In het nieuwe verkiezingsprogramma van D66 zet de partij de D van Democraten weer centraal. D66 vindt dat de democratie en onze veiligheid onder druk staan en komt met ideeën om de macht beter te spreiden en de controle erop te verbeteren.

De partij wil de Tweede Kamer uitbreiden van 150 naar 260 leden en vindt dat er regels moeten komen om de interne structuren van partijen democratischer te maken. Bewindspersonen moeten als het aan D66 ligt een spreekuur krijgen en de Tweede Kamer moet soms buiten Den Haag gaan vergaderen. Met burgerfora en jongerenfora moeten mensen meer invloed krijgen, vindt de partij.

Ook moet iedereen betere toegang tot de rechtstaat krijgen en moeten onafhankelijke toezichthouders zoals de Autoriteit persoonsgegevens en de Autoriteit Consument en Markt voldoende middelen krijgen om hun waakhondfunctie te kunnen vervullen.

Land boven partij

D66, dat tot een jaar geleden nog deel uitmaakte van het vorige (demissionaire) kabinet vindt het tijd voor een nieuwe koers. "De politiek blijft hangen in stilstand. Ruziemakers bepalen de toon en roepen vooral wat niet kan", zegt partijleider Jetten.

Partijbelangen mogen het niet winnen van het landsbelang, zegt D66, die de komende verkiezingen ziet als "het moment om het tij te keren". De partij ziet gelijkenissen met de tijd waarin D66 werd opgericht. "Onze partij is opgericht om de status quo te doorbreken. Dat is vandaag net zo hard nodig als in 1966."

Tien nieuwe steden

Het woningtekort vindt de partij net als veel andere partijen daarnaast één van de grootste problemen. Het idee om geheel nieuwe steden te bouwen kreeg al voor het verschijnen van het verkiezingsprogramma aandacht. Met tien nieuwe steden aansluitend op al bestaande voorzieningen van andere steden zou het woningtekort moeten worden aangepakt. Als eerste zou een eiland moeten worden gemaakt tussen Amsterdam en Flevoland: IJstad. Weilanden en landbouwgrond zouden voor de andere nieuwe steden moeten wijken.

Klimaat en onderwijs, als vanouds belangrijke speerpunten voor de partij, komen minder prominent maar ook uitgebreid aan bod. Op deze thema's wil de partij fors investeren in onder meer het verduurzamen van woningen en het centraal stellen van de leraar.

Op het thema gezondheidszorg valt op dat de partij in discussie wil over het doorbehandelen van patiënten. "In goed en zorgvuldig overleg kan soms besloten worden dat behandelen de kwaliteit van leven niet vergroot."

Europees migratiepact

Op het gebied van asiel en migratie wil de partij het Europese migratiepact volgen. Over anderhalf jaar wordt dat officieel van kracht met nieuwe regels voor de Europese asielprocedure, de opvang van migranten en solidariteit tussen de EU-lidstaten.

Verder wil D66 kijken naar manieren om "slimmer te straffen". Rechters zouden de keuze moeten krijgen om langere taakstraffen of elektronische detentie als alternatieven in te zetten voor korte celstraffen. Celstraffen maken volgens de partij vaak "meer kapot dan de straf rechtvaardigt".

Hoe de plannen van D66 betaald moeten worden, staat nog niet in het concept verkiezingsprogramma en wordt mogelijk duidelijk na de doorrekening van de plannen door het CPB. Tegen de NOS zegt Jetten dat de plannen wat hem betreft niet betaald worden door hogere belastingen. De grote investeringen voor woningen, wegen en onderwijs worden vooral betaald uit een nog op te richten Nationale Investeringsbank.

Het verkiezingsprogramma wordt ook nog voorgelegd aan de leden, op 4 oktober kunnen die er in Den Bosch over stemmen.

Andere punten uit het D66 concept verkiezingsprogramma:

De voorgenomen invoering van goedkope rode diesel voor de landbouwsector gaat niet door. Met het geld dat het demissionaire kabinet daarmee uitspaart, wordt de verlenging van de accijnskorting op benzine deels betaald. Bronnen bevestigen het bericht van De Telegraaf dat het kabinet dat met Prinsjesdag bekend zal maken.

Rode diesel is brandstof die valt onder het lage accijnstarief. Bij de formatieonderhandelingen was het een belangrijk punt voor BBB om boeren weer toestemming te geven de goedkope diesel te gebruiken in hun voertuigen. Dat voorrecht werd in 2013 afgeschaft.

Vorige week werd duidelijk dat het demissionaire kabinet geld had vrijgemaakt in de Miljoenennota om de accijnskorting op benzine met een jaar te verlengen. Zou dat niet gebeuren, dan zou de prijs voor een liter benzine met meer dan twintig cent omhoog gaan.

Opbrengst

De verlenging van de korting kost de schatkist zo'n 1,6 miljard euro. Nu is duidelijk hoe het kabinet dat gaat betalen. De streep door de rode diesel levert vanaf 2027 structureel 140 miljoen euro op. Daarnaast zal er voor 21 miljoen euro gesneden worden in bepaalde financiële voordelen voor expats. Ook wordt een deel van de rekening betaald met de opbrengst van een nieuwe EU-heffing op de CO2-uitstoot van geïmporteerde goederen.

Ten slotte wordt er geschoven met geld dat was gereserveerd voor het dempen van de energierekening van huishoudens. Het jaarlijkse bedrag dat daar naartoe zou gaan wordt gehalveerd naar 100 miljoen euro, maar daar staat tegenover dat het nu wel een structureel potje wordt.

Moeilijk uitvoerbaar

Bij de presentatie van de plannen van het kabinet-Schoof zei BBB-leider Van der Plas nog dat ze het meest trots was op de herinvoering van goedkope rode diesel. Maar al gauw bleek dat het plan moeilijk uitvoerbaar is.

Om fraude te voorkomen heeft de diesel een rode kleur, maar toch is de kans op misbruik groot. Het is moeilijk te voorkomen dat ook vrachtwagens en hijskranen ermee volgetankt worden. Bovendien zou Brussel de goedkope brandstof kunnen zien als ongeoorloofde staatssteun voor de boeren.

In de Tweede Kamer leven veel vragen over een helmplicht tot 18 jaar voor e-bike-rijders. Het kabinet kwam vorige week met dat plan om de verkeersveiligheid te verbeteren. Alle partijen die vandaag meededen aan een debat hierover, vinden ook dat er iets moet gebeuren, maar demissionair minister Tieman van Infrastructuur (BBB) kreeg niet direct brede steun voor zijn voornemen.

Een aantal Kamerleden zette vraagtekens bij de leeftijdsgrens van 18 jaar. "Waarom niet de grens op 16 jaar?", zei Van Dijk van NSC. Volgens hem vallen de meeste slachtoffers in de leeftijd van 12-16 jaar. Ook VVD-Kamerlid Veltman noemde een mogelijke grens van 16 jaar. "En waarom niet ook een helmplicht voor 65-plussers?", vroeg GL-PvdA-Kamerlid De Hoop zich op zijn beurt af.

De minister zei in zijn antwoord juist gekozen te hebben voor 18 jaar, vanwege het aantal verkeersslachtoffers in die leeftijdscategorie. Volgens hem is de maatregel op deze manier effectief tegen ernstig hoofdletsel.

Toch onderscheid

Er werd ook voor de zoveelste keer gevraagd of er toch echt geen onderscheid kan worden gemaakt tussen fatbikes en andere e-bikes, omdat die eerste categorie de grotere boosdoener zou zijn. De Kamer wil al langer een onderscheid, maar dat is juridisch onuitvoerbaar, zegt het ministerie van Infrastructuur na verschillende onderzoeken.

De Hoop wees erop dat op deze manier hele groepen jongeren in plattelandsgebieden worden getroffen die elke dag op hun e-bike naar school rijden en daarbij nauwelijks brokken maken. NSC'er Van Dijk stelde een gewichtsgrens voor waardoor nieuwe regels niet zouden gelden voor lichtere e-bikes.

Tiemans partijgenoot BBB-Kamerlid Pierik toonde begrip voor de helmplicht, net als SGP'er Stoffer, die ook namens het CDA sprak. Of GroenLinks-PvdA uiteindelijk de helmplicht voor jongeren op e-bikes wil steunen, liet De Hoop in het midden.

