democratie en ChristenUnie maken zich zorgen om de rechten van ongeborenen.

"Wanneer begint een mensenrecht eigenlijk?", vraagt ChristenUnie-leider Bikker. "Is dat pas als een kind geboren wordt en het gaat ademen?" Ook SGP-leider Stoffer wil weten hoe het met de balans tussen het mensenrecht van een vrouw of dat van een ongeboren leven.

Paulusma zegt "met het volste respect voor de overtuiging van de heer Stoffer" en anderen er niet anders tegenaan te kijken wanneer een leven biologisch gezien begint. Maar ze constateert "toch anders te kijken" en een "andere waardering te maken" wanneer het om de rechten gaat. "Het recht op zelfbeschikking en het recht om niet te hoeven sterven door gebrekkige zorg of hulp stellen wij bovenaan."

Strengere wetgeving

Met de ontwikkelingen in Polen, maar ook in Zuid-Amerikaanse landen en de strengere wetgeving in Verenigde Staten ziet D66 dat vrouwen wereldwijd steeds minder rechten krijgen. Met D66 maken ook GroenLinks-PvdA, SP en de VVD zich daar zorgen om.

Wetgeving en praktijk rond abortus verschillen in Europa nu sterk per land. Zo is de abortuswetgeving van Polen een van de strengste van Europa. In 2021 werd abortus daar in vrijwel alle gevallen verboden. Het afbreken van een zwangerschap is in Polen alleen toegestaan bij verkrachting, incest of als het leven of de gezondheid van de vrouw in gevaar is.

In Frankrijk werd het recht op abortus in maart vorig jaar juist in de Grondwet vastgelegd. Vooralsnog is dat het enige land, alhoewel er andere landen waaronder Duitsland wel discussie gaande is.

Internationale mensenrechtenverdragen

Partijen als NSC en ChristenUnie merken op er niets in te zien om als Nederlands parlement iets aan te nemen dat tegen nationale wetgeving van andere landen indruist. Paulusma benadrukt dat het om het vastleggen van abortus in internationale mensenrechtenverdragen gaat.

"We zeggen niet tegen andere landen dat ze hun wetgeving moeten aanpassen, we zeggen wel: vanuit Europa moeten we met elkaar zeggen dat het onnodig sterven in Europa niet meer nodig zou moeten zijn."

De komende weken gaat Paulusma met partijen in gesprek. "Ik strijd moedig voorwaarts. Het gaat hier om de rechten van de helft van de wereldbevolking. Vrouwen hebben het recht op zelfbeschikking. En recht op toegang tot veilige zorg. Dat zou in de rest van de wereld ook zo moeten zijn."

Geen enkele vorm van hulp aan illegaal in Nederland verblijvende vreemdelingen wordt strafbaar. Dat staat in een nieuw wetsvoorstel dat verantwoordelijk demissionair minister Van Weel vandaag naar de Tweede Kamer heeft gestuurd. Het kabinet wilde het liefst alleen hulp uit medemenselijkheid, zoals het geven van een kop soep, uitsluiten van strafbaarheid. Maar dat is volgens Van Weel niet haalbaar.

Om te voorkomen dat niet steeds per geval moet worden vastgesteld of de hulp uit medemenselijkheid of andere motieven wordt verleend, kiest hij ervoor om alle vormen van hulp toe te staan. Alleen het illegaal verblijf zelf blijft strafbaar.

Met deze reparatie hoopt het kabinet de zogeheten asielnoodmaatregelenwet nog voor de verkiezingen door het parlement te loodsen, maar het is zeer de vraag of dat lukt.

Vlak voor de zomer nam de Tweede Kamer de strenge asielwetten aan, waarbij er ook steun was voor een voorstel van de PVV om illegaal verblijf strafbaar te stellen. Al gauw bleek dat dat ook betekende dat mensen die vreemdelingen zonder verblijfsvergunning helpen met bijvoorbeeld een kop soep dan strafbaar zouden worden. De Raad van State bevestigde dat ook onlangs.

Niet de bedoeling

Minister Van Weel gaf daarop aan dat hij zo snel mogelijk met een nieuw wetsvoorstel zou komen, om dat probleem te omzeilen. Ook partijen die het voorstel gesteund hadden, zoals NSC en SGP, lieten weten dat dit nooit de bedoeling kon zijn van de wet. Met deze reparatie hoopt het kabinet ook op voldoende steun in de Eerste Kamer.

De Raad van State gaf de minister een aantal opties om de wet aan te passen. Allereerst was er de optie om illegaliteit helemaal niet strafbaar te stellen. Een andere mogelijkheid was illegaliteit niet zien als een misdrijf, maar als een overtreding. Hulp aan iemand om een overtreding te plegen is sowieso niet strafbaar. Maar Van Weel kiest in plaats daarvan voor een zogeheten strafuitsluitingsgrond.

In een toelichting op zijn wetsvoorstel schrijft de minister dat meewerken aan illegaliteit in de vorm van mensenhandel wel gewoon strafbaar blijft, maar dat valt onder een andere wet.

Liefst nog voor de verkiezingen

Van Weel en het kabinet hebben haast, want de verkiezingen komen snel dichterbij. Deskundigen vragen zich af of het wel gaat lukken om het 'strengste asielbeleid ooit' nog voor die tijd door de Tweede en Eerste Kamer te krijgen. Zo moet de Raad van State zich ook weer opnieuw uitspreken over het voorstel. Die gaat daarbij waarschijnlijk ook kijken naar de voors en tegens van het strafbaar stellen van illegaliteit.

"We werken met de snelheid van het licht", zegt Van Weel over zijn tijdsplan. Hij wil graag zijn wetsvoorstel nog door de huidige Tweede Kamer laten goedkeuren. Na de verkiezingen is het maar de vraag of er nog een meerderheid is voor de strenge asielwetten en de strafbaarstelling van illegaliteit. De deadline is vrijdag 3 oktober, dan begint het verkiezingsreces. "Ambitieus", erkent ook de minister.

De top-3 van de kandidatenlijst van Denk ziet er hetzelfde uit als de vorige keer. Stephan van Baarle blijft lijsttrekker en achter hem staan de huidige fractieleden Dogukan Ergin en Ismail el Abassi op respectievelijk plek 2 en 3. Op 4 en 5 staan twee vrouwen: Elif Esen en Nassira Abaaziz.

Dat het deze volgorde zou worden, was niet vanzelfsprekend. Vorige maand was er een hoogoplopend conflict binnen de partij over de kieslijst. Half augustus zei Van Baarle op te stappen als lijsttrekker, omdat hij naar eigen zeggen werd ondermijnd door het partijbestuur.

'Divers, energiek en vastberaden'

Het bestuur en de Tweede Kamerfractie waren het oneens over de kandidatenlijst. De fractie wilde het zittende Kamerlid Ergin op de tweede plek na Van Baarle, het bestuur wilde hem op de vijfde plek. In plaats van hem moest een vrouw hoger op de lijst komen. Om welke vrouwelijke kandidaat het gaat, is niet bekend.

Uiteindelijk stapte het bestuur op en stelde Van Baarle zich weer kandidaat als lijsttrekker. Met het presenteren van de lijst is duidelijk dat hij zijn zin heeft gekregen wat betreft de volgorde van de kandidaten voor de verkiezingen van 29 oktober. "Onze lijst is divers, energiek en vastberaden, een echte afspiegeling van Nederland", schrijft Van Baarle in een mail aan de leden.

Denk heeft nu drie Kamerzetels. In de Peilingwijzer, een gewogen gemiddelde van meerdere peilingen, staat de partij op drie tot vijf zetels.

Na een uitgebreide discussie hebben de leden van de Partij voor de Dieren ingestemd met het nieuwe defensiestandpunt van hun partij. Ze bevestigden daarmee dat investeringen in de wapenindustrie geen taboe meer zijn.

"Een noodzakelijk kwaad, dat echt slikken is voor iedereen", zei partijleider Esther Ouwehand daarover in haar speech vandaag op het partijcongres. "Maar wij laten mensen die worden aangevallen door agressieve dictators niet in de steek."

Om die woorden kracht bij te zetten, trad de Russische punkband Pussy Riot op. De groep werd in 2012 wereldwijd bekend nadat de leden waren opgepakt vanwege een protest tegen het Kremlin.

De Partij voor de Dieren was lange tijd tegen investeringen in defensie, omdat wapens volgens de partij leiden tot een wapenwedloop. Maar door Russische inval in Oekraïne is de partij van standpunt veranderd. Dat zorgde afgelopen maanden voor onrust bij sommige leden, die principieel tegen investeringen in wapens zijn.

Een aantal leden wil met een nieuwe partij, Vrede voor Dieren, meedoen aan de Tweede Kamerverkiezingen. Op die kandidatenlijst staan enkele prominente gezichten van de Partij voor de Dieren, zoals oud-voorzitter Ruud van der Velden en Ewald Engelen, de echtgenoot van oprichter Marianne Thieme.

Zetels afsnoepen?

Onder de leden in de zaal is de vraag of die nieuwe concurrent zetels zou kunnen afsnoepen. "Ik vind het doodzonde die afsplitsing, die je geen afsplitsing mag noemen", zegt één van hen. "We hebben elke stem nodig." Een ander lid ziet het positiever: "Wie weet zorgt het juist voor extra stemmen voor dieren."

Ingrid Visseren, de fractieleider in de Eerste Kamer, heeft ook moeite met het nieuwe defensiestandpunt van haar partij. Toch vindt ze het "wat vroeg" dat anderen een nieuwe partij zijn begonnen. "Wij moeten hier in onze partij eerst nog een debat over voeren", zegt ze tegen de NOS.

De PvdD heeft afgelopen maanden dan ook extra tijd ingeruimd om met leden over de defensiekoers te overleggen. "Dat niet iedereen uiteindelijk dezelfde eindconclusie trekt, is ook hoe het gaat in een democratie", zegt Ouwehand. "Maar je kan ook niet drie jaar met elkaar discussiëren, want Trump en Poetin wachten daar niet op."

'Leugens, hitserij en gaslighting'

In haar speech haalde Ouwehand verder hard uit naar de huidige regeringspartijen VVD en BBB. "We zien continu leugens, hitserij en gaslighting. Het is het draaiboek van Donald Trump, gekopieerd door de VVD en de BoerBurgerBeweging." Ook vindt Ouwehand dat Nederland afglijdt naar "het Hongarije aan de Noordzee".

Volgens haar vraagt het "meer dan ooit om een partij die het radicaal anders durft aan te pakken". Dieren, klimaat, natuur en milieu zijn nog altijd de belangrijkste onderwerpen voor de partij.

Ook de situatie in Gaza speelt een prominente rol op het congres. Ouwehand riep wederom het kabinet op om maatregelen tegen Israël te nemen. "Stop de fucking genocide", riep ze, waarna de zaal een staande ovatie gaf. Gezamenlijk werd er "Free free Palestine" gescandeerd.

De VVD wil na de verkiezingen niet in een kabinet stappen dat de hypotheekrenteaftrek aanpast, heeft VVD-leider Yesilgöz gezegd in het televisieprogramma WNL Op Zondag.

"Huishoudens leunen echt op de hypotheekrenteaftrek", zegt Yesilgöz, die daarmee het onderwerp tot een verkiezingsthema maakt. "Als het je al met heel veel moeite gelukt is om een huis te kopen, kan het niet zo zijn dat we dat gaan afpakken."

De VVD bemoeilijkt met dit standpunt een eventuele samenwerking met CDA en GroenLinks-PvdA na de verkiezingen van eind oktober. Die twee partijen willen juist de hypotheekrenteaftrek geleidelijk afbouwen, zo staat in hun verkiezingsprogramma's. GroenLinks-PvdA wil voor het afbouwen acht jaar de tijd nemen, het CDA dertig jaar.

Brekelmans zaait verwarring over GL-PvdA

In tv-programma Buitenhof zei demissionair minister van Defensie Brekelmans, partijgenoot van Yesilgöz, dat uit haar woorden niet moet worden opgemaakt dat zijn partij niet wil regeren met GroenLinks-PvdA. "Als je nu naar de peilingen kijkt en je zegt: we sluiten die partij principieel uit, dan wordt het land wel heel moeilijk bestuurbaar."