'Tuig aanpakken'

PVV-Kamerlid Boutkan liet duidelijk blijken niets te zien in maatregelen "waar de meerderheid de dupe van wordt". Volgens hem moet vooral een minderheid aan "tuig" worden aangepakt.

Of de helmplicht er gaat komen, is dus nog zeer de vraag. De Tweede Kamer lijkt nog niet overtuigd. Bovendien zit er na de komende verkiezingen weer een andere Kamer, die er anders over kan denken. Het voornemen van de minister is in ieder geval om nieuwe regelgeving in het najaar van 2026 naar de Kamer te sturen.

Hoeveel slachtoffers?

Uit onderzoek van VeiligheidNL blijkt dat tussen 2020 en 2024 het aantal slachtoffers onder elektrische fietsers op de spoedeisende hulp is verdubbeld. In de leeftijdsgroep van 12 tot 18 jaar is het aantal bestuurders van e-bikes met hersenletsel verzesvoudigd, het aantal bestuurders van fatbikes dat op de eerste hulp belandde, is toegenomen van 0 in 2020 tot 301 in 2024.

Ziekenhuizen waarschuwen al jaren voor de grotere kans op hersenletsel door een ongeval voor bestuurders van e-bikes. Afgelopen maandag nog presenteerden de artsen van Frisius MC in Leeuwarden een onderzoek waaruit blijkt dat de kans op ernstig letsel twee keer zo groot is als op een gewone fiets.

Kamervoorzitter Bosma legt de schuld van de affaire rond oud-Kamervoorzitter Arib bij de oud-griffier en oud-directeur Huisvesting van de Tweede Kamer. Zij maakten deel uit van de ambtelijke top, waar Arib als politiek leidinggevende van de Kamer mee te maken had.

"Belazerd is zwak uitgedrukt", zei Bosma in het Kamerdebat over de kwestie. "We voelen ons enorm in de maling genomen. We hebben meegespeeld in een toneelstukje waar we zelf niet de schrijvers van waren."

Bosma was openhartig over hoe hij de situatie nu ziet. Het "boterde" niet tussen Arib en de hoge ambtenaren. Die hebben aangestuurd op de anonieme klachten over haar gedrag, het onderzoek dat daarop volgde en het lekken naar de pers. "Wie het strafdossier van de rijksrecherche leest, ziet dat de ambtelijke top in een mediastrijd met haar wilde afrekenen", zei Bosma.

Het presidium was van dit opzetje destijds niet op de hoogte, zei hij. Dat werd in het debat onderschreven door SP-Kamerlid Van Nispen, toen ook lid van het presidium. "We zijn misleid", zei hij. "Ik voel me belazerd."

Het presidium baseerde zich destijds op de anonieme klachten en eerdere signalen over Arib en vroeg advies aan de landsadvocaat. Die zei dat de Kamer als werkgever van het Kamerpersoneel wettelijk verplicht was om de klachten te laten onderzoeken.

Bergkamp

Toen dat besluit in oktober 2022 viel, was Arib al geen Kamervoorzitter meer. Ze was 'gewoon' lid van de PvdA-fractie. D66-Kamerlid Bergkamp had het Kamervoorzitterschap in april 2021 van haar overgenomen. Zij was voorzitter van het presidium toen het besluit over het onderzoek viel.

Uit de processtukken van de rijksrecherche, die het lekken naar de pers onderzocht, is gebleken dat Bergkamp het appverkeer met haar voormalig woordvoerder heeft vernietigd. Ook verwijderde zij haar berichten met de twee betrokken topambtenaren. Daarnaast gaf zij de rijksrecherche een onvolledige lijst met namen van mensen die toegang hadden tot de vertrouwelijke stukken over Arib.

De fractie van GL-PvdA dringt namens een Kamermeerderheid aan op "genoegdoening en een fatsoenlijke oplossing" voor Arib, zei Kamerlid Kathmann. BBB, SP, NSC en GL-PvdA willen een nader onderzoek naar de gang van zaken "om de onderste steen boven te krijgen" en voor een oordeel of de zaak nog strafrechtelijke vervolgen moet hebben.

PVV wil strafaanklacht

PVV-Kamerlid Markuszower vindt dat er nu al voldoende aanleiding is om een strafaanklacht tegen Bergkamp in te dienen "omdat zij mogelijk betrokken is bij het lekken van ambtsvertrouwelijke informatie". Hij was niet bij het debat aanwezig, omdat hij vond dat dat zonder openbaarmaking van alle stukken geen zin had. Tot woede van de andere Kamerleden.

"Kamerlid Markuszower heeft met veel geschreeuw en bombarie dit debat aangevraagd en verdachtmakingen geuit. Dat hij hier nu niet is, vind ik niet te pruimen", zei partijgenoot Bosma. "Wie iets wil bereiken moet bij het debat zijn", zei Kathmann. "De PVV heeft bedoeld of onbedoeld mevrouw Arib een beetje in de steek gelaten."

Volgende week wordt er gestemd of de speciale onderzoekscommissie van de Kamer er moet komen.

De PVV dient een strafaanklacht in bij de Tweede Kamer vanwege de rol van oud-Kamervoorzitter Bergkamp in de affaire rond het onderzoek naar oud-Kamervoorzitter Arib.

Het gaat de partij vooral om het mogelijk plegen van een ambtsmisdrijf door Bergkamp "omdat zij mogelijk betrokken is bij het lekken van ambtsvertrouwelijke informatie", zo schrijft de partij in een persbericht.

Volgens de grondwet moet de Kamer na zo'n klacht besluiten of er een onderzoekscommissie moet worden ingesteld die informatie en bewijzen gaat verzamelen.

De PVV roept huidig Kamervoorzitter Bosma (ook PVV) op aangifte te doen tegen Bergkamp, oud-griffier Simone Roos en oud-directeur Huisvesting Jaap van R., "wegens het mogelijk obstrueren van het strafrechtelijke onderzoek naar het schenden van het ambtsgeheim".

Ondertekend door Markuszower

De brief is als eerste ondertekend door PVV-Kamerlid Markuszower, die al regelmatig zijn ongenoegen over de gang van zaken liet blijken. De naam van PVV-leider Wilders staat opvallend genoeg niet onder de brief.

Affaire oud-Kamervoorzitters Arib en Bergkamp weer op politieke agenda

Lees hier meer over wat eraan vooraf ging en wat er op het spel staat bij het debat vandaag.

Uit onderzoek van Nieuwsuur en Follow the Money naar de processtukken van de rijksrecherche bleek dat Bergkamp het appverkeer met haar voormalig woordvoerder Sonja K. heeft vernietigd. Ook verwijderde Bergkamp haar berichten met de twee betrokken topambtenaren. Daarnaast gaf zij de Rijksrecherche een onvolledige lijst met namen van mensen die toegang hadden tot de vertrouwelijke stukken over Arib.

"Deze kwestie heeft het aanzien van de Tweede Kamer ernstig beschadigd en het is onverkwikkelijk dat een lid van de Tweede Kamer, nota bene een gerespecteerd oud-voorzitter, op basis van vermeend vals spel en valse verklaringen, trucs en intriges zich genoodzaakt voelde haar zetel op te geven"', staat er verder in de brief van de PVV. De partij doelt daarmee op PvdA-Kamerlid Arib.

De Kamer debatteert vanmiddag over de affaire rond het onderzoek naar naar Arib. De PVV doet niet mee aan het debat, omdat de partij vindt dat er meer stukken openbaar gemaakt moeten worden, zoals het onderzoeksrapport naar de anonieme klachten over Arib.

Lidewij de Vos, de nieuwe lijsttrekker van Forum voor Democratie (FvD), is beëdigd als Kamerlid. Zij volgt Thierry Baudet op als fractievoorzitter. De Vos maakte begin dit jaar al een paar maanden deel uit van de Tweede Kamer.

FvD maakte zaterdag bekend dat Baudet geen lijsttrekker blijft. Hij doet een stapje terug, omdat hij vindt dat zijn rol als partijleider is uitgespeeld. Hij staat nu op nummer 2 van de kandidatenlijst.

Hij blijft wel aan als voorzitter van het partijbestuur, maar De Vos moet in zijn plaats het gezicht van Forum worden. Zij is volgens Baudet "kalmer en jonger". Er is onder haar leiding geen grote koerswijziging te verwachten.