Niet veel later kwam hij daar op X weer van terug. "Ik heb mij bij Buitenhof niet goed uitgedrukt", schrijft hij. "Laat ik daarom heel duidelijk zijn: regeren met GroenLinks-PvdA is voor de VVD totaal ongeloofwaardig. Met die partij zien wij geen kabinet voor ons dat stabiel is én de juiste keuzes maakt voor Nederland."

De verwarring bij de VVD-prominenten over de vraag of de partij met GroenLinks-PvdA moet gaan reageren, verraadt dat de partij nog altijd onder druk staat. De VVD heeft een onrustige zomer achter de rug, waarin er onder meer discussie was over het leiderschap van Yesilgöz en de partij in de peilingen verder zakte.

In de laatste Peilingwijzer, een gewogen gemiddelde van de zetelpeilingen van Ipsos I&O en Verian/EenVandaag, staat GroenLinks-PvdA op 23-27 zetels, de VVD komt uit op 14-18 zetels. Er zijn nog acht weken te gaan tot de verkiezingen en in die tijd kunnen peilingen ook nog veranderen.

Verstoring van de huizenmarkt

CDA en GroenLinks-PvdA wijzen op deskundigen en instituten, die er al jaren voor pleiten om de hypotheekrenteaftrek te schrappen. De maatregel verstoort de huizenmarkt en geeft huizenbezitters een groot voordeel omdat ze een stuk minder belasting hoeven te betalen.

Het afschaffen van de hypotheekrenteaftrek zou er wel voor zorgen dat huizeneigenaren tot honderden euro's per maand meer kwijt zijn. "Ik besef dat dit een moeilijke maatregel is, maar we moeten doen wat nodig is", zei CDA-partijleider Bontenbal daar eerder over. Het CDA wil huishoudens compenseren door de inkomstenbelasting voor iedereen omlaag te brengen.

'Rust en stabiliteit'

De VVD is, net als voorheen het CDA, altijd een grote tegenstander geweest van de afschaffing van de hypotheekrenteaftrek. Desondanks stemde de partij tijdens kabinet-Rutte III in met een versnelde afbouw ervan. Nu heeft de huizenmarkt "rust en stabiliteit nodig", vindt Yesilgöz.

De JOVD, de jongerenvleugel van de VVD, keert zich tegen dit standpunt. "De eigen-oprit-eerst aap komt weer uit de mouw", schrijft de jongerenorganisatie op X. "Maak beleid voor de hele woningmarkt in plaats van alleen de huizenbezitter."

Met de verkiezingen in aantocht kwamen vandaag vijf partijen bijeen voor hun congres: VVD, CDA, NSC, JA21 en ChristenUnie. De agenda was bij alle partijen bijna hetzelfde: verkiezingsprogramma's en kandidatenlijsten werden goedgekeurd en de lijsttrekkers hielden toespraken.

De sfeer op de congressen was echter onvergelijkbaar. Van opgetogen enthousiasme tot "we houden ons hart vast": in deze tijden wordt de sfeer voor een deel bepaald door de peilingen.

Politiek verslaggever Marleen de Rooy:

"Bij het CDA was de sfeer in een bomvolle zaal in Rotterdam opperbest. De partij die bij de vorige verkiezingen nog flink het deksel op de neus kreeg en maar vijf zetels haalde, zit weer in de lift. En volgens de leden is dat voor een groot deel te danken aan Henri Bontenbal.

De partij lijkt ook te profiteren van de leegloop van het NSC, waar de sfeer op het congres vandaag heel anders was. Twee jaar geleden kreeg de partij bij de oprichting nog duizenden leden en ze wonnen uit het niets twintig zetels. Maar nu kan worden gesproken van een tragisch verhaal, er is een totale leegloop. De mensen op het congres vandaag bleven desondanks hoopvol op een aantal zetels bij de verkiezingen.

Spanning was er ook bij de VVD, waar de kritiek op het leiderschap van Yesilgöz de laatste tijd toenam. Maar zelfs de meest kritische VVD-leden willen nu geen wissel van leiderschap. Wat ze wel willen, is een wissel van toon. En dat de partij zich de komende tijd meer gaat concentreren op de inhoud. De partij heeft ook besloten om niet alleen Yesilgöz in de campagne te gebruiken maar wat breder de merknaam VVD in te zetten. De demissionaire ministers Brekelmans en Karremans zullen dan ook ook vaker naar voren worden geschoven.

Bij JA21 merkte je ook een prima stemming, ze hebben het gevoel dat de macht dichtbij is. Ze hopen veel teleurgestelde kiezers van PVV en VVD aan te trekken, en op die manier na 29 oktober een rol van betekenis in een nieuw kabinet te gaan spelen."

Voor het eerst in tijden ziet het CDA de verkiezingen vol vertrouwen tegemoet: de partij doet het in de peilingen goed en hoopt weer op een plek in het centrum van de macht. In de campagne lijkt alles gebouwd rond lijsttrekker Bontenbal. Op het druk bezochte congres in Rotterdam, ook de thuisstad van Bontenbal, vinden de TeamHenri-sjaaltjes, CDA-vlaggetjes en -tassen vandaag gretig aftrek.

In zijn speech zegt Bontenbal dat Nederland hunkert naar "normale en beschaafde politici" die met elkaar samenwerken om de problemen in Nederland op te lossen in plaats van te schreeuwen. Bontenbal denkt dat zijn partij die kan leveren. "Dat is het DNA van het CDA.".

Lees hier verder over het congres van het CDA:

Ondanks de matige peilingen en kritiek op leider Yesilgöz is de stemming op het congres van de VVD in Den Bosch alles behalve somber of bedrukt. De partij houdt de moed erin en wil dat ook uitstralen. Als Yesilgöz het podium betreedt en terugblikt op de zomer waarin de kritiek op haar toenam, staan veel VVD-kandidaten van de lijst met zijn allen achter haar.

Te midden van dit team blikt Yesilgöz terug op de commotie die ontstond toen ze op X zanger Douwe Bob van Jodenhaat beschuldigde. Ze legt uit hoe ze altijd heeft willen strijden tegen antisemitisme en hoe haar drijfveren om voor het goede op te komen te veel omsloegen in frustratie. Daar ging iets niet goed, erkent ze.

Met een persoonlijk verhaal over haar eigen geschiedenis van "iemand die van heel dichtbij heeft meegemaakt wat een land zonder vrijheid is" beschrijft ze het belang van democratie, vrijheid en liberale waarden. Vanwege het beschermen van die waarden wil ze door. Achter de schermen zeggen partijleden tegen de NOS dat het misschien na 29 oktober wel tijd is voor een wissel, maar vóór de verkiezingen zou dat paniekvoetbal zijn. En daar zit niemand op te wachten, benadrukken ze.

Lees hier verder over het VVD-congres:

Ook NSC houdt de moed erin, maar voor die partij lijkt na de verkiezingen geen rol van betekenis meer weggelegd. De partij - die twee jaar geleden vlak voor de verkiezingen door Pieter Omtzigt werd opgericht - staat volgens de laatste peilingen op 0 tot 1 zetel.

Lijsttrekker Van Hijum zegt in zijn speech op het NSC-congres in Apeldoorn dat hij de laatste tijd vaak de vraag krijgt of hij er nog wel in gelooft. Maar Van Hijum zegt de moed erin te houden. Volgens hem is de zaak nog niet verloren. "We gaan dit doen met elkaar, mensen!".

Lees hier meer over het NSC-congres:

Op het congres van JA21 in Utrecht zit de sfeer er goed in. JA21 heeft nu één zetel in de Tweede Kamer, maar zit in de lift. In de laatste Peilingwijzer, een gewogen gemiddelde van de peilingen van Ipsos I&O en Verian/EenVandaag, haalt de partij bijna twee maanden voor de verkiezingen zeven tot elf zetels.

Lijsttrekker Joost Eerdmans zegt dan ook klaar te zijn voor regeringsdeelname, maar dan wel "over rechts". Wat Eerdmans betreft komt er een "stabiele daadkrachtige centrumrechtse coalitie", waarbij hij zijn blik in elk geval richt op PVV en CDA.

Lees hier verder over het JA21-congres:

Ook de ChristenUnie houdt vandaag een congres waar de sfeer als eensgezind is te omschrijven. Bij de vorige verkiezingen in 2023 ging de partij van vijf naar drie zetels, nu hoopt de partij op herstel.

Net als het CDA hekelt partijleider Bikker het politieke klimaat en zegt zij niet te willen "schreeuwen" maar "dienen". Bikker doet een oproep om Nederland "niet ten prooi te laten vallen aan verdeeldheid en haat".

Lees hier meer over het ChristenUnie-congres:

Bekijk hier de congressen van vandaag in vogelvlucht:

ChristenUnie-leider Bikker heeft op een congres van haar partij in Utrecht een oproep gedaan om Nederland "niet ten prooi te laten vallen aan verdeeldheid en haat". In een wereld vol oorlogen en armoede en ook in ons land vol problemen hoopt ze dat mensen "opstaan om het goede te zien". De problemen moeten onder ogen worden gezien, maar het is ook van belang om stil te staan bij onze vrijheid en bij het goede, aldus Bikker.

De waarden van de ChristenUnie gaan "dieper dan de waan van de dag", zei Bikker. Het gaat volgens haar in de huidige ingewikkelde tijden niet om peilingen, partijbelang of persoonlijk belang maar om iets veel groters: kiezers niet als consumenten zien maar als "hele mens".

In het verkiezingsprogramma schreef de partij al dat waarden als naar elkaar omkijken onder druk staan en dat daar verandering in moet komen. Bijvoorbeeld met een dienstplicht voor iedereen: het moet volgens de ChristenUnie normaal worden dat "iedere Nederlander zich een periode inzet voor de gemeenschap".

'Niet schreeuwen maar dienen'

Bij de vorige verkiezingen in 2023 ging de partij van vijf naar drie zetels, nu hoopt de partij op herstel. Net als het CDA hekelt Bikker het politieke klimaat en zegt zij niet te willen "schreeuwen" maar "dienen".

Maar om zich van het CDA te onderscheiden, roept Bikker die partij vandaag ook op om op medisch-ethisch gebied kleur te bekennen. Ze hoopt de komende tijd steun te krijgen van die partij nu D66 op dat onderwerp "alle kroonjuwelen weer heeft opgepoetst". D66 wil volgens Bikker "euthanasie oprekken, embryokweek toestaan en van abortus een mensenrecht maken". Ze noemt dat "fundamenteel niet oké".

Op de Kameragenda staat de komende week wetgeving over het voor onderzoek kweken van embryo's, en Bikker hoopt dat het CDA de kant van de ChristenUnie gaat kiezen. "Dat was vorige week nog niet duidelijk. Wij zoeken bondgenoten in het opstaan voor het ongeboren leven."

Tijdens de toespraak van Bikker deed haar microfoon het even niet, waarop de partijleden in de Utrechtse Jaarbeurs spontaan een christelijk lied begonnen te zingen. "U maakt ons één" zongen de leden, passend bij Bikkers pleidooi voor saamhorigheid en samenwerken.

"Ik heb de laatste tijd vaak de vraag gehad: geloof je er nog wel in?", begint lijsttrekker Eddy van Hijum zijn speech op het NSC-congres in Apeldoorn. De partij dreigt van twintig zetels nu af te zakken naar nul. Maar Van Hijum houdt de moed erin. "Ja, ik geloof erin. We gaan dit doen met elkaar, mensen!", zegt hij.

Een paar honderd mensen zijn vandaag afgekomen op de Algemene Ledenvergadering van de partij in sportcentrum Omnisport. De meesten dragen gymschoenen of ander makkelijk schoeisel. Dat stond ook in de uitnodiging, want de vloer waar atlete Femke Bol wereldrecords heeft gelopen moet in goede staat blijven. "Laat hoge hakken thuis", is het dringende advies.

Van Hijum wil in zijn speech vooral uitstralen dat de zaak nog niet verloren is. "Niets is onmogelijk, 29 oktober (de verkiezingsdag, red.) is nog ver weg", zegt hij. Het doet hem denken aan een Fries spreekwoord dat hij vroeger thuis hoorde. Vertaald betekent het: "Als je wind mee hebt, kan iedereen hard zeilen. Als je wind tegen hebt, moet je hard werken."