Verkiezingsprogramma

Het conceptverkiezingsprogramma van Forum voor Democratie, dat zondag is gepresenteerd, is in grote lijnen hetzelfde als dat van 2023. De partij is voor een asiel- en naturalisatiestop, wil uit de Europese Unie, gelooft niet in een klimaat- of stikstofprobleem en wil een verbod op "transgender-propaganda" en geslachtsoperaties.

Verder wil Forum dat de parlementaire enquête naar het coronabeleid wordt stopgezet. Er moet nieuw onderzoek komen, waarin ook gekeken wordt naar de "blijvend hoge oversterfte" die er volgens de partij sinds de coronatijd is.

Biochemica en violiste

Lidewij de Vos (28) studeerde neurowetenschappen en biochemie. Ze is ook violiste. Van januari tot april van dit jaar verving ze Baudet in de Tweede Kamer. Hij had toen vaderschapsverlof.

De Vos was tot nu toe fractiemedewerker van de FvD-fractie. Bij de vorige Tweede Kamerverkiezingen, in 2023, stond zij als zesde op de kandidatenlijst. Ze schreef samen met Baudet in 2023 een boek over het stikstofbeleid, 'Niemand in de cockpit'.

De fractie van FvD telt drie zetels. Het Kamerlid Van Houwelingen vertrekt om plaats te maken voor De Vos. Naast haar en Baudet zit Gideon van Meijeren nog voor de partij in de Kamer.

De verkiezingen zijn op 29 oktober. In de Peilingwijzer, een gewogen gemiddelde van de peilingen van Ipsos I&O en Verian/EenVandaag staat de partij van De Vos op twee tot vier zetels. Baudet zei afgelopen weekend dat het doel twaalf zetels is.

Provincies mogen in de toekomst een eigen bedrijf oprichten om het openbaar vervoer te verzorgen. Daardoor zijn ze straks niet meer verplicht om de regionale bus- en spoorlijnen aan te besteden bij commerciële partijen. Een voorstel dat deze wetswijziging regelt, lijkt een meerderheid in de Tweede Kamer te gaan halen.

Vooral in dunner bevolkte gebieden, zoals Drenthe, Groningen en Overijssel, gaat het al jaren niet goed met het openbaar vervoer. Bushaltes verdwijnen, lijnen rijden steeds minder of worden zelfs helemaal opgeheven. Reizigersvereniging Rover spreekt al langer over een "neerwaartse spiraal".

Kamerleden Habtamu de Hoop (GL-PvdA) en Olger van Dijk (NSC) willen daarom dat provincies meer grip krijgen op het openbaar vervoer in hun regio. Ze denken dat de mogelijkheid van het oprichten van een eigen vervoersbedrijf daarbij kan helpen. "Daardoor kunnen provincies weer een publieke voorziening van het openbaar vervoer maken en hebben ze de regie zelf in handen", zegt De Hoop.

Niemand wil Zeeland

Nu werkt het zo dat provincies verplicht zijn hun bus- en spoorlijnen aan te besteden. Commerciële vervoerders zoals Arriva, Qbuzz en Connexxion kunnen daar dan op intekenen en het bedrijf met het beste voorstel wint uiteindelijk het contract.

Maar dat aanbesteden loopt niet altijd soepel, zo bleek ook in de provincie Zeeland. Toen daar twee jaar geleden een nieuw contract voor de buslijnen moest komen, meldde geen enkele vervoerder zich. De aanbesteding mislukte en Zeeland moest de oude vervoerder, Connexxion, noodgedwongen vragen langer te blijven rijden, met hogere kosten als gevolg.

Het toont volgens de Kamerleden wat er mis is met het huidige systeem. "Provincies zien wat er wel en niet goed gaat met het openbaar vervoer in hun regio, maar hebben tegelijk nauwelijks mogelijkheden daar wat aan te doen", vertelt Van Dijk. "Ze zijn te veel afhankelijk van de markt."

Door provincies de mogelijkheid te geven een eigen vervoersbedrijf op te richten - "inbesteden in plaats van aanbesteden", noemen de Kamerleden het - denken ze dat op te lossen. "Ze krijgen een extra kaart in handen", aldus Van Dijk. Nu mogen alleen de vier grote steden kiezen voor een eigen vervoersbedrijf, provincies hebben die optie niet.

De Hoop noemt hun voorstel een trendbreuk. "Marktwerking leidde eerst tot een impuls, maar die positieve prikkels zie je nu niet meer. Het leidt nu - zeker in regio's waar minder mensen wonen - tot verschraling van het openbaar vervoer."

Dat is ook terug te zien in de aanbestedingen, vult Van Dijk aan. "Het idee van marktwerking is dat je door stevige competitie tussen vervoerders het beste aanbod krijgt". Maar hij ziet dat steeds minder partijen meedingen om de buslijnen in provincies. "Als je weet dat er maar twee mogelijke aanbieders zijn, heb je als provincie veel minder te eisen, bijvoorbeeld dat een buslijn blijft bestaan."

Ook de Autoriteit Consument en Markt (ACM) constateert dat steeds minder vervoerders meedingen om de contracten, met als dieptepunt dus Zeeland, waar geen enkele vervoerder intekende.

Buslijn naar ziekenhuis

Volgens de Kamerleden is de ondergrens bereikt. "Je wilt een minimaal niveau van bereikbaarheid. En de provincie kan die afweging veel beter maken dan een vervoerder", aldus Van Dijk.

Hij noemt het busvervoer naar een ziekenhuis als voorbeeld. "Een vervoerder zal misschien willen dat een bus maar tot 18:00 uur doorrijdt omdat het daarna niet meer rendabel is. Maar met een eigen vervoerbedrijf kan een provincie makkelijker eisen dat de bus langer doorrijdt, zodat familiebezoeken ook in de avond kunnen doorgaan."

De Kamerleden noemen het een "stok achter de deur" voor provincies "als de markt faalt".

Toch is er ook kritiek op het plan van de Kamerleden. Zo vindt de Raad van State dat delen van het plan niet goed zijn onderbouwd. Ook zouden de Kamerleden weinig aandacht hebben voor de (financiële) risico's voor een provincie als het een eigen vervoerbedrijf opricht.

Tijdens een eerder debat was VVD-Kamerlid Hester Veltman ook weinig enthousiast. Ze is bang dat "dat bedrijven zich terugtrekken als de overheid zelf de concurrent gaat spelen". Dat provincies het steeds moeilijker vinden om vervoerders te vinden wijt Veltman aan de provincies zelf. "Ik denk dat in dit geval niet de markt faalt, maar dat er een betere aanbesteding moet worden uitgeschreven."

PVV cruciaal

Toch lijkt het plan voor een eigen provinciaal vervoerbedrijf wel een meerderheid te gaan halen, omdat naast de partijen van de indieners (GL-PvdA en NSC) ook de PVV voor lijkt te gaan stemmen. "Wij staan niet afwijzend tegenover dit voorstel", zei PVV-Kamerlid Boutkan eerder.

Vandaag debatteert de Tweede Kamer verder over het plan. Volgende week dinsdag volgt het definitieve oordeel van de Tweede Kamer tijdens de stemming.

De Tweede Kamer gaat vanmiddag in debat over wat inmiddels een slepende kwestie is geworden: het onderzoek naar oud-Kamervoorzitter Khadija Arib na anonieme klachten van Kamerpersoneel over haar gedrag als politiek leidinggevende.

Het aanzien van de politiek staat daarbij op het spel, zo verwoordden Kamerleden het eerder.

De zaak is de boze droom voor drie opvolgende Kamervoorzitters: Arib, Bergkamp en Bosma. Het is inmiddels een wirwar aan meningen, documenten en rechtszaken. De gemoederen in de Kamer lopen regelmatig hoog op als het onderwerp ter sprake komt.

Afgelopen dinsdag nog kwamen Kamerlid Markuszower en Kamervoorzitter Bosma (beiden PVV) tegenover elkaar te staan. Bosma heeft namens het bestuur van de Kamer, het presidium, geschreven dat het onderzoeksrapport over de klachten strikt vertrouwelijk blijft en niet openbaar wordt gemaakt. Het blijft bij de samenvatting, die wél naar de Kamer is gestuurd.

Volgens Markuszower, die als voormalig presidiumlid het rapport heeft ingezien, is het hele rapport ontlastend voor Arib en kan dit het beeld over haar zaak kantelen.

Schijn van belangenverstrengeling

"Wie bent u, meneer de voorzitter, om die informatie te onthouden aan de Kamer? Hoe denkt u, meneer de voorzitter, dat debat te kunnen voeren als de belastende informatie over Arib wel is uitgestuurd, maar de ontlastende informatie niet?", beet Markuszower zijn partijgenoot Bosma toe.