In de laatste Peilingwijzer, gebaseerd op de peilingen van Ipsos I&O en Verian/EenVandaag, staat NSC op nul tot één zetel. Een ogenschijnlijk onmogelijke opdracht om daar nog een succes van te maken. "Maar als het Vitesse lukt om terug te komen, dan moet het ons ook kunnen lukken", grapt Van Hijum.

Omtzigt

Hij erkent dat er de afgelopen anderhalf jaar veel fout is gegaan. "Het is een achtbaan geweest, waar we niet zonder builen en schrammen uit zijn gekomen." De burger heeft vooral ruzie gezien in de coalitie, en weinig resultaten. En NSC heeft daarin ook niet alles goed gedaan, analyseert Van Hijum. Ook het vertrek van oprichter Pieter Omtzigt om gezondheidsredenen speelde mee.

Toch staat zijn beweging nog rechtovereind, meent hij. Ondanks alle ruzie heeft NSC volgens hem behoorlijk wat bereikt in de afgelopen periode. "Je kunt een glimp zien van wat wij bedoelen met goed bestuur. Ik ben ervan overtuigd dat wij een relevante politieke factor kunnen blijven", denkt Van Hijum.

Omtzigt was er vandaag niet bij, en ook oud-fractievoorzitter Nicolien van Vroonhoven, die haar kandidatuur introk nadat de leden haar op een lagere plek hadden gezet, liet verstek gaan. Volgens Van Hijum zijn de contacten met de twee goed. Omtzigts afwezigheid is volgens de lijsttrekker "ook een signaal dat hij ruimte wil geven aan de mensen die het nu moeten doen".

Veldkamp

Eerder in de middag was er een staande ovatie voor Caspar Veldkamp, die aftrad als demissionair minister van Buitenlandse Zaken omdat hij naar eigen zeggen te weinig steun kreeg in het kabinet voor zijn Midden-Oostenbeleid. Na hem vertrok het hele NSC-smaldeel uit de regering.

Veldkamp benadrukte nog een keer dat zijn stap niet als een verrassing kan zijn gekomen, zoals de coalitiepartners en premier Schoof suggereerden. Hij wilde al langer sancties tegen Israël. "Ik heb gezegd: het is mij menens, anders stap ik op."

Hij hekelde de toon van het debat rond Gaza en Israël en de polarisatie daarover in de samenleving. "Het werd ook in de Tweede Kamer steeds schriller. Het ging soms meer om politiek dan om Palestijnen."

Motie tegen voorzitter

In het ochtendprogramma stond aanvankelijk ook nog een motie van wantrouwen tegen partijvoorzitter Kilian Wawoe op de agenda. Verschillende leden vonden zijn manier van besturen "desastreus", met veel te weinig inspraak voor de leden. De motie werd op het laatste moment ingetrokken, nadat de voorzitter zijn excuses had aangeboden.

Wawoe en zijn medebestuurders zouden overigens sowieso na dit congres plaatsmaken voor een nieuw bestuur onder leiding van Reinout van Malenstein.

'Super Saturday' in de politiek

Een kleine twee maanden voor de Tweede Kamerverkiezingen houden vandaag vijf partijen een congres: VVD, NSC, CDA, JA21 en ChristenUnie. Met onze politiek verslaggever Arjan Noorlander bespreken we de opvallendste zaken.

Zo zei VVD-partijleider Yeşilgöz dat ze "serieus" overweegt in de oppositie te gaan als GroenLinks-PvdA meeregeert. JA21-lijsttrekker Eerdmans ziet in tegenstelling tot Wilders niet in een minderheidscoalitie en CDA-leider Bontenbal hamert op "fatsoen".

Kunst in de openbare ruimte

Nederland telt ongeveer 10.000 kunstwerken in de openbare ruimte, vaak gemaakt in opdracht van gemeentes of het Rijk. Hoe nuttig en nodig zijn die kunstwerken eigenlijk?

De eerste aflevering van onze nieuwe serie over kunst in de openbare ruimte leidt ons langs plaatsen als Amsterdam, Rotterdam, Lelystad, Zwolle en Hoofddorp.

JA21 is klaar voor regeringsdeelname. Dat maakte partijleider Joost Eerdmans duidelijk in een korte speech op het partijcongres in Utrecht. Hij richtte zich rechtstreeks tot Geert Wilders (PVV) en Henri Bontenbal (CDA), van wie hij snel wil weten hoe zij het na de verkiezingen voor zich zien.

JA21 heeft nu één zetel in de Tweede Kamer, maar zit in de lift. In de laatste Peilingwijzer, een gewogen gemiddelde van de peilingen van Ipsos I&O en Verian/EenVandaag, haalt de partij bijna twee maanden voor de verkiezingen zeven tot elf zetels.

Onder dit gesternte vindt lijsttrekker Eerdmans het belangrijk om duidelijk te maken dat hij met andere partijen wil samenwerken, ook als dat inhoudt dat niet alle punten uit het verkiezingsprogramma worden binnengehaald.

'Stabiel centrumrechtse coalitie'

Wat Eerdmans betreft komt er een "stabiele daadkrachtige centrumrechtse coalitie". En daarbij richt hij zijn blik dus in elk geval op PVV en CDA.

Maar "Wilders wil een minderheidscoalitie", zei hij in zijn toespraak, doelend op recente uitspraken van de PVV-leider. "Mijn vraag is: is dat het antwoord op de puinhoop en de chaos die is achtergelaten?"

Van Bontenbal wil Eerdmans weten: "Gaat het CDA eens kleur bekennen, of springt hij achter op de elektrische fiets bij Frans Timmermans?"

In dat laatste geval wil hij niks met het CDA te maken hebben, want hij wil onder geen beding "naar links". "Wij willen geen kabinet dat Nederland blijft weggeven aan ongecontroleerde immigratie, aan de bemoeienis van Brussel en aan een uitdijende bureaucratie van ongekozen overlegorganen."

Boomsma en Coenradie

Eerdmans vroeg speciaal aandacht voor de nieuwe mensen op de kandidatenlijst van JA21, onder wie de overstappers Diederik Boomsma en Ingrid Coenradie.

Hij noemde het voormalige NSC-Kamerlid Boomsma "onze klasbak en geweldige nummer 6". Op de voormalige PVV-staatssecretaris Coenradie zei hij "echt trots" te zijn. Zij staat op nummer 3, achter de oprichters van de partij: Eerdmans en Annabel Nanninga.