Hij gebruikte in een bijzin de woorden "schijn van belangenverstrengeling". Bosma zei daarop: "Als u mij van een schijn van belangenverstrengeling gaat beschuldigen, dan zijn we helemaal snel klaar." Gisteren maakte het presidium in een Kamerbrief nogmaals duidelijk dat het verzoek van de Kamer niet wordt gehonoreerd en dat het onderzoeksrapport vertrouwelijk blijft.

"De strikte vertrouwelijkheid beschermt de persoonlijke levenssfeer van de bij het feitenonderzoek betrokken personen en het belang dat de Tweede Kamer als werkgever invulling kan geven aan de wettelijke verplichting om te zorgen voor een veilig werkklimaat", zo staat er in de brief.

Maar ook zonder het rapport heeft de Kamer vanmiddag nog genoeg te bespreken. Bijvoorbeeld: vindt de Kamer het juist dat op anonieme klachten van Kamerpersoneel is gereageerd? Moet er verder onderzocht worden wie heeft gelekt naar de pers? Hebben de hoge ambtenaren van de Kamer Arib weg willen werken? En wat was de rol van oud-Kamervoorzitter Bergkamp?

Oud-Kamervoorzitter Bergkamp

Over de rol van oud-Kamervoorzitter Bergkamp heeft het presidium tot nog toe geen oordeel uitgesproken, ook al is de zaak onder haar voorzitterschap ontspoord.

Haar voormalige woordvoerder werd verdacht van het lekken van de anonieme klachten en het onderzoek naar Arib. Zij werd door de rechter vrijgesproken omdat niet vaststond dat zij het was. Er waren meer mensen die dezelfde informatie hadden, onder wie Kamerleden.

Door deze zaak werd wel duidelijk dat de voormalige griffier van Bergkamp, Simone Roos, en de directeur Huisvesting Jaap van R. actief hebben aangestuurd op een onderzoek naar het gedrag van Arib. Zij bleken ook betrokken te zijn geweest bij het schrijven van een van de brieven met anonieme klachten.

Ook hebben Roos en Van R. verzwegen dat er al wekenlang contacten waren met de NRC-journalisten over Arib en onrust in de ambtelijke organisatie. Bosma en het presidium noemen dit niet acceptabel en kondigden aan indien mogelijk de arbeidsovereenkomst van de twee te "herzien". Vanwege privacyoverwegingen zal daar niks over worden bekendgemaakt.

De journalisten van NRC zeggen dat in de lezing van het presidium over de contacten met NRC onvolkomenheden staan, waar zij vanwege bronbescherming niet verder op kunnen ingaan.

'Gevaarlijk precedent'

Arib zelf is in 2022 uit de politiek gestapt, vlak nadat via de krant de klachten en het onderzoek naar haar waren uitgelekt terwijl zij nog van niets wist. Zij vond de gang van zaken een "aantasting van haar waardigheid". Sindsdien wordt zij bijgestaan door advocaten om het onderzoek aan te vechten.

Haar advocaat Geert-Jan Knoops spreekt van "een gevaarlijk precedent (...) waarin volksvertegenwoordigers vogelvrij verklaard kunnen worden op basis van anonieme beschuldigingen". Volgens Knoops wordt hiermee de democratische rechtsorde geraakt. Arib gaat in hoger beroep tegen de uitspraak van de rechter dat het onderzoek rechtmatig was.

Waar de Kamer vanmiddag ook op uitkomt, na de verkiezingen op 29 oktober zal de schaduw van dit dossier ook over de volgende Kamervoorzitter vallen.

Met nog twee maanden te gaan tot de verkiezingen blijft de VVD dalen in de Peilingwijzer, een gewogen gemiddelde van meerdere peilingen. De partij van Yesilgöz staat inmiddels op 14 tot 18 zetels, een verlies van zo'n acht ten opzichte van het huidige aantal zetels in de Tweede Kamer.

De VVD staat er ook aanzienlijk slechter voor dan de Peilingwijzer van 30 juli, toen de partij nog op 20 tot 24 stond en even groot was als het CDA, dat nu duidelijk groter is. De Peilingwijzer wordt berekend op basis van zetelpeilingen van Ipsos I&O en Verian/EenVandaag.

Verian/EenVandaag noemt de uithaal van Yesilgöz richting zanger Douwe Bob deze zomer een "keerpunt". Zij bood daar later haar excuses voor aan, maar dat zou te laat zijn geweest voor veel afgehaakte VVD-kiezers.

De grootste partij blijft de PVV. Ook die komt zo'n vijf zetels lager uit dan in de huidige Kamer, maar dat blijven er nog altijd 29 tot 35. Op enige afstand houden GroenLinks-PvdA en CDA elkaar in evenwicht met 23 tot 27 respectievelijk 22 tot 26 zetels.

Voor het CDA betekent dat een bevestiging van de gestage winst van de afgelopen twee maanden onder leiding van lijsttrekker Bontenbal. Belangrijk bij dit alles is wel om aan te tekenen dat veel kiezers nog twijfelen.

Alle voormalige coalitiepartijen in de min

Andere partijen die de afgelopen maanden een (kleine) winst boekten in de Peilingwijzer waren JA21 (nu 7 tot 11 zetels) en BBB (4-6). Voor de laatste partij zou dat nog altijd een stapje terug zijn ten opzichte van het huidige zeteltal, maar dat gerapporteerde verlies was eerder duidelijk groter.

Alle vier partijen uit het oorspronkelijke kabinet-Schoof staan daarmee in de min. Van NSC lijkt zelfs weinig tot niets over te blijven: die komt nu uit op 0 tot 1 zetel.

Punt is dus wel dat veel nog onzeker is. Veel kiezers weten nog niet op welke partij ze gaan stemmen. Verian/EenVandaag meldt dat 30 procent nog zweeft: zij stappen 29 oktober waarschijnlijk wel in het stemhokje, maar zijn er nog niet uit op welke partij precies ze zullen stemmen.

Volgens Ipsos I&O heeft de PVV een relatief trouwe achterban. Die hoopt dat de partij weer de grootste wordt, zodat andere partijen niet om hem en de zijnen heen kunnen. De vraag is wat er gebeurt als dat geloof zou wegsijpelen, omdat onder anderen Bontenbal de PVV pertinent heeft uitgesloten.

"Veel is nog onzeker", concludeert politicoloog Tom Louwerse, de maker van de Peilingwijzer. "Er kan in de campagne straks van alles verschuiven. Ook veel mensen die wel een partij opgeven, weten het vaak nog niet zeker. Daarom zie je in het Ipsos I&O-onderzoek dat veel partijen nog ruimte hebben om te groeien. Een peiling is een momentopname."

Achter de VVD is D66 de enige die nog op 10 zetels of hoger uitkomt, met 10 tot 12, hoewel ook JA21 in die richting gaat.

Deze twee worden gevolgd door de SP op 5 tot 7 en de eerdergenoemde BBB en de Partij voor de Dieren op 4 tot 6. De kleinste partijen zijn Denk en de ChristenUnie (beiden 3 tot 5), en Forum voor Democratie, Volt en de SGP (alle drie 2-4).

Verantwoording

De NOS publiceert in aanloop naar de Kamerverkiezingen van 29 oktober regelmatig de Peilingwijzer, die zetelpeilingen van Ipsos I&O en Verian/EenVandaag samenvoegt. Meer over de methode erachter is te vinden op de website van de maker, politicoloog Tom Louwerse van de Universiteit Leiden.

Het is nog onduidelijk of de embryowet wordt aangepast. Sommige partijen in de Tweede Kamer willen de wet wijzigen, om nieuw onderzoek met embryo's mogelijk te maken. Maar er is ook veel weerstand, van partijen die vrezen voor een glijdende schaal naar uitwassen als designerbaby's.

Nu mogen wetenschappers alleen onderzoek doen met embryo's die overblijven bij ivf-behandelingen. Die restembryo's zijn drie tot vijf dagen oud, en daarmee niet geschikt voor onderzoek naar wat er precies gebeurt in de eerste dagen na de bevruchting van een eicel door een zaadcel. En dat is nu juist onderzoek dat van belang is voor wensouders, bij wie het maar moeilijk of helemaal niet lukt om zwanger te worden, ook niet met ivf.