Op een VVD-congres in Den Bosch heeft Dilan Yesilgöz uitgebreid stilgestaan bij de afgelopen zomer, waarin haar partijleiderschap werd bekritiseerd. De VVD-leider bood een paar weken geleden haar excuses aan zanger Douwe Bob aan, nadat ze hem beschuldigd had van Jodenhaat. Vandaag legde ze aan de VVD-leden nog eens uit hoe fel ze tegen antisemitisme is. Maar ze heeft inmiddels naar eigen zeggen ingezien dat haar "drijfveren" waren omgeslagen in "frustratie". En dat is niet goed, erkende ze op het congres.

Met een persoonlijk verhaal over haar eigen geschiedenis van "iemand die van heel dichtbij heeft meegemaakt wat een land zonder vrijheid is" beschreef Yesilgöz het belang van democratie, vrijheid en liberale waarden. Ook legde ze uit waarom ze die waarden altijd fel wil verdedigen. Yesilgöz, die als 7-jarig meisje als vluchteling vanuit Turkije naar Nederland kwam, ziet die waarden nu ook hier onder druk staan. "De politiek heeft betere tijden gekend", zei Yesilgöz. Ze benoemde de huidige situatie met de woorden "gedoe" en "chaos" en zei "een les van de zomer geleerd te hebben" en gemotiveerd te zijn om door te gaan.

Spanning stijgt

Met nog een kleine acht weken tot de verkiezingen te gaan, stijgt de spanning bij de VVD. Niet eerder in de afgelopen decennia stond de partij er zo slecht voor in de peilingen. Kiezers haken volgens de peilingen af en zoeken aansluiting bij het CDA of JA21. Maar ook binnen de partij zijn er zorgen en kritiek. Onder meer over het volgens sommigen iets te populistische leiderschap van Yesilgöz, maar ook over de koers van de VVD nu Yesilgöz samenwerken met de PVV heeft uitgesloten. Te veel naar links of het midden ziet een deel van de achterban niet zitten.

Op het podium en voor de schermen houdt de partij er vandaag de moed in, met vrolijke presentaties en vraag-en-antwoordsessies van de demissionaire ministers Brekelmans en Karremans. Oudgedienden Opstelten en Kamp zitten vandaag op de eerste rij. Bij binnenkomst prijst Kamp de "goede leider" en zegt hij dat de partij in de campagne "gewoon heel erg goed zijn best moet gaan doen om de goede koers en leider voor het voetlicht te brengen".

Het congres heeft volgens politiek verslaggever Wilma Borgman iets schizofreens: op het podium lijkt alles gezellig, maar in de wandelgangen en bij de koffieautomaten hoort ze veel gesprekken en zorgen over de situatie waarin de partij verkeert.

Balen als stekker

Het congres wordt geopend door partijvoorzitter Wetzels. In een toespraak merkt hij op dat er bij het bedenken van de titel van het verkiezingsprogramma "Sterker uit de Storm" wellicht een vooruitziende blik was. Volgens Wetzels zit de partij nu inderdaad in die storm. "Daar moeten we sterker uit komen."

Sommige VVD'ers zeggen hardop dat het ontstaan van die storm aan de kwaliteit van de lijsttrekker ligt. Onder hen is Bakir Lashkari. Hij is al vijftien jaar VVD-lid en denkt dat het na 29 oktober misschien tijd is voor een andere leider. Wellicht moet de partij ook maar eens in de oppositie, zegt Lashkari tegen de NOS.

Een vrouw die al vijftig jaar VVD-lid is, zegt dat ze "baalt als een stekker". Ze is "niet tevreden" over het leiderschap van Yesilgöz en denkt dat een "andere soepele leider zoals Rutte" de mensen in de partij wél verenigd had. Deze situatie heeft de partij niet verdiend, vindt ze. Uiteindelijk is de VVD wat haar betreft toch "de enige partij die opkomt voor ondernemers".

Maar de leden brengen de twijfels over Yesilgöz niet officieel in. "Ze realiseren zich dat een leiderschapswissel vlak voor de verkiezingen eruit zou zien als paniekvoetbal", zegt politiek verslaggever Borgman.

Eensgezindheid uitstralen

Niet toevallig staan tijdens de speech van Yesilgöz veel kandidaten van de VVD-lijst met zijn allen achter haar op het podium. De partij in zwaar weer straalt op deze manier in beeld eensgezindheid uit. Yesilgöz probeert leden die zich zorgen maken over een mogelijk linksere koers gerust te stellen. Met een wellicht iets mildere toon dan eerder herhaalt ze dat ze een kabinet met GroenLinks-PvdA niet voor zich ziet. "Dat levert geen stabiel kabinet op."

De partij staat allerminst "op instorten", aldus Yesilgöz. Vanaf nu wil ze weer "vooruitkijken".

Het CDA zet in deze verkiezingscampagne, geheel volgens verwachting, volledig in op "fatsoen". In de speech van partijleider Henri Bontenbal op het partijcongres in Rotterdam duurde het weliswaar een kwartier voor hij het woord in de mond nam, maar dat het daarom draaide, was tegen die tijd al duidelijk.

Bontenbal had toen onder meer al gezegd dat hij voor een politiek is "die niet draait om wie het hardste schreeuwt, maar om wie het beste luistert". Volgens hem hunkert Nederland naar "normale en beschaafde politici" die met elkaar samenwerken om de problemen in Nederland op te lossen. En hij denkt dat zijn partij die kan leveren. "Dat is het DNA van het CDA."

De stemming op het drukbezochte CDA-congres is opperbest. Want de partij, die nu 5 zetels in de Tweede Kamer heeft, lijkt een comeback te maken. Volgens de laatste Peilingwijzer, een gewogen gemiddelde van de peilingen van Ipsos I&O en Verian/EenVandaag, staat de partij nu op 22 tot 26 zetels. Daar moet bij worden vermeld dat de verkiezingen pas over ruim zeven weken zijn en er nog van alles kan gebeuren.

TeamHenri-sjaaltjes

Maar in Rotterdam zijn ze zeker van hun zaak. In de wandelgangen van het congres vinden de TeamHenri-sjaaltjes, CDA-vlaggetjes en -tassen gretig aftrek. Voor de liefhebbers zijn er ook plakplaatjes met de beeltenis van de partijleider onder de tekst: "Waarden die blijven plakken."

"Het gaat goed met het CDA", zei Bontenbal ten overvloede. En dat is volgens hem logisch, want "ons land heeft na twee jaar politieke chaos een andere politiek nodig". En daarvoor moet je wat hem betreft bij het CDA zijn. "Onze opdracht is om het antwoord te zijn."

Bontenbal ging in zijn speech in op een aantal "moedige keuzes" die zijn partij in het verkiezingsprogramma maakt. Zo moet de hypotheekrenteaftrek geleidelijk, in dertig jaar, worden afgebouwd. Ook moet er een "vrijheidsbijdrage" komen, "een beperkte extra belasting voor burgers en bedrijven die besteed wordt aan het op orde brengen van onze defensie".

'Draagkracht van de samenleving'

Verder zei hij onder meer dat het aantal asielzoekers en arbeidsmigranten fors omlaag moet. "De huidige instroom gaat de draagkracht van de samenleving te boven." Hij voegde daaraan toe dat de meeste politieke partijen op dit punt "gelukkig" hetzelfde willen: "De VVD, GroenLinks-PvdA en het CDA willen alle drie inzetten op een gematigde bevolkingsgroei, zoals de Staatscommissie adviseerde."

Opvallend is dat hij in dit verband deze partijen bij naam noemde. Verder kwam er in zijn verhaal geen andere partij aan bod. "In Nederland hebben we geen tweepartijenstelsel, dus we zullen coalities moeten vormen", zei hij even later.

De lijsttrekker zette het CDA nadrukkelijk neer als middenpartij. "We zijn niet links, we zijn niet rechts. We zijn christendemocraten." Hij wilde niet vooruitlopen op een gedroomde coalitie, "maar ik zie alleen over links of rechts niet snel gebeuren."

Vandaag meerdere partijcongressen

Behalve het CDA zijn er vandaag nog vier andere politieke partijen bijeen in congres: de VVD in Den Bosch, NSC in Apeldoorn, JA21 in Utrecht en de ChristenUnie, ook in Utrecht.

De partijen bespreken daar onder meer hun verkiezingsprogramma en de kandidatenlijst.

De motie van wantrouwen tegen NSC-partijvoorzitter Kilian Wawoe wordt niet in stemming gebracht op het congres van de partij. De indiener, Sander Nieman, trok de motie op het laatste moment in op het congres in Apeldoorn.

Leden als Nieman houden Wawoe verantwoordelijk voor "zijn desastreuze beleid". De manier waarop hij de partij leidt is volgens hen te veel 'top-down', en dat zou mede leiden tot dalende ledenaantallen en kelderende peilingen. Hoewel het bestuur al na het partijcongres zou plaatsmaken voor een nieuw bestuur, vonden de indieners dat Wawoe onmiddellijk moest aftreden.

In een reactie op de motie bood Wawoe zijn excuses aan voor wat er de afgelopen maanden is misgegaan. Maar hij vroeg ook begrip voor de positie van het bestuur. Toen in juni onverwachts het kabinet viel, had het bestuur de handen vol aan het opstellen van een kandidatenlijst en het schrijven van een verkiezingsprogramma. "We gingen in overlevingsmodus."

Na de verontschuldigingen trok Nieman de motie in. "Ik ben niet uit op beschadiging van de partij." Toch dreigde hij direct daarna weer met een nieuwe motie van wantrouwen als er niet meer inspraak van de leden komt.

Niet meedoen met verkiezingen

Afgelopen week leidde de aanvankelijke reactie van het bestuur op de motie tot veel ophef binnen NSC. Het bestuur zou gedreigd hebben de partij terug te trekken voor de verkiezingen van 29 oktober als de motie zou worden aangenomen. Maar volgens de secretaris is dat nooit ter sprake geweest.

Wel bestond het risico dat NSC zonder bestuur niet in staat zou zijn om op tijd een kandidatenlijst in te dienen, zo legde hij uit aan het congres. De motie tegen Wawoe ziet het bestuur als een motie van wantrouwen tegen het hele bestuur. De kandidatenlijst moet ingediend worden door de partijsecretaris, maar als het bestuur zou opstappen, is die functionaris er niet meer.

In sportcomplex Omnisport in Apeldoorn zijn een kleine 200 leden van NSC bijeen. Oprichter Pieter Omtzigt, die zich eerder dit jaar terugtrok uit de politiek, is niet aanwezig. De partij vecht voor het voortbestaan, want afgaande op de peilingen is het niet zeker dat NSC terugkeert in de nieuwe Tweede Kamer.

Later vanmiddag houdt lijsttrekker Eddy van Hijum een toespraak.

Vandaag meerdere partijcongressen

Behalve NSC zijn er vandaag nog vier andere politieke partijen bijeen in congres vandaag: de VVD in Den Bosch, het CDA in Rotterdam, JA21 in Utrecht en de ChristenUnie, ook in Utrecht.

De partijen bespreken daar onder meer hun verkiezingsprogramma en de kandidatenlijst.

PVV-leider Wilders wil zo nodig met zijn partij regeren in een minderheidskabinet met hem als premier. Een kabinet zonder meerderheid in de Tweede Kamer heeft niet zijn voorkeur, maar het is wel een mogelijkheid waar de partijleider nu aan denkt, zo bleek vandaag bij de aftrap van de PVV-verkiezingscampagne in een café in Venlo.

Wilders zegt "veel vertrouwen" te hebben dat de PVV weer in een kabinet komt, hoewel veel partijen zijn partij al hebben uitgesloten. "We zijn van plan te regeren. Óf in een meerderheidskabinet - dat heeft ook mijn voorkeur - óf in minderheidskabinet, dat kan ook", zei Wilders in gesprek met de pers.

De PVV zat tussen 2010 en 2012 in het kabinet-Rutte I, een minderheidskabinet van VVD en CDA met gedoogsteun van de PVV.

Uitgesloten

Van de rechtse partijen wil de VVD zeker niet meer samenwerken met Wilders, zo maakte VVD-leider Yesilgöz al in juni duidelijk, een paar dagen nadat de PVV uit de coalitie was gestapt en het kabinet-Schoof was gevallen. De PVV is twee keer uit een kabinet gestapt en Yesilgöz noemde Wilders een "ongelooflijk onbetrouwbare partner".