VVD en D66 willen het daarom mogelijk maken om embryo's puur voor onderzoek te kweken. "Slechts één op de vier ivf-behandelingen slaagt", zegt D66-Kamerlid Paternotte die de wetswijziging samen met zijn VVD-collega Bevers indiende. "Dat betekent voor vrouwen vaak eindeloze behandelingen. Dat moet echt beter, want dan blijven ook minder mensen ongewenst kinderloos."

Christelijke partijen

Dat het voor wensouders en mensen met erfelijke ziektes vaak een lijdensweg is, erkent iedereen in de Tweede Kamer. Toch hebben veel partijen twijfels bij de wetswijziging en zijn er ook regelrechte tegenstanders.

Van oudsher hebben de christelijke partijen grote moeite met onderzoek naar embryo's, omdat zij ook het prilste begin van het leven als beschermwaardig zien. "Wij willen het creëren van leven, om het daarna weer te vernietigen, niet verder mogelijk maken", zei ChristenUnie-leider Bikker in het debat.

Net als Bikker vreest NSC voor een hellend vlak. "Als je de deur opendoet, is de kans klein dat 'ie weer dichtgaat", zei Kamerlid Hertzberger. Zij vindt dat embryo's door deze wijziging gereduceerd worden tot voorwerpen van onderzoek of een grondstof. "Ik denk dat er donkere randjes zijn, en dat die best groot zijn."

'Goedbedoelde naïviteit'

Hertzberger sprak van "goedbedoelde naïviteit" in het voorstel. Als het doorgaat, gaat volgens haar de deur open naar nog verdergaande technieken, zoals het knutselen aan embryo's om aan bepaalde wensen van de ouders te voldoen, zoals uiterlijke kenmerken van hun kind. "Het voorportaal van designerbaby's ligt hier voor."

Andere partijen verweten NSC bangmakerij, en wezen erop dat dit voorstel daar helemaal niet over gaat. Het gaat volgens hen over een kleine verruiming, vooral om de kans van slagen bij een ivf-behandeling te vergroten.

Embryo's kweken voor onderzoek is nu nog verboden. Initiatiefnemer Paternotte begrijpt dat het opheffen van het verbod gevoelig ligt. Maar volgens hem zitten er voldoende waarborgen in zijn voorstel om te voorkomen dat een medisch-ethische grens wordt overschreden. Wetenschappers vragen ook al jaren om deze stap, zegt de D66'er.

Kamerlid Bevers van de VVD valt hem bij. "We hebben in Nederland juist heel strikte regels. Dit soort onderzoek wordt gecontroleerd door de overheid. Ik denk dat het mogelijk is om onder strenge voorwaarden dit mogelijk te maken."

Vrije kwestie

Of dat ook daadwerkelijk gaat gebeuren, is lang niet zeker. De voormalige coalitiepartijen PVV, VVD, NSC en BBB hebben dit soort medisch-ethische kwesties als 'vrije kwesties' bestempeld. Dat betekent dat Kamerleden hun geweten mogen volgen en zelf mogen bepalen of ze voor of tegen zijn.

Maar ook wanneer er over de wetswijziging gaat worden gestemd is nog niet duidelijk. Eerst moeten de initiatiefnemers en het kabinet nog reageren op de vragen uit de Tweede Kamer.

Deze week is het nieuwe televisieseizoen van start gegaan en daarbij valt één ding op: aan praatprogramma's heeft tv-kijkend Nederland geen gebrek. Met de verkiezingen in aantocht roept dat de vraag op: welke invloed hebben talkshows op onze politieke opvattingen en ons wereldbeeld?

Met het programma Voor de Vuist Weg maakte Nederland in 1963 voor het eerst kennis met het praatprogramma. Presentator Willem Duys - ook wel de 'Godfather' van de Nederlandse talkshow - trok op de hoogtijdagen 8,5 miljoen kijkers.

Het zijn cijfers waar programmamakers van nu alleen maar van kunnen dromen, maar toch hebben deze programma's ook vandaag de dag nog veel invloed en bereik, zegt Mariken van der Velden, universitair hoofddocent politieke communicatie aan de Vrije Universiteit. Zij doet onderzoek naar de wisselwerking tussen media en politiek.

"Talkshows zijn enorm belangrijk, zeker voor de politieke meningsvorming. Ze hebben altijd gediend als megafoon voor onderwerpen die de samenleving vervolgens overneemt. Ofwel direct op televisie, of via fragmenten op een online kanaal."

Van Sonja op Maandag tot De Wereld Draait Door en van Barend & van Dorp tot Op1: in de afgelopen decennia zijn tientallen talkshows de revue gepasseerd. Ook vandaag is er veel te kiezen. Bij de publieke omroep begon deze week onder meer het nieuwe seizoen van Eva Jineks programma Eva en trapten Jeroen Pauw en Tim de Wit hun nieuwe talkshow Pauw & De Wit af. Bij RTL startte het nieuwe praatprogramma RTL Tonight en bij SBS kunnen kijkers dagelijks inschakelen voor Vandaag Inside en Nieuws van de Dag.

Politieke informatie

Met name voor mensen die op zoek zijn naar politieke informatie zijn dit soort programma's nog altijd een belangrijke constante, zegt onderzoeker Van der Velden. En wat in die programma's wordt besproken, heeft invloed op wat mensen denken. "Onderzoek vanaf de jaren 70 laat zien dat wat in de media komt, na korte tijd, zeker bij herhaling, in de hoofden komt van mensen."

In zijn tijd als fractievoorzitter van de ChristenUnie schoof Gert-Jan Segers regelmatig aan bij praatprogramma's. Volgens hem is de talkshowtafel een plek waar je als politicus je verhaal móet vertellen. "Want daar vindt meningsvorming plaats. Het is eigenlijk als aanschuiven bij een kraampje op het marktplein."

De oud-politicus ziet wel een verschil met talkshows van vroeger en nu. "Pauw & Witteman was vroeger hét praatprogramma met veel verschillende opvattingen waar veel verschillende mensen naar keken. Nu is het meer verzuild."

Onderzoeker Van der Velden beaamt dat er door het grote aanbod meer ideologische verscheidenheid is. "Dat is op zich niet slecht, maar je ziet ook dat mensen geen gebruikmaken van die verscheidenheid. Ze hebben de kans om alleen hun eigen gelijk op tv bevestigd te zien en verliezen daarmee andere perspectieven uit het oog."

Marc Veeningen, hoofdredacteur van nieuws- en praatprogramma Nieuws van de Dag, ziet dat in de loop der jaren feiten ondergeschikt zijn geraakt aan meningen aan de talkshowtafel. "Het is de bedoeling dat iedereen aan tafel zich met het gesprek bemoeit. Als het bijvoorbeeld over onderwijs gaat, zit er vaak één gast aan tafel met expertise, maar net als in het echte leven is het interessant om daar ook andere mensen over te horen."

Vorige maand verlieten Nieuws van de Dag-presentatoren Malou Petter en Art Rooijakkers het praatprogramma. Petter zei dat Nieuws van de Dag "niet matchte" met haar "journalistieke waarden" en Rooijakkers zei zich niet thuis te voelen bij de steeds sterkere focus op opinie.

Hoofdredacteur Veeningen bestrijdt dat zijn programma wordt gemaakt vanuit een rechtse invalshoek. "Dat zie je ook aan de verschillende gasten die komen en de onderwerpen die besproken worden. Er zit echt van alles."

Feiten en meningen

Het gevaar zit hem er volgens onderzoeker Van der Velden vooral in wanneer onwaarheden vrij spel krijgen aan de talkshowtafel. Ook zij ziet een verschuiving: "Inmiddels zie je dat ook over feiten te twisten valt."

Ze ziet een belangrijke rol voor de talkshowhost. "Als een politicus een visie verkondigt die is gebaseerd op drijfzand, is het aan de journalist om kritische vragen te stellen. Dat gebeurt nu maar mondjesmaat."

Hoofdredacteur Veeningen zegt die verantwoordelijkheid te voelen, "maar meningen zijn vrij". "De verantwoordelijkheid van ons is juist om het maatschappelijke debat te faciliteren, niet om een moreel oordeel te hebben."

Het plan van demissionair landbouwminister Wiersma (BBB) om boeren zonder stikstofvergunning te helpen, kan op forse kritiek rekenen van andere politieke partijen. "Een lege huls", "knollen voor citroenen" en "een schijnoplossing", zo klonk het in de Tweede Kamer.

Het gaat om een plan dat de zogeheten PAS-melders moet helpen. Dat zijn boeren die buiten hun schuld geen vergunning hebben voor hun stikstofuitstoot. Omdat deze boerenbedrijven in feite illegaal zijn, kunnen zij hoge boetes krijgen of gedwongen worden te stoppen. De bedoeling was om hen voor 1 maart dit jaar te legaliseren, maar dat is niet gelukt. Daar is stikstofruimte voor nodig, maar de stikstofuitstoot is niet genoeg beperkt om die ruimte te vinden.

Minister Wiersma wil nu met een wetswijziging drie jaar langer de tijd nemen om voor deze PAS-melders een oplossing te vinden. Maar op dat plan kwam van onder meer de Raad van State grote kritiek. Want zolang Wiersma niet tegelijkertijd concrete maatregelen neemt om de stikstofuitstoot omlaag te brengen, is een oplossing voor PAS-melders voorlopig ook niet in zicht.

Ruim 2,6 miljard euro voor stikstof

Bronnen bevestigen dat het kabinet met Prinsjesdag 2,6 miljard extra wil vrijmaken voor het terugdringen van de stikstofuitstoot. De plannen konden tot nu toe op grote kritiek rekenen van kennisinstituten, omdat ze niet concreet, haalbaar en effectief genoeg zijn.

De Tweede Kamer wacht dan ook met smart op de uitwerking van de extra maatregelen, die het kabinet uiterlijk op Prinsjesdag zegt te presenteren. Maar het is allerminst zeker hoe concreet die worden, nu de machtspositie van BBB in het demissionaire kabinet zo groot is geworden. Achter de schermen is te horen dat stevige ingrepen aan een volgend kabinet worden gelaten.

'Oorverdovende kritiek'

De kans is dus groot dat PAS-melders ook met de wetswijziging van Wiersma nog niet van hun problemen af zijn. Milieuorganisaties voeren de druk op het kabinet op door procedures aan te spannen om provincies te dwingen in te grijpen bij boerenbedrijven. En dus zien Kamerleden de bui voor PAS-melders al hangen.

"De kritiek op dit voorstel is oorverdovend en unisono", zegt CU-Kamerlid Grinwis. "Dit gaat niet werken."

"Als je dingen belooft die je niet kan waarmaken, organiseer je wantrouwen, teleurstelling en dat mensen afhaken van de politiek", vindt Bromet van GroenLinks-PvdA. Ook VVD, PVV en NSC zijn kritisch.

Maar BBB-leider Van der Plas ziet geen andere optie dan de wetswijziging in te voeren en vraagt intussen de Kamer meer geduld te hebben. "Dit wetsvoorstel is geen wondermiddel, maar wel een levenslijn", vindt Van der Plas. "PAS-melders staan aan de afgrond. Zonder wet, vallen ze in die afgrond."

Dilemma bij partijen

Het plan van Wiersma zorgt bij veel partijen voor een dilemma. Voor een wet stemmen "die waardeloos zal blijken te zijn", zoals het geëmotioneerde CDA-Kamerlid Vedder zegt, is niet aantrekkelijk. Maar niks doen is richting de PAS-melders ook geen optie. Daardoor kan de wetswijziging, ondanks alle kritiek, mogelijk toch op een meerderheid kan rekenen.

De bedoeling was dat minister Wiersma deze middag haar plan verder zou toelichten, maar het debat liep flink uit en gaat volgende week verder. De Partij voor de Dieren heeft al aangekondigd dan een motie van wantrouwen in te dienen.

De voorgenomen bezuiniging van 110 miljoen euro op het openbaar vervoer in de regio's Amsterdam, Rotterdam en Den Haag is voorlopig van de baan. Bronnen in Den Haag melden dat dat is besloten in aanloop naar Prinsjesdag.

De korting zou volgend jaar ingaan, maar dat gaat dus niet door. Volgens de bronnen is de bezuiniging voor 2026 helemaal van de baan en voor het jaar daarna deels. Een deel van de 110 miljoen moet in 2027 worden betaald door de vervoerregio's zelf. Hoe groot dat deel is, is niet bekend.

Waar het demissionaire kabinet het geld vandaan haalt, is ook nog niet duidelijk. Voor de jaren vanaf 2028 is er nog geen oplossing bedacht.

110 seconden

De bezuiniging van 110 miljoen was een korting van 10 procent, vastgelegd in het regeerakkoord. Het jaarlijkse ov-budget van de drie steden is zo'n 1,1 miljard euro.

Het afgelopen jaar hebben de vervoersbedrijven uit Amsterdam, Rotterdam en Den Haag een aantal keer actiegevoerd tegen de maatregel. In april zetten ze bijvoorbeeld bussen, metro's en trams 110 seconden stil. Met het voorlopige terugdraaien van de bezuiniging lijken verdere acties van de baan.

Voor het zomerreces stemde een meerderheid van de Tweede Kamer al in met een voorstel om de bezuiniging terug te draaien.

Nog 225 miljoen

Reizigersvereniging Rover is blij met het nieuws. "Heel mooi dat het kabinet deze fout repareert", zegt directeur Freek Bos. Hij zegt wel te hopen dat het kabinet een andere bezuiniging op het ov van 225 miljoen ook nog terugdraait. "Zonder reparaties dreigen voor reizigers in de regio de komende jaren nog steeds minder diensten."

Die 225 miljoen euro wordt gekort op de vergoeding voor de ov-studentenkaart. Ook deze maatregel wil de Kamer graag terugdraaien, maar vooralsnog is daar geen sprake van.

Steeds meer kinderen en tieners raken online verzeild in jihadistische en rechts-terroristische chatgroepen op sociale media en gamingplatforms. En dat is een grote zorg voor het demissionaire kabinet en de Tweede Kamer, zo bleek tijdens een Kamerdebat.

In een rapportage van april dit jaar wijst de AIVD op dit groeiende probleem. De kinderen maken jihadistische filmpjes of verheerlijken terroristisch geweld en willen een 'rassenoorlog' ontketenen. Ook praten ze met elkaar over het plegen van aanslagen.

Het terroristische dreigingsniveau in Nederland staat nog steeds op 4. Dat betekent dat er een reële kans is op een aanslag, mede door deze snelle radicalisering van minderjarigen online.

Het OM hield dit jaar veertien minderjarigen aan voor opruiing en het voorbereiden van jihadistische aanslagen. Volgens de AIVD zijn nog eens tientallen tieners online met dezelfde boodschappen in dezelfde chatgroepen en games bezig. Onderzoekscentrum HCSS publiceerde in augustus het rapport: Hoe online extremistische broedkamers een nieuwe generatie van geweld kweken.

Gif voor onze samenleving

Online is de grootste dreiging die er nu aankomt, zegt VVD-Kamerlid Michon. "Daar begint de radicalisering. Dit is gif voor onze samenleving." Maar maatregelen nemen is lastig. De AIVD kan onderzoek doen in besloten chatgroepen als er nog geen strafbaar feit is gepleegd maar iemand wel een gevaar vormt voor de nationale veiligheid.

"Dan is er vaak al driekwart jaar voorbij waarin iemand in isolement op zijn kamer wordt vergiftigd", zegt demissionair minister van Justitie en Veiligheid Van Weel (VVD). De politie mag online minder onderzoeken dan 'op straat'. Het is vanwege een gebrek aan menskracht niet haalbaar om dit soort onderzoeken ook door de AIVD te laten doen, zegt hij.

Online informatie verzamelen

Van Weel heeft daarom een wetsvoorstel gemaakt waarin staat dat burgemeesters en de politie meer openbare informatie online mogen verzamelen als er sprake is van dreiging van een ernstige verstoring van de openbare orde.

Dat wetsvoorstel staat nu online zodat iedereen erop kan reageren. De afweging van het voorkomen van "schade" en het beschermen van de privacy zal zeker tot discussie leiden, verwacht Van Weel.

Eerder op het spoor komen van een kind dat de verkeerde kant op gaat moet verdere radicalisering en het overgaan tot terroristische daden voorkomen. "Maar hoe weet de politie wat een kind online doet?", vraagt SP-Kamerlid Van Nispen. Die signalen moeten komen van scholen, hulpverlening en de omgeving van het kind, zegt Van Weel. "We moeten ze uit die wereld zien los te weken met een persoonsgerichte aanpak door politie en de reclassering."