CDA-leider Bontenbal, een partij die kans maakt op een grote verkiezingsoverwinning, wil ook niet met de PVV. En dat geldt ook voor partijen als GroenLinks-PvdA, D66, SP, Partij voor de Dieren, NSC en Denk.

Vanwege deze grote weerstand van andere partijen lijkt de kans heel gering dat de PVV weer in een kabinet komt, ook als de partij bij de Tweede Kamerverkiezingen op 29 oktober de grootste wordt. Gevreesd wordt voor een moeilijke formatie, omdat er zowel 'over links' als 'over rechts' geen duidelijke meerderheid in zicht is.

Afstand

In de laatste Peilingwijzer van gisteren is de PVV de grootste partij. De Peilingwijzer, berekend op basis van zetelpeilingen van Ipsos I&O en Verian/EenVandaag., denkt dat de partij tussen de 29 en 35 zetels kan halen, vijf zetels minder dan in de huidige Kamer. Op enige afstand houden GroenLinks-PvdA en CDA elkaar in evenwicht met 23 tot 27 respectievelijk 22 tot 26 zetels.

De twee rechtse partijen die de PVV niet uitgesloten hebben, zijn JA21 en de BBB. JA21 van partijleider Eerdmans zit nu met één zetel in de Tweede Kamer en zit weliswaar in de lift (Peilingwijzer denkt aan 7 tot 11 zetels) maar met de BBB (4-6) kan Wilders nog niet rekenen op een meerderheid. Dat ziet hij dus niet als een probleem. "Een minderheidskabinet kan ook in Nederland."

Zelfs voor de doorgewinterde politieke volger is het nauwelijks nog bij te houden wie welke post bekleedt, nu er vandaag weer tien nieuwe demissionaire ministers en staatssecretarissen zijn beëdigd. Deze VVD'ers en BBB'ers vervangen de NSC-bewindslieden, die opstapten na onenigheid over de Israël-koers.

Zij zullen aan de slag gaan in een kabinet met weinig slagkracht. VVD en BBB hebben samen 32 zetels en moeten dus voor al hun besluiten in de Tweede Kamer een meerderheid zien te vinden. Premier Schoof heeft beloofd vooral op de winkel te passen, totdat er na de verkiezingen een nieuw kabinet zit.

Van dokter naar minister

Eén van de nieuwelingen die op de spreekwoordelijke winkel gaat passen, is Jan Anthonie Bruijn (VVD). Hij was tot gisteren voorzitter van de Eerste Kamer en gaat nu aan de slag als derde minister van Volksgezondheid in het kabinet Schoof. Hij volgt Fleur Agema (PVV) en Daniëlle Jansen (NSC) op.

"Ik ben al 40 jaar dokter en heb veel met de geneeskunde", zegt hij bij aanvang van de ministerraad. 'Nu mag ik het doen vanuit een andere rol, dat is een uitdaging waar ik uiteraard meteen 'ja' tegen zei."

Bruijn kan maandag meteen zijn handtekening zetten onder het zorgakkoord, dat zwaarbevochten is door zijn voorgangers.

In de Eerste Kamer wordt hij voorlopig opgevolgd door Mei Li Vos (GroenLinks-PvdA). Dit najaar zal de Eerste Kamer een nieuwe voorzitter kiezen.

Op het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap staat nu Gouke Moes (BBB) aan het hoofd. Meerdere oppositiepartijen reageren verontwaardigd op zijn komst, vanwege een tweet die hij vorig jaar plaatste over een regenboogzebrapad dat beklad was met hakenkruizen. Daar schreef hij over: "Zo werkt polarisatie. Jammer, van beide kanten."

Moes zei daar bij aanvang van de ministerraad "sorry" voor, dat hij "het niet zo bedoeld heeft" en dat "iedereen moet kunnen zijn wie die is en houden van wie die houdt". Hij wilde naar eigen zeggen met zijn tweet zeggen "dat het een gepolariseerd onderwerp is".

Derde op buitenlandse handel

Op het ministerie van Buitenlandse Zaken buigt zich voor de derde keer in dit kabinet Schoof een nieuw bewindspersoon over buitenlandse handel, na Reinette Klever (PVV) en Hanneke Boerma (NSC) gaat daar nu Aukje de Vries (VVD) aan de slag. Zij houdt zich onder meer bezig met de importtarieven en eventuele sancties tegen Israël.

"Er speelt heel veel als het gaat om handel, er is nog genoeg te doen", zegt de Vries, die hiervoor Tweede Kamerlid en staatssecretaris van Financiën was. "Internationaal lopen veel dingen door. Het lijkt me een mooie uitdagende functie."

Zij krijgt gezelschap van minister David van Weel, die van Justitie en Veiligheid naar Buitenlandse Zaken verhuist. "De partij heeft mij gevraagd", zegt hij. "Ik zat goed op mijn plek en had daar graag willen blijven. Maar dit is ook belangrijk, er gebeurt een boel in de wereld." Van Weel blijft ook nog minister van Asiel en Migratie.

Op het ministerie van Justitie en Veiligheid, waar Van Weel dus is vertrokken, heeft Foort van Oosten (VVD) nu de leiding. Hij heeft voor die stap zijn burgermeesterschap van Nissewaard opgegeven. "Het is een beetje emotioneel, want ik laat een stad achter waar ik heel erg van houd", zegt hij. "Maar ik vind dat ik geen nee mag zeggen als zo'n beroep op je wordt gedaan."

Andere nieuwe gezichten in het demissionaire kabinet zijn Frank Rijkaart (BBB, minister van Binnenlandse Zaken), Arno Rutte (VVD, staatssecretaris voor Rechtsbescherming), Eugène Heijnen (BBB, staatssecretaris van Financiën) en Koen Becking (VVD, staatssecretaris voor Onderwijs).

Mariëlle Paul was staatssecretaris van Onderwijs en is nu benoemd tot minister van Sociale Zaken. Staatssecretaris Palmen (Financiën) is na haar ontslag vandaag opnieuw door de Koning geïnstalleerd, om de toeslagenaffaire te kunnen afhandelen. Zij was hiervoor staatssecretaris namens NSC, maar gaat nu partijloos verder.