Techbedrijven

Van Nispen en ook andere Kamerleden vinden dat de online aanbieders van sociale media, chatgroepen en games er nu te makkelijk mee wegkomen. De techbedrijven nemen geen enkele verantwoordelijkheid, vindt CDA-Kamerlid Boswijk. Van Nispen: "Moeten we de big tech dan niet de duimschroeven aandraaien?"

Volgens Van Weel zijn de Nederlandse duimschroeven hier veel te klein voor en moeten er in EU-verband afspraken worden gemaakt. "Ik kijk met belangstelling naar Spanje en Frankrijk waar ze bezig zijn met online leeftijdsverificatie. Ook werken we met andere EU-landen aan strakkere gedragscodes."

De wet om burgemeesters en de politie meer onderzoeksmogelijkheden te geven is er voorlopig ook nog niet. Dat is aan de nieuwe Tweede Kamer na de verkiezingen op 29 oktober.

Er is toch een kans dat de Tweede Kamer volgende week instemt met de wet die 'homogenezing' strafbaar stelt. NSC, CDA en BBB waren aanvankelijk tegen een verbod op zogeheten conversietherapie, maar door aanpassingen aan de wet zijn zij nu positiever. NSC-Kamerlid Six Dijkstra sprak in een Kamerdebat van een "duidelijke verbetering".

Bij conversietherapie moeten homoseksuelen en transgender personen onder dwang therapie of gebedsgenezing ondergaan om hun geaardheid te veranderen. Dit komt voor in onder meer een aantal evangelische gemeenten en pinksterkerken, die homoseksualiteit en het zijn van transgender zien als ziekte.

GroenLinks/PvdA, VVD, D66, SP en Partij voor de Dieren strijden al jaren voor een verbod. Voor een meerderheid zijn ook NSC en CDA of BBB nodig en bij die partijen beweegt er dus iets. In eerste instantie vonden die partijen het wetsvoorstel te onduidelijk en moeilijk handhaafbaar. Wel keuren ze conversietherapie af.

'Indringende wijze'

De initiatiefnemers van het wetsvoorstel hebben de wet nu aangepast. Alleen het op indringende wijze, langdurig en stelselmatig inpraten op mensen met het doel hun geaardheid te veranderen of te onderdrukken valt onder de strafbaarstelling, zeggen de partijen. Af en toe een gesprek hierover, bijvoorbeeld door een jeugdwerker, valt er buiten.

NSC, CDA en BBB reageerden in het debat positief op de nieuwe wettekst. NSC en BBB hebben wel eigen wijzigingen ingediend, onder meer om beter vast te leggen dat zorgverleners altijd buiten schot blijven.

Volgende week dinsdag stemt de Tweede Kamer over het wetsvoorstel.

In navolging van de BBB heeft ook de VVD de namen van de nieuwe bewindslieden in het demissionaire kabinet bekendgemaakt. Zo wordt Jan Anthonie Bruijn de nieuwe minister van Volksgezondheid. Hij is op dit moment nog de voorzitter van de Eerste Kamer.

Mariëlle Paul verandert binnen het kabinet van baan: zij is nu nog staatssecretaris Funderend Onderwijs en Emancipatie, maar wordt minister van Sociale Zaken. Haar oude plek wordt ingevuld door Koen Becking, die eerder voorzitter van het college van bestuur van de Nyenrode Business Universiteit was en op dit moment voorzitter van de Koninklijke Vereniging voor Energie, Milieu en Water is.

Oud-VVD-Kamerlid Arno Rutte wordt staatssecretaris voor Rechtsbescherming. Op Buitenlandse Handel zien we ook een oude bekende: Aukje de Vries, die in het kabinet-Rutte IV nog staatssecretaris van Toeslagen en Douane was. Zij zit op dit moment in de Tweede Kamer.

Minister van Justitie David van Weel verhuist naar het ministerie van Buitenlandse Zaken. Hij wordt vervangen door oud-Kamerlid Foort van Oosten, die op dit moment nog burgemeester van Nissewaard is.

De VVD'ers vervangen opgestapte NSC-bewindslieden. Zij stapten allemaal uit het demissionaire kabinet toen Caspar Veldkamp (Buitenlandse Zaken) vertrok vanwege onenigheid over maatregelen tegen Israël.

Sandra Palmen weg bij NSC

Gisteren maakte de BBB al de namen van drie nieuwe bewindspersonen bekend. Frank Rijkaart wordt de nieuwe minister van Binnenlandse Zaken, Gouke Moes is voorgedragen als minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap en Eugène Heijnen gaat aan de slag als staatssecretaris van Financiën.

Hoewel haar partij NSC uit het kabinet stapte, gaat Sandra Palmen toch door als partijloos staatssecretaris Toeslagen. Vandaag maakte ze bekend dat ze om die reden haar lidmaatschap van NSC opzegt en zich terugtrekt van de kieslijst. Ze stond daar op de zevende plek.

"Vanuit alle betrokken partijen is een zwaar beroep op mij gedaan om mijn werk als staatssecretaris voort te zetten", zegt Palmen. "Het belang van de gedupeerde toeslagenouders en hun gezinnen gaat voor."

Palmen had NSC-leider Van Hijum vooraf niet op de hoogte gesteld van haar stap. "Het doet enigszins pijn, maar we hebben begrip voor de stap", zegt hij in een reactie. "Voor ons is het allerbelangrijkste dat er een oplossing komt voor de gedupeerden van de toeslagenaffaire."

Het demissionaire kabinet overweegt het gebruik van pepperspray te legaliseren, zodat meisjes en vrouwen zich beter kunnen verdedigen. Dat zei minister Van Weel van Justitie in een Kamerdebat naar aanleiding van de gewelddadige dood van de 17-jarige Lisa twee weken geleden.

Van Weel erkende dat pepperspray, dat in een aantal Europese landen wel is toegestaan, hoogstens symptoombestrijding is. "Maar ik kan me voorstellen dat er vrouwen zijn die graag de beschikking hebben over iets om zichzelf te kunnen verdedigen." Hij wil gaan kijken of pepperspray wellicht "op een simpele, snelle manier" gelegaliseerd kan worden.

Het middel wordt op dit moment wettelijk gezien als een wapen dat burgers niet zomaar mogen bezitten, net als een vuurwapen of een stiletto.

Veelkoppig monster

Volgens de minister is geweld tegen vrouwen een "veelkoppig monster" dat op allerlei terreinen moet worden bestreden. Maar hij benadrukte dat er "niet één actie is om het veiliger te maken. Het is complex". Hij wees onder meer op straatintimidatie en onveilige viaducten en stations.

GroenLinks-PvdA-Kamerlid Mutluer drong er bij de minister op aan om haast te maken. "De roep uit de samenleving is groot." Ze wees erop dat er bijna een keer per week een vrouw of meisje wordt gedood in Nederland. "We willen niet alleen de nacht terug, maar ook de dag."

Coa-locatie

Mutluer, die het vragenuur-debat had aangevraagd, hekelde verder "extremen" die de dood van Lisa gebruiken "voor hun eigen agenda". Ze doelde daarmee op partijen die het dodelijke geweld tegen het meisje koppelen aan migratie, omdat de verdachte in een coa-locatie woonde.

Forum voor Democratie en PVV legden die link in het debat. PVV-Kamerlid Van Dijk stelde bijvoorbeeld dat verdachte "een monster" is dat "helemaal niet in Nederland had moeten zijn".

Van Weel zei daarop dat helemaal niet duidelijk is of de man recht had om hier te zijn, maar ook dat niet onder het tapijt geschoven hoeft te worden dat de verdachte in een asielzoekerscentrum woonde.

De identiteit van de verdachte, die zelf zegt dat hij uit Nigeria komt, is nog niet vastgesteld door het Openbaar Ministerie.

Het ministerie van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur komt versneld met maatregelen om bijtincidenten met gevaarlijke honden te voorkomen. Het gaat onder meer om een verplichte hondencursus en een verplicht afstammingsbewijs. Dat heeft demissionair staatssecretaris Rummenie in de Tweede Kamer bekendgemaakt. Het is nog niet duidelijk voor wie de verplichte cursus gaat gelden.

Volgens Rummenie heeft het verbieden van een hondensoort geen zin. "Men maakt daarna toch weer nieuwe creatieve, gevaarlijke kruisingen die dan net niet onder dat verbod vallen."

Deze maand gaat een publiekscampagne van start die mensen bewust moet maken van de risico's en verantwoordelijkheden van het kopen en bezitten van een hond. Rond de jaarwisseling wordt er een meldpunt geopend waar bijtincidenten gemeld kunnen worden. Dit moet duidelijk maken hoeveel mensen er worden gebeten en onder welke omstandigheden.

Thuis aangevallen

Directe aanleiding is de dodelijke hondenaanval in Rotterdam. Een man werd thuis door twee honden aangevallen toen hij ze uit elkaar wilden halen omdat ze aan het vechten waren. De man bezweek aan zijn verwondingen. De honden zijn later afgemaakt in de tuin.

"Ik ben zelf door een hond gegrepen toen ik zes was. Het heeft me een aantal jaren gekost voordat ik niet meer bang was", zei Rummenie tegen de Kamerleden. "Op mijn vierentwintigste kwam ik bij een student op de kamer. Daar werd ik door een hond in mijn heup gegrepen. Dus niemand hoeft mij uit te leggen dat dit een groot probleem is in Nederland."

Bij het dodelijke incident in Rotterdam zou het gaan om twee honden van het ras American bully XL. Een ras met extra grote kaken en een enorme bijtkracht. Dat ras werd in 2017 in Nederland op een lijst met risicohonden gezet.

Het Verenigd Koninkrijk introduceerde in de afgelopen jaren strenge regels voor het houden en fokken van deze honden, na fatale bijtincidenten. Honderden American bullies werden afgemaakt. Tienduizenden kregen een certificaat omdat hun eigenaar aan bepaalde eisen voldeed. Toch vielen er het afgelopen jaar vier doden door deze soort, allemaal in thuissituaties.

Cijfers over dodelijke bijtincidenten

Tussen 2010 en 2019 zijn er vijf mensen in Nederland om het leven gekomen toen ze werden aangevallen door een hond. Dat meldde destijds Veiligheid NL. Een recenter overzicht is niet beschikbaar.

In de periode 1982-2007 werden 29 dodelijke bijtincidenten geregistreerd. Dat meldt minderhondenbeten.nl op basis van onderzoek van de Wageningen University & Research en TNS-NIPO.

Bijtende honden lijken een groeiend probleem in Nederland. Het is inmiddels bedrijfsongeval nummer één onder pakketbezorgers. Een week geleden werd in Haarlem een hond doodgeschoten die agenten aanviel en zaterdagavond was het fatale voorval in Rotterdam.

Zolang er nog geen landelijk meldpunt is voor hondenbeten blijft het gissen naar de omvang van het probleem. Plastisch chirurgen trokken er twee jaar geleden over aan de bel. Ze registreerden honderd ernstige bijtaanvallen in anderhalf jaar tijd, waarbij het slachtoffer moest worden geopereerd. Het betrof vooral jonge kinderen.

"Niet de waan van de dag, maar Bijbelse waarden geven richting en perspectief!" Met die woorden prijst de Staatkundig Gereformeerde Partij het kersverse verkiezingsprogramma aan. Het programma staat - niet verrassend - bol van de traditionele SGP-punten, maar er wordt ook een aantal nieuwe ideeën geïntroduceerd.

Zo wil de partij in elke provincie een zogenoemd babyhuis waar "kwetsbare moeders en hun kindje" terechtkunnen. In hetzelfde hoofdstuk over "het beschermen van kwetsbaar leven" worden voor de SGP belangrijke standpunten herhaald. Vele daarvan zijn bedoeld om het aantal abortussen terug te dringen, een praktijk die volgens de partij helemaal moet worden uitgebannen.

Bedenktermijn van vijf dagen

De SGP wil onder meer de bedenktermijn van vijf dagen herinvoeren voor iedereen die een abortus wil. Ook moet de 24-wekengrens bij een abortus wat de partij betreft worden verlaagd. Verder ijvert de SGP voor een verbod op hormoonbehandelingen bij minderjarige trans personen. In het vorige verkiezingsprogramma wilde de SGP dergelijke behandelingen nog "ontmoedigen".

Een nieuw standpunt is dat er voor iedere 4-jarige 1000 euro beschikbaar zou moeten zijn voor zwemles, een "zwemlesbonus" dus.

Niet nieuw is dat de partij veel belang hecht aan het gezin. In het programma staan financiële maatregelen die het "gezinsinkomen" ten goede moeten komen, er moet een minister van Gezin (en Jeugd) komen en er moet een overheidscampagne komen over "het belang van sterke relaties en de schade van scheiden".

Verbod op sociale media

In het zeer conservatieve programma komen verder een verbod op prostitutie, alle drugs en porno aan bod. "Porno schaadt het beeld van seksualiteit en relaties en moet daarom worden verboden." Ook wil de partij een verbod op sociale media onder de 15 jaar om kinderen en jongeren te beschermen tegen de gevaren ervan.

In het nieuwe programma besteedt de partij relatief veel aandacht aan de grenzen van het demonstratierecht. In 2023 ging het de SGP nog met name om demonstraties bij abortusklinieken, maar nu trekt de partij het breder. "Demonstraties mogen de openbare orde en veiligheid niet in gevaar brengen", staat er nu. De overheid "moet optreden als protest uitmondt in dreiging of dwang".

De partij schrijft onder meer dat demonstraties die "antisemitische leuzen, vlaggen en afbeeldingen" toestaan, moeten worden verboden en ontbonden. Ook tegen blokkades van wegen of andere infrastructuur, zoals door Extinction Rebellion, moet de overheid "streng optreden".

Bijbelse opdracht

De SGP is van oudsher sterk pro-Israël en dat komt ook nu weer prominent terug in het programma. "We zien het als een Bijbelse opdracht om het Joodse volk te steunen en te beschermen", staat in het programma. De partij schrijft intensiever te willen samenwerken met Israël op defensie- en veiligheidsterrein. Ook zou Nederland binnen de VN moeten strijden tegen de "de eenzijdige en overtrokken kritiek op Israël".

Het document is nog een concept; het definitieve programma wordt over drie weken vastgesteld op een partijcongres. Maar de verwachting is niet dat de gezagsgetrouwe SGP-leden er al te veel aan willen sleutelen.

Lees hier over de vorige drie SGP-verkiezingsprogramma's:

Hoewel haar partij NSC anderhalve week geleden uit het demissionaire kabinet stapte, blijft Sandra Palmen aan als staatssecretaris Toeslagen. Ingewijden bevestigen een bericht daarover van De Telegraaf.

Een woordvoerder van NSC zegt desgevraagd niets te weten van het aanblijven van Palmen.

De twee overgebleven coalitiepartijen, VVD en BBB, maken deze week de opvolgers bekend van de afgetreden NSC-bewindspersonen. Opvallende naam daarbij zal die zijn van Palmen, zeggen bronnen.

Veel vertrouwen bij ouders

Zij geniet bij de toeslagenouders veel vertrouwen. Als ambtenaar bij de Belastingdienst waarschuwde ze al vroeg voor het onrecht dat ontstond door de fraudejacht van de fiscus. Een memo dat ze daarover schreef, verdween in een la en kwam lang niet boven tafel.

Waarschijnlijk zal ze niet namens NSC haar werk gaan doen, maar in een onafhankelijke rol. Ze heeft wel de steun van VVD en BBB.

Toen in juni de PVV uit het kabinet stapte, wilde PVV-staatssecretaris Coenradie van Justitie ook graag partijloos aanblijven, maar volgens haar gingen de andere kabinetsleden daar niet mee akkoord.

BBB: Rijkaart, Moes en Heijnen

Vanavond kwam BBB met de namen van de nieuwe bewindspersonen voor die partij. Frank Rijkaart, nu nog provinciebestuurder in Zuid-Holland, volgt Judith Uitermark op als minister van Binnenlandse Zaken. Rijkaart was eerder militair en politieman.

Gouke Moes wordt de nieuwe minister van Onderwijs. Hij is nu nog gedeputeerde in de provincie Groningen. Volgens BBB begon hij zijn carrière als smid en machinebankwerker.

Op het ministerie van Financiën krijgt minister Heinen een staatssecretaris naast zich met bijna dezelfde achternaam. Eugène Heijnen gaat namelijk fiscaliteit doen. Heijnen is belastingadviseur en nu nog Eerste Kamerlid namens BBB.

Partijleider Van der Plas noemt de drie nieuwe kabinetsleden "nuchtere mensen met veel ervaring en kennis".